Mercurial > hg > Aquinas
annotate summa/latin/sth2095.html @ 53:d777cc3962f2
div-wrapped
| author | ht |
|---|---|
| date | Mon, 28 Dec 2009 13:00:58 +0000 |
| parents | 544e12f679ad |
| children | 71f2c033089e |
| rev | line source |
|---|---|
| 53 | 1 <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> |
| 2 <!DOCTYPE html | |
| 3 PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "file:///c:/cygwin/usr/local/share/lib/xml/xhtml1-transitional.dtd"> | |
| 4 <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA" lang="LA"> | |
| 28 | 5 <head> |
| 53 | 6 <meta content="HTML Tidy for Windows (vers 1st February 2005), see www.w3.org" name="generator"/> |
| 7 <meta content="text/html; charset=us-ascii" http-equiv="Content-Type"/> | |
| 8 <meta content="text/css" http-equiv="Content-Style-Type"/> | |
| 9 <meta content="text/javascript" http-equiv="Content-Script-Type"/> | |
| 10 <meta content="Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Corpus Thomisticum" name="keywords"/> | |
| 11 <meta content="Latin" name="language"/> | |
| 12 <meta content="public" name="security"/> | |
| 13 <meta content="ealarcon@unav.es" name="owner"/> | |
| 14 <meta content="Enrique Alarcón" name="author"/> | |
| 15 <meta content="" name="abstract"/> | |
| 16 <link type="text/css" href="vscreen.css" media="screen" rel="stylesheet"/> | |
| 17 <link type="text/css" href="vprint.css" media="print" rel="stylesheet"/> | |
| 18 <title>Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Iª-IIae q. | |
| 28 | 19 95-97</title> |
| 20 </head> | |
| 53 | 21 <body><a href="http://www.corpusthomisticum.org/"/><div class="tres">CORPUS THOMISTICUM</div><div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div><div class="uno">Summa Theologiae</div><div class="dos">prima pars secundae partis a quaestione XCV ad |
| 22 quaestionem XCVII</div><div class="centro"> | |
| 23 <table summary="Imago" align="center"> | |
| 28 | 24 <tr> |
| 53 | 25 <th><img align="middle" alt="Thomas de Aquino a Filippino Lippi depictus (Cappella Carafa, S. Maria sopra Minerva, Roma)" border="0" height="190" width="275" src="icons/fugit190.jpg"/></th> |
| 28 | 26 </tr> |
| 27 </table> | |
| 53 | 28 <br/> |
| 29 <span class="tres">Textum Leoninum Romae 1892 editum<br/> | |
| 28 | 30 ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias |
| 53 | 31 magneticas<br/> |
| 32 denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit<br/> | |
| 33 <br/></span><br/> | |
| 34 <hr/> | |
| 35 <br/> | |
| 36 <p><a href="sth2094.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> | |
| 37 <a href="sth2098.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> | |
| 38 <script type="text/javascript" language="JavaScript"> | |
| 39 // | |
| 40 <!-- | |
|
26
4006eb4882de
originals from http://www.corpusthomisticum.org/sth0000.html
ht
parents:
diff
changeset
|
41 // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000 |
|
4006eb4882de
originals from http://www.corpusthomisticum.org/sth0000.html
ht
parents:
diff
changeset
|
42 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}} |
| 53 | 43 document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">'); |
| 44 document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX'); | |
| 45 document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); | |
| 46 document.write('<OPTION VALUE="index.html">Corpus Thomisticum'); | |
| 47 document.write('<OPTION VALUE="iopera.html">Opera omnia'); | |
| 48 document.write('<OPTION VALUE="zbiblia.html">Bibliographia Thomistica'); | |
| 49 document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); | |
| 50 document.write('<OPTION VALUE="#37628">I&ordf;-IIae q. 95 pr.'); | |
| 51 document.write('<OPTION VALUE="#37629">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 1'); | |
| 52 document.write('<OPTION VALUE="#37630">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 2'); | |
| 53 document.write('<OPTION VALUE="#37631">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 3'); | |
| 54 document.write('<OPTION VALUE="#37632">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 s. c.'); | |
| 55 document.write('<OPTION VALUE="#37633">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 co.'); | |
| 56 document.write('<OPTION VALUE="#37634">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 1'); | |
| 57 document.write('<OPTION VALUE="#37635">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 2'); | |
| 58 document.write('<OPTION VALUE="#37636">I&ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 3'); | |
| 59 document.write('<OPTION VALUE="#37637">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 1'); | |
| 60 document.write('<OPTION VALUE="#37638">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 2'); | |
| 61 document.write('<OPTION VALUE="#37639">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 3'); | |
| 62 document.write('<OPTION VALUE="#37640">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 4'); | |
| 63 document.write('<OPTION VALUE="#37641">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 s. c.'); | |
| 64 document.write('<OPTION VALUE="#37642">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 co.'); | |
| 65 document.write('<OPTION VALUE="#37643">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 1'); | |
| 66 document.write('<OPTION VALUE="#37644">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 2'); | |
| 67 document.write('<OPTION VALUE="#37645">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 3'); | |
| 68 document.write('<OPTION VALUE="#37646">I&ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 4'); | |
| 69 document.write('<OPTION VALUE="#37647">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 1'); | |
| 70 document.write('<OPTION VALUE="#37648">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 2'); | |
| 71 document.write('<OPTION VALUE="#37649">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 3'); | |
| 72 document.write('<OPTION VALUE="#37650">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 4'); | |
| 73 document.write('<OPTION VALUE="#37651">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 s. c.'); | |
| 74 document.write('<OPTION VALUE="#37652">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 co.'); | |
| 75 document.write('<OPTION VALUE="#37653">I&ordf;-IIae q. 95 a. 3 ad'); | |
| 76 document.write('<OPTION VALUE="#37654">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 1'); | |
| 77 document.write('<OPTION VALUE="#37655">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 2'); | |
| 78 document.write('<OPTION VALUE="#37656">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 3'); | |
| 79 document.write('<OPTION VALUE="#37657">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 4'); | |
| 80 document.write('<OPTION VALUE="#37658">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 s. c.'); | |
| 81 document.write('<OPTION VALUE="#37659">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 co.'); | |
| 82 document.write('<OPTION VALUE="#37660">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 ad 1'); | |
| 83 document.write('<OPTION VALUE="#37661">I&ordf;-IIae q. 95 a. 4 ad 2'); | |
| 84 document.write('<OPTION VALUE="#37662">I&ordf;-IIae q. 96 pr.'); | |
| 85 document.write('<OPTION VALUE="#37663">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 1'); | |
| 86 document.write('<OPTION VALUE="#37664">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 2'); | |
| 87 document.write('<OPTION VALUE="#37665">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 3'); | |
| 88 document.write('<OPTION VALUE="#37666">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 s. c.'); | |
| 89 document.write('<OPTION VALUE="#37667">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 co.'); | |
| 90 document.write('<OPTION VALUE="#37668">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 1'); | |
| 91 document.write('<OPTION VALUE="#37669">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 2'); | |
| 92 document.write('<OPTION VALUE="#37670">I&ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 3'); | |
| 93 document.write('<OPTION VALUE="#37671">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 1'); | |
| 94 document.write('<OPTION VALUE="#37672">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 2'); | |
| 95 document.write('<OPTION VALUE="#37673">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 3'); | |
| 96 document.write('<OPTION VALUE="#37674">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 s. c.'); | |
| 97 document.write('<OPTION VALUE="#37675">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 co.'); | |
| 98 document.write('<OPTION VALUE="#37676">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 1'); | |
| 99 document.write('<OPTION VALUE="#37677">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 2'); | |
| 100 document.write('<OPTION VALUE="#37678">I&ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 3'); | |
| 101 document.write('<OPTION VALUE="#37679">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 1'); | |
| 102 document.write('<OPTION VALUE="#37680">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 2'); | |
| 103 document.write('<OPTION VALUE="#37681">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 3'); | |
| 104 document.write('<OPTION VALUE="#37682">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 s. c.'); | |
| 105 document.write('<OPTION VALUE="#37683">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 co.'); | |
| 106 document.write('<OPTION VALUE="#37684">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 1'); | |
| 107 document.write('<OPTION VALUE="#37685">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 2'); | |
| 108 document.write('<OPTION VALUE="#37686">I&ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 3'); | |
| 109 document.write('<OPTION VALUE="#37687">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 1'); | |
| 110 document.write('<OPTION VALUE="#37688">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 2'); | |
| 111 document.write('<OPTION VALUE="#37689">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 3'); | |
| 112 document.write('<OPTION VALUE="#37690">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 s. c.'); | |
| 113 document.write('<OPTION VALUE="#37691">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 co.'); | |
| 114 document.write('<OPTION VALUE="#37692">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 1'); | |
| 115 document.write('<OPTION VALUE="#37693">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 2'); | |
| 116 document.write('<OPTION VALUE="#37694">I&ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 3'); | |
| 117 document.write('<OPTION VALUE="#37695">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 1'); | |
| 118 document.write('<OPTION VALUE="#37696">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 2'); | |
| 119 document.write('<OPTION VALUE="#37697">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 3'); | |
| 120 document.write('<OPTION VALUE="#37698">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 s. c.'); | |
| 121 document.write('<OPTION VALUE="#37699">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 co.'); | |
| 122 document.write('<OPTION VALUE="#37700">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 1'); | |
| 123 document.write('<OPTION VALUE="#37701">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 2'); | |
| 124 document.write('<OPTION VALUE="#37702">I&ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 3'); | |
| 125 document.write('<OPTION VALUE="#37703">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 1'); | |
| 126 document.write('<OPTION VALUE="#37704">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 2'); | |
| 127 document.write('<OPTION VALUE="#37705">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 3'); | |
| 128 document.write('<OPTION VALUE="#37706">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 s. c.'); | |
| 129 document.write('<OPTION VALUE="#37707">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 co.'); | |
