Mercurial > hg > Aquinas

comparison john/latin/cih01.html @ 36:495930650732

Find changesets by keywords (author, files, the commit message), revision number or hash, or revset expression.
to XML, fix initial link by hand
author ht
date Tue, 01 Dec 2009 20:58:09 +0000
parents b56c501d878e
children
comparison
equal deleted inserted replaced
35:178aed5d2c3c 36:495930650732
1 <!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.0 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/REC-html40/loose.dtd"> 1 <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
2 <HTML LANG="LA"> 2 "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
3 <HEAD> 3 <html lang="LA" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA">
4 <META HTTP-EQUIV="Content-Type" CONTENT="text/html; charset=ISO-8859-1"> 4 <head>
5 <META HTTP-EQUIV="Content-Style-Type" CONTENT="text/css"> 5 <meta name="generator" content=
6 <META HTTP-EQUIV="Content-Script-Type" CONTENT="text/javascript"> 6 "HTML Tidy for Cygwin (vers 25 March 2009), see www.w3.org" />
7 <META NAME="keywords" CONTENT="Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap. 1, Corpus Thomisticum"> 7 <meta http-equiv="Content-Type" content=
8 <META NAME="language" CONTENT="Latin"> 8 "text/html; charset=us-ascii" />
9 <META NAME="security" CONTENT="public"> 9 <meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
10 <META NAME="owner" CONTENT="ealarcon@unav.es"> 10 <meta http-equiv="Content-Script-Type" content="text/javascript" />
11 <META NAME="author" CONTENT="Enrique Alarc&oacute;n"> 11 <meta name="keywords" content=
12 <META NAME="abstract" CONTENT="Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap. 1"> 12 "Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap. 1, Corpus Thomisticum" />
13 <LINK REL="stylesheet" MEDIA="screen" HREF="vscreen.css" TYPE="text/css"> 13 <meta name="language" content="Latin" />
14 <LINK REL="stylesheet" MEDIA="print" HREF="vprint.css" TYPE="text/css"> 14 <meta name="security" content="public" />
15 <TITLE>Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap. 1</TITLE> 15 <meta name="owner" content="ealarcon@unav.es" />
16 </HEAD> 16 <meta name="author" content="Enrique Alarc&oacute;n" />
17 <BODY> 17 <meta name="abstract" content=
18 <A HREF="http://www.corpusthomisticum.org/"><DIV CLASS="tres">CORPUS THOMISTICUM</DIV></A> 18 "Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap. 1" />
19 <DIV CLASS="uno">Sancti Thomae de Aquino</DIV> 19 <link rel="stylesheet" media="screen" href="vscreen.css" type=
20 <DIV CLASS="uno">Super Evangelium S. Ioannis lectura</DIV> 20 "text/css" />
21 <DIV CLASS="dos">caput I</DIV> 21 <link rel="stylesheet" media="print" href="vprint.css" type=
22 <BR> 22 "text/css" />
23 <DIV CLASS="centro"> 23 <title>Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap.
24 <TABLE ALIGN="center" SUMMARY="Imago"> 24 1</title>
25 <TR> 25 </head>
26 <TH><IMG SRC="icons/crux190.jpg" WIDTH="164" HEIGHT="190" BORDER="0" ALT="Thomas de Aquino a Beato Angelico depictus" ALIGN="middle"></TH> 26 <body>
27 </TR> 27 <div class="tres"><a href="http://www.corpusthomisticum.org/">CORPUS THOMISTICUM</a></div>
28 </TABLE> 28 <div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div>
29 <BR> 29 <div class="uno">Super Evangelium S. Ioannis lectura</div>
30 <SPAN CLASS="tres">Textum Taurini 1952 editum<BR>ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas<BR>denuo recognovit Enrique Alarc&oacute;n atque instruxit<BR><BR></SPAN> 30 <div class="dos">caput I</div>
31 <BR><HR><BR> 31 <br />
32 <P> 32 <div class="centro">
33 <A HREF="cih00.html"><IMG SRC="icons/ageretro.gif" WIDTH="19" HEIGHT="19" ALIGN="middle" BORDER="0" ALT="age retro"></A> 33 <table align="center" summary="Imago">
34 &nbsp; 34 <tr>
35 <A HREF="cih02.html"><IMG SRC="icons/ageultra.gif" WIDTH="19" HEIGHT="19" ALIGN="middle" BORDER="0" ALT="age ultra"></A> 35 <th><img src="icons/crux190.jpg" width="164" height="190" border=
36 </P> 36 "0" alt="Thomas de Aquino a Beato Angelico depictus" align=
37 <SCRIPT LANGUAGE="JavaScript" TYPE="text/javascript"> 37 "middle" /></th>
38 </tr>
39 </table>
40 <br />
41 <span class="tres">Textum Taurini 1952 editum<br />
42 ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias
43 magneticas<br />
44 denuo recognovit Enrique Alarc&oacute;n atque instruxit<br />
45 <br /></span><br />
46 <hr />
47 <br />
48 <p><a href="cih00.html"><img src="icons/ageretro.gif" width="19"
49 height="19" align="middle" border="0" alt="age retro" /></a> &nbsp;
50 <a href="cih02.html"><img src="icons/ageultra.gif" width="19"
51 height="19" align="middle" border="0" alt="age ultra" /></a></p>
52 <script language="JavaScript" type="text/javascript">
53 //<![CDATA[
38 <!-- 54 <!--
39 // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000 55 // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000
40 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}} 56 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}}
41 document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">'); 57 document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">');
42 document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX'); 58 document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX');
59 document.write('<OPTION VALUE="#87430">Super Io., cap. 1 l. 12'); 75 document.write('<OPTION VALUE="#87430">Super Io., cap. 1 l. 12');
60 document.write('<OPTION VALUE="#87431">Super Io., cap. 1 l. 13'); 76 document.write('<OPTION VALUE="#87431">Super Io., cap. 1 l. 13');
61 document.write('<OPTION VALUE="#87432">Super Io., cap. 1 l. 14'); 77 document.write('<OPTION VALUE="#87432">Super Io., cap. 1 l. 14');
62 document.write('<OPTION VALUE="#87433">Super Io., cap. 1 l. 15'); 78 document.write('<OPTION VALUE="#87433">Super Io., cap. 1 l. 15');
63 document.write('<OPTION VALUE="#87434">Super Io., cap. 1 l. 16'); 79 document.write('<OPTION VALUE="#87434">Super Io., cap. 1 l. 16');
64 document.write('</SELECT>'); 80 document.write('<\/SELECT>');
65 document.write('<BR><BR>'); 81 document.write('<BR><BR>');
66 document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">'); 82 document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">');
67 document.write('</FORM>'); 83 document.write('<\/FORM>');
68 // --> 84 // -->
69 </SCRIPT> 85 //]]>
70 <BR><HR><BR> 86 </script><br />
71 </DIV> 87 <hr />
72 <DIV CLASS="C">Caput 1</DIV> 88 <br /></div>
73 <DIV CLASS="D">Lectio 1</DIV> 89 <div class="C">Caput 1</div>
74 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 1"><A NAME="87419"><SPAN CLASS="ref">[87419] Super Io., cap. 1 l. 1 </SPAN></A>Evangelista Ioannes, sicut dictum est, intendit principaliter ostendere divinitatem verbi incarnati; et ideo dividitur istud Evangelium in partes duas. Primo enim insinuat Christi divinitatem; secundo manifestat eam per ea quae Christus in carne fecit, et hoc II cap. <I>et die tertia</I>. Circa primum duo facit. Primo proponit Christi divinitatem; secundo ponit modum, quo Christi divinitas nobis innotuit, ibi <I>et vidimus gloriam eius</I> et cetera. Circa primum duo facit. Primo agit de divinitate Christi; secundo de verbi Dei incarnatione, ibi <I>fuit homo missus a Deo</I>. Quia vero in unaquaque re sunt consideranda duo, scilicet esse et operatio, sive virtus ipsius, ideo primo agit de esse verbi quantum ad naturam divinam; secundo de virtute, seu operatione ipsius, ibi <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Circa primum quatuor facit. Primo ostendit quando erat verbum, quia <I>in principio erat verbum</I>; secundo ubi erat, quia <I>apud Deum</I>; unde dicit <I>et verbum erat apud Deum</I>; tertio quid erat, quia Deus; unde subiungit <I>et Deus erat verbum</I>; quarto quomodo erat, quia <I>hoc erat in principio apud Deum</I>. Prima duo pertinent ad quaestionem, an est: secunda vero duo pertinent ad quaestionem quid est. Circa primum autem videndum est quid sit hoc quod dicitur <I>in principio erat verbum</I>. Ubi tria diligenter inquirenda concurrunt, secundum tres dictiones huius orationis. Et primo quid sit hoc quod dicitur <I>verbum</I>; secundo quid sit hoc quod dicitur <I>in principio</I>; tertio quid sit hoc quod dicitur <I>verbum erat in principio</I>. Ad intellectum autem huius nominis <I>verbum</I>, sciendum est quod, secundum philosophum ea quae sunt in voce, sunt signa earum, quae sunt in anima, passionum. Consuetum est autem in Scriptura quod significata nominantur nominibus signorum, sicut illud I Cor. X, 4: <I>petra autem erat Christus</I>. De necessitate autem oportet quod illud intrinsecum animae nostrae, quod significatur exteriori verbo nostro, verbum vocetur. Utrum autem per prius conveniat nomen verbi rei exteriori voce prolatae, vel ipsi conceptioni mentis, nihil refert ad praesens. Planum est tamen quod illud quod voce significatur, interius existens in anima, prius est quam ipsum verbum exteriori voce prolatum, utpote causa eius existens. Si ergo volumus scire quid est interius verbum mentis, videamus quid significat quod exteriori voce profertur. In intellectu autem nostro sunt tria: scilicet ipsa potentia intellectus; species rei intellectae, quae est forma eius, se habens ad ipsum intellectum, sicut species coloris ad pupillam; et, tertio, ipsa operatio intellectus quae est intelligere. Nullum autem istorum significatur verbo exteriori voce prolato. Nam hoc nomen lapis non significat substantiam intellectus, quia hoc non intendit dicere nominans; nec significat speciem, quae est qua intellectus intelligit, cum etiam hoc non sit intentio nominantis; non significat etiam ipsum intelligere, cum intelligere non sit actio exterius progrediens ab intelligente, sed in ipso manens. Illud ergo proprie dicitur verbum interius, quod intelligens intelligendo format. Intellectus autem duo format, secundum duas eius operationes. Nam secundum operationem suam, quae dicitur indivisibilium intelligentia, format definitionem; secundum vero operationem suam, qua componit et dividit, format enunciationem, vel aliquid huiusmodi. Et ideo, illud sic formatum et expressum per operationem intellectus, vel definientis vel enunciantis, exteriori voce significatur. Unde dicit philosophus quod ratio, quam significat nomen, est definitio. Istud ergo sic expressum, scilicet formatum in anima, dicitur verbum interius; et ideo comparatur ad intellectum, non sicut quo intellectus intelligit, sed sicut in quo intelligit; quia in ipso expresso et formato videt naturam rei intellectae. Sic ergo habemus significationem huius nominis <I>verbum</I>. Secundo, ex his quae dicta sunt, concipere possumus, quod verbum semper est aliquid procedens ab intellectu in actu existente. Iterum quod verbum semper est ratio et similitudo rei intellectae. Et si quidem eadem res sit intelligens et intellecta, tunc verbum est ratio et similitudo intellectus, a quo procedit; si autem sit aliud intelligens et intellectum, tunc verbum non est similitudo et ratio intelligentis, sed rei intellectae: sicut conceptio quam aliquis habet de lapide, est similitudo lapidis tantum, sed quando intellectus intelligit se, tunc huiusmodi verbum est similitudo et ratio intellectus. Et ideo Augustinus ponit similitudinem Trinitatis in anima, secundum quod mens intelligit seipsam, non autem secundum quod intelligit alia. Patet ergo quod in qualibet natura intellectuali necesse est ponere verbum: quia de ratione intelligendi est quod intellectus intelligendo aliquid formet; huius autem formatio dicitur verbum; et ideo in omni intelligente oportet ponere verbum. Natura autem intellectualis est triplex, scilicet humana, angelica et divina: et ideo triplex est verbum. Scilicet humanum, de quo in Ps. XIII, 1: <I>dixit insipiens in corde suo: non est Deus</I>. Est et angelicum, de quo Zac. I, 9 et in multis locis sacrae Scripturae dicitur: <I>dixit Angelus</I> et cetera. Tertium est verbum divinum, de quo Gen. I, 5: <I>dixit Deus: fiat lux</I> et cetera. Cum ergo Evangelista dicit <I>in principio erat verbum</I>, non intelligi potest de humano vel angelico verbo: quia utrumque istorum verborum est factum, cum homo et Angelus habeant sui esse et operationis principium et causam; verbum autem hominis vel Angeli non potest praeexistere eis. De quo autem verbo intellexerit Evangelista, declarat per hoc quod dicit, hoc verbum non esse factum, cum omnia sint facta per ipsum; hoc autem est verbum Dei, de quo Ioannes hic loquitur. Sciendum est autem, quod hoc verbum differt a nostro verbo in tribus. Prima differentia est, secundum Augustinum, quia verbum nostrum prius est formabile, quam formatum: nam cum volo concipere rationem lapidis, oportet quod ad ipsam ratiocinando perveniam; et sic est in omnibus aliis, quae a nobis intelliguntur, nisi forte in primis principiis, quae cum sint simpliciter nota, absque discursu rationis statim sciuntur. Quamdiu ergo sic ratiocinando, intellectus iactatur hac atque illac, nec dum formatio perfecta est, nisi quando ipsam rationem rei perfecte conceperit: et tunc primo habet rationem rei perfecte, et tunc primo habet rationem verbi. Et inde est quod in anima nostra est cogitatio, per quam significatur ipse discursus inquisitionis, et verbum, quod est iam formatum secundum perfectam contemplationem veritatis. Sic ergo verbum nostrum primo est in potentia quam in actu; sed verbum Dei semper est in actu: et ideo nomen cogitationis verbo Dei proprie non convenit. Dicit enim Augustinus, XV de Trinit., ita dicitur verbum Dei, ut cogitatio non dicatur, ne quid quasi volubile credatur in Deo. Id autem quod Anselmus dicit, scilicet dicere summo spiritui nihil aliud est, quam cogitando intueri, improprie dictum est. Secunda vero differentia verbi nostri ad verbum divinum est, quia verbum nostrum est imperfectum, sed verbum divinum est perfectissimum. Quia enim nos non possumus omnes nostras conceptiones uno verbo exprimere, ideo oportet quod plura verba imperfecta formemus, per quae divisim exprimamus omnia, quae in scientia nostra sunt. In Deo autem non est sic: cum enim intelligat, et seipsum etiam et quicquid intelligit per essentiam suam, uno actu, unicum verbum divinum est expressivum totius quod in Deo est, non solum personarum, sed etiam creaturarum: alias esset imperfectum. Unde dicit Augustinus: si quid minus esset in verbo, quam in dicentis scientia continetur, verbum imperfectum esset. Sed constat quod est perfectissimum; ergo est tantum unum. Iob XXXIII, 14: <I>semel loquitur Deus</I>. Tertia differentia est, quod verbum nostrum non est eiusdem naturae nobiscum, sed verbum divinum est eiusdem naturae cum Deo: et ideo est aliquid subsistens in natura divina. Nam ratio intellecta, quam intellectus videtur de aliqua re formare, habet esse intelligibile tantum in anima nostra; intelligere autem in anima nostra non est idem quod est natura animae, quia anima non est sua operatio. Et ideo verbum quod format intellectus noster, non est de essentia animae, sed est accidens ei. In Deo autem idem est intelligere et esse; et ideo verbum intellectus divini non est aliquid accidens, sed pertinens ad naturam eius: quia quicquid est in natura Dei, est Deus. Unde, dicit Damascenus, quod Deus verbum substantiale est, et in hypostasi ens, reliqua vero, verba nostra scilicet, virtutes sunt animae. Ex praemissis etiam patet quod verbum, proprie loquendo, semper personaliter accipitur in divinis, cum non importet nisi quid expressum ab intelligente. Item quod verbum in divinis sit similitudo eius a quo procedit; et quod sit coaeternum ei a quo procedit, cum non prius fuerit formabile quam formatum, sed semper in actu; et quod sit aequale patri, cum sit perfectum, et totius esse patris expressivum; et quod sit coessentiale et consubstantiale patri, cum sit substantia eius. Patet etiam quod cum in qualibet natura illud quod procedit, habens similitudinem naturae eius a quo procedit, vocetur filius, et hoc verbum procedat in similitudine et identitate naturae eius a quo procedit, convenienter et proprie dicitur filius, et productio eius dicitur generatio. Sic ergo patet primum, scilicet quid sit hoc quod dicitur <I>verbum</I>. Circa hoc autem quatuor quaestiones occurrunt. Duae sunt Chrysostomi. Prima est cur Ioannes Evangelista patrem dimittens, confestim incepit a filio, dicens <I>in principio erat verbum</I>. Ad hoc autem est duplex responsio. Una est, quia pater omnibus innotuerat in veteri testamento, quamvis non in ratione patris, sed ut Deus; filius autem ignorabatur: et ideo in novo testamento, in quo agitur de cognitione verbi, incipit a verbo, sive filio. Alia est, quia per filium ducimur in notitiam patris; infra XVII, 6: <I>pater, manifestavi nomen tuum hominibus, quos dedisti mihi</I>. Volens ergo fideles in notitiam patris ducere Evangelista, decenter incepit a filio, statim subiungens de patre cum dicit <I>et verbum erat apud Deum</I>. Secunda quaestio est etiam Chrysostomi. Cum enim, sicut dictum est, verbum procedat ut filius, quare dixit <I>verbum</I>, et non filius? Ad hoc etiam dupliciter respondetur. Primo quia filius dicit aliquid genitum, et cum audimus generationem filii, posset quis cogitare generationem illam talem esse, qualem comprehendere potest, scilicet materialem et passibilem; ideo ergo non dixit filius sed verbum, quod importat intelligibilem processum, ut non intelligatur materialem et passibilem generationem illam fuisse. Ostendens igitur filium ex Deo impassibiliter nasci, destruit vitiosam suspicionem per verbi nuncupationem. Aliter potest dici sic: Evangelista tractaturus erat de verbo, inquantum venerat ad manifestandum patrem. Unde cum ratio manifestationis magis importetur in nomine verbi quam in nomine filii, ideo magis est usus nomine verbi. Tertia quaestio est Augustini in Lib. LXXXIII quaest., quae talis est: in Graeco, ubi nos habemus verbum, habetur logos. Cum ergo logos significet in Latino rationem et verbum, quare translatores transtulerunt verbum, et non rationem, cum ratio sit quid intrinsecum, quemadmodum etiam verbum? Respondeo. Dicendum quod ratio proprie nominat conceptum mentis, secundum quod in mente est, etsi nihil per illam exterius fiat; per verbum vero significatur respectus ad exteriora: et ideo quia Evangelista per hoc, quod dixit logos, non solum intendebat significare respectum ad existentiam filii in patre, sed etiam operativam potentiam filii, qua <I>per ipsum facta sunt omnia</I>, magis antiqui transtulerunt verbum, quod importat respectum ad exteriora, quam ratio, quae tantum conceptum mentis insinuat. Quarta quaestio est Origenis, quae talis est. Scriptura in pluribus locis loquens de verbo Dei, nominat ipsum non absolute verbum, sed cum additione, scilicet Dei, cum dicit verbum Dei, vel domini: Eccli. I, 5: <I>fons sapientiae verbum Dei in excelsis</I>, et Apoc. XIX, 13: <I>et nomen eius verbum Dei</I>. Quare ergo Evangelista, cum loqueretur hic de verbo Dei, non dixit: in principio