| 130 document.write('<OPTION VALUE="#37708">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 1'); | |
| 131 document.write('<OPTION VALUE="#37709">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 2'); | |
| 132 document.write('<OPTION VALUE="#37710">I&ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 3'); | |
| 133 document.write('<OPTION VALUE="#37711">I&ordf;-IIae q. 97 pr.'); | |
| 134 document.write('<OPTION VALUE="#37712">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 1'); | |
| 135 document.write('<OPTION VALUE="#37713">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 2'); | |
| 136 document.write('<OPTION VALUE="#37714">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 3'); | |
| 137 document.write('<OPTION VALUE="#37715">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 s. c.'); | |
| 138 document.write('<OPTION VALUE="#37716">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 co.'); | |
| 139 document.write('<OPTION VALUE="#37717">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 1'); | |
| 140 document.write('<OPTION VALUE="#37718">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 2'); | |
| 141 document.write('<OPTION VALUE="#37719">I&ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 3'); | |
| 142 document.write('<OPTION VALUE="#37720">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 1'); | |
| 143 document.write('<OPTION VALUE="#37721">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 2'); | |
| 144 document.write('<OPTION VALUE="#37722">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 3'); | |
| 145 document.write('<OPTION VALUE="#37723">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 s. c.'); | |
| 146 document.write('<OPTION VALUE="#37724">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 co.'); | |
| 147 document.write('<OPTION VALUE="#37725">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 1'); | |
| 148 document.write('<OPTION VALUE="#37726">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 2'); | |
| 149 document.write('<OPTION VALUE="#37727">I&ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 3'); | |
| 150 document.write('<OPTION VALUE="#37728">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 1'); | |
| 151 document.write('<OPTION VALUE="#37729">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 2'); | |
| 152 document.write('<OPTION VALUE="#37730">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 3'); | |
| 153 document.write('<OPTION VALUE="#37731">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 s. c.'); | |
| 154 document.write('<OPTION VALUE="#37732">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 co.'); | |
| 155 document.write('<OPTION VALUE="#37733">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 1'); | |
| 156 document.write('<OPTION VALUE="#37734">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 2'); | |
| 157 document.write('<OPTION VALUE="#37735">I&ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 3'); | |
| 158 document.write('<OPTION VALUE="#37736">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 1'); | |
| 159 document.write('<OPTION VALUE="#37737">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 2'); | |
| 160 document.write('<OPTION VALUE="#37738">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 3'); | |
| 161 document.write('<OPTION VALUE="#37739">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 s. c.'); | |
| 162 document.write('<OPTION VALUE="#37740">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 co.'); | |
| 163 document.write('<OPTION VALUE="#37741">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 1'); | |
| 164 document.write('<OPTION VALUE="#37742">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 2'); | |
| 165 document.write('<OPTION VALUE="#37743">I&ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 3'); | |
| 166 document.write('<\/SELECT>'); | |
| 167 document.write('<BR><BR>'); | |
| 168 document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">'); | |
| 169 document.write('<\/FORM>'); | |
| 170 // --> | |
| 171 // | |
| 172 </script><br/> | |
| 173 <hr/> | |
| 174 <br/></div><div class="q" id="q95"><h2>Quaestio 95</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 95 pr."><a name="37628"><span class="ref">[37628] | |
| 175 Iª-IIae q. 95 pr.</span></a> Deinde considerandum est de lege | |
| 28 | 176 humana. Et primo quidem, de ipsa lege secundum se; secundo, de |
| 177 potestate eius; tertio, de eius mutabilitate. Circa primum | |
| 178 quaeruntur quatuor. Primo, de utilitate ipsius. Secundo, de origine | |
| 179 eius. Tertio, de qualitate ipsius. Quarto, de divisione | |
| 53 | 180 eiusdem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 95 a. 1 arg. 1"><a name="37629"><span class="ref">[37629] Iª-IIae q. 95 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 181 sic proceditur. Videtur quod non fuerit utile aliquas leges poni ab |
| 182 hominibus. Intentio enim cuiuslibet legis est ut per eam homines | |
| 183 fiant boni, sicut supra dictum est. Sed homines magis inducuntur ad | |
| 184 bonum voluntarii per monitiones, quam coacti per leges. Ergo non | |
| 53 | 185 fuit necessarium leges ponere.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 arg. 2"><a name="37630"><span class="ref">[37630] Iª-IIae q. 95 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 186 sicut dicit philosophus, in V Ethic., <i>ad iudicem confugiunt |
| 187 homines sicut ad iustum animatum</i>. Sed iustitia animata est | |
| 188 melior quam inanimata, quae legibus continetur. Ergo melius fuisset | |
| 189 ut executio iustitiae committeretur arbitrio iudicum, quam quod | |
| 53 | 190 super hoc lex aliqua ederetur.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 arg. 3"><a name="37631"><span class="ref">[37631] Iª-IIae q. 95 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 191 lex omnis directiva est actuum humanorum, ut ex supradictis patet. |
| 192 Sed cum humani actus consistant in singularibus, quae sunt | |
| 193 infinita, non possunt ea quae ad directionem humanorum actuum | |
| 194 pertinent, sufficienter considerari, nisi ab aliquo sapiente, qui | |
| 195 inspiciat singula. Ergo melius fuisset arbitrio sapientum dirigi | |
| 196 actus humanos, quam aliqua lege posita. Ergo non fuit necessarium | |
| 53 | 197 leges humanas ponere.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 s. c."><a name="37632"><span class="ref">[37632] Iª-IIae q. 95 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 198 est quod Isidorus dicit, in libro Etymol., <i>factae sunt leges ut |
| 199 earum metu humana coerceretur audacia, tutaque sit inter improbos | |
| 200 innocentia, et in ipsis improbis formidato supplicio refrenetur | |
| 201 nocendi facultas</i>. Sed haec sunt maxime necessaria humano | |
| 53 | 202 generi. Ergo necessarium fuit ponere leges humanas.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 co."><a name="37633"><span class="ref">[37633] Iª-IIae q. 95 a. 1 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 203 dicendum quod, sicut ex supradictis patet, homini naturaliter inest |
| 204 quaedam aptitudo ad virtutem; sed ipsa virtutis perfectio necesse | |
| 205 est quod homini adveniat per aliquam disciplinam. Sicut etiam | |
| 206 videmus quod per aliquam industriam subvenitur homini in suis | |
| 207 necessitatibus, puta in cibo et vestitu, quorum initia quaedam | |
| 208 habet a natura, scilicet rationem et manus, non autem ipsum | |
| 209 complementum, sicut cetera animalia, quibus natura dedit | |
| 210 sufficienter tegumentum et cibum. Ad hanc autem disciplinam non de | |
| 211 facili invenitur homo sibi sufficiens. Quia perfectio virtutis | |
| 212 praecipue consistit in retrahendo hominem ab indebitis | |
| 213 delectationibus, ad quas praecipue homines sunt proni, et maxime | |
| 214 iuvenes, circa quos efficacior est disciplina. Et ideo oportet quod | |
| 215 huiusmodi disciplinam, per quam ad virtutem perveniatur, homines ab | |
| 216 alio sortiantur. Et quidem quantum ad illos iuvenes qui sunt proni | |
| 217 ad actus virtutum, ex bona dispositione naturae, vel consuetudine, | |
| 218 vel magis divino munere, sufficit disciplina paterna, quae est per | |
| 219 monitiones. Sed quia inveniuntur quidam protervi et ad vitia proni, | |
| 220 qui verbis de facili moveri non possunt; necessarium fuit ut per | |
| 221 vim et metum cohiberentur a malo, ut saltem sic male facere | |
| 222 desistentes, et aliis quietam vitam redderent, et ipsi tandem per | |
| 223 huiusmodi assuetudinem ad hoc perducerentur quod voluntarie | |
| 224 facerent quae prius metu implebant, et sic fierent virtuosi. | |
| 225 Huiusmodi autem disciplina cogens metu poenae, est disciplina | |
| 226 legum. Unde necessarium fuit ad pacem hominum et virtutem, ut leges | |
| 227 ponerentur, quia sicut philosophus dicit, in I Polit., <i>sicut | |
| 228 homo, si sit perfectus virtute, est optimum animalium; sic, si sit | |
| 229 separatus a lege et iustitia, est pessimum omnium</i>; quia homo | |
| 230 habet arma rationis ad explendas concupiscentias et saevitias, quae | |
| 53 | 231 non habent alia animalia.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 ad 1"><a name="37634"><span class="ref">[37634] Iª-IIae q. 95 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 232 ergo dicendum quod homines bene dispositi melius inducuntur ad |
| 233 virtutem monitionibus voluntariis quam coactione, sed quidam male | |
| 53 | 234 dispositi non ducuntur ad virtutem nisi cogantur.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 ad 2"><a name="37635"><span class="ref">[37635] Iª-IIae q. 95 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 235 dicendum quod, sicut philosophus dicit, I Rhetor., <i>melius est |
| 236 omnia ordinari lege, quam dimittere iudicum arbitrio</i>. Et hoc | |
| 237 propter tria. Primo quidem, quia facilius est invenire paucos | |
| 238 sapientes, qui sufficiant ad rectas leges ponendas, quam multos, | |
| 239 qui requirerentur ad recte iudicandum de singulis. Secundo, quia | |
| 240 illi qui leges ponunt, ex multo tempore considerant quid lege | |
| 241 ferendum sit, sed iudicia de singularibus factis fiunt ex casibus | |
| 242 subito exortis. Facilius autem ex multis consideratis potest homo | |
| 243 videre quid rectum sit, quam solum ex aliquo uno facto. Tertio, | |
| 244 quia legislatores iudicant in universali, et de futuris, sed | |
| 245 homines iudiciis praesidentes iudicant de praesentibus, ad quae | |
| 246 afficiuntur amore vel odio, aut aliqua cupiditate; et sic eorum | |
| 247 depravatur iudicium. Quia ergo iustitia animata iudicis non | |
| 248 invenitur in multis; et quia flexibilis est; ideo necessarium fuit, | |
| 249 in quibuscumque est possibile, legem determinare quid iudicandum | |
| 53 | 250 sit, et paucissima arbitrio hominum committere.</p><p title="I-II q. 95 a. 1 ad 3"><a name="37636"><span class="ref">[37636] Iª-IIae q. 95 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 251 dicendum quod quaedam singularia, quae non possunt lege |
| 252 comprehendi, necesse est committere iudicibus, ut ibidem | |
| 253 philosophus dicit, puta de eo quod est factum esse vel non esse, et | |
| 53 | 254 de aliis huiusmodi.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 95 a. 2 arg. 1"><a name="37637"><span class="ref">[37637] Iª-IIae q. 95 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum |
| 28 | 255 sic proceditur. Videtur quod non omnis lex humanitus posita a lege |
| 256 naturali derivetur. Dicit enim philosophus, in V Ethic., quod | |
| 257 <i>iustum legale est quod ex principio quidem nihil differt utrum | |
| 258 sic vel aliter fiat</i>. Sed in his quae oriuntur ex lege naturali, | |
| 259 differt utrum sic vel aliter fiat. Ergo ea quae sunt legibus | |
| 53 | 260 humanis statuta, non omnia derivantur a lege naturae.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 arg. 2"><a name="37638"><span class="ref">[37638] Iª-IIae q. 95 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 261 ius positivum dividitur contra ius naturale, ut patet per Isidorum, |
| 262 in libro Etymol., et per philosophum, in V Ethic. Sed ea quae | |
| 263 derivantur a principiis communibus legis naturae sicut | |
| 264 conclusiones, pertinent ad legem naturae, ut supra dictum est. Ergo | |
| 53 | 265 ea quae sunt de lege humana, non derivantur a lege naturae.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 arg. 3"><a name="37639"><span class="ref">[37639] Iª-IIae q. 95 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 266 lex naturae est eadem apud omnes, dicit enim philosophus, in V |
| 267 Ethic., quod <i>naturale iustum est quod ubique habet eandem | |
| 268 potentiam</i>. Si igitur leges humanae a naturali lege | |
| 269 derivarentur, sequeretur quod etiam ipsae essent eaedem apud omnes. | |
| 53 | 270 Quod patet esse falsum.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 arg. 4"><a name="37640"><span class="ref">[37640] Iª-IIae q. 95 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, |
| 28 | 271 eorum quae a lege naturali derivantur, potest aliqua ratio |
| 272 assignari. Sed non omnium quae a maioribus lege statuta sunt, ratio | |
| 273 reddi potest, ut iurisperitus dicit. Ergo non omnes leges humanae | |
| 53 | 274 derivantur a lege naturali.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 s. c."><a name="37641"><span class="ref">[37641] Iª-IIae q. 95 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 275 est quod Tullius dicit, in sua Rhetor., <i>res a natura profectas, |
| 53 | 276 et a consuetudine probatas, legum metus et religio sanxit</i>.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 co."><a name="37642"><span class="ref">[37642] Iª-IIae q. 95 a. 2 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 277 dicendum quod, sicut Augustinus dicit, in I de Lib. Arb., <i>non |
| 278 videtur esse lex, quae iusta non fuerit</i>. Unde inquantum habet | |
| 279 de iustitia, intantum habet de virtute legis. In rebus autem | |
| 280 humanis dicitur esse aliquid iustum ex eo quod est rectum secundum | |
| 281 regulam rationis. Rationis autem prima regula est lex naturae, ut | |
| 282 ex supradictis patet. Unde omnis lex humanitus posita intantum | |
| 283 habet de ratione legis, inquantum a lege naturae derivatur. Si vero | |
| 284 in aliquo, a lege naturali discordet, iam non erit lex sed legis | |
| 285 corruptio. Sed sciendum est quod a lege naturali dupliciter potest | |
| 286 aliquid derivari, uno modo, sicut conclusiones ex principiis; alio | |
| 287 modo, sicut determinationes quaedam aliquorum communium. Primus | |
| 288 quidem modus est similis ei quo in scientiis ex principiis | |
| 289 conclusiones demonstrativae producuntur. Secundo vero modo simile | |
| 290 est quod in artibus formae communes determinantur ad aliquid | |
| 291 speciale, sicut artifex formam communem domus necesse est quod | |
| 292 determinet ad hanc vel illam domus figuram. Derivantur ergo quaedam | |
| 293 a principiis communibus legis naturae per modum conclusionum, sicut | |
| 294 hoc quod est non esse occidendum, ut conclusio quaedam derivari | |
| 295 potest ab eo quod est nulli esse malum faciendum. Quaedam vero per | |
| 296 modum determinationis, sicut lex naturae habet quod ille qui | |
| 297 peccat, puniatur; sed quod tali poena puniatur, hoc est quaedam | |
| 298 determinatio legis naturae. Utraque igitur inveniuntur in lege | |
| 299 humana posita. Sed ea quae sunt primi modi, continentur lege humana | |
| 300 non tanquam sint solum lege posita, sed habent etiam aliquid | |
| 301 vigoris ex lege naturali. Sed ea quae sunt secundi modi, ex sola | |
| 53 | 302 lege humana vigorem habent.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 ad 1"><a name="37643"><span class="ref">[37643] Iª-IIae q. 95 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 303 ergo dicendum quod philosophus loquitur de illis quae sunt lege |
| 304 posita per determinationem vel specificationem quandam praeceptorum | |
| 53 | 305 legis naturae.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 ad 2"><a name="37644"><span class="ref">[37644] Iª-IIae q. 95 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 306 dicendum quod ratio illa procedit de his quae derivantur a lege |
| 53 | 307 naturae tanquam conclusiones.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 ad 3"><a name="37645"><span class="ref">[37645] Iª-IIae q. 95 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 308 dicendum quod principia communia legis naturae non possunt eodem |
| 309 modo applicari omnibus, propter multam varietatem rerum humanarum. | |
| 53 | 310 Et exinde provenit diversitas legis positivae apud diversos.</p><p title="I-II q. 95 a. 2 ad 4"><a name="37646"><span class="ref">[37646] Iª-IIae q. 95 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum |
| 28 | 311 dicendum quod verbum illud iurisperiti intelligendum est in his |
| 312 quae sunt introducta a maioribus circa particulares determinationes | |
| 313 legis naturalis; ad quas quidem determinationes se habet expertorum | |
| 314 et prudentum iudicium sicut ad quaedam principia; inquantum | |
| 315 scilicet statim vident quid congruentius sit particulariter | |
| 316 determinari. Unde philosophus dicit, in VI Ethic., quod <i>in | |
| 317 talibus oportet attendere expertorum et seniorum vel prudentum | |
| 318 indemonstrabilibus enuntiationibus et opinionibus, non minus quam | |
| 53 | 319 demonstrationibus</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 95 a. 3 arg. 1"><a name="37647"><span class="ref">[37647] Iª-IIae q. 95 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium |
| 28 | 320 sic proceditur. Videtur quod Isidorus inconvenienter qualitatem |
| 321 legis positivae describat, dicens, <i>erit lex honesta, iusta, | |
| 322 possibilis secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, loco | |
| 323 temporique conveniens, necessaria, utilis; manifesta quoque, ne | |
| 324 aliquid per obscuritatem in captionem contineat; nullo privato | |
| 325 commodo, sed pro communi utilitate civium scripta</i>. Supra enim | |
| 326 in tribus conditionibus qualitatem legis explicaverat, dicens, | |
| 327 <i>lex erit omne quod ratione constiterit, dumtaxat quod religioni | |
| 328 congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat</i>. | |
| 53 | 329 Ergo superflue postmodum conditiones legis multiplicat.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 arg. 2"><a name="37648"><span class="ref">[37648] Iª-IIae q. 95 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 330 iustitia pars est honestatis; ut Tullius dicit, in I de Offic. Ergo |
| 53 | 331 postquam dixerat honesta, superflue additur iusta.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 arg. 3"><a name="37649"><span class="ref">[37649] Iª-IIae q. 95 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 332 lex scripta, secundum Isidorum, contra consuetudinem dividitur. Non |
| 333 ergo debuit in definitione legis poni quod esset secundum | |
| 53 | 334 consuetudinem patriae.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 arg. 4"><a name="37650"><span class="ref">[37650] Iª-IIae q. 95 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, |
| 28 | 335 necessarium dupliciter dicitur. Scilicet id quod est necessarium |
| 336 simpliciter, quod impossibile est aliter se habere, et huiusmodi | |
| 337 necessarium non subiacet humano iudicio, unde talis necessitas ad | |
| 338 legem humanam non pertinet. Est etiam aliquid necessarium propter | |
| 339 finem, et talis necessitas idem est quod utilitas. Ergo superflue | |
| 53 | 340 utrumque ponitur, necessaria et utilis.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 s. c."><a name="37651"><span class="ref">[37651] Iª-IIae q. 95 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra |
| 341 est auctoritas ipsius Isidori.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 co."><a name="37652"><span class="ref">[37652] Iª-IIae q. 95 a. 3 co.</span></a> Respondeo | |
| 28 | 342 dicendum quod uniuscuiusque rei quae est propter finem, necesse est |
| 343 quod forma determinetur secundum proportionem ad finem; sicut forma | |
| 344 serrae talis est qualis convenit sectioni; ut patet in II Physic. | |
| 345 Quaelibet etiam res recta et mensurata oportet quod habeat formam | |
| 346 proportionalem suae regulae et mensurae. Lex autem humana utrumque | |
| 347 habet, quia et est aliquid ordinatum ad finem; et est quaedam | |
| 348 regula vel mensura regulata vel mensurata quadam superiori mensura; | |
| 349 quae quidem est duplex, scilicet lex divina et lex naturae, ut ex | |
| 350 supradictis patet. Finis autem humanae legis est utilitas hominum; | |
| 351 sicut etiam iurisperitus dicit. Et ideo Isidorus in conditione | |
| 352 legis, primo quidem tria posuit, scilicet quod religioni congruat, | |
| 353 inquantum scilicet est proportionata legi divinae; quod disciplinae | |
| 354 conveniat, inquantum est proportionata legi naturae; quod saluti | |
| 355 proficiat, inquantum est proportionata utilitati humanae. Et ad | |
| 356 haec tria omnes aliae conditiones quas postea ponit, reducuntur. | |
| 357 Nam quod dicitur honesta, refertur ad hoc quod religioni congruat. | |
| 358 Quod autem subditur, <i>iusta, possibilis secundum naturam, | |
| 359 secundum consuetudinem patriae, loco temporique conveniens</i>, | |
| 360 additur ad hoc quod conveniat disciplinae. Attenditur enim humana | |
| 361 disciplina primum quidem quantum ad ordinem rationis, qui | |
| 362 importatur in hoc quod dicitur iusta. Secundo, quantum ad | |
| 363 facultatem agentium. Debet enim esse disciplina conveniens | |
| 364 unicuique secundum suam possibilitatem, observata etiam | |
| 365 possibilitate naturae (non enim eadem sunt imponenda pueris, quae | |
| 366 imponuntur viris perfectis); et secundum humanam consuetudinem; non | |
| 367 enim potest homo solus in societate vivere, aliis morem non gerens. | |
| 368 Tertio, quantum ad debitas circumstantias, dicit, loco temporique | |
| 369 conveniens. Quod vero subditur, necessaria, utilis, etc., refertur | |
| 370 ad hoc quod expediat saluti, ut necessitas referatur ad remotionem | |
| 371 malorum; utilitas, ad consecutionem bonorum; manifestatio vero, ad | |
| 372 cavendum nocumentum quod ex ipsa lege posset provenire. Et quia, | |
| 373 sicut supra dictum est, lex ordinatur ad bonum commune, hoc ipsum | |
| 53 | 374 in ultima parte determinationis ostenditur.</p><p title="I-II q. 95 a. 3 ad arg."><a name="37653"><span class="ref">[37653] Iª-IIae q. 95 a. 3 ad arg.</span></a> Et per hoc |
| 375 patet responsio ad obiecta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 95 a. 4 arg. 1"><a name="37654"><span class="ref">[37654] Iª-IIae q. 95 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum | |
| 28 | 376 sic proceditur. Videtur quod inconvenienter Isidorus divisionem |
| 377 legum humanarum ponat, sive iuris humani. Sub hoc enim iure | |
| 378 comprehendit ius gentium, quod ideo sic nominatur, ut ipse dicit, | |
| 379 quia eo omnes fere gentes utuntur. Sed sicut ipse dicit, <i>ius | |
| 380 naturale est quod est commune omnium nationum</i>. Ergo ius gentium | |
| 381 non continetur sub iure positivo humano, sed magis sub iure | |
| 53 | 382 naturali.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 arg. 2"><a name="37655"><span class="ref">[37655] Iª-IIae q. 95 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 383 ea quae habent eandem vim, non videntur formaliter differre, sed |
| 384 solum materialiter. Sed leges, plebiscita, senatusconsulta, et alia | |
| 385 huiusmodi quae ponit, omnia habent eandem vim. Ergo videtur quod | |
| 386 non differant nisi materialiter. Sed talis distinctio in arte non | |
| 387 est curanda, cum possit esse in infinitum. Ergo inconvenienter | |
| 53 | 388 huiusmodi divisio humanarum legum introducitur.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 arg. 3"><a name="37656"><span class="ref">[37656] Iª-IIae q. 95 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 389 sicut in civitate sunt principes et sacerdotes et milites, ita |
| 390 etiam sunt et alia hominum officia. Ergo videtur quod, sicut | |
| 391 ponitur quoddam ius militare, et ius publicum, quod consistit in | |