erat verbum Dei, sed dixit tantummodo verbum? Respondeo. Dicendum, quod licet sint multae veritates participatae, est tamen una veritas absoluta, quae per suam essentiam est veritas, scilicet ipsum esse divinum, qua veritate, omnia verba sunt verba. Eodem modo est una sapientia absoluta supra omnia elevata, scilicet sapientia divina, per cuius participationem omnes sapientes sunt sapientes. Et etiam unum verbum absolutum, cuius participatione omnes habentes verbum, dicuntur dicentes. Hoc autem est verbum divinum, quod per seipsum est verbum super omnia verba elevatum. Ut ergo Evangelista hanc supereminentiam divini verbi significaret, ipsum verbum absque ulla additione nobis absolute proposuit; et quia Graeci, quando volunt significare aliquid segregatum et elevatum ab omnibus aliis, consueverunt apponere articulum nomini, per quod illud significatur sicut Platonici volentes significare substantias separatas, puta bonum separatum, vel hominem separatum, vocabant illud ly per se bonum, vel ly per se hominem ideo Evangelista volens significare segregationem et elevationem istius verbi super omnia, apposuit articulum ad hoc nomen logos, ut si dicatur in Latino, ly verbum. Secundo considerandum est, quid significet hoc quod dicitur <I>in principio</I>. Sciendum est autem quod principium, secundum Origenem, multis modis dicitur. Cum enim principium importet ordinem quemdam ad alia, necesse est invenire principium in omnibus, in quibus est ordo. Invenitur autem ordo in quantitatibus; et secundum hoc dicitur principium in numeris et longitudine, puta lineae. Invenitur etiam ordo in tempore; et secundum hoc dicitur principium temporis, vel durationis. Invenitur ordo in disciplinis, et hic est duplex: secundum naturam, et quoad nos; et utroque modo dicitur principium. Hebr. V, v. 12: <I>deberetis esse magistri propter tempus</I>. Et hoc modo, secundum naturam quidem, in disciplina Christiana initium et principium sapientiae nostrae est Christus, inquantum est sapientia et verbum Dei, idest secundum divinitatem. Quoad nos vero principium est ipse Christus, inquantum <I>verbum caro factum est</I>, idest secundum eius incarnationem. Invenitur etiam ordo in productione rei; et secundum hoc principium dicitur ex parte generati, scilicet ipsa prima pars generati seu facti: sicut fundamentum dicitur principium domus. Vel ex parte facientis: et sic est triplex principium, scilicet intentionis, quod est finis, quod movet agentem; rationis, quod est ipsa forma in mente artificis; et executionis, quod est potentia operans. His igitur modis de principio inquirendum est, quomodo sumatur hic principium, cum dicit <I>in principio erat verbum</I>. Dicendum est igitur quod potest sumi tripliciter. Uno modo, secundum quod principium supponit pro persona filii, quod principium est creaturarum secundum rationem virtutis activae, et per modum sapientiae, quae est ratio eorum quae fiunt; unde dicitur I Cor. I, 24: <I>Christum Dei virtutem et Dei sapientiam</I>. Unde et dominus de se dicit infra VIII, 25: <I>ego principium, qui et loquor vobis</I>. Sic ergo accipiendo principium, intelligendum est quod dicitur <I>in principio erat verbum</I>, ac si diceret in filio erat verbum, ut sit sensus: ipsum verbum est principium, ex modo loquendi, quo dicitur vita esse in Deo, quae tamen non est aliud, quam ipse Deus. Et haec est expositio Origenis. Dicit ergo hic Evangelista <I>in principio</I>, ut statim in principio divinitatem verbi ostenderet, ut Chrysostomus dicit, dum asserit ipsum esse principium; quia secundum determinationem omnium principium est honoratissimum. Secundo modo potest accipi principium, prout supponit pro persona patris, quod est principium non solum creaturarum, sed omnis divini processus; et sic accipitur in Ps. CIX, 3: <I>tecum principium in die virtutis tuae</I>. Secundum hoc ergo dicitur <I>in principio erat verbum</I>, ac si diceretur: in patre erat filius. Et haec est expositio Augustini, et etiam Origenis. Dicitur autem filius esse in patre, quia eiusdem essentiae est cum patre. Cum enim filius sit sui essentia, in quocumque est essentia filii, est filius. Quia ergo in patre est essentia filii per consubstantialitatem, conveniens est quod filius sit in patre. Unde infra XIV, 10 dicitur: <I>ego in patre, et pater in me est</I>. Tertio modo potest accipi principium pro principio durationis, ut sit sensus <I>in principio erat verbum</I>, idest verbum erat ante omnia, ut Augustinus exponit, et designatur per hoc verbi aeternitas, secundum Basilium et Hilarium. Per hoc enim quod dicitur <I>in principio erat verbum</I>, ostenditur quod quodcumque principium durationis accipiatur, sive rerum temporalium, quod est tempus, sive aeviternarum, quod est aevum, sive totius mundi, sive quodcumque imaginatum extensum per multa saecula, in illo principio iam erat verbum. Unde Hilarius dicit VII de Trinitate: <I>transeuntur tempora, transcenduntur saecula, tolluntur aetates. Pone aliquid quod voles tuae opinionis principium; verbum iam erat, unde tractatur</I>. Et hoc est quod dicitur Prov. VIII, 22: <I>dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quicquam faceret a principio</I>. Quod autem est ante durationis principium, est aeternum. Sic igitur secundum primam expositionem, asseritur verbi causalitas; secundum autem secundam, verbi consubstantialitas ad patrem, qui verbum loquitur; secundum vero tertiam, verbi coaeternitas. Considerandum est etiam hic, quod dicitur <I>verbum erat</I>, quod est temporis praeteriti imperfecti, et hoc maxime videtur competere ad designandum aeterna, si attendamus naturam temporis et eorum quae sunt in tempore. Quod futurum est, nondum est actu; praesens autem actu est, et per hoc quod est actu praesens, non designatur fuisse: praeteritum autem perfectum designat aliquid extitisse, et esse iam determinatum, et iam defuisse; sed praeteritum imperfectum significat aliquid fuisse, et non esse adhuc determinatum, nec defuisse, sed adhuc remanere. Ideo signanter Ioannes ubicumque ponit aliquid aeternum, dicit <I>erat</I>; ubi vero dicit aliquid temporale, dicit <I>fuit</I>, ut infra patebit. Sed quantum ad rationem praesentis competit maxime ad designandum aeternitatem praesens tempus, quod signat aliquid esse in actu, quod semper convenit aeternis: et ideo dicitur Ex. III, 14: <I>ego sum qui sum</I>; et Augustinus dicit, quod ille solus vere est, cuius esse non novit praeteritum et futurum. Est etiam considerandum quod hoc verbum <I>erat</I>, secundum Glossam, non sumitur hic inquantum significat temporales motus, more aliorum verborum, sed secundum quod signat rei existentiam: unde et verbum substantivum dicitur. Sed potest aliquis quaerere, cum verbum sit genitum a patre, quomodo possit esse patri coaeternum: homo enim filius a patre homine genitus, est eo posterior. Ad quod dicendum est quod principium originis invenitur esse prius duratione, eo quod est ex principio, propter tria. Primo quidem quia principium originis alicuius rei praecedit tempore actionem, qua producit rem cuius est principium; sicut non statim quando homo est, incipit scribere, et ideo tempore praecedit Scripturam. Secundo per hoc quod actio successionem habet, et ideo etiam si simul cum agente incipiat, tamen terminus actionis est post agentem: sicut simul cum generatus est ignis in istis inferioribus, incipit sursum tendere; prius tamen est ignis quam sit sursum, quia motus quo sursum tendit, quodam tempore mensuratur. Tertio modo eo quod ex voluntate principii determinatur initium durationis eius quod est in principio, sicut ex voluntate Dei determinatur initium durationis creaturae: unde prius fuit Deus quam creatura. Nihil autem horum trium in generatione divini verbi invenitur. Non enim Deus primo fuit quam inceperit generare verbum: cum enim generatio verbi nihil aliud sit quam intelligibilis conceptio, sequeretur quod Deus esset prius intelligens in potentia quam in actu, quod est impossibile. Similiter non potest esse quod ipsa verbi generatio sit successiva: sic enim divinum verbum prius esset informe quam formatum, sicut accidit in nobis, qui cogitando verba formamus; quod est falsum, ut iam dictum est. Similiter non potest dici quod pater sua voluntate initium durationis filio suo praestiterit; quia Deus pater non generat filium voluntate, ut Ariani dixerunt, sed naturaliter: Deus enim pater seipsum intelligendo, verbum concepit, et ideo non ante fuit Deus pater quam filius. Huius aliqualis similitudo apparet in igne, et in splendore procedente ab igne: procedit enim splendor naturaliter et sine successione. Item si ignis esset aeternus, splendor eius coaeternus esset: propter quod filius dicitur splendor patris; ad Hebr. I, 3: <I>qui cum sit splendor gloriae</I> et cetera. Sed in hac similitudine deficit connaturalitas, et ideo nominamus eum filium, cum tamen in humana filiatione deficiat coaeternitas: oportet enim ex multis similitudinibus sensibilium in divinam cognitionem pervenire, quia una non sufficit; et hoc est quod dicitur in libro Ephesini Concilii, coexistere semper patri filium: splendor enim denunciat impassibilitatem, nativitas ostendit verbum, consubstantialitatem vero filii nomen insinuat. Nominamus ergo filium diversis nominibus, ad exprimendum perfectionem eius, quae uno nomine non potest exprimi. Ut enim ostendatur connaturalis patri, dicitur filius; ut ostendatur in nullo dissimilis, dicitur imago; ut ostendatur coaeternus, dicitur splendor; ut ostendatur immaterialiter genitus, dicitur verbum. Deinde dicit <I>et verbum erat apud Deum</I>. Hic ponitur secunda clausula, quam Evangelista ponit in sua narratione. Ubi prius consideranda est significatio duorum verborum quae in prima clausula posita non fuerunt, scilicet <I>Deum</I> et <I>apud</I>. Quid enim sit verbum, et quid principium, iam expositum est. Haec ergo quae in hac secunda clausula ponuntur de novo, scilicet <I>Deum</I> et <I>apud</I>, investigantes, diligentius prosequamur. Et ut melius expositionem huius secundae clausulae intelligamus, dicendum est aliquid de significatione utriusque, quantum pertinet ad propositum. Sciendum est ergo in primis quod hoc nomen Deus significat divinitatem, sed in supposito et concrete; hoc vero nomen deitas significat deitatem in abstracto, et absolute: et inde est quod non potest supponere pro persona ex naturali virtute et ex modo significandi; sed supponit solummodo pro natura. Hoc vero nomen Deus habet naturaliter ex modo significandi quod supponat pro aliqua personarum, sicut hoc nomen homo supponit pro supposito humanitatis, et ideo quandocumque veritas locutionis, vel ipsum praedicatum exigit ut hoc nomen Deus supponat pro persona, tunc supponit pro persona ut cum dicimus, Deus generat Deum. Et ita cum hic dicitur <I>apud Deum</I>, necesse est quod Deus pro persona patris supponat, quia haec praepositio apud distinctionem significat verbi, quod esse dicitur <I>apud Deum</I>; et licet significet distinctionem in persona, non tamen in natura, cum eadem sit natura patris et filii. Evangelista igitur significare voluit patris personam per hoc quod dixit <I>Deum</I>. Sciendum est autem circa hoc quod haec praepositio apud quamdam coniunctionem rei significatae per rectum, ad rem significatam per obliquum importat, sicut haec praepositio in. Sed differenter, quia haec praepositio in significat quamdam coniunctionem intrinsecam; haec vero praepositio apud quodammodo extrinsecam coniunctionem importat. Et utrumque dicimus in divinis: scilicet filium esse in patre, et esse apud patrem; et intrinsecum quidem ad consubstantialitatem pertinet, extrinsecum vero (ut sic loqui liceat, cum improprie in divinis dicatur extrinsecum) non nisi ad distinctionem personalem refertur, cum filius a patre solum per originem distinguatur. Et ideo per utrumque istorum, et consubstantialitas in natura designatur, et distinctio in personis: consubstantialitas quidem, inquantum coniunctionem quamdam importat; distinctio vero, inquantum distinctionem quamdam significat, ut superius dictum est. Et quia haec praepositio in, ut dictum est, principaliter consubstantialitatem designat, inquantum importat coniunctionem intrinsecam, et ex consequenti distinctionem personarum, inquantum omnis praepositio est transitiva; haec autem praepositio apud distinctionem personalem significat principaliter, consubstantialitatem vero, inquantum quamdam coniunctionem significat quasi extrinsecam, ideo Evangelista in hoc loco specialiter ista praepositione apud usus est, ut distinctionem personae filii a patre insinuaret, cum dixit <I>et verbum erat apud Deum</I>, idest filius apud patrem, ut alia persona apud aliam. Sciendum est autem quod per hanc praepositionem apud quatuor significantur, per quae obiectiones quatuor contrariae excluduntur. Significat enim haec praepositio apud primo subsistentiam in recto; quia ea quae subsistentiam per se non habent, non dicuntur proprie esse apud aliquid: sicut non dicimus albedinem esse apud corpus, et similiter de aliis quae per se non subsistunt. Ea autem quae per se subsistunt, dicuntur proprie esse unum apud aliud; sicut dicimus hominem esse apud hominem, et lapidem apud lapidem. Secundo significat auctoritatem in obliquo, non enim proprie dicitur rex esse apud militem sed proprie dicitur miles apud regem. Tertio dicit distinctionem: non enim proprie dicitur aliquis esse apud seipsum, sed unus homo est apud alium. Quarto significat coniunctionem et societatem quamdam: cum enim dicitur aliquis esse apud alium, insinuatur nobis inter eos quaedam socialis coniunctio. Secundum autem istas conditiones importatas in significatione huius praepositionis apud convenienter Evangelista hanc clausulam, scilicet <I>verbum erat apud Deum</I>, subiungit primae clausulae, scilicet <I>in principio erat verbum</I>. Praetermissa namque una illarum trium expositionum huius quod est <I>in principio erat verbum</I>, illa scilicet secundum quam principium ponitur pro filio, ad quamlibet aliarum expositionum, scilicet ad illam quae principium dicit idem quod ante omnia, et ad illam secundum quam principium sumitur pro patre, duplex obiectio fit ab haereticis; et sic sunt quatuor obiectiones, quas per quatuor conditiones huius praepositionis <I>apud</I> supra positas excludere possumus. Quarum prima talis est: tu dicis quod verbum erat in principio, idest ante omnia; sed ante omnia nihil erat; ubi ergo erat verbum, si ante omnia nihil erat? Haec autem obiectio procedit secundum imaginationem eorum qui ponunt, omne quod est, esse alicubi et in loco. Quae quidem excluditur a Ioanne, cum dicit <I>apud Deum</I>. Et designat coniunctionem secundum ultimam dictarum conditionum, ut sit sensus, secundum Basilium: ubi ergo erat verbum? Respondet <I>apud Deum</I>, non in aliquo loco, cum incircumscriptibile sit, sed apud patrem, qui nullo comprehenditur loco. Secunda quaestio ad idem, est talis: tu dicis quod verbum erat in principio, idest ante omnia. Sed ea quae sunt ante omnia, a nullo videntur procedere; cum illud a quo procedit aliquid, prius esse videatur eo quod procedit ab ipso; ergo verbum non est procedens ab alio. Haec autem obiectio excluditur cum dicit <I>verbum erat apud Deum</I>, ut ly apud accipiatur secundum secundam conditionem, secundum quam importat auctoritatem in causali, et sit sensus secundum Hilarium: a quo est verbum si ante omnia? Evangelista respondet <I>verbum erat apud Deum</I>; quasi dicat: licet verbum careat initio durationis, non tamen caret principio vel auctore: erat enim apud Deum, ut apud auctorem. Tertia quaestio est ad aliam expositionem secundum quam principium supponit pro patre; quae talis est: tu dicis <I>in principio erat verbum</I>, idest filius erat in patre; sed illud quod est in aliquo, non videtur esse subsistens, ut hypostasis: sicut albedo quae est in corpore, non subsistit. Sed haec obiectio solvitur per hoc quod dicit <I>verbum erat apud Deum</I>; ut ly apud sumatur secundum primam conditionem per quam importat subsistentiam in recto; et sic, secundum Chrysostomum, est sensus <I>verbum erat in principio</I>, non ut accidens: sed <I>erat apud Deum</I>, ut subsistens, et hypostasis divina. Quarta quaestio ad idem est talis: tu dicis quod verbum erat in principio, idest in patre; quod autem est in aliquo, non est distinctus a patre. Sed haec obiectio excluditur per hoc quod dicit <I>et verbum erat apud Deum</I>; ut ly apud sumatur secundum tertiam conditionem, secundum quam significat distinctionem: ut sit sensus, secundum Alcuinum et Bedam, <I>verbum erat apud Deum</I>, et sic erat in patre per consubstantialitatem naturae, quod tamen est apud ipsum per distinctionem personae. Sic ergo per hanc clausulam <I>et verbum erat apud Deum</I>, ostenditur coniunctio verbi ad patrem in natura, secundum Basilium; distinctio autem in persona, secundum Alcuinum et Bedam; substantia verbi in natura divina, secundum Chrysostomum; auctoritas patris ad verbum, secundum Hilarium. Notandum autem, secundum Origenem, quod per hoc quod dicit <I>verbum erat apud Deum</I>, ostendit filium semper fuisse apud patrem. In veteri enim testamento dicitur factum esse verbum domini ad Ieremiam, vel quemcumque alium, ut patet in multis Scripturae locis, non autem dicitur: verbum domini erat apud Ieremiam vel apud alium; quia ad illos fit verbum, qui incipiunt habere verbum, postquam non habuerunt. Unde Evangelista non dixit, verbum factum esse apud patrem, sed <I>erat apud patrem</I>: quia ex quo pater erat, verbum apud eum erat. Deinde dicit <I>et Deus erat verbum</I>. Haec est tertia clausula narrationis Ioannis, quae quidem secundum ordinem doctrinae congruentissime sequitur. Quia enim Ioannes dixerat de verbo quando erat et ubi erat; restabat quaerere, quid erat verbum; idest verbum erat Deus, ut ly verbum ponatur ex parte subiecti, et ly Deus ex parte praedicati. Sed cum prius quaerendum sit de re quid est, quam ubi et quando sit, videtur quod Ioannes hunc ordinem pervertat, insinuans primo de verbo ubi et quando sit. Ad hanc autem quaestionem respondet Origenes, quod aliter dicitur esse verbum Dei apud hominem, et aliter apud Deum. Nam apud hominem est ut perficiens ipsum, quia per illud homo efficitur sapiens et bonus, Sap. c. VII, 27: <I>amicos Dei et prophetas constituit</I>. Apud Deum vero non ita dicitur esse verbum, quasi pater perficiatur per verbum et illustretur ab ipso; sed sic est apud Deum, quod accipiat naturalem divinitatem ab ipso, qui verbum loquitur, a quo habet ut sit idem Deus cum eo. Ex eo ergo quod est per originem apud Deum, necesse fuit primum ostendere quod verbum erat in patre et apud patrem, quam quod verbum erat Deus. Sciendum est autem quod per hanc clausulam <I>Deus erat verbum</I>, responderi potest duabus obiectionibus, quae ex praecedentibus insurgunt. Quarum una insurgit ex nomine verbi, et est talis: tu dicis quod <I>verbum erat in principio, et apud Deum</I>; constat