| 392 sacerdotibus et magistratibus; ita etiam debeant poni alia iura, ad | |
| 53 | 393 alia officia civitatis pertinentia.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 arg. 4"><a name="37657"><span class="ref">[37657] Iª-IIae q. 95 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, |
| 28 | 394 ea quae sunt per accidens, sunt praetermittenda. Sed accidit legi |
| 395 ut ab hoc vel illo homine feratur. Ergo inconvenienter ponitur | |
| 396 divisio legum humanarum ex nominibus legislatorum, ut scilicet | |
| 53 | 397 quaedam dicatur Cornelia, quaedam Falcidia, et cetera.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 s. c."><a name="37658"><span class="ref">[37658] Iª-IIae q. 95 a. 4 s. c.</span></a> In |
| 398 contrarium auctoritas Isidori sufficiat.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 co."><a name="37659"><span class="ref">[37659] Iª-IIae q. 95 a. 4 co.</span></a> Respondeo | |
| 28 | 399 dicendum quod unumquodque potest per se dividi secundum id quod in |
| 400 eius ratione continetur. Sicut in ratione animalis continetur | |
| 401 anima, quae est rationalis vel irrationalis, et ideo animal proprie | |
| 402 et per se dividitur secundum rationale et irrationale; non autem | |
| 403 secundum album et nigrum, quae sunt omnino praeter rationem eius. | |
| 404 Sunt autem multa de ratione legis humanae, secundum quorum | |
| 405 quodlibet lex humana proprie et per se dividi potest. Est enim | |
| 406 primo de ratione legis humanae quod sit derivata a lege naturae, ut | |
| 407 ex dictis patet. Et secundum hoc dividitur ius positivum in ius | |
| 408 gentium et ius civile, secundum duos modos quibus aliquid derivatur | |
| 409 a lege naturae, ut supra dictum est. Nam ad ius gentium pertinent | |
| 410 ea quae derivantur ex lege naturae sicut conclusiones ex | |
| 411 principiis, ut iustae emptiones, venditiones, et alia huiusmodi, | |
| 412 sine quibus homines ad invicem convivere non possent; quod est de | |
| 413 lege naturae, quia homo est naturaliter animal sociale, ut probatur | |
| 414 in I Polit. Quae vero derivantur a lege naturae per modum | |
| 415 particularis determinationis, pertinent ad ius civile, secundum | |
| 416 quod quaelibet civitas aliquid sibi accommodum determinat. Secundo | |
| 417 est de ratione legis humanae quod ordinetur ad bonum commune | |
| 418 civitatis. Et secundum hoc lex humana dividi potest secundum | |
| 419 diversitatem eorum qui specialiter dant operam ad bonum commune, | |
| 420 sicut sacerdotes, pro populo Deum orantes; principes, populum | |
| 421 gubernantes; et milites, pro salute populi pugnantes. Et ideo istis | |
| 422 hominibus specialia quaedam iura aptantur. Tertio est de ratione | |
| 423 legis humanae ut instituatur a gubernante communitatem civitatis, | |
| 424 sicut supra dictum est. Et secundum hoc distinguuntur leges humanae | |
| 425 secundum diversa regimina civitatum. Quorum unum, secundum | |
| 426 philosophum, in III Polit., est regnum, quando scilicet civitas | |
| 427 gubernatur ab uno, et secundum hoc accipiuntur constitutiones | |
| 428 principum. Aliud vero regimen est aristocratia, idest principatus | |
| 429 optimorum, vel optimatum, et secundum hoc sumuntur responsa | |
| 430 prudentum, et etiam senatusconsulta. Aliud regimen est oligarchia, | |
| 431 idest principatus paucorum divitum et potentum, et secundum hoc | |
| 432 sumitur ius praetorium, quod etiam honorarium dicitur. Aliud autem | |
| 433 regimen est populi, quod nominatur democratia, et secundum hoc | |
| 434 sumuntur plebiscita. Aliud autem est tyrannicum, quod est omnino | |
| 435 corruptum, unde ex hoc non sumitur aliqua lex. Est etiam aliquod | |
| 436 regimen ex istis commixtum, quod est optimum, et secundum hoc | |
| 437 sumitur lex, <i>quam maiores natu simul cum plebibus sanxerunt</i>, | |
| 438 ut Isidorus dicit. Quarto vero de ratione legis humanae est quod | |
| 439 sit directiva humanorum actuum. Et secundum hoc, secundum diversa | |
| 440 de quibus leges feruntur, distinguuntur leges, quae interdum ab | |
| 441 auctoribus nominantur, sicut distinguitur lex Iulia de adulteriis, | |
| 442 lex Cornelia de sicariis, et sic de aliis, non propter auctores, | |
| 53 | 443 sed propter res de quibus sunt.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 ad 1"><a name="37660"><span class="ref">[37660] Iª-IIae q. 95 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 444 ergo dicendum quod ius gentium est quidem aliquo modo naturale |
| 445 homini, secundum quod est rationalis, inquantum derivatur a lege | |
| 446 naturali per modum conclusionis quae non est multum remota a | |
| 447 principiis. Unde de facili in huiusmodi homines consenserunt. | |
| 448 Distinguitur tamen a lege naturali, maxime ab eo quod est omnibus | |
| 53 | 449 animalibus communis.</p><p title="I-II q. 95 a. 4 ad 2"><a name="37661"><span class="ref">[37661] Iª-IIae q. 95 a. 4 ad 2</span></a> Ad alia patet |
| 450 responsio ex his quae dicta sunt.</p></div></div><div class="q" id="q96"><h2>Quaestio 96</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 96 pr."><a name="37662"><span class="ref">[37662] | |
| 451 Iª-IIae q. 96 pr.</span></a> Deinde considerandum est de | |
| 28 | 452 potestate legis humanae. Et circa hoc quaeruntur sex. Primo, utrum |
| 453 lex humana debeat poni in communi. Secundo, utrum lex humana debeat | |
| 454 omnia vitia cohibere. Tertio, utrum omnium virtutum actus habeat | |
| 455 ordinare. Quarto, utrum imponat homini necessitatem quantum ad | |
| 456 forum conscientiae. Quinto, utrum omnes homines legi humanae | |
| 457 subdantur. Sexto, utrum his qui sunt sub lege, liceat agere praeter | |
| 53 | 458 verba legis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 96 a. 1 arg. 1"><a name="37663"><span class="ref">[37663] Iª-IIae q. 96 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 459 sic proceditur. Videtur quod lex humana non debeat poni in communi, |
| 460 sed magis in particulari. Dicit enim philosophus, in V Ethic., quod | |
| 461 <i>legalia sunt quaecumque in singularibus lege ponunt; et etiam | |
| 462 sententialia</i>, quae sunt etiam singularia, quia de singularibus | |
| 463 actibus sententiae feruntur. Ergo lex non solum ponitur in communi, | |
| 53 | 464 sed etiam in singulari.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 arg. 2"><a name="37664"><span class="ref">[37664] Iª-IIae q. 96 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 465 lex est directiva humanorum actuum, ut supra dictum est. Sed humani |
| 466 actus in singularibus consistunt. Ergo leges humanae non debent in | |
| 53 | 467 universali ferri, sed magis in singulari.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 arg. 3"><a name="37665"><span class="ref">[37665] Iª-IIae q. 96 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 468 lex est regula et mensura humanorum actuum, ut supra dictum est. |
| 469 Sed mensura debet esse certissima, ut dicitur in X Metaphys. Cum | |
| 470 ergo in actibus humanis non possit esse aliquod universale certum, | |
| 471 quin in particularibus deficiat; videtur quod necesse sit leges non | |
| 53 | 472 in universali, sed in singulari poni.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 s. c."><a name="37666"><span class="ref">[37666] Iª-IIae q. 96 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 473 est quod iurisperitus dicit, quod <i>iura constitui oportet in his |
| 474 quae saepius accidunt, ex his autem quae forte uno casu accidere | |
| 53 | 475 possunt, iura non constituuntur</i>.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 co."><a name="37667"><span class="ref">[37667] Iª-IIae q. 96 a. 1 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 476 dicendum quod unumquodque quod est propter finem, necesse est quod |
| 477 sit fini proportionatum. Finis autem legis est bonum commune, quia, | |
| 478 ut Isidorus dicit, in libro Etymol., <i>nullo privato commodo, sed | |
| 479 pro communi utilitate civium lex debet esse conscripta</i>. Unde | |
| 480 oportet leges humanas esse proportionatas ad bonum commune. Bonum | |
| 481 autem commune constat ex multis. Et ideo oportet quod lex ad multa | |
| 482 respiciat, et secundum personas, et secundum negotia, et secundum | |
| 483 tempora. Constituitur enim communitas civitatis ex multis personis; | |
| 484 et eius bonum per multiplices actiones procuratur; nec ad hoc solum | |
| 485 instituitur quod aliquo modico tempore duret, sed quod omni tempore | |
| 486 perseveret per civium successionem, ut Augustinus dicit, in XXII de | |
| 53 | 487 Civ. Dei.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 ad 1"><a name="37668"><span class="ref">[37668] Iª-IIae q. 96 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 488 ergo dicendum quod philosophus in V Ethic. ponit tres partes iusti |
| 489 legalis, quod est ius positivum. Sunt enim quaedam quae simpliciter | |
| 490 in communi ponuntur. Et haec sunt leges communes. Et quantum ad | |
| 491 huiusmodi, dicit quod <i>legale est quod ex principio quidem nihil | |
| 492 differt sic vel aliter, quando autem ponitur, differt</i>, puta | |
| 493 quod captivi statuto pretio redimantur. Quaedam vero sunt quae sunt | |
| 494 communia quantum ad aliquid, et singularia quantum ad aliquid. Et | |
| 495 huiusmodi dicuntur privilegia, quasi leges privatae, quia | |
| 496 respiciunt singulares personas, et tamen potestas eorum extenditur | |
| 497 ad multa negotia. Et quantum ad hoc, subdit, <i>adhuc quaecumque in | |
| 498 singularibus lege ponunt</i>. Dicuntur etiam quaedam legalia, non | |
| 499 quia sint leges, sed propter applicationem legum communium ad | |
| 500 aliqua particularia facta; sicut sunt sententiae, quae pro iure | |
| 53 | 501 habentur. Et quantum ad hoc, subdit, et sententialia.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 ad 2"><a name="37669"><span class="ref">[37669] Iª-IIae q. 96 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 502 dicendum quod illud quod est directivum, oportet esse plurium |
| 503 directivum, unde in X Metaphys., philosophus dicit quod omnia quae | |
| 504 sunt unius generis, mensurantur aliquo uno, quod est primum in | |
| 505 genere illo. Si enim essent tot regulae vel mensurae quot sunt | |
| 506 mensurata vel regulata, cessaret utilitas regulae vel mensurae, | |
| 507 quae est ut ex uno multa possint cognosci. Et ita nulla esset | |
| 508 utilitas legis, si non se extenderet nisi ad unum singularem actum. | |
| 509 Ad singulares enim actus dirigendos dantur singularia praecepta | |
| 510 prudentium, sed lex est praeceptum commune, ut supra dictum | |
| 53 | 511 est.</p><p title="I-II q. 96 a. 1 ad 3"><a name="37670"><span class="ref">[37670] Iª-IIae q. 96 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 512 dicendum quod non est eadem certitudo quaerenda in omnibus, ut in I |
| 513 Ethic. dicitur. Unde in rebus contingentibus, sicut sunt naturalia | |
| 514 et res humanae, sufficit talis certitudo ut aliquid sit verum ut in | |
| 53 | 515 pluribus, licet interdum deficiat in paucioribus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 96 a. 2 arg. 1"><a name="37671"><span class="ref">[37671] Iª-IIae q. 96 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum |
| 28 | 516 sic proceditur. Videtur quod ad legem humanam pertineat omnia vitia |
| 517 cohibere. Dicit enim Isidorus, in libro Etymol., quod <i>leges sunt | |
| 518 factae ut earum metu coerceatur audacia</i>. Non autem sufficienter | |
| 519 coerceretur, nisi quaelibet mala cohiberentur per legem. Ergo lex | |
| 53 | 520 humana debet quaelibet mala cohibere.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 arg. 2"><a name="37672"><span class="ref">[37672] Iª-IIae q. 96 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 521 intentio legislatoris est cives facere virtuosos. Sed non potest |
| 522 esse aliquis virtuosus, nisi ab omnibus vitiis compescatur. Ergo ad | |
| 53 | 523 legem humanam pertinet omnia vitia compescere.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 arg. 3"><a name="37673"><span class="ref">[37673] Iª-IIae q. 96 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 524 lex humana a lege naturali derivatur, ut supra dictum est. Sed |