autem quod verbum secundum communem usum loquendi significat vocem aliquam et enuntiationem necessariorum, manifestationem cogitationum; sed ista transeunt et non subsistunt; posset ergo credi quod de tali verbo Evangelista loqueretur. Sed ista quaestio satis per praedicta excluditur, secundum Hilarium et Augustinum, Hom. prima super Io., qui dicit, manifestum esse, verbum in hoc loco non posse pro locutione accipi, quia cum locutio sit in motu et transeat, non posset dici quod <I>in principio erat verbum</I>, si verbum esset quid transiens et in motu. Item cum dicit <I>et verbum erat apud Deum</I>, datur idem intelligi; satis enim patet quod aliud est inesse, et aliud est adesse. Verbum enim nostrum, cum non subsistat, non adest, sed inest; verbum autem Dei est subsistens, et ideo adest. Et idcirco Evangelista signanter dixit <I>verbum erat apud Deum</I>. Sed tamen, ut obiectionis causa tollatur totaliter, naturam et esse verbi subdit, dicens <I>et verbum erat Deus</I>. Alia quaestio insurgit ex hoc quod dixerat <I>apud Deum</I>. Cum enim ly apud dicat distinctionem, posset credi quod <I>verbum erat apud Deum</I>, scilicet patrem, ab ipso in natura distinctum. Et ideo ad hoc excludendum statim subdit consubstantialitatem verbi ad patrem, dicens <I>et verbum erat Deus</I>; quasi dicat: non separatus a patre per diversitatem naturae, quia ipsum verbum est Deus. Nota etiam specialem modum significandi, quia dicit <I>verbum erat Deus</I>, absolute ponendo Deum; ut ostendat non eo modo Deum esse, quo nomen deitatis attribui dicitur creaturae in sacra Scriptura; quia cum additione aliqua aliquando hoc nomen creatura participat. Sicut illud Ex. VII, 1: <I>ego constitui te Deum Pharaonis</I>, ad designandum quod non erat Deus simpliciter, nec per naturam, quia constituebatur Deus alicuius determinate; et illud Ps. LXXXI, 6: <I>ego dixi, dii estis</I>, quasi dicat: per meam reputationem, non secundum rei veritatem, dii estis: aliud enim est Deum reputari, et aliud esse Deum. Unde verbum absolute dicitur Deus, quia est secundum essentiam suam Deus, et non participative, sicut homines et Angeli. Sciendum est etiam quod circa hanc clausulam Origenes turpiter erravit, ex modo loquendi, qui in Graeco habetur, sumens occasionem sui erroris. Consuetudo enim est apud Graecos, quod cuilibet nomini apponunt articulum, ad designandum discretionem quamdam. Quia ergo in Evangelio Ioannis in Graeco, huic nomini quod est verbum, cum dicitur <I>in principio erat verbum</I>, et similiter huic nomini quod est Deus, cum dicitur <I>et verbum erat apud Deum</I>, apponitur articulus, ut dicatur ly verbum, et ly Deus, ad designandum eminentiam et discretionem verbi ad alia verba, et principalitatem patris in divinitate; ideo, cum in hoc quod dicitur <I>verbum erat Deus</I>, non apponatur articulus huic nomini <I>Deus</I>, quod supponit pro persona filii, blasphemavit Origenes quod verbum non esset Deus per essentiam, licet sit essentialiter verbum; sed dicitur per participationem Deus: solus vero pater est Deus per suam essentiam. Et sic ponebat filium patre minorem. Quod autem non sit verum, probat Chrysostomus per hoc quod si articulus positus huic nomini Deus, importaret maioritatem in patre respectu filii, numquam apponeretur huic nomini Deus, cum de alio praedicatur, sed solum quando praedicatur de patre, et semper cum dicitur de patre, apponeretur articulus. Invenimus autem contrarium per duas auctoritates apostoli, qui notat Christum Deum cum appositione articuli, dicens in Epist. ad Titum, II, 13: <I>expectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei</I>. Ibi enim Deus supponit pro filio, et apponitur ei articulus in Graeco; ergo Christus est Deus magnus. Item idem apostolus, Rom. IX, 5, dicit: <I>ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula</I>. Ibi similiter ad ly Deus ponitur in Graeco articulus. Praeterea I Io. ult., 20: <I>ut simus in vero filio eius Christo Iesu; hic est verus Deus, et vita aeterna</I>. Christus ergo non est Deus per participationem, sed verus. Patet igitur esse falsum quod Origenes finxit. Ratio autem quare Evangelista non apposuit articulum huic nomini Deus, assignatur a Chrysostomo; scilicet quia iam bis nominaverat Deum cum appositione articuli, et ideo non oportebat reiterare tertio, sed subintelligitur. Vel dicendum est et melius, quod Deus ponitur hic in praedicato, et tenetur formaliter; consuetum est autem quod nominibus in praedicato positis non ponitur articulus, cum discretionem importet. Si vero Deus poneretur hic ex parte subiecti, pro quacumque persona supponeret, sive pro filio sive pro spiritu sancto; et tunc non est dubium quod in Graeco ibi apponeretur articulus.</P> 90 <div class="D">Lectio 1</div>
75 <BR> 91 <p title="Super Io., cap. 1 l. 1"><a name="87419"><span class=
76 <DIV CLASS="D">Lectio 2</DIV> 92 "ref">[87419] Super Io., cap. 1 l. 1</span></a> Evangelista
77 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 2"><A NAME="87420"><SPAN CLASS="ref">[87420] Super Io., cap. 1 l. 2 </SPAN></A>Deinde dicit <I>hoc erat in principio apud Deum</I>. Hic ponitur quarta clausula, quae introducitur propter clausulam praecedentem. Ex hoc enim quod Evangelista dixerat quod <I>verbum erat Deus</I>, duplex falsus intellectus accipi poterat a non recte sentientibus. Unus a gentilibus, qui ponunt pluralitatem et diversitatem deorum, et eorum contrarias dicunt esse voluntates; sicut illi qui fabulantur Iovem pugnasse cum Saturno; et sicut Manichaei, qui ponunt duo contraria principia naturae. Contra hunc errorem dominus dixit, Deut. VI, 4: <I>audi Israel, dominus Deus tuus, Deus unus est</I>. Quia ergo Evangelista dixerat <I>verbum erat apud Deum, et Deus erat verbum</I>, possent isti in fulcimentum sui erroris istud adducere, intelligentes alium esse Deum, apud quem est verbum, et alium ipsum verbum, et cum hoc alterius, sive contrariae voluntatis; quod est contra legem Evangelii. Ad hoc ergo excludendum dicit <I>hoc erat in principio apud Deum</I>; quasi dicat, secundum Hilarium: ita dico quod verbum est Deus, quod tamen non est habens divinitatem, sed est apud Deum, scilicet in una natura et eadem in qua ipse est. Item per hoc quod dicit, <I>verbum erat Deus</I> ne intelligeretur quod haberent contrariam voluntatem, addidit hoc, quod scilicet <I>verbum erat in principio apud Deum</I> scilicet patrem; non divisum ab ipso, non contrarium, sed habens cum eo identitatem naturae et concordiam voluntatis: quae quidem unio fit per communionem divinae naturae in tribus personis, et per nexum naturalis amoris patris et filii. Alius error poterat ex praemissis verbis elici ab Arianis, qui ponunt filium minorem esse quam pater, propter hoc quod dicitur: <I>pater maior me est</I>. Dicunt enim patrem maiorem filio, et quantum ad aeternitatem, et quantum ad naturae divinitatem. Ut ergo Evangelista excluderet, addidit <I>hoc erat in principio apud Deum</I>. Arius enim primam clausulam, scilicet <I>in principio erat verbum</I>, admittit: non tamen vult quod ibi principium accipiatur pro patre, sed pro principio creaturarum. Unde dicit quod verbum erat in principio creaturarum, et ideo nequaquam patri est coaeternus. Sed hoc excluditur, secundum Chrysostomum, per illam clausulam <I>hoc erat in principio</I>, non quidem creaturarum, sed <I>in principio apud Deum</I>; idest ex quo Deus fuit. Numquam enim pater solitarius fuit a filio, sive verbo, sed semper hoc, scilicet verbum, apud Deum erat. Item, Arius confitetur quod verbum erat Deus, sed tamen minor patre. Sed hoc excluditur per ea quae sequuntur. Duo enim sunt propria magni Dei, quae Arius Deo patri singulariter attribuebat, scilicet aeternitas et omnipotentia. In quocumque ergo ista duo inveniuntur, ille est magnus Deus, quo nullus est maior; sed haec duo Evangelista verbo attribuit; ergo verbum est magnus Deus, et non minor. Aeternitatem quidem dicit esse in verbo per hoc quod dicit <I>hoc erat in principio apud Deum</I>; idest verbum ab aeterno, non solum in principio creaturarum, ut Arius intellexit, erat, sed apud Deum, accipiens esse et divinitatem ab eo. Omnipotentiam vero attribuit verbo per hoc quod subdit <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Origenes vero hanc eamdem clausulam satis pulchre exponens, dicit ipsam non esse aliam a tribus primis; sed ipsam esse quemdam epilogum praemissorum. Evangelista enim postquam insinuaverat veritatem esse filii, transiturus ad eius insinuandum virtutem, recolligit, quasi in summa epilogando, in quarta clausula, quod in primis tribus praedixerat. Primo enim per hoc quod dicit <I>hoc</I>, intelligit tertiam clausulam; per hoc vero quod dicit <I>erat in principio</I>, recolligit primam; per hoc vero quod subdit <I>erat apud Deum</I>, recolligit secundam, ut sic non intelligas aliud verbum, quod erat in principio et quod erat Deus; sed hoc verbum, quod erat Deus, <I>erat in principio apud Deum</I>. Si quis ergo recte consideret has quatuor propositiones, inveniet evidenter per eas destrui omnes haereticorum et philosophorum errores. Quidam enim haeretici, sicut Ebion et Cerinthus, dixerunt, Christum non praeextitisse beatae virgini, sed ab ea sumpsisse essendi et durationis principium, ponentes eum fuisse hominem purum, sed meruisse divinitatem per bona merita. Quod etiam Photinus et Paulus Samosatenus eos secuti dixerunt. Horum errorem Evangelista excludit, dicens <I>in principio erat verbum</I>, idest ante omnia, et in patre ab aeterno; ergo non sumpsit initium ex virgine. Sabellius vero, licet fateretur quod Deus qui carnem suscepit, ex virgine non sumpsit initium, sed fuit ab aeterno, tamen dicebat quod non erat alia persona patris, qui fuit ab aeterno, et filii, qui carnem assumpsit ex virgine, sed idem erat pater et filius personaliter; Trinitatem personarum in divinis confundens. Contra hunc errorem dicit Evangelista <I>et verbum erat apud Deum</I>, scilicet filius apud patrem, ut alius apud alium. Eunomius vero posuit filium omnino dissimilem esse patri: et hoc consequenter Evangelista excludit, dicens <I>et Deus erat verbum</I>. Arius vero dicebat filium patre minorem; sed hoc excludit Evangelista cum dicit <I>hoc erat in principio apud Deum</I>, quod supra fuit expositum. Per hoc etiam excluduntur errores philosophorum. Quidam enim philosophorum antiqui, scilicet naturales, ponebant mundum non ex aliquo intellectu, neque per aliquam rationem, sed a casu fuisse; et ideo a principio rationem non posuerunt seu intellectum aliquam causam rerum, sed solam materiam fluitantem, utpote athomos, sicut Democritus posuit, et alia huiusmodi principia materialia, ut alii posuerunt. Contra hos est quod Evangelista dicit <I>in principio erat verbum</I>, a quo res scilicet principium sumpserunt et non a casu. Plato autem posuit rationes omnium rerum factarum subsistentes, separatas in propriis naturis, per quarum participationem res materiales essent: puta per rationem hominis separatam, quam dicebat per se hominem, haberent quod sint homines. Sic ergo ne hanc rationem, per quam omnia facta sunt, intelligas rationes separatas a Deo, ut Plato ponebat, addit Evangelista <I>et verbum erat apud Deum</I>. Alii etiam Platonici, ut Chrysostomus refert, ponebant Deum patrem eminentissimum, et primum, sub quo ponebant mentem quamdam, in qua dicebant esse similitudines et ideas omnium rerum. Ne ergo sic intelligas, quod verbum erat apud patrem, quasi sub eo et minor eo, addit Evangelista <I>et verbum erat Deus</I>. Aristoteles vero posuit in Deo rationes omnium rerum, et quod idem est in Deo intellectus et intelligens et intellectum; tamen posuit mundum coaeternum sibi fuisse. Et contra hoc est quod Evangelista dicit <I>hoc</I>, scilicet <I>verbum</I> solum, <I>erat in principio apud Deum</I>; ita quod ly hoc non excludit aliam personam, sed aliam naturam coaeternam. Nota etiam in praedictis differentiam Ioannis ab aliis Evangelistis, quomodo scilicet dignius Evangelium suum incepit, quam alii. Ipsi enim annuntiaverunt Christum filium Dei ex tempore natum; Matth. II, 1: <I>cum natus esset Iesus in Bethlehem</I>. Ioannes vero dicit eum ab aeterno fuisse, <I>in principio</I>, inquit, <I>erat verbum</I>. Ipsi etiam dicunt eum subito inter homines apparuisse; Lc. II, 29: <I>nunc dimittis servum tuum, domine, secundum verbum tuum in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum, lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae, Israel</I>. Ioannes vero dicit eum apud patrem semper fuisse. <I>Et verbum</I>, inquit, <I>erat apud Deum</I>. Alii vero ipsum hominem; Matth. IX, v. 8: <I>glorificabant Deum, qui potestatem talem hominibus dedit</I>. Ioannes vero dicit ipsum esse Deum. <I>Et verbum</I>, inquit, <I>erat Deus</I>. Alii dixerunt eum fuisse cum hominibus conversatum; Matth. XVII, 21: <I>conversantibus autem illis in Galilaea, dixit Iesus</I> etc.; sed Ioannes dicit eum apud patrem semper fuisse. <I>Hoc</I>, inquit, <I>erat in principio apud Deum</I>. Nota etiam quod Evangelista signanter recitat hoc verbum <I>erat</I>, ut ostendat verbum Dei omnia tempora, scilicet praesens, praeteritum et futurum, excedere. Quasi dicat: erat ultra tempus praesens, praeteritum et futurum, secundum quod tangitur in Glossa. Postquam Evangelista esse et naturam divini verbi, quantum dici potest ab homine, insinuaverat, consequenter manifestat eius virtutem. Et primo ostendit eius virtutem quantum ad omnia, quae in esse procedunt; secundo specialiter quantum ad homines, ibi <I>erat vita lux hominum</I>. Circa primum ponit tres clausulas, quas non distinguimus ad praesens, quia secundum diversas expositiones sanctorum sunt diversimode distinguendae. Prima ergo clausula est <I>omnia per ipsum facta sunt</I>; quae inducitur ad ostendendum tria de verbo. Et primo, secundum Chrysostomum, ad ostendendum aequalitatem verbi ad patrem. Sicut enim dictum est supra, Evangelista excluserat errorem Arii, ostendens coaeternitatem filii ad patrem per hoc quod dixerat <I>hoc erat in principio apud Deum</I>, hic vero eumdem errorem excludit, ostendendo omnipotentiam filii, dicens, <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Esse enim principium omnium factorum proprium est Dei magni omnipotentis, iuxta illud Ps. CXXXIV, 6: <I>omnia quaecumque dominus voluit, fecit in caelo et in terra</I>. Verbum ergo per quod facta sunt omnia, est Deus magnus et coaequalis patri. Secundo, ad ostendendum coaeternitatem verbi ad patrem, secundum Hilarium. Quia enim per hoc quod dixerat <I>in principio erat verbum</I>, posset aliquis intelligere hoc dictum fuisse de principio creaturarum, id est fuisse aliquod tempus ante omnem creaturam, in quo verbum non erat, ideo hoc excludens Evangelista dixit <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Si enim omnia sunt facta per verbum ergo et ipsum tempus. Ex quo sic argumentatur: si omne tempus ab ipso factum est; ergo nullum tempus fuit ante ipsum; nec cum ipso; quia ante omnia erat; ergo sunt ab aeterno coaeterni. Tertio, secundum Augustinum, ad ostendendam consubstantialitatem verbi ad patrem. Si enim facta omnia sunt per verbum, ergo ipsum verbum non potest dici factum: quia si est factum, est factum per aliquod verbum, quia omnia per verbum facta sunt. Oportet ergo esse aliud verbum, per quod verbum, de quo hic loquitur Evangelista, sit factum. Et illud verbum dicimus unigenitum Dei, per quem facta sunt omnia, quia nec factum est, nec creatura est; et si non est creatura, necesse est dicere ipsum esse eiusdem substantiae cum patre, cum omnis substantia praeter essentiam divinam facta sit. Substantia autem, quae creatura non est, Deus est. Verbum ergo, per quod omnia facta sunt, consubstantiale est patri, cum nec factum, nec creatura sit. Sic ergo habes verbi aequalitatem ad patrem, secundum Chrysostomum, coaeternitatem secundum Hilarium, et consubstantialitatem, secundum Augustinum per hoc quod dicit <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Cavendi sunt autem hic tres errores. Et primo error Valentini. Ipse enim intellexit per hoc quod dicitur <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, quod verbum dederit causam creatori, quod mundum crearet, ut dicantur omnia sic per verbum facta, quasi ex verbo processerit quod pater mundum creavit. Et hoc videtur ducere in positionem illorum, qui dicebant Deum mundum fecisse propter aliquam exteriorem causam; quod est contra illud Prov. XVI, 4: <I>universa propter semetipsum operatus est dominus</I>. Sed hoc est falsum, quia, sicut Origenes dicit, si verbum fuisset causa creatori praestans ei materiam ad faciendum, non dixisset <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, sed, e converso, omnia facta sunt per creatorem a verbo. Secundo vitandus est error Origenis, qui dicit spiritum sanctum, inter omnia, factum esse per verbum, ex quo sequitur ipsum esse creaturam: et hoc posuit Origenes. Hoc autem est haereticum et blasphemum, cum spiritus sanctus eiusdem sit gloriae et substantiae et dignitatis cum patre et filio, iuxta illud Matth. ult., 19: <I>docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti</I>; et iuxta illud I Io. V, v. 7: <I>tres sunt qui testimonium dant in caelo, pater, verbum et spiritus sanctus: et hi tres unum sunt</I>. Cum ergo dicit Evangelista <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, non est intelligendum simpliciter facta omnia, sed in genere creaturarum et rerum factarum. Quasi dicat: omnia, quae facta sunt, per ipsum facta sunt. Alias, si simpliciter intelligatur, sequeretur patrem et spiritum sanctum factos per ipsum: quod est blasphemum. Igitur nec pater, nec aliquid substantiale patri, per verbum factum est. Tertio vitandus est alius error ipsius Origenis. Ipse enim sic omnia facta esse per verbum dixit, sicut aliquid fit a maiori per minorem, quasi minor sit filius, et ut organum patris. Sed quod per hanc praepositionem per non significetur minoritas in obliquo, scilicet filio, seu verbo, patet ex pluribus Scripturae locis. Dicit enim apostolus, I Cor. I, 9, loquens de patre: <I>fidelis Deus, per quem vocati estis in societatem filii eius</I>. Si ille, per quem fit aliquid, habet superiorem, ergo et pater superiorem habebit; hoc autem est falsum; ergo per praepositionem per non significatur minoritas in filio, cum dicuntur omnia facta per ipsum. Ad maiorem autem evidentiam huius sciendum est, quod quando dicitur aliquid per aliquem fieri, haec praepositio per denotat causalitatem in obliquo, respectu operationis aliquo modo, sed diversimode. Cum enim operatio, secundum modum significandi, consideretur media inter operantem et operatum, potest considerari ipsa operatio dupliciter. Uno modo secundum quod exit ab operante, qui est causa ipsius actionis; alio modo secundum quod terminatur ad operatum. Quandoque ergo praepositio per significat causam operationis, secundum quod exit ab operante; quandoque autem, secundum quod terminatur ad operatum. Causam