| 525 omnia vitia repugnant legi naturae. Ergo lex humana omnia vitia | |
| 53 | 526 debet cohibere.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 s. c."><a name="37674"><span class="ref">[37674] Iª-IIae q. 96 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 527 est quod dicitur in I de Lib. Arb., <i>videtur mihi legem istam |
| 528 quae populo regendo scribitur, recte ista permittere, et divinam | |
| 529 providentiam vindicare</i>. Sed divina providentia non vindicat | |
| 530 nisi vitia. Ergo recte lex humana permittit aliqua vitia, non | |
| 53 | 531 cohibendo ipsa.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 co."><a name="37675"><span class="ref">[37675] Iª-IIae q. 96 a. 2 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 532 dicendum quod, sicut iam dictum est, lex ponitur ut quaedam regula |
| 533 vel mensura humanorum actuum. Mensura autem debet esse homogenea | |
| 534 mensurato, ut dicitur in X Metaphys., diversa enim diversis | |
| 535 mensuris mensurantur. Unde oportet quod etiam leges imponantur | |
| 536 hominibus secundum eorum conditionem, quia, ut Isidorus dicit. | |
| 537 <i>Lex debet esse possibilis et secundum naturam, et secundum | |
| 538 consuetudinem patriae</i>. Potestas autem sive facultas operandi ex | |
| 539 interiori habitu seu dispositione procedit, non enim idem est | |
| 540 possibile ei qui non habet habitum virtutis, et virtuoso; sicut | |
| 541 etiam non est idem possibile puero et viro perfecto. Et propter hoc | |
| 542 non ponitur eadem lex pueris quae ponitur adultis, multa enim | |
| 543 pueris permittuntur quae in adultis lege puniuntur, vel etiam | |
| 544 vituperantur. Et similiter multa sunt permittenda hominibus non | |
| 545 perfectis virtute, quae non essent toleranda in hominibus | |
| 546 virtuosis. Lex autem humana ponitur multitudini hominum, in qua | |
| 547 maior pars est hominum non perfectorum virtute. Et ideo lege humana | |
| 548 non prohibentur omnia vitia, a quibus virtuosi abstinent; sed solum | |
| 549 graviora, a quibus possibile est maiorem partem multitudinis | |
| 550 abstinere; et praecipue quae sunt in nocumentum aliorum, sine | |
| 551 quorum prohibitione societas humana conservari non posset, sicut | |
| 53 | 552 prohibentur lege humana homicidia et furta et huiusmodi.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 ad 1"><a name="37676"><span class="ref">[37676] Iª-IIae q. 96 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 553 ergo dicendum quod audacia pertinere videtur ad invasionem aliorum. |
| 554 Unde praecipue pertinet ad illa peccata quibus iniuria proximis | |
| 53 | 555 irrogatur; quae lege humana prohibentur, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 ad 2"><a name="37677"><span class="ref">[37677] Iª-IIae q. 96 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 556 dicendum quod lex humana intendit homines inducere ad virtutem, non |
| 557 subito, sed gradatim. Et ideo non statim multitudini imperfectorum | |
| 558 imponit ea quae sunt iam virtuosorum, ut scilicet ab omnibus malis | |
| 559 abstineant. Alioquin imperfecti, huiusmodi praecepta ferre non | |
| 560 valentes, in deteriora mala prorumperent, sicut dicitur Prov. XXX, | |
| 561 <i>qui nimis emungit, elicit sanguinem</i>; et Matth. IX dicitur | |
| 562 quod, si vinum novum, idest praecepta perfectae vitae, mittatur in | |
| 563 utres veteres, idest in homines imperfectos, utres rumpuntur, et | |
| 564 vinum effunditur, idest, praecepta contemnuntur, et homines ex | |
| 53 | 565 contemptu ad peiora mala prorumpunt.</p><p title="I-II q. 96 a. 2 ad 3"><a name="37678"><span class="ref">[37678] Iª-IIae q. 96 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 566 dicendum quod lex naturalis est quaedam participatio legis aeternae |
| 567 in nobis, lex autem humana deficit a lege aeterna. Dicit enim | |
| 568 Augustinus, in I de Lib. Arb., <i>lex ista quae regendis | |
| 569 civitatibus fertur, multa concedit atque impunita relinquit, quae | |
| 570 per divinam providentiam vindicantur. Neque enim quia non omnia | |
| 571 facit, ideo quae facit, improbanda sunt</i>. Unde etiam lex humana | |
| 53 | 572 non omnia potest prohibere quae prohibet lex naturae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 96 a. 3 arg. 1"><a name="37679"><span class="ref">[37679] Iª-IIae q. 96 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium |
| 28 | 573 sic proceditur. Videtur quod lex humana non praecipiat actus omnium |
| 574 virtutum. Actibus enim virtutum opponuntur actus vitiosi. Sed lex | |
| 575 humana non prohibet omnia vitia, ut dictum est. Ergo etiam non | |
| 53 | 576 praecipit actus omnium virtutum.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 arg. 2"><a name="37680"><span class="ref">[37680] Iª-IIae q. 96 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 577 actus virtutis a virtute procedit. Sed virtus est finis legis, et |
| 578 ita quod est ex virtute, sub praecepto legis cadere non potest. | |
| 53 | 579 Ergo lex humana non praecipit actus omnium virtutum.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 arg. 3"><a name="37681"><span class="ref">[37681] Iª-IIae q. 96 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 580 lex ordinatur ad bonum commune, ut dictum est. Sed quidam actus |
| 581 virtutum non ordinantur ad bonum commune, sed ad bonum privatum. | |
| 53 | 582 Ergo lex non praecipit actus omnium virtutum.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 s. c."><a name="37682"><span class="ref">[37682] Iª-IIae q. 96 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 583 est quod philosophus dicit, in V Ethic., quod <i>praecipit lex |
| 584 fortis opera facere, et quae temperati, et quae mansueti; similiter | |
| 585 autem secundum alias virtutes et malitias, haec quidem iubens, haec | |
| 53 | 586 autem prohibens</i>.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 co."><a name="37683"><span class="ref">[37683] Iª-IIae q. 96 a. 3 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 587 dicendum quod species virtutum distinguuntur secundum obiecta, ut |
| 588 ex supradictis patet. Omnia autem obiecta virtutum referri possunt | |
| 589 vel ad bonum privatum alicuius personae, vel ad bonum commune | |
| 590 multitudinis, sicut ea quae sunt fortitudinis potest aliquis exequi | |
| 591 vel propter conservationem civitatis, vel ad conservandum ius amici | |
| 592 sui; et simile est in aliis. Lex autem, ut dictum est, ordinatur ad | |
| 593 bonum commune. Et ideo nulla virtus est de cuius actibus lex | |
| 594 praecipere non possit. Non tamen de omnibus actibus omnium virtutum | |
| 595 lex humana praecipit, sed solum de illis qui sunt ordinabiles ad | |
| 596 bonum commune, vel immediate, sicut cum aliqua directe propter | |
| 597 bonum commune fiunt; vel mediate, sicut cum aliqua ordinantur a | |
| 598 legislatore pertinentia ad bonam disciplinam, per quam cives | |
| 53 | 599 informantur ut commune bonum iustitiae et pacis conservent.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 ad 1"><a name="37684"><span class="ref">[37684] Iª-IIae q. 96 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 600 ergo dicendum quod lex humana non prohibet omnes actus vitiosos, |
| 601 secundum obligationem praecepti, sicut nec praecipit omnes actus | |
| 602 virtuosos. Prohibet tamen aliquos actus singulorum vitiorum, sicut | |
| 53 | 603 etiam praecipit quosdam actus singularum virtutum.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 ad 2"><a name="37685"><span class="ref">[37685] Iª-IIae q. 96 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 604 dicendum quod aliquis actus dicitur esse virtutis dupliciter. Uno |
| 605 modo, ex eo quod homo operatur virtuosa, sicut actus iustitiae est | |
| 606 facere recta, et actus fortitudinis facere fortia. Et sic lex | |
| 607 praecipit aliquos actus virtutum. Alio modo dicitur actus virtutis, | |
| 608 quia aliquis operatur virtuosa eo modo quo virtuosus operatur. Et | |
| 609 talis actus semper procedit a virtute, nec cadit sub praecepto | |
| 53 | 610 legis, sed est finis ad quem legislator ducere intendit.</p><p title="I-II q. 96 a. 3 ad 3"><a name="37686"><span class="ref">[37686] Iª-IIae q. 96 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 611 dicendum quod non est aliqua virtus cuius actus non sint |
| 612 ordinabiles ad bonum commune, ut dictum est, vel mediate vel | |
| 53 | 613 immediate.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 96 a. 4 arg. 1"><a name="37687"><span class="ref">[37687] Iª-IIae q. 96 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum |
| 28 | 614 sic proceditur. Videtur quod lex humana non imponat homini |
| 615 necessitatem in foro conscientiae. Inferior enim potestas non | |
| 616 potest imponere legem in iudicio superioris potestatis. Sed | |
| 617 potestas hominis, quae fert legem humanam, est infra potestatem | |
| 618 divinam. Ergo lex humana non potest imponere legem quantum ad | |
| 53 | 619 iudicium divinum, quod est iudicium conscientiae.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 arg. 2"><a name="37688"><span class="ref">[37688] Iª-IIae q. 96 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 620 iudicium conscientiae maxime dependet ex divinis mandatis. Sed |
| 621 quandoque divina mandata evacuantur per leges humanas; secundum | |
| 622 illud Matth. XV, <i>irritum fecistis mandatum Dei propter | |
| 623 traditiones vestras</i>. Ergo lex humana non imponit necessitatem | |
| 53 | 624 homini quantum ad conscientiam.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 arg. 3"><a name="37689"><span class="ref">[37689] Iª-IIae q. 96 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 625 leges humanae frequenter ingerunt calumniam et iniuriam hominibus; |
| 626 secundum illud Isaiae X, <i>vae qui condunt leges iniquas, et | |
| 627 scribentes iniustitias scripserunt, ut opprimerent in iudicio | |
| 628 pauperes, et vim facerent causae humilium populi mei</i>. Sed | |
| 629 licitum est unicuique oppressionem et violentiam evitare. Ergo | |
| 630 leges humanae non imponunt necessitatem homini quantum ad | |
| 53 | 631 conscientiam.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 s. c."><a name="37690"><span class="ref">[37690] Iª-IIae q. 96 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 632 est quod dicitur I Petr. II, <i>haec est gratia, si propter |
| 53 | 633 conscientiam sustineat quis tristitias, patiens iniuste</i>.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 co."><a name="37691"><span class="ref">[37691] Iª-IIae q. 96 a. 4 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 634 dicendum quod leges positae humanitus vel sunt iustae, vel |
| 635 iniustae. Si quidem iustae sint, habent vim obligandi in foro | |
| 636 conscientiae a lege aeterna, a qua derivantur; secundum illud Prov. | |
| 637 VIII, <i>per me reges regnant, et legum conditores iusta | |
| 638 decernunt</i>. Dicuntur autem leges iustae et ex fine, quando | |
| 639 scilicet ordinantur ad bonum commune; et ex auctore, quando | |
| 640 scilicet lex lata non excedit potestatem ferentis; et ex forma, | |
| 641 quando scilicet secundum aequalitatem proportionis imponuntur | |
| 642 subditis onera in ordine ad bonum commune. Cum enim unus homo sit | |
| 643 pars multitudinis, quilibet homo hoc ipsum quod est et quod habet, | |
| 644 est multitudinis, sicut et quaelibet pars id quod est, est totius. | |
| 645 Unde et natura aliquod detrimentum infert parti, ut salvet totum. | |
| 646 Et secundum hoc, leges huiusmodi, onera proportionabiliter | |
| 647 inferentes, iustae sunt, et obligant in foro conscientiae, et sunt | |
| 648 leges legales. Iniustae autem sunt leges dupliciter. Uno modo, per | |
| 649 contrarietatem ad bonum humanum, e contrario praedictis, vel ex | |
| 650 fine, sicut cum aliquis praesidens leges imponit onerosas subditis | |
| 651 non pertinentes ad utilitatem communem, sed magis ad propriam | |
| 652 cupiditatem vel gloriam; vel etiam ex auctore, sicut cum aliquis | |
| 653 legem fert ultra sibi commissam potestatem; vel etiam ex forma, | |
| 654 puta cum inaequaliter onera multitudini dispensantur, etiam si | |
| 655 ordinentur ad bonum commune. Et huiusmodi magis sunt violentiae | |
| 656 quam leges, quia, sicut Augustinus dicit, in libro de Lib. Arb., | |
| 657 <i>lex esse non videtur, quae iusta non fuerit</i>. Unde tales | |
| 658 leges non obligant in foro conscientiae, nisi forte propter | |
| 659 vitandum scandalum vel turbationem, propter quod etiam homo iuri | |
| 660 suo debet cedere, secundum illud Matth. V, <i>qui angariaverit te | |
| 661 mille passus, vade cum eo alia duo; et qui abstulerit tibi tunicam, | |
| 662 da ei et pallium</i>. Alio modo leges possunt esse iniustae per | |
| 663 contrarietatem ad bonum divinum, sicut leges tyrannorum inducentes | |
| 664 ad idololatriam, vel ad quodcumque aliud quod sit contra legem | |
| 665 divinam. Et tales leges nullo modo licet observare, quia sicut | |
| 666 dicitur Act. V, <i>obedire oportet Deo magis quam | |
| 53 | 667 hominibus</i>.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 ad 1"><a name="37692"><span class="ref">[37692] Iª-IIae q. 96 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 668 ergo dicendum quod, sicut apostolus dicit, ad Rom. XIII, <i>omnis |
| 669 potestas humana a Deo est, et ideo qui potestati resistit</i>, in | |
| 670 his quae ad ordinem potestatis pertinent, Dei ordinationi resistit. | |
| 53 | 671 Et secundum hoc efficitur reus quantum ad conscientiam.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 ad 2"><a name="37693"><span class="ref">[37693] Iª-IIae q. 96 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 672 dicendum quod ratio illa procedit de legibus humanis quae |
| 673 ordinantur contra Dei mandatum. Et ad hoc ordo potestatis non se | |
| 53 | 674 extendit. Unde in talibus legi humanae non est parendum.</p><p title="I-II q. 96 a. 4 ad 3"><a name="37694"><span class="ref">[37694] Iª-IIae q. 96 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 675 dicendum quod ratio illa procedit de lege quae infert gravamen |
| 676 iniustum subditis, ad quod etiam ordo potestatis divinitus | |
| 677 concessus non se extendit. Unde nec in talibus homo obligatur ut | |
| 678 obediat legi, si sine scandalo vel maiori detrimento resistere | |
| 53 | 679 possit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 96 a. 5 arg. 1"><a name="37695"><span class="ref">[37695] Iª-IIae q. 96 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum |
| 28 | 680 sic proceditur. Videtur quod non omnes legi subiiciantur. Illi enim |
| 681 soli subiiciuntur legi, quibus lex ponitur. Sed apostolus dicit, I | |
| 682 ad Tim. I, quod <i>iusto non est lex posita</i>. Ergo iusti non | |
| 53 | 683 subiiciuntur legi humanae.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 arg. 2"><a name="37696"><span class="ref">[37696] Iª-IIae q. 96 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 684 Urbanus Papa dicit, et habetur in decretis, XIX qu. II, <i>qui lege |
| 685 privata ducitur, nulla ratio exigit ut publica constringatur</i>. | |
| 686 Lege autem privata spiritus sancti ducuntur omnes viri spirituales, | |
| 687 qui sunt filii Dei; secundum illud Rom. VIII, <i>qui spiritu Dei | |
| 688 aguntur, hi filii Dei sunt</i>. Ergo non omnes homines legi humanae | |
| 53 | 689 subiiciuntur.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 arg. 3"><a name="37697"><span class="ref">[37697] Iª-IIae q. 96 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 690 iurisperitus dicit quod princeps legibus solutus est. Qui autem est |
| 691 solutus a lege, non subditur legi. Ergo non omnes subiecti sunt | |
| 53 | 692 legi.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 s. c."><a name="37698"><span class="ref">[37698] Iª-IIae q. 96 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 693 est quod apostolus dicit, Rom. XIII, <i>omnis anima potestatibus |
| 694 sublimioribus subdita sit</i>. Sed non videtur esse subditus | |
| 695 potestati, qui non subiicitur legi quam fert potestas. Ergo omnes | |
| 53 | 696 homines debent esse legi humanae subiecti.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 co."><a name="37699"><span class="ref">[37699] Iª-IIae q. 96 a. 5 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 697 dicendum quod, sicut ex supradictis patet, lex de sui ratione duo |
| 698 habet, primo quidem, quod est regula humanorum actuum; secundo, | |
| 699 quod habet vim coactivam. Dupliciter ergo aliquis homo potest esse | |
| 700 legi subiectus. Uno modo, sicut regulatum regulae. Et hoc modo | |
| 701 omnes illi qui subduntur potestati, subduntur legi quam fert | |
| 702 potestas. Quod autem aliquis potestati non subdatur, potest | |
| 703 contingere dupliciter. Uno modo, quia est simpliciter absolutus ab | |
| 704 eius subiectione. Unde illi qui sunt de una civitate vel regno, non | |
| 705 subduntur legibus principis alterius civitatis vel regni, sicut nec | |
| 706 eius dominio. Alio modo, secundum quod regitur superiori lege. Puta | |
| 707 si aliquis subiectus sit proconsuli, regulari debet eius mandato, | |
| 708 non tamen in his quae dispensantur ei ab imperatore, quantum enim | |
| 709 ad illa, non adstringitur mandato inferioris, cum superiori mandato | |
| 710 dirigatur. Et secundum hoc contingit quod aliquis simpliciter | |
| 711 subiectus legi, secundum aliqua legi non adstringitur, secundum | |
| 712 quae regitur superiori lege. Alio vero modo dicitur aliquis subdi | |
| 713 legi sicut coactum cogenti. Et hoc modo homines virtuosi et iusti | |
| 714 non subduntur legi, sed soli mali. Quod enim est coactum et | |
| 715 violentum, est contrarium voluntati. Voluntas autem bonorum | |
| 716 consonat legi, a qua malorum voluntas discordat. Et ideo secundum | |
| 53 | 717 hoc boni non sunt sub lege, sed solum mali.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 ad 1"><a name="37700"><span class="ref">[37700] Iª-IIae q. 96 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 718 ergo dicendum quod ratio illa procedit de subiectione quae est per |
| 719 modum coactionis. Sic enim iusto non est lex posita, quia ipsi sibi | |
| 720 sunt lex, dum ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, sicut | |
| 721 apostolus, ad Rom. II, dicit. Unde in eos non habet lex vim | |
| 53 | 722 coactivam, sicut habet in iniustos.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 ad 2"><a name="37701"><span class="ref">[37701] Iª-IIae q. 96 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 723 dicendum quod lex spiritus sancti est superior omni lege humanitus |
| 724 posita. Et ideo viri spirituales, secundum hoc quod lege spiritus | |
| 725 sancti ducuntur, non subduntur legi, quantum ad ea quae repugnant | |
| 726 ductioni spiritus sancti. Sed tamen hoc ipsum est de ductu spiritus | |
| 727 sancti, quod homines spirituales legibus humanis subdantur; | |
| 728 secundum illud I Petr. II, <i>subiecti estote omni humanae | |
| 53 | 729 creaturae, propter Deum</i>.</p><p title="I-II q. 96 a. 5 ad 3"><a name="37702"><span class="ref">[37702] Iª-IIae q. 96 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 730 dicendum quod princeps dicitur esse solutus a lege, quantum ad vim |
| 731 coactivam legis, nullus enim proprie cogitur a seipso; lex autem | |
| 732 non habet vim coactivam nisi ex principis potestate. Sic igitur | |
| 733 princeps dicitur esse solutus a lege, quia nullus in ipsum potest | |
| 734 iudicium condemnationis ferre, si contra legem agat. Unde super | |
| 735 illud Psalmi l, <i>tibi soli peccavi</i> etc., dicit Glossa quod | |
| 736 <i>lex non habet hominem qui sua facta diiudicet</i>. Sed quantum | |
| 737 ad vim directivam legis, princeps subditur legi propria voluntate; | |
| 738 secundum quod dicitur extra, de constitutionibus, cap. cum omnes, | |
| 739 <i>quod quisque iuris in alterum statuit, ipse eodem iure uti | |
| 740 debet. Et sapientis dicit auctoritas, patere legem quam ipse | |
| 741 tuleris</i>. Improperatur etiam his a domino qui dicunt et non | |
| 742 faciunt; et qui aliis onera gravia imponunt, et ipsi nec digito | |
| 743 volunt ea movere; ut habetur Matth. XXIII. Unde quantum ad Dei | |
| 744 iudicium, princeps non est solutus a lege, quantum ad vim | |
| 745 directivam eius; sed debet voluntarius, non coactus, legem implere. | |
| 746 Est etiam princeps supra legem, inquantum, si expediens fuerit, | |
| 53 | 747 potest legem mutare, et in ea dispensare, pro loco et tempore.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 96 a. 6 arg. 1"><a name="37703"><span class="ref">[37703] Iª-IIae q. 96 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum |
| 28 | 748 sic proceditur. Videtur quod non liceat ei qui subditur legi, |
| 749 praeter verba legis agere. Dicit enim Augustinus, in libro de vera | |
| 750 Relig., <i>in temporalibus legibus, quamvis homines iudicent de his | |
| 751 cum eas instituunt, tamen quando fuerint institutae et firmatae, | |
| 752 non licebit de ipsis iudicare, sed secundum ipsas</i>. Sed si | |
| 753 aliquis praetermittat verba legis, dicens se intentionem | |
| 754 legislatoris servare, videtur iudicare de lege. Ergo non licet ei | |
| 755 qui subditur legi, ut praetermittat verba legis, ut intentionem | |
| 53 | 756 legislatoris servet.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 arg. 2"><a name="37704"><span class="ref">[37704] Iª-IIae q. 96 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 757 ad eum solum pertinet leges interpretari, cuius est condere leges. |
| 758 Sed hominum subditorum legi non est leges condere. Ergo eorum non | |
| 759 est interpretari legislatoris intentionem, sed semper secundum | |
| 53 | 760 verba legis agere debent.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 arg. 3"><a name="37705"><span class="ref">[37705] Iª-IIae q. 96 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 761 omnis sapiens intentionem suam verbis novit explicare. Sed illi qui |
| 762 leges condiderunt, reputari debent sapientes, dicit enim sapientia, | |
| 763 Prov. VIII, <i>per me reges regnant, et legum conditores iusta | |
| 764 decernunt</i>. Ergo de intentione legislatoris non est iudicandum | |
| 53 | 765 nisi per verba legis.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 s. c."><a name="37706"><span class="ref">[37706] Iª-IIae q. 96 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 766 est quod Hilarius dicit, in IV de Trin., <i>intelligentia dictorum |
| 767 ex causis est assumenda dicendi, quia non sermoni res, sed rei | |
| 768 debet esse sermo subiectus</i>. Ergo magis est attendendum ad | |
| 53 | 769 causam quae movit legislatorem, quam ad ipsa verba legis.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 co."><a name="37707"><span class="ref">[37707] Iª-IIae q. 96 a. 6 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 770 dicendum quod, sicut supra dictum est, omnis lex ordinatur ad |
| 771 communem hominum salutem, et intantum obtinet vim et rationem | |
| 772 legis; secundum vero quod ab hoc deficit, virtutem obligandi non | |
| 773 habet. Unde iurisperitus dicit quod <i>nulla iuris ratio aut | |
| 774 aequitatis benignitas patitur ut quae salubriter pro utilitate | |
| 775 hominum introducuntur, ea nos duriori interpretatione, contra | |
| 776 ipsorum commodum, perducamus ad severitatem</i>. Contingit autem | |
| 777 multoties quod aliquid observari communi saluti est utile ut in | |
| 778 pluribus, quod tamen in aliquibus casibus est maxime nocivum. Quia | |
| 779 igitur legislator non potest omnes singulares casus intueri, | |
| 780 proponit legem secundum ea quae in pluribus accidunt, ferens | |
| 781 intentionem suam ad communem utilitatem. Unde si emergat casus in | |
| 782 quo observatio talis legis sit damnosa communi saluti, non est | |
| 783 observanda. Sicut si in civitate obsessa statuatur lex quod portae | |
| 784 civitatis maneant clausae, hoc est utile communi saluti ut in | |
| 785 pluribus, si tamen contingat casus quod hostes insequantur aliquos | |
| 786 cives, per quos civitas conservatur, damnosissimum esset civitati | |