autem operationis, secundum quod exit ab operante, significat quando illud quod significatur per obliquum, est causa operanti quod operetur, vel efficiens, vel formalis. Formalis quidem, sicut ignis calefacit per calorem: est enim calor causa formalis calefactionis ignis. Causa vero movens, seu efficiens, ut secunda agentia operantur per prima, ut si dicam quod balivus operatur per regem, quia rex est causa efficiens balivo quod operetur. Et hoc modo intellexit Valentinus, omnia facta esse per verbum, ac si verbum esset causa conditori ut omnia faceret. Causalitatem vero operationis, secundum quod terminatur ad operatum, importat haec praepositio per, quando illud, quod significatur per ipsam causalitatem, non est causa ipsa quod operetur, sed est causa operationis, secundum quod terminatur ad operatum. Sicut cum dico carpentarius facit scamnum per securim, quae non est causa carpentario quod operetur, sed ponimus esse causam quod scamnum fiat ab operante. Sic ergo cum dicitur <I>omnia per ipsum facta sunt</I>; si ly per denotet efficientem causam, seu moventem patrem ad operandum, dicendum est quod pater nihil operatur per filium, sed per seipsum omnia operatur, ut dictum est. Si vero ly per denotet causam formalem, sic cum pater operetur per sapientiam suam, quae est sua essentia, operatur per suam sapientiam, sicut operatur per suam essentiam; et quia sapientia et virtus patris attribuitur filio, I Cor. I, 24, dicimus: <I>Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam</I>, ideo appropriate dicimus quod pater omnia operatur per filium, idest per sapientiam suam. Et ideo dicit Augustinus quod hoc quod dicitur <I>ex quo omnia</I>, appropriatur patri; <I>per quem omnia</I>, filio; <I>in quo omnia</I>, spiritui sancto. Si vero ly per denotet causalitatem ex parte operati, tunc hoc quod dicimus patrem omnia operari per filium non est appropriatum verbo, sed proprium eius, quia hoc quod est causa creaturarum, habet ab alio, scilicet a patre, a quo habet esse. Nec tamen propter hoc sequitur ipsum esse instrumentum patris, licet omne quod movetur ab alio ad aliquid operandum, rationem instrumenti habeat. Cum autem dico aliquem operari per virtutem receptam ab alio, potest dupliciter intelligi. Uno modo quod eadem numero sit virtus et dantis, et accipientis: et hoc modo qui operatur per virtutem acceptam ab alio, non est minor, sed aequalis ei a quo accipit. Quia ergo pater eamdem virtutem, quam habet, dat filio, per quam filius operatur, cum dicitur pater operari per filium, propter hoc filius non est dicendum minor patre, neque instrumentum eius. Sed hoc sequitur in illis qui non eamdem virtutem accipiunt ab aliquo, sed aliam et creatam. Sic ergo patet quod nec spiritus sanctus, nec filius, est causa patri quod operetur, neque patris minister seu instrumentum, ut deliravit Origenes. Si autem recte considerentur verba praedicta <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, evidenter apparet Evangelistam propriissime fuisse locutum. Quicumque enim aliquid facit, oportet quod illud praeconcipiat in sua sapientia, quae est forma et ratio rei factae: sicut forma in mente artificis praeconcepta est ratio arcae faciendae. Sic ergo Deus nihil facit nisi per conceptum sui intellectus, qui est sapientia ab aeterno concepta, scilicet Dei verbum, et Dei filius: et ideo impossibile est quod aliquid faciat nisi per filium. Unde Augustinus de Trinitate dicit quod verbum est ars plena omnium rationum viventium. Et sic patet quod omnia quae pater facit, facit per ipsum. Notandum autem, secundum Chrysostomum, quod omnia quae Moyses per multa enumerat in productione rerum a Deo, dicens: <I>dixit dominus, fiat lux</I>, et <I>fiat firmamentum</I> etc., haec omnia Evangelista excedens, uno verbo comprehendit, dicens <I>omnia per ipsum facta sunt</I>. Cuius ratio est quia Moyses tradere volebat emanationem creaturarum a Deo, et ideo sigillatim enumerat; Ioannes vero ad altiorem festinans materiam, in hoc libro intendit nos inducere specialiter in cognitionem ipsius creatoris. Deinde dicit <I>et sine ipso factum est nihil</I>. Haec est secunda clausula quam quidam perverse intellexerunt, ut dicit Augustinus in Lib. de Nat. boni. Nam, ex hoc modo loquendi quo Ioannes hic utitur, ponens hoc quod dicitur <I>nihil</I> in fine orationis, crediderunt ipsum nihil teneri affirmative, quasi nihil sit aliquid, quod sine verbo factum sit; unde voluerunt quod haec clausula posita sit ab Evangelista ad excludendum aliquid quod a verbo non sit factum. Unde dicunt quod postquam Evangelista dixerat <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, consequenter adiungit <I>et sine ipso factum est nihil</I> quasi dicat: ita dico omnia per ipsum facta esse, quod tamen sine ipso factum est aliquid, scilicet ipsum nihil. Ex hoc autem processit triplex haeresis, scilicet Valentini, qui, ut dicit Origenes, ponit multa principia, et ex illis principiis dicit procedere triginta saecula. Prima tamen principia quae ponit, sunt duo, scilicet profundum, quod vocat Deum patrem, et silentium. Ex his duobus dicit processisse decem saecula. Ex profundo autem, et silentio dicit esse alia duo principia, scilicet intellectum et veritatem, ex quibus processerunt octo saecula. Ex intellectu autem et veritate dicit esse alia duo principia, scilicet verbum et vitam, ex quibus procedunt duodecim saecula, et sic sunt triginta. Ex verbo autem et vita, secundum aevum, processit homo Christus, et Ecclesia. Sic ergo Valentinus ponebat prolationem verbi multa saecula praecessisse. Et ideo dicit quod, quia Evangelista dixerat <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, ne aliquis intelligeret illa saecula praecedentia esse perfecta per verbum, consequenter adiunxit <I>et sine ipso factum est nihil</I>, idest omnia saecula praeexistentia et quae in eis fuerunt; quae ideo Ioannes vocat <I>nihil</I>, quia humanam rationem excedunt, nec possunt capi per intellectum. Secundus error, ex hoc procedens, fuit Manichaei, qui ponebat duo contraria principia, unum scilicet rerum incorruptibilium, et aliud corruptibilium. Dicit ergo quod postquam Ioannes dixerat <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, ne crederetur verbum esse corruptibilium rerum causam, statim subiunxit <I>et sine ipso factum est nihil</I>, idest corruptioni subiecta, quae nihil esse dicuntur, quia eorum esse est continue transmutari in nihil. Tertius error est eorum qui volunt quod per nihil intelligatur Diabolus, iuxta illud Iob XVIII, 15: <I>habitent in tabernaculo eius socii eius, qui non est</I>. Dicunt ergo omnia esse facta per verbum, praeter Diabolum. Et ideo exponunt <I>sine ipso factum est nihil</I>, idest Diabolus. Sed omnes isti tres errores ex uno fonte procedentes, scilicet ex hoc quod ipsum <I>nihil</I> volunt affirmative accipi, excluduntur per hoc quod <I>nihil</I> non ponitur hic affirmative, sed negative tantum. Ut sit sensus: ita facta sunt omnia per verbum, quod nihil est participans esse, quod non sit factum per ipsum. Sed instabit forsitan aliquis, dicens hanc clausulam superflue fuisse appositam, si intelligatur negative, eo quod Evangelista dicens, <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, sufficienter videtur dixisse non esse aliquid quod non sit factum per verbum. Ad quod dicendum quod secundum multos introducta est haec particula multipliciter, et multis de causis. Quarum una causa est, secundum Chrysostomum, ne aliquis legens in veteri testamento et inveniens solum visibilia enumerata a Moyse in creatione rerum, crederet illa tantum facta esse per verbum. Ideo Evangelista, dum dixisset <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, quae scilicet enumerat Moyses, ideo consequenter adiunxit <I>sine ipso factum est nihil</I>; quasi dicat: nihil eorum quae sunt, sive visibile sive invisibile, est factum sine verbo. Et hoc modo loquitur apostolus, Col. I, 16, dicens omnia condita esse in Christo, sive visibilia, sive invisibilia: ubi apostolus specialiter mentionem facit de invisibilibus, quia de eis Moyses aperte mentionem non fecerat, propter ruditatem illius populi, qui supra sensibilia elevari non poterat. Introducitur etiam, secundum Chrysostomum, alio modo sic. Posset enim aliquis legens Evangelium, multa signa et miracula facta per Christum, sicut illud Matth. XI, 5: <I>caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur</I> etc., credere per hoc quod dicit Ioannes <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, debere intelligi omnia illa tantum quae in illis Evangeliis continentur, et nihil aliud factum per ipsum. Et ideo ne hoc suspicetur quis, consequenter Evangelista inducit <I>et sine ipso factum est nihil</I>; quasi dicat: non solum ea quae in Evangeliis continentur, sunt facta per ipsum, sed nihil eorum quae facta sunt, est factum sine ipso. Et sic, secundum Chrysostomum, haec particula introducitur ad ostendendum totalem causalitatem, et est quasi completiva praemissae. Secundum Hilarium vero introducitur haec particula ad ostendendum quod verbum habet virtutem operativam ab alio. Quia enim Evangelista dixerat <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, posset intelligi patrem excludi ab omni causalitate; ideo consequenter addit <I>et sine ipso factum est nihil</I>. Quasi dicat: sic per eum facta sunt omnia, ut tamen pater cum eo omnia fecerit. Nam tantum valet sine eo, ac si dicatur non solus; ut sit sensus: non ipse solus est per quem facta sunt omnia, sed ipse est alius, sine quo factum est nihil. Quasi dicat <I>sine ipso</I>, cum alio operante, scilicet patre, <I>factum est nihil</I>; iuxta illud Prov. VIII, 30: <I>cum eo eram cuncta componens</I>. In quadam autem homilia quae incipit, <I>vox spiritualis aquilae</I>, et attribuitur Origeni, invenitur alia expositio satis pulchra. Dicitur enim ibi quod in Graeco est choris, ubi in Latino habemus sine. Choris autem idem est quod foris vel extra; quasi dicat ita <I>omnia per ipsum facta sunt</I> quod extra ipsum <I>factum est nihil</I>. Et ideo hoc dicit ut ostendat, per verbum et in verbo omnia conservari; iuxta illud Hebr. I, 3: <I>portans omnia verbo virtutis suae</I>. Quaedam enim sunt quae non indigent operante, nisi quantum ad fieri, cum possint subsistere postquam fuerunt facta, absque agentis influxu; sicut domus indiget quidem artifice quantum ad suum fieri, sed tamen persistit in suo esse absque artificis influentia. Ne ergo credat aliquis, omnia per verbum sic facta esse quod sit causa eorum quantum ad fieri solum, et non quantum ad conservationem in esse, ideo consequenter Evangelista subiunxit <I>et sine ipso factum est nihil</I>. Hoc est: nihil factum est extra ipsum, quia ipse ambit omnia, conservans ea. Exponitur autem haec particula secundum Augustinum et Origenem et plures alios sic ut per nihil intelligatur peccatum. Quia ergo cum diceret <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, posset intelligi malum et peccatum per ipsum fieri; ideo consequenter adiunxit <I>et nihil</I>, idest peccatum, <I>est factum sine ipso</I>. Nam sicut ars non est principium seu causa alicuius defectus in artificiatis, sed per se est causa perfectionis ipsorum et formae, ita et verbum, quod est ars patris, plena rationum viventium, non est causa alicuius mali vel inordinationis in rebus, et praecipue mali culpae, quod habet perfectam rationem mali; sed huius mali causa per se est voluntas creaturae, sive hominis sive Angeli, libere declinans a fine, ad quem naturaliter ordinatur. Operans secundum artem, voluntarie errans, est causa defectuum incidentium in artificiatis, non per artem, sed per voluntatem. Unde in talibus ars non est principium seu causa defectuum, sed voluntas: et ideo malum est defectus voluntatis, et non artis alicuius: et ideo inquantum tale, nihil est. Sic ergo ista particula additur ad ostendendum ipsius verbi universalem causalitatem secundum Chrysostomum, societatem ad patrem, secundum Hilarium et virtutem verbi in conservando, secundum Origenem. Item puritatem causalitatis: quia sic est causa bonorum, quod non est causa peccati, secundum Augustinum et Origenem et plures alios. Deinde dicit <I>quod factum est, in ipso vita erat</I>. Hic ponitur tertia particula, ubi cavendus est falsus intellectus Manichaei, qui ex hoc verbo motus est ad dicendum quod omnia quae sunt, vivunt; puta lapis, lignum, et homo, et quicquid aliud est in mundo. Et punctabat sic: <I>quod factum est in ipso</I>, distingue, <I>erat vita</I>. Sed non erat vita nisi viveret; ergo quicquid factum est in ipso, vivit. Vult etiam quod <I>in ipso</I> idem sic ac si dicatur per ipsum, cum communiter in Scriptura in ipso, vel per ipsum accipiatur; sicut illud Col. I, 16: <I>in ipso, et per ipsum condita sunt omnia</I>. Sed hunc intellectum ista expositio ostendit esse falsum. Potest tamen sine errore multipliciter exponi. Nam in illa homilia vox spiritualis exponitur sic: <I>quod factum est in ipso</I>, idest per ipsum, hoc vita erat non in seipso sed in sua causa. In omnibus enim causatis hoc commune est, quod effectus, sive per naturam sive per voluntatem producti, sunt in suis causis non secundum proprium esse, sed secundum virtutem propriae suae causae; sicut effectus inferiores sunt in sole ut in causa, non secundum eorum esse, sed secundum virtutem solis. Quia ergo causa omnium effectuum productorum a Deo, est vita quaedam et ars plena rationum viventium, ideo omne, quod factum est in ipso, idest per ipsum, vita erat in sua causa, scilicet in ipso Deo. Augustinus autem aliter legit, sic punctando: <I>quod factum est</I>, distingue, <I>in ipso vita erat</I>. Res enim dupliciter considerari possunt, secundum scilicet quod sunt in seipsis et secundum quod sunt in verbo. Si considerentur secundum quod sunt in seipsis, sic non omnes res sunt vita nec etiam viventes, sed aliquae carent vita, aliquae vivunt. Sicut facta est terra, facta sunt etiam et metalla, quae nec vita sunt, nec vivunt; facta sunt animalia, facti sunt homines, quae secundum quod sunt in seipsis, non sunt vita, sed vivunt solum. Si vero considerentur secundum quod sunt in verbo, non solum sunt viventes, sed etiam vita. Nam rationes in sapientia Dei spiritualiter existentes, quibus res factae sunt ab ipso verbo, sunt vita: sicut arca facta per artificem in se quidem nec vivit nec vita est, ratio vero arcae, quae praecessit in mente artificis, vivit quodammodo, inquantum habet esse intelligibile in mente artificis, non tamen est vita, quia per ipsum intelligere artificis non est in sua essentia, neque suum esse. In Deo autem suum intelligere est sua vita et sua essentia: et ideo quicquid est in Deo, non solum vivit sed est ipsa vita, quia quicquid est in Deo, est sua essentia. Unde creatura in Deo est creatrix essentia. Si ergo considerentur res secundum quod in verbo sunt, vita sunt. Hanc expositionem habes alibi. Origenes vero super Ioannem legit hoc aliter, punctando sic: <I>quod factum est in ipso</I>, distingue, <I>vita erat</I>. Ubi notandum est quod de filio Dei dicitur aliquid, secundum se, sicut dicitur Deus omnipotens, et huiusmodi; aliquid vero dicitur de eo per comparationem ad nos, sicut salvator et redemptor; aliquid vero utroque modo, sicut sapientia et iustitia. In omnibus autem quae absolute et secundum se de filio dicuntur, non dicitur quod sit factus, sicut non dicitur filius factus Deus, neque omnipotens; sed in illis quae dicuntur in comparatione ad nos, seu utroque modo, potest addi adiunctio facti, ut dicatur secundum illud I Cor. I, 30: <I>qui factus est nobis a Deo sapientia, et iustificatio, et sanctificatio, et redemptio</I>. Et sic, licet semper fuerit in seipso sapientia et iustitia, tamen potest dici quod de novo factus est nobis iustitia et sapientia. Secundum hoc ergo Origenes exponens dicit quod quamvis in seipso sit vita, tamen nobis factus est vita per hoc quod nos vivificavit, iuxta illud I Cor. XV, 22: <I>sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in ipso omnes vivificabuntur</I>. Et ideo dicit quod <I>verbum quod factum est</I> nobis vita, <I>in ipso vita erat</I>, ut quandoque nobis fieret vita; et ideo statim subdit <I>et vita erat lux hominum</I>. Hilarius enim sic punctat <I>et sine ipso factum est nihil, quod factum est in ipso</I>, et postea dicatur <I>vita erat</I>. Quia ipse dicit in II de Trin. cum dicit Evangelista <I>et factum est nihil</I>, posset esse ambiguum an quaedam alia adhuc quae per ipsum facta sunt, fuerunt facta non per ipsum, non tamen sine ipso; sed in eis associavit facientem; et hanc clausulam esse additam ad correptionem praecedentis. Ne ergo hoc intelligeretur, ideo Evangelista cum dixisset <I>omnia per ipsum facta sunt</I>, subiungit <I>et sine ipso factum est nihil</I>, quod tamen factum est <I>in ipso</I>, idest per ipsum: et ratio huius est, quia <I>vita erat</I>. Manifestum est enim quod hoc modo omnia dicuntur per verbum facta, inquantum verbum ex patre procedens est Deus. Ponamus autem quod aliquis pater filium habeat, qui non sit perfecte habens operationes hominis, sed paulatim ad hoc perveniat, manifestum est quod multa faciet, non per ipsum filium, licet non sine eo. Quia ergo filius Dei eamdem vitam habuit ab aeterno, quam et pater, secundum illud infra V, 26: <I>sicut pater habet vitam in semetipso, sic dedit et filio vitam habere in semetipso</I>, ideo non potest dici quod Deus pater, etsi nihil fecerit sine filio, tamen fecit aliqua non per ipsum, quia vita erat. In viventibus enim quae vitam participant, potest contingere quod vita imperfecta praecedat vitam perfectam; sed in per se vita, quae non participat vitam, sed est absolute et simpliciter vita, nullo modo potest imperfectio aliqua esse. Quia ergo verbum est per se vita, numquam fuit in eo vita imperfecta, sed semper perfecta; et ideo ita <I>nihil factum est sine eo</I>, quod tamen non sit factum <I>in ipso</I>, idest per ipsum. Chrysostomus autem aliud modum legendi habet, et punctat sic: <I>et sine ipso factum est nihil quod factum est</I>. Et ratio huius est, quia aliquis posset credere quod spiritus sanctus esset factus per verbum. Et ideo Evangelista hoc volens excludere dicit <I>quod factum est</I>, quia spiritus sanctus non est quid factum; et postea sequitur <I>in ipso vita erat</I>; quod introducitur propter duo. Unum est ut post productionem omnium rerum ostendatur indeficientia causalitatis ad res non solum productas, sed etiam producendas. Quasi dicat <I>in ipso vita erat</I>, qua scilicet non solum omnia producere potuit, sed etiam quae habet indeficientem fluxum et causalitatem absque mutationis dispendio ad res continue producendas, utpote fons vivus qui non minoratur ex fluxu continuo; aqua vero collecta et non viva, cum defluit, minoratur et deficit; unde dicitur in Ps. XXXV, 10: <I>apud te est fons vitae</I>. Secundum est ut ostendatur gubernatio rerum esse per verbum. Quia enim <I>in ipso vita erat</I>, ostenditur quod non produxit res per necessitatem naturae, sed per voluntatem et intellectum, et quod res productas gubernat; Hebr. IV, 12: <I>vivus est sermo Dei</I> et cetera. Et quia apud Graecos Chrysostomus est tantae auctoritatis in suis expositionibus, quod ubi ipse aliquid exposuit in sacra Scriptura, nullam aliam expositionem admittant, ideo in omnibus libris Graecis invenitur sic punctatum, sicut punctat Chrysostomus, scilicet hoc modo: <I>sine ipso factum est nihil quod factum est</I>.</P> 93 Ioannes, sicut dictum est, intendit principaliter ostendere
78 <BR> 94 divinitatem verbi incarnati; et ideo dividitur istud Evangelium in
79 <DIV CLASS="D">Lectio 3</DIV> 95 partes duas. Primo enim insinuat Christi divinitatem; secundo
80 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 3"><A NAME="87421"><SPAN CLASS="ref">[87421] Super Io., cap. 1 l. 3 </SPAN></A>Evangelista supra insinuavit virtutem verbi, secundum quam omnia produxit in esse; hic vero insinuat eius virtutem, secundum quam se habet ad homines, dicens, hoc verbum esse lucem hominibus. Ubi primo introducit nobis lucem quamdam, cum dicit <I>et vita erat lux hominum</I>; secundo lucis irradiationem, cum dicit <I>et lux in tenebris lucet</I>; tertio lucis participationem, cum dicit <I>et tenebrae eam non comprehenderunt</I>. Potest autem totum dupliciter exponi. Uno modo secundum influxum cognitionis naturalis; alio modo secundum communicationem gratiae. Dicit ergo quantum ad primum, quod <I>vita erat lux hominum</I>. Ubi primo considerandum est quod, secundum Augustinum et plures alios, nomen lucis magis proprie dicitur in spiritualibus quam in sensibilibus. Ambrosius tamen vult quod splendor metaphorice dicatur de Deo. Sed in hoc non est magna vis facienda: nam de quocumque nomen lucis dicatur ad manifestationem refertur, sive illa manifestatio sit in intelligibilibus, sive in sensibilibus. Si ergo comparentur manifestatio intelligibilis et sensibilis, secundum naturam prius invenitur lux in spiritualibus; sed quoad nos, qui nomina rebus imponimus ex earum proprietatibus nobis notis, prius invenitur in sensibilibus, quia prius impositum est a nobis hoc nomen ad significandum lucem sensibilem, quam intelligibilem; quamvis secundum virtutem prius et verius conveniat spiritualibus quam sensibilibus. Ad evidentiam autem eius quod dicitur <I>et vita erat lux hominum</I>, sciendum est quod multipliciter est gradus vitae. Quaedam namque vivunt, sed absque luce, quia nullam cognitionem habent, sicut sunt plantae: unde vita earum non est lux. Quaedam vero vivunt et cognoscunt; sed tamen eorum cognitio, cum sit sensus tantum, non est nisi particularium et materialium, sicut est in brutis: et ideo haec et vitam habent et lucem quamdam, sed non lucem hominum qui vivunt et cognoscunt non solum ipsa vera, sed ipsius veritatis rationem, sicut sunt creaturae rationales, quibus non solum manifestatur hoc vel illud, sed ipsa veritas quae manifestabilis est et manifestativa omnium. Et ideo Evangelista loquens de verbo dicit non solum esse vitam, sed etiam esse lucem, ne intelligas vitam sine agnitione; <I>hominum</I> autem ne tantum cognitionem sensibilem suspiceris, qualis est in brutis. Sed quare dixit <I>hominum</I>, cum etiam sit lux Angelorum? Ad hoc est duplex responsio. Chrysostomus enim dicit quod Evangelista intendebat in isto Evangelio tradere nobis cognitionem de verbo, secundum quod ad salutem hominum ordinatur; et ideo magis refert secundum suam intentionem ad homines quam ad Angelos. Origenes vero dicit quod participatio huius lucis pertinet ad homines, inquantum sunt rationalis naturae; et ideo Evangelista dicens <I>erat lux hominum</I>, voluit intelligi omnis rationalis naturae. In hoc etiam ostenditur perfectio et dignitas huius vitae, quia est intellectualis seu rationalis. Cum enim illa dicuntur viventia, quae se aliquo modo movent, illa dicuntur vitam habere perfectam, quae perfecte seipsa movent; movere autem seipsum perfecte et proprie, in inferioribus creaturis soli homini convenit. Nam etsi alia ex seipsis ab aliquo principio intrinseco moveantur, non tamen illud principium se habet ad opposita; et ideo ex necessitate moventur, et non libere. Mota igitur a tali principio magis aguntur quam agunt. Homo vero, cum sit dominus sui actus, libere se movet ad omnia quae vult; et ideo homo habet vitam perfectam, et similiter quaelibet intellectualis natura. Vita ergo verbi, quae est lux hominum, est vita perfecta. Attenditur etiam in praemissis verbis congruus ordo: nam in naturali rerum ordine primo invenitur esse, et hoc primo Evangelista insinuavit, dicens <I>in principio erat verbum</I>, secundo vivere, et hoc est quod sequitur <I>in ipso vita erat</I>, tertio intelligere, et hoc consequenter adiunxit <I>vita erat lux hominum</I>. Unde, secundum Origenem, convenienter vitae attribuit lucem, quia lux nonnisi viventi attribui potest. Est tamen notandum quod lux ad viventem dupliciter comparari potest, vel ut obiectum, vel ut participata, ut patet in visu exteriori. Oculus enim lucem exteriorem cognoscit tamquam obiectum, sed oportet ad hoc quod eam videat, quod participet aliquam lucem interiorem, per quam aptetur et disponatur oculus ad lucem exteriorem videndam. Sic ergo, quod hic dicit <I>et vita erat lux hominum</I>, dupliciter potest intelligi. Ut dicatur lux hominum per modum obiecti quasi a solis hominibus conspicabilis; quia ipsam sola rationalis creatura conspicere potest, cum ipsa sola divinae visionis sit capax (Iob XXXV, v. 11: <I>docet nos super iumenta terrae, et super volucres caeli erudit nos</I>); quia licet alia animalia cognoscant aliqua quae vera sunt, solus tamen homo ipsam rationem veritatis cognoscit. Potest etiam dici lux hominum participata. Numquam enim ipsum verbum et ipsam lucem conspicere possemus nisi per participationem eius, quae in ipso homine est, quae est superior pars animae nostrae, scilicet lux intellectiva, de qua dicitur in Ps. IV, 7: <I>signatum est super nos lumen vultus tui</I>, idest filii tui, qui est facies tua, qua manifestaris. Introduxit supra Evangelista lucem quamdam; nunc vero agit de ipsius irradiatione cum dicit <I>lux in tenebris lucet</I>. Quod quidem dupliciter exponi potest, secundum duplicem acceptionem tenebrarum. Primo vero accipiamus tenebras naturalem defectum, ac creatae mentis. Nam, ita se habet mens ad lucem istam, de qua hic loquitur Evangelista, sicut se habet aer ad lucem solis: quia, licet aer capax sit lucis solis, tamen, in se consideratus, tenebra est. Et secundum hoc sensus est: <I>lux</I>, idest vita illa, quae est lux hominum, <I>in tenebris lucet</I>, scilicet in animabus et mentibus creatis, irradiando semper omnes. Iob III, 23: <I>viro cui abscondita est lux</I>. Sed <I>tenebrae eam non comprehenderunt</I>, idest includere non potuerunt. Illud enim dicitur comprehendi, cuius fines concluduntur et conspiciuntur. Quia, sicut dicit Augustinus, attingere Deum mente, magna beatitudo est: comprehendere vero, impossibile est. <I>Tenebrae</I> ergo <I>eam non comprehenderunt</I>. Iob XXXVI, 26: <I>ecce Deus magnus vincens scientiam nostram</I>; Ier. XXXII, 19: <I>magnus consilio et incomprehensibilis cogitatu</I>. Et haec expositio habetur in illa homilia quae incipit <I>vox spiritualis aquilae</I>. Alio modo potest exponi accipiendo tenebras, secundum Augustinum, pro naturali insipientia hominum, quae tenebra dicitur. Eccle. II, 13: <I>vidi quia tantum praecederet sapientia stultitiam, quantum differt lux a tenebris</I>. Ex eo ergo aliquis insipiens est quod privatur lumine sapientiae divinae. Sicut ergo mentes sapientum participatione istius divinae lucis et sapientiae lucidae sunt, ita eius privatione tenebrae sunt. Quod ergo quidam tenebrosi sint, non est ex defectu istius lucis; quia, inquantum est de se, in tenebris lucet et omnes irradiat; sed ideo insipientes privati sunt ea luce, quia <I>tenebrae eam non comprehenderunt</I>, idest non apprehenderunt, ad ipsius participationem eorum insipientia pertingere non valentes, ut post elati non durantes. Iob XXXVI, 32: <I>immanibus</I>, idest superbis, <I>abscondit lucem</I>, idest lumen sapientiae, <I>et annuntiat de ea amico suo, quod possessio eius sit, et ad eam possit ascendere</I>; Baruch III, 23: <I>viam autem sapientiae nescierunt, neque commemorati sunt semitas eius</I>. Licet autem aliquae mentes sint tenebrosae, idest sapida et lucida sapientia privatae, nulla tamen adeo tenebrosa est quin aliquid lucis divinae participet. Quia quidquid veritatis a quocumque cognoscitur, totum est ex participatione istius lucis, quae in tenebris lucet, quia omne verum, a quocumque dicatur, a spiritu sancto est. Et tamen <I>tenebrae</I>, idest homines tenebrosi, <I>eam non comprehenderunt</I>, secundum veritatem. Sic ergo exponitur ista clausula, secundum Origenem et secundum Augustinum. Alio modo ab illo loco <I>et vita erat lux hominum</I>, exponitur secundum fluxum gratiae, qua irradiamur per Christum; et continuatur sic ad praecedentia. Supra egit Evangelista de creatione rerum per verbum, hic vero tractat de restauratione rationalis creaturae facta per Christum dicens: <I>et vita</I>, verbi, <I>erat lux hominum</I>, communiter, et non Iudaeorum tantum; quia filius Dei carnem assumere venit in mundum, ut illuminaret gratia et veritate omnes homines. Io. c. XVIII, 37: <I>in hoc natus sum, et ad hoc veni, ut testimonium perhibeam veritati</I>. Item, infra IX, 5: <I>quamdiu in mundo sum, lux sum mundi</I>. Et ideo non dicit lux Iudaeorum, quia licet olim tantum in Iudaea notus esset, tamen postea toti mundo innotuit; Is. XLIX, v. 6: <I>dedi te in lucem gentibus, ut sis salus mundo usque ad extremum terrae</I>. Congrue etiam coniungit lucem et vitam dicens <I>et vita erat lux hominum</I>, ut ostendat ista duo, lucem scilicet et vitam, nobis provenisse per Christum. Vitam quidem per participationem gratiae; infra: <I>gratia et veritas per Iesum Christum facta est</I>; lucem vero per cognitionem veritatis et sapientiae. Hoc autem quod dicit <I>lux in tenebris lucet</I>, potest secundum hanc expositionem exponi tripliciter, secundum quod tripliciter possumus accipere tenebras. Uno modo pro poena: nam quaelibet tristitia et afflictio cordis tenebra quaedam dici potest, sicut quodlibet gaudium lux; Mich. ult., v. 8: <I>cum sedero in tenebris et in afflictionibus, dominus lux mea est</I>, idest gaudium et consolatio. Dicit ergo Origenes: secundum hoc lux in tenebris lucet, idest Christus in mundum veniens, et corpus passibile et absque peccato habens <I>in similitudinem carnis</I>, secundum quod dicitur Rom. VIII, 3. Lux in carne, quae scilicet caro Christi, secundum quod in se habet similitudinem carnis peccati, tenebra dicitur. Quasi dicat: lux, idest verbum Dei circumvelatum tenebris carnis, luxit in mundum, secundum illud Ez. XXXII, 7: <I>solem nube tegam</I>. Secundo, accipiendo per tenebras Daemones, iuxta illud Eph. ult., 12: <I>non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem tantum, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum</I>. Secundum hoc dicit: <I>lux</I>, idest filius Dei, <I>in tenebris lucet</I>, idest in mundum descendit, ubi tenebrae, idest Daemones, dominabantur. Infra XII, 31: <I>princeps huius mundi, eiicietur foras. Et tenebrae</I>, idest Daemones, <I>eam non comprehenderunt</I>, idest eum obscurare non potuerunt tentando, ut patet Matth. IV. Tertio accipiendo tenebras errores sive ignorantias, quibus totus mundus ante adventum Christi plenus erat, secundum quod dicit apostolus: <I>eratis aliquando tenebrae</I>. Dicit ergo quod <I>lux</I>, idest verbum Dei incarnatum, <I>in tenebris lucet</I>, idest hominibus mundi, erroris et ignorantiae tenebris obscuratis. Lc. I, 79: <I>illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent</I>; et Is. IX, 2: <I>populus qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam. Et tenebrae eum non comprehenderunt</I>, idest non vicerunt. Quia quantumcumque homines peccatis obscurati, invidia excaecati, superbia tenebrosi, contra Christum pugnaverunt, ut patet ex Evangelio, exprobrando scilicet, iniurias et contumelias inferendo, et tandem occidendo, non tamen <I>eum comprehenderunt</I>; idest non vicerunt eum obscurando, quin eius claritas per totum mundum fulgeret. Sap. VII, 29: <I>luci comparata invenitur prior: illi enim succedit nox, sapientiam autem</I>, idest filium Dei incarnatum, <I>non vincit malitia</I>, Iudaeorum scilicet et haereticorum; quia, ut dicitur Sap. X, 12, <I>certamen forte dedit illi, ut vinceret, et sciret quoniam omnium potentior est sapientia</I>.</P> 96 manifestat eam per ea quae Christus in carne fecit, et hoc II cap.
81 <BR> 97 <i>et die tertia</i>. Circa primum duo facit. Primo proponit
82 <DIV CLASS="D">Lectio 4</DIV> 98 Christi divinitatem; secundo ponit modum, quo Christi divinitas
83 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 4"><A NAME="87422"><SPAN CLASS="ref">[87422] Super Io., cap. 1 l. 4 </SPAN></A>Supra Evangelista egit de verbi divinitate; in parte vero ista incipit agere de verbi incarnatione: et circa hoc duo facit. Primo agit de teste verbi incarnati seu praecursore; secundo de adventu verbi, ibi <I>erat lux vera</I>. Circa primum duo facit. Primo describit praecursorem in testimonium venientem; secundo ostendit eum ad salvandum insufficientem, ibi <I>non erat ille lux</I>. Praecursorem autem describit quadrupliciter. Primo a naturae conditione, cum dicit <I>fuit homo</I>; secundo ab auctoritate, cum dicit <I>missus a Deo</I>; tertio ab officii idoneitate, cum dicit <I>cui nomen erat Ioannes</I>; quarto ab officii dignitate, ibi <I>hic venit</I>. Considerandum autem est circa primum, quod statim cum Evangelista incipit de aliquo temporali, mutat modum loquendi. Cum enim supra loqueretur de aeternis, utebatur hoc verbo erat, quod est praeteriti imperfecti, ostendens per hoc, aeterna interminata esse; nunc vero, cum loquitur de temporalibus, utitur hoc verbo, fuit, ad ostendendum quod temporalia sic praeterierunt quod tamen terminantur. Dicit ergo <I>fuit homo</I>; per quod in principio excludit perversam opinionem haereticorum, contra conditionem seu naturam Ioannis, qui, propter id quod dominus, Matth. c. XI, 10, dicit de Ioanne: <I>hic est de quo scriptum est: ecce mitto Angelum meum ante faciem meam</I>, et etiam Mc. I, 2 dicitur de ipso, opinati sunt quod Ioannes fuisset natura Angelus. Quod excludens Evangelista dicit <I>fuit homo</I>, natura, non Angelus. Eccle. c. VI, 10: <I>scitur quod sit homo, et quod non possit contra fortiorem se in iudicio contendere</I>. Convenienter autem homo ad homines mittitur, per quem homines magis alliciuntur, utpote per sibi similem; unde dicitur Hebr. c. VII, 28: <I>lex enim homines constituit sacerdotes infirmitatem habentes</I>. Poterat enim Deus homines gubernare per Angelos; sed maluit per homines, ut ipsorum exemplo magis instruerentur. Et ideo Ioannes homo fuit, et non Angelus. Ex auctoritate quidem describitur, cum dicit <I>missus a Deo</I>. Equidem, licet Ioannes natura non fuerit Angelus, fuit tamen officio, quia <I>missus a Deo</I>. Proprium enim Angelorum officium est quod a Deo mittantur, et sint nuntii Dei; Hebr. I, 14: <I>omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi</I>, unde Angelus nuntius interpretatur. Possunt ergo homines, qui a Deo ad aliquid annuntiandum mittuntur, Angeli dici, iuxta illud Aggaei I, 13: <I>dixit Aggaeus, nuntius domini ex nuntiis domini</I>. Requiritur autem ad hoc quod aliquis testimonium de Deo perhibeat, quod sit a Deo missus; iuxta illud Rom. X, 15: <I>quomodo praedicabunt nisi mittantur?</I> Et quia cum a Deo mittuntur, non sua quaerunt, sed quae Iesu Christi II Cor. IV, 5: <I>non enim praedicamus nosmetipsos, sed Iesum Christum</I>: qui vero mittitur a seipso, non a Deo, sua quaerit, vel quae sunt hominis, non autem quae Christi, ideo hic dicitur <I>fuit homo missus a Deo</I>: ut intelligas quia non annuntiavit nisi divinum, non humanum. Nota autem, quod tripliciter invenimus aliquos missos a Deo. Scilicet per internam inspirationem, sicut Is. XLVIII, 16: <I>et nunc misit me dominus, et spiritus eius</I>; quasi dicat: per interiorem spiritus inspirationem sum a Deo missus. Item, per expressam et apertam iussionem sive corporalem, sive imaginariam. Et sic iterum missus est Isaias; unde dicit ibid. VI, 8: <I>audivi vocem domini dicentis: quem mittam, et quis ibit nobis? Et dixi: ecce ego, mitte me</I>. Item, per praelati iniunctionem, qui gerit in hoc personam Dei; II Cor. II, 10: <I>nam et ego, si quid donavi propter vos in persona Christi</I>. Et inde est quod qui mittuntur a praelato, mittuntur a Deo, sicut missi fuerunt ab apostolo Barnabas et Timotheus. Cum autem dicitur hic <I>fuit homo missus a Deo</I>, intelligendum est per interiorem inspirationem; vel etiam forte per exteriorem iussionem a Deo eum missum fuisse. Infra: <I>qui misit me, ipse dixit: super quem videris spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in spiritu sancto</I>. Per hoc etiam quod dixit <I>fuit homo missus a Deo</I>, non est intelligendum, sicut quidam haeretici ponebant, credentes animas hominum ante corpus fuisse cum Angelis ab initio creatas, et mitti animam cuiuscumque, quando nascitur, ad corpus; et quod Ioannes sit missus ad vitam, idest eius anima ad corpus; sed quod fuit missus a Deo ad officium baptizandi et praedicandi. Ex idoneitate vero commendatur, cum dicit <I>cui nomen erat Ioannes</I>. Ad officium namque testimonii requiritur idoneitas: nam nisi testis sit idoneus, qualitercumque mittatur ab alio, non est sufficiens testimonium eius. Homo autem efficitur idoneus ex gratia Dei; I Cor. XV, 10: <I>gratia Dei sum id quod sum</I>; II Cor. III, 6: <I>qui idoneos nos fecit ministros novi testamenti</I>. Satis ergo congrue Evangelista idoneitatem praecursoris insinuat ex eius nomine, dicens <I>cui nomen erat Ioannes</I>, quod interpretatur in quo est gratia. Quod quidem nomen non fuit frustra sibi impositum, sed ex divina praeordinatione, et antequam nasceretur, ut patet Lc. I, 13: <I>et vocabis nomen eius Ioannem</I>, dixit Angelus ad Zachariam. Unde potest dicere illud Is. XLIX, 1: <I>dominus ab utero vocavit me</I>; et Eccl. VI, 10: <I>qui futurus est, iam vocatum est nomen eius</I>. Quod etiam ostendit Evangelista ex modo loquendi, cum dicit <I>erat</I>, quantum ad Dei praeordinationem. Ex officii etiam dignitate describitur, cum dicit <I>hic venit in testimonium</I>; ubi primo ponitur officium; secundo ratio officii, ibi <I>ut testimonium perhiberet de lumine</I>. Officium autem huius est testificandi; unde dicit <I>hic venit in testimonium</I>. Ubi notandum est quod Deus et homines, et omnia quae facit, propter se operatur; Prov. XVI, 4: <I>universa propter semetipsum operatus est dominus</I>; non quidem ut aliquid ei accrescat, quia bonorum nostrorum non eget, sed ut eius bonitas manifestetur in