| 787 nisi eis portae aperirentur, et ideo in tali casu essent portae | |
| 788 aperiendae, contra verba legis, ut servaretur utilitas communis, | |
| 789 quam legislator intendit. Sed tamen hoc est considerandum, quod si | |
| 790 observatio legis secundum verba non habeat subitum periculum, cui | |
| 791 oportet statim occurri, non pertinet ad quemlibet ut interpretetur | |
| 792 quid sit utile civitati et quid inutile, sed hoc solum pertinet ad | |
| 793 principes, qui propter huiusmodi casus habent auctoritatem in | |
| 794 legibus dispensandi. Si vero sit subitum periculum, non patiens | |
| 795 tantam moram ut ad superiorem recurri possit, ipsa necessitas | |
| 796 dispensationem habet annexam, quia necessitas non subditur | |
| 53 | 797 legi.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 ad 1"><a name="37708"><span class="ref">[37708] Iª-IIae q. 96 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 798 ergo dicendum quod ille qui in casu necessitatis agit praeter verba |
| 799 legis, non iudicat de ipsa lege, sed iudicat de casu singulari, in | |
| 53 | 800 quo videt verba legis observanda non esse.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 ad 2"><a name="37709"><span class="ref">[37709] Iª-IIae q. 96 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 801 dicendum quod ille qui sequitur intentionem legislatoris, non |
| 802 interpretatur legem simpliciter; sed in casu in quo manifestum est | |
| 803 per evidentiam nocumenti, legislatorem aliud intendisse. Si enim | |
| 804 dubium sit, debet vel secundum verba legis agere, vel superiores | |
| 53 | 805 consulere.</p><p title="I-II q. 96 a. 6 ad 3"><a name="37710"><span class="ref">[37710] Iª-IIae q. 96 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 806 dicendum quod nullius hominis sapientia tanta est ut possit omnes |
| 807 singulares casus excogitare, et ideo non potest sufficienter per | |
| 808 verba sua exprimere ea quae conveniunt ad finem intentum. Et si | |
| 809 posset legislator omnes casus considerare, non oporteret ut omnes | |
| 810 exprimeret, propter confusionem vitandam, sed legem ferre deberet | |
| 53 | 811 secundum ea quae in pluribus accidunt.</p></div></div><div class="q" id="q97"><h2>Quaestio 97</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 97 pr."><a name="37711"><span class="ref">[37711] |
| 812 Iª-IIae q. 97 pr.</span></a> Deinde considerandum est de | |
| 28 | 813 mutatione legum. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum lex |
| 814 humana sit mutabilis. Secundo, utrum semper debeat mutari, quando | |
| 815 aliquid melius occurrerit. Tertio, utrum per consuetudinem | |
| 816 aboleatur; et utrum consuetudo obtineat vim legis. Quarto, utrum | |
| 53 | 817 usus legis humanae per dispensationem rectorum immutari debeat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 97 a. 1 arg. 1"><a name="37712"><span class="ref">[37712] Iª-IIae q. 97 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 818 sic proceditur. Videtur quod lex humana nullo modo debeat mutari. |
| 819 Lex enim humana derivatur a lege naturali, ut supra dictum est. Sed | |
| 820 lex naturalis immobilis perseverat. Ergo et lex humana debet | |
| 53 | 821 immobilis permanere.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 arg. 2"><a name="37713"><span class="ref">[37713] Iª-IIae q. 97 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 822 sicut philosophus dicit, in V Ethic., mensura maxime debet esse |
| 823 permanens. Sed lex humana est mensura humanorum actuum, ut supra | |
| 53 | 824 dictum est. Ergo debet immobiliter permanere.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 arg. 3"><a name="37714"><span class="ref">[37714] Iª-IIae q. 97 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 825 de ratione legis est quod sit iusta et recta, ut supra dictum est. |
| 826 Sed illud quod semel est rectum, semper est rectum. Ergo illud quod | |
| 53 | 827 semel est lex, semper debet esse lex.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 s. c."><a name="37715"><span class="ref">[37715] Iª-IIae q. 97 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 828 est quod Augustinus dicit, in I de Lib. Arb., <i>lex temporalis |
| 829 quamvis iusta sit, commutari tamen per tempora iuste | |
| 53 | 830 potest</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 co."><a name="37716"><span class="ref">[37716] Iª-IIae q. 97 a. 1 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 831 dicendum quod sicut supra dictum est, lex humana est quoddam |
| 832 dictamen rationis, quo diriguntur humani actus. Et secundum hoc | |
| 833 duplex causa potest esse quod lex humana iuste mutetur, una quidem | |
| 834 ex parte rationis; alia vero ex parte hominum, quorum actus lege | |
| 835 regulantur. Ex parte quidem rationis, quia humanae rationi naturale | |
| 836 esse videtur ut gradatim ab imperfecto ad perfectum perveniat. Unde | |
| 837 videmus in scientiis speculativis quod qui primo philosophati sunt, | |
| 838 quaedam imperfecta tradiderunt, quae postmodum per posteriores sunt | |
| 839 magis perfecta. Ita etiam est in operabilibus. Nam primi qui | |
| 840 intenderunt invenire aliquid utile communitati hominum, non | |
| 841 valentes omnia ex seipsis considerare, instituerunt quaedam | |
| 842 imperfecta in multis deficientia quae posteriores mutaverunt, | |
| 843 instituentes aliqua quae in paucioribus deficere possent a communi | |
| 844 utilitate. Ex parte vero hominum, quorum actus lege regulantur, lex | |
| 845 recte mutari potest propter mutationem conditionum hominum, quibus | |
| 846 secundum diversas eorum conditiones diversa expediunt. Sicut | |
| 847 Augustinus ponit exemplum, in I de Lib. Arb., quod <i>si populus | |
| 848 sit bene moderatus et gravis, communisque utilitatis | |
| 849 diligentissimus custos, recte lex fertur qua tali populo liceat | |
| 850 creare sibi magistratus, per quos respublica administretur. Porro | |
| 851 si paulatim idem populus depravatus habeat venale suffragium, et | |
| 852 regimen flagitiosis sceleratisque committat; recte adimitur tali | |
| 853 populo potestas dandi honores, et ad paucorum bonorum redit | |
| 53 | 854 arbitrium</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 ad 1"><a name="37717"><span class="ref">[37717] Iª-IIae q. 97 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 855 ergo dicendum quod naturalis lex est participatio quaedam legis |
| 856 aeternae, ut supra dictum est, et ideo immobilis perseverat, quod | |
| 857 habet ex immobilitate et perfectione divinae rationis instituentis | |
| 858 naturam. Sed ratio humana mutabilis est et imperfecta. Et ideo eius | |
| 859 lex mutabilis est. Et praeterea lex naturalis continet quaedam | |
| 860 universalia praecepta, quae semper manent, lex vero posita ab | |
| 861 homine continet praecepta quaedam particularia, secundum diversos | |
| 53 | 862 casus qui emergunt.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 ad 2"><a name="37718"><span class="ref">[37718] Iª-IIae q. 97 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 863 dicendum quod mensura debet esse permanens quantum est possibile. |
| 864 Sed in rebus mutabilibus non potest esse aliquid omnino | |
| 865 immutabiliter permanens. Et ideo lex humana non potest esse omnino | |
| 53 | 866 immutabilis.</p><p title="I-II q. 97 a. 1 ad 3"><a name="37719"><span class="ref">[37719] Iª-IIae q. 97 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 867 dicendum quod rectum in rebus corporalibus dicitur absolute, et |
| 868 ideo semper, quantum est de se, manet rectum. Sed rectitudo legis | |
| 869 dicitur in ordine ad utilitatem communem, cui non semper | |
| 870 proportionatur una eademque res, sicut supra dictum est. Et ideo | |
| 53 | 871 talis rectitudo mutatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 97 a. 2 arg. 1"><a name="37720"><span class="ref">[37720] Iª-IIae q. 97 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum |
| 28 | 872 sic proceditur. Videtur quod semper lex humana, quando aliquid |
| 873 melius occurrit, sit mutanda. Leges enim humanae sunt adinventae | |
| 874 per rationem humanam, sicut etiam aliae artes. Sed in aliis artibus | |
| 875 mutatur id quod prius tenebatur, si aliquid melius occurrat. Ergo | |
| 53 | 876 idem est etiam faciendum in legibus humanis.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 arg. 2"><a name="37721"><span class="ref">[37721] Iª-IIae q. 97 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 877 ex his quae praeterita sunt, providere possumus de futuris. Sed |
| 878 nisi leges humanae mutatae fuissent supervenientibus melioribus | |
| 879 adinventionibus, multa inconvenientia sequerentur, eo quod leges | |
| 880 antiquae inveniuntur multas ruditates continere. Ergo videtur quod | |
| 881 leges sint mutandae, quotiescumque aliquid melius occurrit | |
| 53 | 882 statuendum.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 arg. 3"><a name="37722"><span class="ref">[37722] Iª-IIae q. 97 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 883 leges humanae circa singulares actus hominum statuuntur. In |
| 884 singularibus autem perfectam cognitionem adipisci non possumus nisi | |
| 885 per experientiam, quae tempore indiget, ut dicitur in II Ethic. | |
| 886 Ergo videtur quod per successionem temporis possit aliquid melius | |
| 53 | 887 occurrere statuendum.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 s. c."><a name="37723"><span class="ref">[37723] Iª-IIae q. 97 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 888 est quod dicitur in decretis, dist. XII, <i>ridiculum est et satis |
| 889 abominabile dedecus, ut traditiones quas antiquitus a patribus | |
| 53 | 890 suscepimus, infringi patiamur</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 co."><a name="37724"><span class="ref">[37724] Iª-IIae q. 97 a. 2 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 891 dicendum quod, sicut dictum est, lex humana intantum recte mutatur, |
| 892 inquantum per eius mutationem communi utilitati providetur. Habet | |
| 893 autem ipsa legis mutatio, quantum in se est, detrimentum quoddam | |
| 894 communis salutis. Quia ad observantiam legum plurimum valet | |
| 895 consuetudo, intantum quod ea quae contra communem consuetudinem | |
| 896 fiunt, etiam si sint leviora de se, graviora videantur. Unde quando | |
| 897 mutatur lex, diminuitur vis constrictiva legis, inquantum tollitur | |
| 898 consuetudo. Et ideo nunquam debet mutari lex humana, nisi ex aliqua | |
| 899 parte tantum recompensetur communi saluti, quantum ex ista parte | |
| 900 derogatur. Quod quidem contingit vel ex hoc quod aliqua maxima et | |
| 901 evidentissima utilitas ex novo statuto provenit, vel ex eo quod est | |
| 902 maxima necessitas, ex eo quod lex consueta aut manifestam | |
| 903 iniquitatem continet, aut eius observatio est plurimum nociva. Unde | |
| 904 dicitur a iurisperito quod <i>in rebus novis constituendis, evidens | |
| 905 debet esse utilitas, ut recedatur ab eo iure quod diu aequum visum | |
| 53 | 906 est</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 ad 1"><a name="37725"><span class="ref">[37725] Iª-IIae q. 97 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 907 ergo dicendum quod ea quae sunt artis, habent efficaciam ex sola |
| 908 ratione, et ideo ubicumque melior ratio occurrat, est mutandum quod | |
| 909 prius tenebatur. <i>Sed leges habent maximam virtutem ex | |
| 910 consuetudine</i>, ut philosophus dicit, in II Polit. Et inde non | |
| 53 | 911 sunt de facili mutandae.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 ad 2"><a name="37726"><span class="ref">[37726] Iª-IIae q. 97 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 912 dicendum quod ratio illa concludit quod leges sunt mutandae, non |
| 913 tamen pro quacumque melioratione, sed pro magna utilitate vel | |
| 53 | 914 necessitate, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 97 a. 2 ad 3"><a name="37727"><span class="ref">[37727] Iª-IIae q. 97 a. 2 ad 3</span></a> Et similiter |