omnibus a se factis, inquantum <I>per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna eius virtus, et divinitas</I>; Rom. I, 20. Fit ergo quaelibet creatura in testimonium Dei, inquantum quaelibet creatura est testimonium quoddam divinae bonitatis. Et quidem magnitudo creaturae testimonium quoddam est divinae virtutis et omnipotentiae; pulchritudo vero divinae sapientiae. Speciali vero modo ordinantur a Deo quidam homines; et non solum naturaliter inquantum sunt, sed etiam spiritualiter per sua bona opera Deo testimonium ferunt. Unde omnes sancti viri testes sunt Dei, inquantum propter eorum bona opera Deus gloriosus apud homines efficitur; Matth. V, 16: <I>sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent patrem vestrum qui in caelis est</I>. Sed tamen illi, qui participant non solum dona Dei in seipsis per gratiam Dei bene operando, sed etiam diffundunt ad alios dicendo, movendo et exhortando, specialius sunt testes Dei. Is. XLIII, 7: <I>omnem qui invocat nomen meum, in laudem meam creavi illum</I>. Ioannes ergo venit in testimonium ad hoc, ut in alios diffunderet dona Dei, et annuntiaret laudem. Hoc autem officium Ioannis, scilicet testificandi, est valde magnum, quia nullus potest de aliquo testificari, nisi eo modo quo illud participat; infra III, 11: <I>quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur</I>. Unde testimonium perhibere divinae veritati, indicium est cognitionis ipsius veritatis. Et inde est quod etiam Christus hoc officium habuit; infra XVIII, 37: <I>ad hoc veni, et in hoc natus sum, ut testimonium perhibeam veritati</I>. Sed aliter Christus, et aliter Ioannes. Christus enim ut ipsum lumen comprehendens, immo ipsum lumen existens; Ioannes vero, ut ipsum lumen participans tantum. Et ideo Christus perfecte testimonium perhibet, et perfecte manifestat veritatem, Ioannes vero et alii sancti inquantum ipsam veritatem divinam participant. Est ergo magnum officium Ioannis et ex participatione divini luminis et ex similitudine ad Christum, qui hoc officio usus fuit. Is. LV, 4: <I>ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus</I>. Ratio autem huius officii ponitur, cum dicit <I>ut testimonium perhiberet de lumine</I>. Ubi sciendum est, quod alicui rei testimonium perhibetur duplici de causa. Una causa potest esse ex parte rei, cui testimonium adhibetur, puta si est dubia, vel incerta; alia causa est ex parte audientium, si sunt duri et tardi corde ad credendum. Ioannes vero in testimonium quidem venit non propter ipsam rem, cui testimonium perhibebat, quia lumen erat. Unde dicit <I>ut testimonium perhiberet de lumine</I>, non de re obscura sed de re manifesta. Venit ergo in testimonium propter ipsos quibus testificabatur, <I>ut omnes crederent per eum</I>, scilicet Ioannem. Nam sicut lumen non solum in seipso et per se visibile est, sed etiam omnia alia per ipsum videri possunt, ita verbum Dei non solum in se lumen est, sed etiam est omnia manifestans quae manifestantur. Cum enim unumquodque manifestetur per suam formam et cognoscatur, omnes autem formae sint formae sint per verbum, quod est ars plena rationum viventium: est ergo lumen, non solum in se, sed omnia manifestans; Eph. V, 13: <I>omne quod manifestatur, lumen est</I>. Congrue autem Evangelista filium dicit lumen, quia venit <I>lumen ad revelationem gentium</I>, Lc. II, 32. Supra autem dixit filium Dei verbum, quo pater dicit se, et omnem creaturam. Unde cum proprie sit lux hominum, et hic Evangelista de eo agat secundum quod venit ad salutem hominum procurandam, congrue intermittit hoc nomen verbum, cum loquitur de filio, et dicit illud lumen. Sed si istud lumen sufficiens est per se omnia manifestare, non solum seipsum, quid ergo indigebat ut testificaretur? Non ergo necessaria sunt testimonia Ioannis et prophetarum de Christo. Respondeo dicendum, quod haec obiectio est Manichaeorum, qui volunt destruere vetus testamentum. Unde a sanctis contra hos multiplex ratio assignatur, quare Christus testimonium prophetarum voluit habere. Origenes quidem assignat tres rationes ad hoc. Primo quidem quod Deus vult aliquos testes habere, non quod ipse eorum testimonio indigeat, sed ut eos nobilitet quos constituit testes; sicut videmus etiam in ordine universi, quod Deus producit aliquos effectus per causas medias, non quia ipse impotens sit ad eos immediate producendos, sed quia ad nobilitandas ipsas causas medias eis causalitatis dignitatem communicare dignatur. Sic ergo, etsi Deus potuerit omnes homines illuminare per se et in cognitionem suam adducere, ut tamen debitus ordo servaretur in rebus, et ut aliquos homines nobilitaret, voluit divinam cognitionem ad homines per aliquos homines devenire. Is. XLIII, 10: <I>vere vos testes mei estis, dicit dominus</I>. Secunda ratio est, quia Christus illuxit mundo per miracula: quae quidem, quia in tempore facta erant, temporaliter transierunt, neque pervenerunt ad omnes. Verba vero prophetarum commendata Scripturae, poterant non solum ad praesentes, sed etiam ad posteros pervenire. Voluit ergo dominus homines ad cognitionem verbi venire per testimonia prophetarum, ut non solum praesentes, sed etiam futuri de ipso illuminarentur; et ideo signanter dicit <I>ut omnes crederent per illum</I>, non solum praesentes, sed etiam futuri. Tertia ratio est, quia homines sunt diversae conditionis, et diversimode ad veritatis cognitionem perducti et dispositi. Quidam namque ad veritatis cognitionem magis perducuntur per signa et miracula; quidam vero magis per sapientiam; unde I Cor. I, 22: <I>Iudaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt</I>. Ut ergo dominus omnibus ostenderet viam salutis, utramque viam pandere voluit, scilicet signorum et sapientiae, ut qui non perducerentur ad viam salutis per miracula in veteri et novo testamento facta, saltem per viam sapientiae, ut in prophetis et aliis sacrae Scripturae libris, ad veritatis cognitionem perveniant. Quarta ratio est Chrysostomi, quia scilicet homines infirmi intellectus, veritatem et cognitionem Dei seipsa capere non possunt; unde voluit Deus eis condescendere et illuminare quosdam homines de divinis prae aliis, ut ab eis humano modo cognitionem de divinis acciperent, quorum cognitionem in seipsis attingere non valebant. Et ideo dicit <I>ut omnes crederent per illum</I>. Quasi dicat: <I>venit in testimonium</I>, non propter ipsum lumen, sed propter ipsos homines, ut scilicet <I>crederent per illum</I>. Sic ergo patet idonea esse et congruentia testimonia prophetarum, et ideo recipienda utpote nobis necessaria ad veritatis cognitionem. Dicit autem <I>crederent</I> quia est duplex participatio divini luminis. Una scilicet perfecta, quae est in gloria, Ps. XXXV, v. 10: <I>in lumine tuo videbimus lumen</I>, alia est imperfecta, quae scilicet habetur per fidem, quia <I>venit in testimonium</I>. De istis duobus modis dicitur I Cor. XIII, 12: <I>videmus nunc per speculum in aenigmate; tunc autem facie ad faciem</I>; et ibidem dicitur: <I>nunc cognosco ex parte; tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum</I>. Istorum autem modorum prior est modus participationis per fidem; quia per ipsam pervenitur ad speciem. Unde Is. VII, 9, secundum aliam litteram: <I>nisi credideritis, non intelligetis</I>; ubi nostra habet: <I>si non credideritis, non permanebitis</I>. II Cor. c. III, 18: <I>nos autem omnes revelata facie gloriam domini speculantes, in eamdem imaginem</I>, scilicet quam perdidimus, <I>transformamur a claritate in claritatem</I>; Glossa: a claritate fidei, in claritatem speciei. Dicit ergo <I>ut omnes crederent per illum</I>; non ut omnes viderent illum perfecte statim, sed ut primo per fidem credendo, et postea per speciem in patria perfruendo. Dicit autem <I>per eum</I>, ut ostendat differentiam eius ad Christum. Christus enim venit, ut omnes crederent in eum; infra VII, v. 38: <I>qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre eius fluent aquae vivae</I>. Ioannes vero ut omnes crederent, non quidem in eum, sed in Christum per eum. Sed contra. Non omnes crediderunt per illum. Si ergo venit ut omnes crederent per illum, frustra venit. Respondeo dicendum, quod quantum est ex parte Dei mittentis, et ex parte Ioannis venientis, sufficiens modus adhibitus est omnibus perveniendi ad finem; sed ex parte eorum qui <I>oculos suos statuerunt declinare in terram</I>, et noluerunt videre ipsum lumen, defectus fuit, quia non omnes crediderunt. Licet autem Ioannes, de quo tot dicta sunt, et quod missus a Deo, magnus sit, nihilominus tamen eius adventus non est sufficiens hominibus ad salutem; quia salus hominis in hoc consistit, quod participet ipsam lucem. Unde, et si Ioannes lux fuisset, suffecisset hominibus ad salutem eius adventus; sed ipse non erat lux; unde dicit <I>non erat ille lux</I>. Et ideo necessaria erat lux, quae sufficeret hominibus ad salutem. Vel aliter. Ioannes venit ut testimonium perhiberet de lumine. Consuetum est autem testificantem esse maioris auctoritatis, quam ille cui perhibet testimonium. Ne ergo credatur Ioannem esse maioris auctoritatis, quam Christus, dicit Evangelista <I>non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine</I>. Testatur enim non quia maior, sed quia notior, etiamsi sit minor. Sed quaeritur de hoc quod dicit <I>non erat ille lux</I>. Contra dicitur Eph. V, 8: <I>eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino</I>; et Matth. V, 14: <I>vos estis lux mundi</I>. Sunt ergo Ioannes, et apostoli, et omnes boni, lux. Respondeo. Quidam dicunt quod Ioannes non erat lux cum articulo, quia hoc est solius Dei proprium; sed si lux ponatur sine articulo, erat Ioannes et omnes sancti facti lux. Quod est dictu: filius Dei est lux per essentiam, Ioannes vero et omnes sancti per participationem. Et ideo quia Ioannes participabat verum lumen, congruenter testimonium perhibebat de lumine: ignis enim convenientius manifestatur per aliquod ignitum quam per aliquid aliud, et color per coloratum.</P> 99 nobis innotuit, ibi <i>et vidimus gloriam eius</i> et cetera. Circa
84 <BR> 100 primum duo facit. Primo agit de divinitate Christi; secundo de
85 <DIV CLASS="D">Lectio 5</DIV> 101 verbi Dei incarnatione, ibi <i>fuit homo missus a Deo</i>. Quia
86 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 5"><A NAME="87423"><SPAN CLASS="ref">[87423] Super Io., cap. 1 l. 5 </SPAN></A>Superius egit Evangelista de praecursore, et teste verbi incarnati; in parte vero ista agit de ipso verbo incarnato: et circa hoc tria facit. Primo ostendit adventus verbi necessitatem; secundo ex adventu verbi collatam nobis utilitatem, ibi <I>in propria venit</I>; tertio veniendi modum, ibi <I>et verbum caro factum est</I>. Necessitas autem adventus verbi videtur esse defectus divinae cognitionis, quae in mundo erat. Unde hanc necessitatem sui adventus assignat, dicens, infra XVIII, 37: <I>in hoc natus sum, et ad hoc veni</I>. Ad insinuandum ergo hunc divinae cognitionis defectum, duo facit Evangelista. Primo ostendit quod iste defectus non est ex parte Dei, neque ex defectu verbi; secundo ostendit quod est ex parte hominum, ibi <I>et mundus eum non cognovit</I>. Quod autem non fuerit defectus ex parte Dei et verbi, quin homines Deum cognoscerent et illuminarentur a verbo, ostendit ex tribus. Primo ex ipsius divinae lucis efficacia, quia <I>erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</I>; secundo ex ipsius divinae lucis praesentia, quia <I>in mundo erat</I>; tertio ex eius evidentia, quia <I>mundus per ipsum factus est</I>. Non fuit ergo defectus divinae cognitionis in mundo ex parte verbi, quia efficax est. Unde primo ostendit rationem huius efficaciae, quia <I>erat lux vera</I>; secundo ipsam eius efficaciam, quia <I>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</I>. Est enim efficax divinum verbum ad illuminandum, quia <I>erat lux vera</I>. Quomodo autem verbum sit lux, et quomodo sit lux hominum, quia supra satis explanatum est, superfluum est ad praesens reiterare. Istud tamen ad praesens est dicendum, quomodo sit <I>lux vera</I>. Notandum est ergo ad huiusmodi evidentiam, quod verum in Scriptura tribus opponitur. Aliquando enim dividitur contra falsum, sicut illud Eph. IV, 25: <I>deponentes mendacium, loquimini veritatem</I>. Aliquando autem dividitur contra figurale, sicut illud infra I, 17: <I>lex per Moysen data est; gratia et veritas per Iesum Christum facta est</I>, quia veritas figurarum legis facta est per Christum. Aliquando vero dividitur contra participans, sicut illud I Ioan. ult., 20: <I>ut simus in vero filio eius</I>; qui scilicet non est filius per participationem. Fuit autem ante adventum verbi in mundo quaedam lux, quam scilicet philosophi se habere iactabant; sed haec quidem falsa fuit, quia, ut dicitur Rom. I, 21: <I>evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt</I>; Ier. X, 14: <I>stultus factus est omnis homo a scientia sua</I>. Fuit etiam quaedam alia lux, quam gloriabantur se habere Iudaei ex doctrina legis; sed haec quidem lux erat lux figuralis; Hebr. X, 1: <I>umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum</I>. Erat etiam in Angelis et in sanctis hominibus lux quaedam, inquantum specialiori modo per gratiam Deum cognoscebant; sed haec lux participata erat; Iob XXV, 3: <I>super quem non resplendet lumen illius?</I> Quasi dicat: quicumque lucidi sunt, intantum lucent inquantum participant lumen illius, idest Dei. Sed verbum Dei non erat lux falsa, non figuralis, non participata, sed lux vera, idest per essentiam suam. Et ideo dicit <I>erat lux vera</I>. In quo quidem excluditur duplex error, scilicet Photini, qui Christum opinatus est ex virgine initium sumpsisse. Et ideo ne aliquis hoc suspicari posset, Evangelista loquens de incarnatione verbi, dicit <I>erat lux vera</I>, scilicet ab aeterno, non solum ante virginem, sed ante omnem creaturam. Excluditur etiam error Arii et Origenis dicentium Christum non fuisse verum Deum, sed per participationem tantum. Quod si verum esset, non esset lux vera, ut Evangelista dicit. Sicut enim dicitur I Io. I, 5: <I>Deus lux est</I>, non per participationem, sed lux vera. Si ergo verbum erat lux vera, manifestum est illud esse Deum verum. Patet ergo ratio efficaciae divini verbi ad divinam cognitionem causandam. Efficacia autem ipsius verbi est, quia <I>illuminat omnem hominem venientem</I>. Omne enim quod est per participationem, derivatur ab eo quod est per essentiam suam tale; ut omne ignitum est hoc per participationem ignis, qui est ignis per suam naturam. Quia ergo verbum est lux vera per suam naturam, oportet quod omne lucens luceat per ipsum, inquantum ipsum participat. Ipse ergo <I>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</I>. Sciendum est autem ad horum intellectum, quod mundus in Scriptura accipitur tribus modis. Aliquando enim ratione suae creationis, sicut hic inferius ait Evangelista <I>mundus per ipsum factus est</I>. Aliquando autem ratione suae perfectionis, ad quam per Christum pertingit, sicut illud II Cor. V, 19: <I>Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi</I>. Aliquando ratione suae perversitatis sicut illud I Io. V, 19: <I>totus mundus in maligno positus est</I>. Illuminatio seu illuminari per verbum, intelligitur dupliciter: scilicet de lumine naturalis cognitionis, de quo dicitur in Ps. IV, 7: <I>signatum est super nos lumen vultus tui, domine</I>. Item de lumine gratiae, de quo dicitur Is. LX, 1: <I>illuminare, Ierusalem</I>. His duabus distinctionibus suppositis, facile solvitur dubitatio quae ex istis oritur. Cum enim dicit Evangelista <I>illuminat omnem hominem</I>, videtur subesse falsum, cum adhuc multi sint in mundo tenebrosi. Si ergo nos, memores dictarum distinctionum, accipiamus mundum secundum quod ponitur ratione suae creationis; et illuminare, secundum quod accipitur pro lumine naturalis rationis, verbum Evangelistae nullam habet calumniam: quia homines omnes venientes in hunc mundum sensibilem illuminantur lumine naturalis cognitionis ex participatione huius verae lucis, a qua derivatur quicquid de lumine naturalis cognitionis participatur ab hominibus. Utitur autem Evangelista hoc modo loquendi, ut dicat <I>venientem in hunc mundum</I>, non quod homines vixissent aliquo temporis spatio extra mundum, et postea venirent in mundum, cum hoc sit contra sententiam apostoli, Rom. IX, 11: <I>cum enim nondum nati essent, aut aliquid egissent boni, aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret), non ex operibus, sed ex vocante dictum est</I> et cetera. Unde cum non egissent aliquid antequam nati essent, manifestum est quod anima non est antequam corpori coniungatur. Dicit ergo <I>venientem in hunc mundum</I>, ut ostendat quod homines illuminantur a Deo, secundum hoc scilicet quod veniunt in mundum, idest secundum intellectum qui est ab extrinseco. Homo enim ex duplici natura constituitur, corporali scilicet et intellectuali: et secundum corporalem quidem naturam, seu sensibilem, illuminatur homo lumine corporeo et sensibili; secundum animam vero et intellectualem naturam, illuminatur lumine intellectuali et spirituali. Cum ergo homo, secundum naturam corporalem non veniat in hunc mundum, sed sit ex mundo, sed secundum intellectualem naturam, quae est ab extrinseco, ut dictum est, sit a Deo per creationem, unde dicitur Eccle. XII, 7: <I>donec omnis caro in suam revertatur originem, et spiritus dirigatur ad Deum qui fecit illum</I>: ostendit Evangelista quod haec illuminatio est secundum illud quod est ab extrinseco, scilicet secundum intellectum, cum dicit <I>venientem in hunc mundum</I>. Si vero accipiatur illuminari pro lumine gratiae, sic hoc quod dicitur, <I>illuminat omnem hominem</I> potest tripliciter exponi. Uno modo, secundum Origenem in illa Hom. aquila grandis, exponitur hoc modo, ut accipiamus mundum ratione suae perfectionis, ad quam perducitur homo reconciliatus per Christum. Et tunc dicitur <I>illuminat omnem hominem venientem</I>, per fidem, <I>in hunc mundum</I>, spiritualem, scilicet Ecclesiam illuminatam lumine gratiae. Alio modo, secundum Chrysostomum, exponitur, accipiendo mundum ratione suae creationis, et talis est sensus: <I>illuminat</I>, scilicet verbum, quantum de se est, quia ex parte sua nulli deest, imo <I>vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire</I>, ut dicitur I Tim. II, 4, <I>omnem hominem venientem</I>, idest qui nascitur in hunc mundum sensibilem. Quod si aliquis non illuminatur, ex parte hominis est, avertentis se a lumine illuminante. Tertio modo, secundum Augustinum, exponitur, ut ly omnem sit distributio accommoda. Ut sit sensus <I>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</I>, non simpliciter, sed <I>omnem hominem</I>, qui illuminatur, scilicet quia nullus illuminatur nisi a verbo. Dicit ergo, secundum Augustinum, <I>venientem</I>, ut assignet rationem quare homo indiget illuminari; accipiendo tamen mundum ratione suae perversitatis et defectus. Quasi dicat: ideo indiget illuminari, quia venit in hunc mundum, perversitate et defectibus tenebrosum et ignorantia plenum. De mundo spirituali primo hominis; Lc. I, 79: <I>illuminare his, qui in tenebris et in umbra mortis sedent</I>. Destruitur autem per verba praedicta error Manichaei ponentis, homines a principio contrario, idest Diabolo, in mundo creatos fuisse: quia si homo fuisset creatura Diaboli, veniens in mundum, non illuminaretur a Deo, sive a verbo; quia <I>Christus venit in mundum, ut dissolvat opera Diaboli</I>; I Io. III. Sic ergo patet ex efficacia divini verbi, quod defectus cognitionis in hominibus non est ex parte ipsius verbi: quia ad omnes illuminandos efficax est, cum sit <I>lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</I>. Sed ne credas defectum ipsum esse ex remotione seu absentia verae lucis, hoc excludens Evangelista, subdit: <I>in mundo erat</I>. Simile huic habetur Act. XVII, 27: <I>non longe est ab unoquoque nostrum</I>, scilicet Deus, <I>in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus</I>. Quasi dicat Evangelista: verbum divinum efficax est et praesens est ad illuminandum. Notandum vero quod in mundo dicitur aliquid esse tripliciter. Uno modo per continentiam, sicut locatum in loco; infra c. XVII, 11: <I>hi in mundo sunt</I>. Alio modo, sicut pars in toto; nam pars mundi dicitur esse in mundo, etiamsi non sit locata; sicut substantiae supernaturales, licet localiter non sint in mundo, tamen sunt ut partes Ps. CXLV, v. 6: <I>qui fecit caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt</I>. Neutro autem istorum modorum lux vera in mundo erat, quia nec localis est, nec pars universi: immo quodammodo (ut ita liceat loqui), totum universum est pars, bonitatem eius partialiter participans. Erat ergo in mundo tertio modo, sicut causa efficiens et conservans; Ier. XXIII, 24: <I>caelum et terram ego impleo</I>. Sed tamen aliter est de verbo agente et causante omnia, et aliter de aliis agentibus. Nam alia agentia operantur ut extrinsecus existentia: cum enim non agant nisi movendo et alterando aliquo modo quantum ad ea quae sunt extrinseca rei, ut extrinseca operantur. Deus vero operatur in omnibus ut interius agens, quia agit creando. Creare autem est dare esse rei creatae. Cum ergo esse sit intimum cuilibet rei, Deus, qui operando dat esse, operatur in rebus ut intimus agens. In mundo ergo erat ut dans esse mundo. Consuetum est autem dici Deum esse in omnibus per essentiam, praesentiam et potentiam. Ad cuius intellectum sciendum est quod per potentiam dicitur esse aliquis in omnibus quae subduntur potentiae eius: sicut rex dicitur esse in toto regno sibi subiecto, per suam potentiam; non tamen ibi est per praesentiam, neque per essentiam. Per praesentiam dicitur esse in omnibus quae sunt in conspectu eius, sicut rex dicitur esse per praesentiam in domo sua. Per essentiam vero dicitur esse in illis rebus, in quibus est sua substantia: sicut est rex in uno loco determinato. Dicimus enim Deum esse ubique per potentiam, quia omnia eius potestati subduntur; Ps. CXXXVIII, 8: <I>si ascendero in caelum, tu illic es (...). Si sumpsero pennas meas diluculo et habitavero in extremis maris: etenim illuc manus tua deducet me et tenebit me dextera tua</I>. Per praesentiam vero, quia <I>omnia nuda et aperta sunt oculis eius</I>, quae sunt in mundo, ut habetur Hebr. IV, 13. Per essentiam autem, quia essentia sua intima est omnibus rebus: oportet enim de necessitate omne agens, inquantum agens, immediate coniungi suo effectui, cum movens et motum oporteat simul esse. Deus autem actor est et conservator omnium secundum esse uniuscuiusque rei. Unde, cum esse rei sit intimum in qualibet re, manifestum est quod Deus per essentiam suam, per quam omnia creat, sit in omnibus rebus. Notandum autem quod Evangelista signanter utitur hoc verbo <I>erat</I>, cum dicit <I>in mundo erat</I>, ostendens ab initio creaturae semper ipsum fuisse in mundo, causans et conservans omnia: quia si ad momentum subtraheret Deus virtutem suam a rebus conditis, omnia in nihilum redigerentur, et esse desinerent. Unde Origenes satis ad hoc congruo exemplo utitur, dicens quod sicut se habet vox humana ad verbum humanum in mente conceptum, sic se habet creatura ad verbum divinum: nam sicut vox nostra est effectus verbi concepti in mente nostra, ita et creatura est effectus verbi in divina mente concepti; <I>dixit enim et facta sunt</I>. Ps. CXLVIII, v. 5. Unde sicut videmus quod statim, deficiente verbo nostro, vox sensibilis deficit, ita si virtus verbi divini subtraheretur a rebus, statim res omnes in ipso momento deficerent; et hoc quia est <I>portans omnia verbo virtutis suae</I>, Hebr. I, 3. Sic ergo patet quod defectus divinae cognitionis non est in hominibus ex verbi absentia, quia <I>in mundo erat</I>; non est etiam ex verbi <SPAN CLASS="nota" TITLE="ed. Cai: indivisibilitate">invisibilitate</SPAN> seu occultatione, quia fecit opus, in quo similitudo evidenter relucet, scilicet mundum. Sap. XIII, 5: <I>a magnitudine speciei et creaturae cognoscibiliter poterit eorum creator videri</I>; et Rom. I, 20: <I>invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur</I>. Et ideo statim Evangelista subiungit <I>et mundus per ipsum factus est</I>, ut scilicet in ipso lux ipsa manifestaretur. Sicut in artificio manifestatur ars artificis, ita totus mundus nihil aliud est quam quaedam repraesentatio divinae sapientiae in mente patris conceptae; Eccli. I, 10: <I>sparsit illam super omnia opera sua</I>. Sic ergo patet quod defectus divinae cognitionis non est ex parte verbi, quia efficax est, cum sit <I>lux vera</I>; praesens est, quia <I>in mundo erat</I>; evidens est, quia <I>mundus per ipsum factus est</I>. Unde autem sit huius defectus, ostendit Evangelista consequenter, cum dicit <I>et mundus eum non cognovit</I>; quasi dicat, non est ex parte ipsius, sed ex parte mundi, qui <I>eum non cognovit</I>. Dicit autem <I>eum</I> in singulari, quia supra verbum dixerat non solum lucem hominum, sed Deum: unde cum dicit <I>eum</I>, intelligit Deum. Ponitur autem hic mundus pro homine: Angeli namque cognoverunt eum intelligendo; elementa cognoverunt eum obediendo; sed mundus, idest homo habitator mundi, eum non cognovit. Et possumus hunc defectum cognitionis divinae referre vel ad naturam hominis, vel ad culpam. Ad naturam quidem, quia licet omnia haec praedicta auxilia data sint homini, ut ducatur in cognitionem Dei, tamen ratio humana in se deficiens est ab hac cognitione; Iob XXXVI, v. 25: <I>unusquisque intuetur eum procul</I>; et iterum ibi: <I>ecce Deus magnus vincens scientiam nostram</I>. Sed si aliqui eum cognoverunt, hoc fuit non inquantum fuerunt in mundo, sed inquantum fuerunt supra mundum, et tales quibus dignus non erat mundus, quia <I>mundus eum non cognovit</I>. Et est quasi ratio quare ab hominibus Deus non cognoscitur. Et sic mundus accipitur pro inordinato mundi amore; quasi dicat <I>mundus eum non cognovit</I>. Unde si aliquid aeternum in mente perceperunt, hoc fuit inquantum non erant de hoc mundo. Si vero referatur ad culpam hominis, tunc hoc quod dixit <I>mundus eum non cognovit</I>, est quasi ratio quare ab hominibus Deus non cognoscitur; et sic accipitur mundus pro inordinato mundi amatore. Quasi dicat <I>mundus eum non cognovit</I>, quia sunt mundi amatores. Amor enim mundi, ut dicit Augustinus, maxime retrahit a Dei cognitione; quia <I>amor mundi inimicum Dei constituit</I>, Iac. c. IV, 4. Qui autem non diligit Deum, non potest eum cognoscere; I Cor. II, 14: <I>animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei</I>. Notandum autem quod ex hoc solvitur quaestio gentilium, qui vane quaerunt: si a paucis temporibus filius Dei pro salute humana mundo innotuit, videtur quod ante tempus illud naturam humanam despiceret. Quibus dicendum est quod non despexit, sed semper fuit in mundo, et quantum in se est, cognoscibilis est ab hominibus; sed quod aliqui eum non cognoverunt, fuit eorum culpa, quia mundi amatores erant. Notandum etiam quod Evangelista loquitur de incarnatione verbi, ut ostendat idem esse verbum incarnatum, et quod <I>erat in principio apud Deum</I> et Deus. Resumit quae de ipso supra dixerat. Ibi enim dixerat quod <I>verbum erat lux hominum</I>; hic vero dicit quod <I>erat lux vera</I>. Ibi quod <I>omnia per ipsum facta sunt</I>; hic vero <I>et mundus per ipsum factus est</I>. Supra vero dixit, quod <I>sine ipso factum est nihil</I>, idest, secundum unam expositionem, omnia conservans; hic vero dicit <I>in mundo erat</I>, mundum et omnia creans et conservans. Ibi dixit: <I>et tenebrae eam non comprehenderunt</I>; hic vero <I>et mundus eum non cognovit</I>. Et ideo totum hoc quod sequitur ab illo loco <I>erat lux vera</I>, videtur quaedam explicatio superiorum. Possumus etiam ex praedictis accipere triplicem rationem, quare Deus voluit incarnari. Una est perversitas humanae naturae, quae ex sui malitia iam obtenebrata erat vitiorum et ignorantiae obscuritate. Unde supra dixerat quod <I>tenebrae eam non comprehenderunt</I>. Venit ergo in carnem Deus, ut tenebrae possent apprehendere lucem, idest cognitionem eius pertingere. Is. IX, 2: <I>populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam</I>. Secunda propter insufficientiam prophetici testimonii. Venerunt enim prophetae, venerat Ioannes; sed sufficienter illuminare non poterant, quia <I>non erat ille lux</I>. Unde necessarium erat ut post prophetarum vaticinia, post Ioannis adventum, lux ipsa veniret, et sui cognitionem mundo traderet; et hoc est quod apostolus dicit, Hebr. I, 1: <I>multifarie, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime locutus est nobis in filio</I>; et II Petr. I, 19: <I>habetis propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes, donec dies illucescat</I>. Tertia propter creaturarum defectum. Nam creaturae insufficientes erant ad ducendum in cognitionem creatoris; unde <I>mundus per ipsum factus est, et ipsum non cognovit</I>. Unde necessarium erat ut ipse creator per carnem in mundum veniret, et per seipsum cognosceretur: et hoc est quod apostolus dicit, I Cor. I, 21: <I>nam, quia in Dei sapientia mundus non cognovit per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes</I>.</P> 102 vero in unaquaque re sunt consideranda duo, scilicet esse et
87 <BR> 103 operatio, sive virtus ipsius, ideo primo agit de esse verbi quantum
88 <DIV CLASS="D">Lectio 6</DIV> 104 ad naturam divinam; secundo de virtute, seu operatione ipsius, ibi
89 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 6"><A NAME="87424"><SPAN CLASS="ref">[87424] Super Io., cap. 1 l. 6 </SPAN></A>Assignata necessitate incarnationis verbi, consequenter Evangelista manifestat utilitatem ex ipsa incarnatione ab hominibus consecutam. Et primo insinuat lucis adventum, quia <I>in propria venit</I>; secundo hominum occursum, ibi <I>et sui eum non receperunt</I>; tertio fructum ex adventu lucis allatum, ibi <I>dedit eis potestatem filios Dei fieri</I>. Ostendit ergo quod lux quae erat praesens in mundo et evidens seu manifesta per effectum, non tamen cognoscebatur a mundo. Et ideo <I>venit in propria</I>, ut cognosceretur. Sed ne, cum dicit <I>venit</I>, intelligeres motum localem hoc modo, ut scilicet venerit quasi desinens esse ubi prius erat, et denuo incipiens esse, ubi prius non erat, dicit Evangelista <I>in propria</I>; idest in ea quae erant sua, quae ipse fecit; et venit ipse, ubi erat. Infra XVI, 28: <I>exivi a patre, et veni in mundum. Venit</I>, inquam, <I>in propria</I>, idest in Iudaeam, secundum quosdam, quae quidem speciali modo sua erat; Ps. LXXV, 2: <I>notus in Iudaea Deus</I>; Is. V, 7: <I>vinea domini exercituum, domus Israel est</I>. Sed melius est ut dicatur, <I>propria</I>, idest in mundum ab eo creatum; Ps. XXIII, 1: <I>domini est terra</I>. Sed si prius erat in mundo, quomodo venit in mundum? Respondeo, dicendum quod venire in aliquem locum dicitur dupliciter, scilicet vel quod aliquis veniat ubi nullo modo prius fuerat, vel quod ubi aliquo modo prius fuerat, incipiat esse quodam novo modo. Sicut rex, qui prius erat in civitate aliqua sui regni per potentiam, ad illam postmodum veniens personaliter, dicitur venire ubi prius erat: venit enim per suam substantiam ubi prius erat solum per suam potentiam. Sic ergo filius Dei venit in mundum, et tamen in mundo erat. Erat quidem per essentiam, potentiam et praesentiam, sed venit per carnis assumptionem; erat invisibilis, venit ut esset visibilis. Deinde cum dicit <I>et sui eum non receperunt</I>, sequitur hominum occursus, qui differenter se habuerunt ad venientem. Quia quidam eum receperunt, non sui; unde dicitur <I>et sui eum non receperunt</I>. Sui sunt homines, quia ab eo formati; Gen. II, 7: <I>formavit Deus hominem</I>; Ps. XCIX, 3: <I>scitote, quoniam dominus ipse fecit nos</I>, quia ad eius imaginem facti: Gen. I, 26: <I>faciamus hominem</I>. Sed melius est ut dicamus <I>sui</I>, idest Iudaei, <I>eum non receperunt</I>, per fidem credendo et honorando; infra V, 43: <I>ego veni in nomine patris mei, et non recepistis me</I>; et infra VIII, 49: <I>ego honorifico patrem meum, et vos inhonorastis me</I>. Sunt quidem Iudaei, sui, quia ab ipso in populum peculiarem electi; Deut. XXVI, 18: <I>elegit te dominus in populum peculiarem</I>. Sui secundum carnem coniuncti; Rom. IX, 5: <I>ex quibus Christus secundum carnem</I>. Item sui, ab eo beneficiis promoti; Is. I, 2: <I>filios enutrivi, et exaltavi</I>. Sed licet <I>sui</I>, Iudaei <I>eum non receperunt</I>. Non defuerunt tamen, qui eum receperunt; unde subdit <I>quotquot autem receperunt</I>. Utitur Evangelista hoc modo loquendi, dicens <I>quotquot</I>, ut ostendat ampliorem esse factam solutionem, quam fuerit promissio, quae facta fuit solum suis, scilicet Iudaeis; Is. XXXIII, 22: <I>dominus legifer noster, dominus rex noster; ipse salvabit nos</I>. Sed solutio non solum fuit facta suis, sed <I>quotquot receperunt eum</I>, idest omnibus in eum credentibus; Rom. XV, 8: <I>dico autem Christum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum</I>, idest patribus factas. Gentes autem super misericordia, quia misericorditer sunt recepti. Dicit <I>quotquot</I>, ut ostendat quod gratia Dei indifferenter datur omnibus recipientibus Christum; Act. X, 45: <I>ergo in nationes gratia spiritus sancti effusa est</I>. Et non solum liberis, sed etiam servis, non solum masculis, sed etiam feminis; Gal. III, 28: <I>in Christo Iesu non est masculus, nec femina, gentilis, vel Iudaeus, circumcisio et praeputium</I> et cetera. Deinde cum dicit <I>dedit eis potestatem filios Dei fieri</I>, sequitur fructus eius adventus. Ubi primo ponit fructus magnificentiam, quia <I>dedit eis potestatem</I>; secundo ostendit quibus datur, quia <I>his qui credunt</I>; tertio insinuat modum dandi, quia <I>non ex sanguinibus</I>. Est ergo fructus adventus filii Dei magnus, quia homines fiunt per hoc filii Dei; Gal. IV, 4: <I>misit Deus filium suum factum ex muliere, ut adoptionem filiorum reciperemus</I>. Et hoc congrue, ut qui sumus filii Dei, per hoc quod assimilamur filio, reformemur per filium. Dicit ergo <I>dedit eis potestatem filios Dei fieri</I>. Ad cuius evidentiam sciendum est, quod homines fiunt filii Dei per assimilationem ad Deum; et ideo secundum triplicem assimilationem hominum ad Deum homines sunt filii Dei. Primo enim per gratiae infusionem: unde quicumque habet gratiam gratum facientem, efficitur filius Dei; Rom. VIII, 15: <I>non enim accepistis spiritum servitutis</I> etc.; Gal. IV, 6: <I>quoniam estis filii Dei, misit Deus spiritum filii sui</I>. Secundo assimilamur Deo per operum perfectionem, quia qui facit opera iustitiae, est filius; Matth. V, 44: <I>diligite inimicos vestros</I>. Tertio assimilamur Deo per gloriae adeptionem, et quantum ad animam per lumen gloriae, I Io. III, 2: <I>cum apparuerit, similes ei erimus</I>, et quantum ad corpus, Phil. III, v. 21: <I>reformabit corpus humilitatis nostrae</I>. Unde de istis duobus dicitur Rom. VIII, 23: <I>adoptionem filiorum Dei expectantes</I>. Si ergo accipiamus potestatem filios Dei fieri quantum ad operum perfectionem et gloriae adeptionem, nullam difficultatem habebit sermo, quia cum dicit <I>dedit eis potestatem</I>, intelligitur de potestate gratiae, qua habita, potest homo facere opera perfectionis, et adipisci gloriam; quia, ut dicitur Rom. VI, 23, <I>gratia Dei vita aeterna</I>. Et secundum hunc modum dicitur <I>dedit eis</I>, qui eum receperunt, <I>potestatem</I>, idest infusionem gratiae, <I>filios Dei fieri</I>, bene operando, et gloriam acquirendo. Si vero intelligatur de gratiae infusione, tunc dubitationem habet hoc quod dicitur <I>dedit eis potestatem</I>, quia non est in potestate nostra fieri filios Dei, cum non sit in potestate nostra gratiam habere. Hoc ergo quod dicit <I>dedit eis potestatem</I>, aut intelligitur de potestate naturae: et hoc non videtur esse verum, quia infusio gratiae est supra naturam nostram. Aut intelligitur de potestate gratiae: et tunc hoc ipsum est gratiam habere, quod habere <I>potestatem filios Dei fieri</I>; et sic non dedit potestatem filios fieri Dei, sed filios Dei esse. Ad quod dicendum quod in datione gratiae requiritur in homine adulto ad iustificationem suam consensus per motum liberi arbitrii: unde quia in potestate hominis est ut consentiat et non consentiat, <I>dedit eis potestatem</I>. Dedit autem hanc potestatem suscipiendi gratiam dupliciter: praeparando, et hominibus proponendo. Sicut enim qui facit librum, et proponit homini ad legendum, dicitur dare potestatem legendi; ita Christus, per quem gratia facta est, ut dicitur infra, et <I>qui operatus est salutem in medio terrae</I>, ut dicitur in Ps. LXXIII, 12, <I>dedit</I> nobis <I>potestatem filios Dei fieri</I> per gratiae susceptionem. Secundo, quia hoc non sufficit, cum etiam liberum arbitrium indigeat ad hoc quod moveatur ad gratiae susceptionem, auxilio gratiae divinae, non quidem habitualis, sed moventis, ideo dat potestatem movendo liberum arbitrium hominis, ut consentiat ad susceptionem gratiae, iuxta illud Thren. ult., v. 21: <I>converte nos, domine, ad te</I>, movendo voluntatem nostram ad amorem tuum, <I>et convertemur</I>. Et hoc modo vocatur interior vocatio, de qua dicitur Rom. VIII, 30: <I>quos vocavit</I>, interius voluntatem instigando ad consentiendum gratiae, <I>hos iustificavit</I>, gratiam infundendo. Quia vero per hanc gratiam habet homo hanc potestatem conservandi se in divina filiatione, potest et aliter dici: <I>dedit eis</I>, idest eum recipientibus, <I>potestatem filios Dei fieri</I>, idest gratiam, per quam potentes sunt in divina filiatione conservari; I Io. ult., 18: <I>omnis qui natus est ex Deo, non peccat, sed gratia Dei</I>, per quam regeneramur in filios Dei, <I>conservat eum</I>. Sic ergo <I>dedit eis potestatem filios Dei fieri</I>, per gratiam gratum facientem, per operum perfectionem, per gloriae adeptionem, et haec