| 915 dicendum est ad tertium.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 97 a. 3 arg. 1"><a name="37728"><span class="ref">[37728] Iª-IIae q. 97 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium | |
| 28 | 916 sic proceditur. Videtur quod consuetudo non possit obtinere vim |
| 917 legis, nec legem amovere. Lex enim humana derivatur a lege naturae | |
| 918 et a lege divina, ut ex supradictis patet. Sed consuetudo hominum | |
| 919 non potest immutare legem naturae, nec legem divinam. Ergo etiam | |
| 53 | 920 nec legem humanam immutare potest.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 arg. 2"><a name="37729"><span class="ref">[37729] Iª-IIae q. 97 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 921 ex multis malis non potest fieri unum bonum. Sed ille qui incipit |
| 922 primo contra legem agere, male facit. Ergo, multiplicatis similibus | |
| 923 actibus, non efficietur aliquod bonum. Lex autem est quoddam bonum, | |
| 924 cum sit regula humanorum actuum. Ergo per consuetudinem non potest | |
| 53 | 925 removeri lex, ut ipsa consuetudo vim legis obtineat.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 arg. 3"><a name="37730"><span class="ref">[37730] Iª-IIae q. 97 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 926 ferre legem pertinet ad publicas personas, ad quas pertinet regere |
| 927 communitatem, unde privatae personae legem facere non possunt. Sed | |
| 928 consuetudo invalescit per actus privatarum personarum. Ergo | |
| 929 consuetudo non potest obtinere vim legis, per quam lex | |
| 53 | 930 removeatur.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 s. c."><a name="37731"><span class="ref">[37731] Iª-IIae q. 97 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 931 est quod Augustinus dicit, in Epist. ad Casulan., <i>mos populi Dei |
| 932 et instituta maiorum pro lege sunt tenenda. Et sicut | |
| 933 praevaricatores legum divinarum, ita et contemptores consuetudinum | |
| 53 | 934 ecclesiasticarum coercendi sunt</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 co."><a name="37732"><span class="ref">[37732] Iª-IIae q. 97 a. 3 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 935 dicendum quod omnis lex proficiscitur a ratione et voluntate |
| 936 legislatoris, lex quidem divina et naturalis a rationabili Dei | |
| 937 voluntate; lex autem humana a voluntate hominis ratione regulata. | |
| 938 Sicut autem ratio et voluntas hominis manifestantur verbo in rebus | |
| 939 agendis, ita etiam manifestantur facto, hoc enim unusquisque | |
| 940 eligere videtur ut bonum, quod opere implet. Manifestum est autem | |
| 941 quod verbo humano potest et mutari lex, et etiam exponi, inquantum | |
| 942 manifestat interiorem motum et conceptum rationis humanae. Unde | |
| 943 etiam et per actus, maxime multiplicatos, qui consuetudinem | |
| 944 efficiunt, mutari potest lex, et exponi, et etiam aliquid causari | |
| 945 quod legis virtutem obtineat, inquantum scilicet per exteriores | |
| 946 actus multiplicatos interior voluntatis motus, et rationis | |
| 947 conceptus, efficacissime declaratur; cum enim aliquid multoties | |
| 948 fit, videtur ex deliberato rationis iudicio provenire. Et secundum | |
| 949 hoc, consuetudo et habet vim legis, et legem abolet, et est legum | |
| 53 | 950 interpretatrix.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 ad 1"><a name="37733"><span class="ref">[37733] Iª-IIae q. 97 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 951 ergo dicendum quod lex naturalis et divina procedit a voluntate |
| 952 divina, ut dictum est. Unde non potest mutari per consuetudinem | |
| 953 procedentem a voluntate hominis, sed solum per auctoritatem divinam | |
| 954 mutari posset. Et inde est quod nulla consuetudo vim obtinere | |
| 955 potest contra legem divinam vel legem naturalem, dicit enim | |
| 956 Isidorus, in Synonym., <i>usus auctoritati cedat, pravum usum lex | |
| 53 | 957 et ratio vincat</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 ad 2"><a name="37734"><span class="ref">[37734] Iª-IIae q. 97 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 958 dicendum quod, sicut supra dictum est, leges humanae in aliquibus |
| 959 casibus deficiunt, unde possibile est quandoque praeter legem | |
| 960 agere, in casu scilicet in quo deficit lex, et tamen actus non erit | |
| 961 malus. Et cum tales casus multiplicantur, propter aliquam | |
| 962 mutationem hominum, tunc manifestatur per consuetudinem quod lex | |
| 963 ulterius utilis non est, sicut etiam manifestaretur si lex | |
| 964 contraria verbo promulgaretur. Si autem adhuc maneat ratio eadem | |
| 965 propter quam prima lex utilis erat, non consuetudo legem, sed lex | |
| 966 consuetudinem vincit, nisi forte propter hoc solum inutilis lex | |
| 967 videatur, quia non est possibilis secundum consuetudinem patriae, | |
| 968 quae erat una de conditionibus legis. Difficile enim est | |
| 53 | 969 consuetudinem multitudinis removere.</p><p title="I-II q. 97 a. 3 ad 3"><a name="37735"><span class="ref">[37735] Iª-IIae q. 97 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 970 dicendum quod multitudo in qua consuetudo introducitur duplicis |
| 971 conditionis esse potest. Si enim sit libera multitudo, quae possit | |
| 972 sibi legem facere, plus est consensus totius multitudinis ad | |
| 973 aliquid observandum, quem consuetudo manifestat, quam auctoritas | |
| 974 principis, qui non habet potestatem condendi legem, nisi inquantum | |
| 975 gerit personam multitudinis. Unde licet singulae personae non | |
| 976 possint condere legem, tamen totus populus legem condere potest. Si | |
| 977 vero multitudo non habeat liberam potestatem condendi sibi legem, | |
| 978 vel legem a superiori potestate positam removendi; tamen ipsa | |
| 979 consuetudo in tali multitudine praevalens obtinet vim legis, | |
| 980 inquantum per eos toleratur ad quos pertinet multitudini legem | |
| 981 imponere, ex hoc enim ipso videntur approbare quod consuetudo | |
| 53 | 982 induxit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 97 a. 4 arg. 1"><a name="37736"><span class="ref">[37736] Iª-IIae q. 97 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum |
| 28 | 983 sic proceditur. Videtur quod rectores multitudinis non possint in |
| 984 legibus humanis dispensare. Lex enim statuta est pro communi | |
| 985 utilitate, ut Isidorus dicit. Sed bonum commune non debet | |
| 986 intermitti pro privato commodo alicuius personae, quia, ut dicit | |
| 987 philosophus, in I Ethic., <i>bonum gentis divinius est quam bonum | |
| 988 unius hominis</i>. Ergo videtur quod non debeat dispensari cum | |
| 53 | 989 aliquo ut contra legem communem agat.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 arg. 2"><a name="37737"><span class="ref">[37737] Iª-IIae q. 97 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, |
| 28 | 990 illis qui super alios constituuntur, praecipitur Deut. I, <i>ita |
| 991 parvum audietis ut magnum, nec accipietis cuiusquam personam, quia | |
| 992 Dei iudicium est</i>. Sed concedere alicui quod communiter | |
| 993 denegatur omnibus, videtur esse acceptio personarum. Ergo huiusmodi | |
| 994 dispensationes facere rectores multitudinis non possunt, cum hoc | |
| 53 | 995 sit contra praeceptum legis divinae.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 arg. 3"><a name="37738"><span class="ref">[37738] Iª-IIae q. 97 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, |
| 28 | 996 lex humana, si sit recta, oportet quod consonet legi naturali et |
| 997 legi divinae, aliter enim non congrueret religioni, nec conveniret | |
| 998 disciplinae, quod requiritur ad legem, ut Isidorus dicit. Sed in | |
| 999 lege divina et naturali nullus homo potest dispensare. Ergo nec | |
| 53 | 1000 etiam in lege humana.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 s. c."><a name="37739"><span class="ref">[37739] Iª-IIae q. 97 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra |
| 28 | 1001 est quod dicit apostolus, I ad Cor. IX, <i>dispensatio mihi credita |
| 53 | 1002 est</i>.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 co."><a name="37740"><span class="ref">[37740] Iª-IIae q. 97 a. 4 co.</span></a> Respondeo |
| 28 | 1003 dicendum quod dispensatio proprie importat commensurationem |
| 1004 alicuius communis ad singula, unde etiam gubernator familiae | |
| 1005 dicitur dispensator, inquantum unicuique de familia cum pondere et | |
| 1006 mensura distribuit et operationes et necessaria vitae. Sic igitur | |
| 1007 et in quacumque multitudine ex eo dicitur aliquis dispensare, quod | |
| 1008 ordinat qualiter aliquod commune praeceptum sit a singulis | |
| 1009 adimplendum. Contingit autem quandoque quod aliquod praeceptum quod | |
| 1010 est ad commodum multitudinis ut in pluribus, non est conveniens | |
| 1011 huic personae, vel in hoc casu, quia vel per hoc impediretur | |
| 1012 aliquid melius, vel etiam induceretur aliquod malum, sicut ex | |
| 1013 supradictis patet. Periculosum autem esset ut hoc iudicio | |
| 1014 cuiuslibet committeretur, nisi forte propter evidens et subitum | |
| 1015 periculum, ut supra dictum est. Et ideo ille qui habet regere | |
| 1016 multitudinem, habet potestatem dispensandi in lege humana quae suae | |
| 1017 auctoritati innititur, ut scilicet in personis vel casibus in | |
| 1018 quibus lex deficit, licentiam tribuat ut praeceptum legis non | |
| 1019 servetur. Si autem absque hac ratione, pro sola voluntate, | |
| 1020 licentiam tribuat, non erit fidelis in dispensatione, aut erit | |
| 1021 imprudens, infidelis quidem, si non habeat intentionem ad bonum | |
| 1022 commune; imprudens autem, si rationem dispensandi ignoret. Propter | |
| 1023 quod dominus dicit, Lucae XII, <i>quis, putas, est fidelis | |
| 1024 dispensator et prudens, quem constituit dominus super familiam | |
| 53 | 1025 suam?</i></p><p title="I-II q. 97 a. 4 ad 1"><a name="37741"><span class="ref">[37741] Iª-IIae q. 97 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum |
| 28 | 1026 ergo dicendum quod, quando cum aliquo dispensatur ut legem communem |
| 1027 non servet, non debet fieri in praeiudicium boni communis; sed ea | |
| 53 | 1028 intentione ut ad bonum commune proficiat.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 ad 2"><a name="37742"><span class="ref">[37742] Iª-IIae q. 97 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum |
| 28 | 1029 dicendum quod non est acceptio personarum si non serventur aequalia |
| 1030 in personis inaequalibus. Unde quando conditio alicuius personae | |
| 1031 requirit ut rationabiliter in ea aliquid specialiter observetur, | |
| 1032 non est personarum acceptio si sibi aliqua specialis gratia | |
| 53 | 1033 fiat.</p><p title="I-II q. 97 a. 4 ad 3"><a name="37743"><span class="ref">[37743] Iª-IIae q. 97 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium |
| 28 | 1034 dicendum quod lex naturalis inquantum continet praecepta communia, |
| 1035 quae nunquam fallunt, dispensationem recipere non potest. In aliis | |
| 1036 vero praeceptis, quae sunt quasi conclusiones praeceptorum | |
| 1037 communium, quandoque per hominem dispensatur, puta quod mutuum non | |
| 1038 reddatur proditori patriae, vel aliquid huiusmodi. Ad legem autem | |
| 1039 divinam ita se habet quilibet homo, sicut persona privata ad legem | |
| 1040 publicam cui subiicitur. Unde sicut in lege humana publica non | |
| 1041 potest dispensare nisi ille a quo lex auctoritatem habet, vel is | |
| 1042 cui ipse commiserit; ita in praeceptis iuris divini, quae sunt a | |
| 1043 Deo, nullus potest dispensare nisi Deus, vel si cui ipse | |
| 53 | 1044 specialiter committeret.</p></div></div><div class="centro"><br/> |
| 1045 <p><a href="sth2094.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> | |
| 1046 <a href="sth2098.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> | |
| 1047 <br/> | |
| 1048 <hr/> | |
| 1049 <br/> | |
| 1050 <address>© 2006 Fundación Tomás de Aquino quoad | |
| 1051 hanc editionem<br/> | |
| 1052 Iura omnia asservantur<br/> | |
| 1053 OCLC nr. <a style="text-decoration=none" href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264">49644264</a></address> | |
| 1054 </div></body> | |
| 1055 </html> |