praeparando, movendo et conservando gratiam. Deinde cum dicit <I>his qui credunt in nomine eius</I>, ostenditur quibus conferatur fructus eius adventus. Et hoc quidem potest accipi dupliciter, vel ut sit expositivum superiorum, vel determinativum. Expositivum quidem, quia Evangelista dixerat <I>quotquot autem receperunt eum</I>; ut ergo ostendat quid est recipere eum, quasi exponendo, consequenter subiungit <I>his qui credunt in nomine eius</I>; quasi dicat: hoc est recipere eum, in eum credere, quia per fidem Christus habitat in cordibus nostris, iuxta illud Eph. III, 17: <I>habitare Christum per fidem in cordibus vestris</I>. Illi ergo <I>receperunt eum, qui credunt in nomine eius</I>. Ut determinativum vero ponitur ab Origene in homilia quae incipit <I>vox spiritualis</I>. Hoc modo multi recipiunt Christum, dicentes se esse Christianos, qui tamen non fiunt filii Dei, quia non vere credunt in nomine eius, falsa dogmata de Christo suggerendo, subtrahendo scilicet aliquid sibi de divinitate, vel de humanitate, iuxta illud I Io. c. IV, 3: <I>omnis spiritus qui solvit Christum, ex Deo non est</I>. Et ideo Evangelista quasi determinando dicit <I>dedit eis</I>, scilicet recipientibus eum per fidem, <I>potestatem filios Dei fieri</I>, illis tamen, <I>qui credunt in nomine eius</I>, idest qui nomen Christi integrum servant, ut nihil de divinitate, vel humanitate Christi diminuant. Potest etiam hoc referri ad formationem fidei, ut dicatur <I>his</I> scilicet <I>dedit potestatem filios Dei fieri, qui credunt in nomine eius</I>, idest per fidem charitate formatam opera salutis faciunt. Illi enim qui habent solum fidem informem, non credunt in nomine eius, quia non operantur ad salutem. Sed prima expositio, quae accipitur ut expositivum praemissorum, melior est. Deinde cum dicit <I>qui non ex sanguinibus</I> etc., ostenditur qualiter conferatur hominibus tam magnificus fructus. Quia enim dixerat quod fructus advenientis lucis est potestas fieri filios Dei hominibus data; filius autem dicitur aliquis ex eo quod nascitur: ne aestimes eos materiali generatione nasci, dicit <I>non ex sanguinibus</I>. Et licet hoc nomen sanguis in Latino non habeat plurale, quia tamen in Graeco habet, ideo translator regulam grammaticae servare non curavit, ut veritatem perfecte doceret. Unde non dicit ex sanguine, secundum Latinos, sed <I>ex sanguinibus</I>; per quod intelligitur quicquid ex sanguine generatur, concurrens ut materia ad carnalem generationem. Semen autem, secundum philosophum, est ultimi superfluitas cibi sanguinei. Unde sive semen viri, sive menstruum mulieris, intelligitur per sanguinem. Causa vero motiva ad actum carnalem est voluntas se commiscentium, scilicet maris et feminae, quia licet actus virtutis generativae secundum quod huiusmodi, non sit subiectus voluntati, praeambula tamen ad ipsum voluntati subiiciuntur; et ideo dicit <I>neque ex voluntate carnis</I>, pro persona mulieris, <I>neque ex voluntate viri</I>, ut ex causa efficiente <I>sed ex Deo nati sunt</I>; quasi dicat: non carnaliter, sed spiritualiter filii Dei fiunt. Accipitur autem hic caro, secundum Augustinum, pro muliere, quia sicut caro obedit spiritui, sic mulier debet obedire viro; Gen. c. II, 23 dixit Adam de muliere: <I>hoc nunc os ex ossibus meis</I>. Et attendendum, secundum Augustinum, quod sicut dissipatur possessio domus, in qua principatur mulier et subiicitur vir, ita dissipatur homo, cum caro dominatur spiritui; propter quod dicit apostolus, Rom. VIII, 12: <I>debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus</I>. De modo autem dictae generationis carnalis dicitur Sap. VII, 1: <I>in ventre matris figuratus sum caro</I>. Vel possumus dicere quod motivum ad carnalem generationem est duplex; unum scilicet ex parte appetitus intellectivi, quae est voluntas; aliud a parte sensitivi, quod est concupiscentia. Ad designandum ergo materialem causam, dixit <I>non ex sanguinibus</I>; sed ad designandum causam efficientem quantum ad concupiscentiam, dicit <I>neque ex voluntate carnis</I>; quamvis improprie voluntas dicatur concupiscentia carnis, quo tamen modo dicitur Gal. V, 17: <I>caro concupiscit adversus spiritum</I> et cetera. Ad designandum vero appetitum intellectivum dicit <I>non ex voluntate viri</I>. Sic ergo generatio filiorum Dei non est carnalis, sed est spiritualis, quia <I>ex Deo nati sunt</I>. I Io. V, 4: <I>omne quod natum est ex Deo vincit mundum</I>. Nota autem quod haec praepositio de semper denotat materialem causam, et efficientem, et etiam consubstantialem: dicimus enim quod faber facit cultellum de ferro, et pater generat filium suum de seipso, quia aliquid sui concurrit aliquo modo ad generationem. Haec vero praepositio a semper denotat causam moventem. Haec vero praepositio ex accipitur ut communis, quia importat causam materialem et efficientem, non tamen consubstantialem. Unde quia solus filius Dei, qui est verbum, est de substantia patris, imo cum patre est una substantia, alii vero sancti, qui sunt filii adoptivi, non sunt de eius substantia; ideo Evangelista utitur hac praepositione ex, dicens de aliis <I>ex Deo nati sunt</I>; de filio vero naturali, quod de patre est natus. Notandum est etiam quod secundum ultimam expositionem carnalis generationis possumus accipere differentiam carnalis generationis ad spiritualem. Quia enim illa est ex sanguinibus, ideo carnalis; ista vero, quia non est ex sanguinibus, ideo spiritualis; infra III, 6: <I>quod natum est ex carne, caro est, et quod natum est ex spiritu, spiritus est</I>. Item, quia materialis generatio est ex voluntate carnis, idest ex concupiscentia, ideo est immunda, et generat filios peccatores; Eph. II, 3: <I>eramus natura filii irae</I>. Item, quia illa est <I>ex voluntate viri</I>, idest hominis, facit filios hominum; haec vero, quia est ex Deo, facit filios Dei. Si vero hoc quod dicit <I>dedit eis potestatem</I>, voluit referre ad Baptismum, propter quod in filios Dei regeneramur, possumus videre in hoc ordinem Baptismi, ut scilicet primo requiratur fides, quod fit in catechumenis, qui debent primo instrui de fide, ut scilicet credant in nomine eius, et deinde regenerentur per Baptismum, non quidem ex sanguinibus carnaliter, sed ex Deo spiritualiter.</P> 105 <i>omnia per ipsum facta sunt</i>. Circa primum quatuor facit.
90 <BR> 106 Primo ostendit quando erat verbum, quia <i>in principio erat
91 <DIV CLASS="D">Lectio 7</DIV> 107 verbum</i>; secundo ubi erat, quia <i>apud Deum</i>; unde dicit
92 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 7"><A NAME="87425"><SPAN CLASS="ref">[87425] Super Io., cap. 1 l. 7 </SPAN></A>Posita necessitate adventus verbi in carnem et etiam utilitate, consequenter Evangelista modum veniendi manifestat dicens <I>et verbum caro factum est</I>. Et secundum hoc continuatur ad hoc quod dixerat: <I>in propria venit</I>; quasi dicat: verbum Dei <I>in propria venit</I>. Sed ne credas ipsum venisse, locum mutando, ostendit modum quo venit, scilicet per incarnationem: eo enim modo venit, quo missus est a patre, a quo missus est, inquantum factus est caro. Gal. IV, 4: <I>misit Deus filium suum, factum ex muliere</I> etc., ubi dicit Augustinus: eo missum, quo factum. Secundum Chrysostomum autem continuatur ad illud <I>dedit eis potestatem</I> etc.; quasi dicat: si quaeris unde potuit dare hanc potestatem hominibus, ut filii Dei fierent, respondet Evangelista <I>quia verbum caro factum est</I>, dedit nobis quod possemus filii Dei fieri. Gal. IV, 5: <I>misit Deus filium suum, ut adoptionem filiorum Dei reciperemus</I>. Secundum vero Augustinum continuatur sic ad hoc quod dixerat <I>sed ex Deo nati sunt</I>: quasi enim dure videbatur, ut homines ex Deo nascerentur, ideo quasi in argumentum huius dicti, ut scilicet verbum esse credatur, subdit Evangelista illud de quo minus videtur, scilicet quod <I>verbum caro factum est</I>. Quasi dicat: ne mireris si homines ex Deo sunt nati, quia <I>verbum caro factum est</I>, idest Deus factus est homo. Notandum quod hoc quod dicitur <I>verbum caro factum est</I>, quidam male intelligentes, sumpserunt occasionem erroris. Quidam namque posuerunt verbum ita carnem factum esse ac si ipsum vel aliquid eius sit in carnem conversum, sicut cum farina fit panis, et aer ignis. Et hic fuit Eutiches, qui posuit commixtionem naturarum in Christo, dicens in eo eamdem fuisse Dei et hominis naturam. Sed huius opinionis falsitas manifeste apparet, quia, sicut est dictum supra, <I>verbum erat Deus</I>. Deus autem immutabilis est, ut dicitur Mal. III, 6: <I>ego Deus, et non mutor</I>, unde nullo modo potest esse quod in aliam naturam convertatur. Est ergo dicendum contra Eutichem <I>verbum caro factum est</I>: verbum carnem assumpsit, non quod ipsum verbum sit ipsa caro; sicut si dicamus: homo factus est albus, non quod ipse sit ipsa albedo, sed quod albedinem assumpsit. Fuerunt etiam alii qui, licet crederent verbum non in carnem mutatum sed quod eam assumpsit, tamen dixerunt ipsum assumpsisse carnem sine anima; nam si carnem animatam assumpsisset, dixisset Evangelista: <I>verbum caro</I> cum anima <I>factum est</I>. Et sic fuit error Arii, qui dixit quod in Christo non erat anima, sed verbum Dei erat ibi loco animae. Et huius positionis falsitas apparet, tum quia repugnat sacrae Scripturae, quae in pluribus locis mentionem facit de anima Christi, sicut illud Matth. XXVI, 38: <I>tristis est anima mea usque ad mortem</I>; tum etiam quia quaedam passiones animae recitantur de Christo, quae in verbo Dei nullo modo esse possunt, nec etiam in carne sola, sicut illud Matth. XXVI, 37: <I>coepit Iesus taedere, et maestus esse</I>; tum etiam quia Deus non potest esse forma alicuius corporis; nec etiam Angelus corpori uniri potest per modum formae, cum secundum naturam a corpore sit separatus; anima autem unitur corpori sicut forma. Non igitur verbum Dei corporis forma esse potest. Praeterea, constat quod caro non sortitur speciem carnis, nisi per animam: quod patet, quia recedente anima a corpore hominis, seu bovis, caro hominis vel bovis, non dicitur caro nisi aequivoce. Si ergo verbum non assumpsit carnem animatam, manifestum est quod non assumpsit carnem. Sed <I>verbum caro factum est</I>; ergo carnem animatam assumpsit. Fuerunt autem alii, qui, ex hoc moti, dixerunt verbum carnem quidem animatam assumpsisse, sed anima sensitiva tantum, non intellectiva, loco cuius in corpore Christi dixerunt verbum esse. Et hic fuit error Apollinaris, qui quandoque Arium secutus est, tandem propter auctoritates praedictas coactus fuit ponere aliquam animam in Christo, quae posset harum passionum esse subiectum, ita tamen quod ratione et intellectu careret sed loco horum verbum esset in homine Christo. Sed hoc manifeste apparet esse falsum, quia repugnat auctoritati sacrae Scripturae, in qua quaedam dicuntur de Christo, quae nec in divinitate, nec in anima sensitiva, nec in carne inveniri possunt: sicut illud quod admiratus est, ut dicitur Matth. VIII, 10; admiratio autem est passio animae rationalis et intellectivae, cum sit desiderium cognoscendi causam occultam effectus visi. Sic igitur, sicut tristitia cogit in Christo ponere partem animae sensitivam, contra Arium, ita admiratio cogit ponere in ipso partem animae intellectivam, contra Apollinarem. Idem etiam apparet per rationem. Sicut enim non est caro sine anima, ita non est vera caro humana sine anima humana, quae est anima intellectiva. Si ergo verbum assumpsit carnem animatam anima sensitiva tantum, et non rationali, non assumpsit carnem humanam: et ita non poterit dici: Deus factus est homo. Praeterea ad hoc verbum humanam naturam assumpsit, ut eam repararet. Ergo id reparavit quod assumpsit. Si ergo non assumpsit animam rationalem, non reparasset eam: et sic nullus fructus proveniret nobis ex verbi incarnatione, quod falsum est. <I>Verbum</I> ergo <I>caro factum est</I>, idest carnem animatam anima rationali assumpsit. Sed forte dicis: si verbum carnem sic animatam assumpsit, quare Evangelista de anima rationali mentionem non fecit, sed de carne solum dicens <I>verbum caro factum est?</I> Respondeo dicendum quod propter quatuor rationes Evangelista hoc fecit. Primo ad ostendendum veritatem incarnationis contra Manichaeos, qui dicebant verbum non assumpsisse veram carnem, sed phantasticam tantum, cum non esset conveniens ut boni Dei verbum assumeret carnem, quam ipsi dicebant Diaboli creaturam. Et ideo Evangelista, ut hoc excluderet, fecit de carne specialiter mentionem; sicut et Christus, Lc. XXIV, 39, existimantibus discipulis eum esse phantasma, veritatem resurrectionis ostendit, dicens: <I>spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere</I>. Secundo ad demonstrandam Dei erga nos magnitudinem benignitatis. Constat enim quod anima rationalis magis conformis est Deo quam caro, et quidem magnum pietatis sacramentum fuisset si verbum assumpsisset animam humanam, utpote sibi conformem, sed assumere etiam carnem elongatam a simplicitate suae naturae, fuit multo amplioris, immo inaestimabilis pietatis indicium; secundum quod apostolus dicit I ad Tim. III, 16: <I>et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne</I>. Et ideo ut hoc ostenderet Evangelista, solum de carne mentionem fecit. Tertio ad demonstrandam veritatem et singularitatem unionis in Christo. Aliis enim hominibus sanctis unitur quidem Deus, quantum ad animam solum; unde dicitur Sap. VII, v. 27: <I>per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et prophetas constituens</I>. Sed quod verbum Dei uniretur carni, hoc est singulare in Christo, secundum illud in Ps. CXL, 10: <I>singulariter sum ego donec transeam</I>; Iob XXVIII, 17: <I>non adaequabitur ei aurum</I>. Hanc ergo singularitatem unionis in Christo ostendere volens Evangelista, de carne solum mentionem fecit, dicens <I>verbum caro factum est</I>. Quarto ad insinuandam congruitatem humanae reparationis. Homo enim per carnem infirmabatur, et ideo Evangelista volens insinuare adventum verbi congruum esse nostrae reparationi, mentionem de carne specialiter fecit, ut ostenderet quod caro infirma per carnem verbi reparata fuit; et hoc est quod apostolus dicit, Rom. VIII, 3: <I>nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne</I>. Sed quaeritur, quare Evangelista non dixit verbum carnem assumpsit, sed potius <I>verbum caro factum est</I>. Respondeo dicendum, quod hoc ideo fecit, ut excluderet errorem Nestorii, qui dixit in Christo fuisse duas personas, et duos filios, et alium esse filium virginis: unde non concedebat quod beata virgo esset mater Dei. Sed secundum hoc Deus non esset factus homo; quia impossibile est quod duorum singularium, quae diversa sunt secundum suppositum, unum praedicetur de alio. Unde si alia est persona verbi, seu suppositum, et alia persona hominis, seu suppositum in Christo, tunc non erit verum quod dicit Evangelista <I>verbum caro factum est</I>. Ad hoc enim fit aliquid, ut sit; si ergo verbum non esset homo, non posset dici quod verbum sit factum homo. Et ideo signanter Evangelista dixit <I>factum est</I>, et non dixit assumpsit, ut ostendat quod unio verbi ad carnem non est talis qualis est assumptio prophetarum, qui non assumebantur in unitatem suppositi, sed ad actum propheticum: sed est talis quod Deum vere faceret hominem, et hominem Deum, idest quod Deus esset homo. Fuerunt et alii, qui non intelligentes modum incarnationis, posuerunt quidem assumptionem praedictam esse terminatam ad veritatem personae, confitentes in Deo unam personam Dei et hominis; sed tamen dicunt in ipso fuisse duas hypostases, sive duo supposita, unum naturae humanae creatum, et temporale, aliud divinae increatum, et aeternum. Et talis est prima opinio quae ponitur III Sent. dist. VI. Sed secundum hanc opinionem non habet veritatem ista propositio: Deus factus est homo, et homo factus est Deus. Et ideo haec opinio damnata est tamquam haeretica in quinto Concilio, ubi dicitur: si quis in domino Iesu Christo unam personam, et duas hypostases dixerit, anathema sit. Et ideo Evangelista, ut omnem assumptionem excluderet, quae non terminatur ad unitatem personae, utitur hoc verbo <I>factum est</I>. Si vero quaeris quomodo verbum est homo, dicendum quod eo modo est homo quo quicumque alius est homo, scilicet habens humanam naturam. Non quod verbum sit ipsa humana natura, sed est divinum suppositum unitum humanae naturae. Hoc autem quod dicitur <I>verbum caro factum est</I>, non aliquam mutationem in verbo, sed solum in natura assumpta de novo in unitatem personae divinae dicit. <I>Et verbum caro factum est</I>, per unionem ad carnem. Unio autem relatio quaedam est. Relationes autem de novo dictae de Deo in respectu ad creaturas, non important mutationem ex parte Dei, sed ex parte creaturae novo modo se habentis ad Deum. Sequitur <I>et habitavit in nobis</I>; quod quidem dupliciter distinguitur a praemissis. Primo ut dicatur quod supra Evangelista egit de verbi incarnatione, dicens <I>verbum caro factum est</I>; hic vero modum incarnationis insinuat, dicens <I>et habitavit in nobis</I>. Secundum enim Chrysostomum et Hilarium, per hoc quod Evangelista dicit <I>verbum caro factum est</I>, posset aliquis intelligere quod sit conversum in carnem, et non sint in Christo duae naturae distinctae, sed una tantum natura ex humana et divina commixta; ideo Evangelista hoc excludens, subiunxit <I>et habitavit in nobis</I>, idest in nostra natura, ut tamen in sua maneret distinctum. Illud enim quod in aliquid convertitur, non manet ab eo in quod convertitur secundum naturam distinctum; quod autem ab aliquo non distinguitur, non inhabitat illud; quia habitare distinctionem inhabitantis et in quo habitat importat. Sed verbum habitavit in nostra natura ergo naturaliter est ab ipsa distinctum. Et ideo inquantum humana natura a natura verbi fuit in Christo distincta, dicitur habitaculum divinitatis et templum, iuxta illud infra II, 21: <I>hoc autem dicebat de templo corporis sui</I>. Et quidem, quamvis a praedictis sanctis hoc sane dicatur, cavenda est tamen calumnia quam aliqui ex hoc incurrunt. Nam antiqui doctores et sancti, emergentes errores circa fidem ita persequebantur, ut interdum viderentur in errores labi contrarios; sicut Augustinus contra Manichaeos, qui destruebant libertatem arbitrii, taliter disputat, quod videtur in haeresim Pelagii incidisse. Hoc igitur modo Evangelista Ioannes, ne per hoc quod dixerat <I>verbum caro factum est</I>, intelligeretur in Christo confusio vel transmutatio naturarum, subiunxit <I>et habitavit in nobis</I>: ex quo verbo Nestorius occasionem sumens erroris, dixit, filium Dei sic esse unitum homini ut tamen Dei et hominis non esset una persona: voluit enim quod verbum per solam inhabitationem per gratiam fuerit humanae naturae unitum. Ex hoc autem sequitur quod filius Dei non sit homo. Ad quorum evidentiam sciendum est quod in Christo duo considerare possumus, scilicet naturam et personam. Secundum naturam autem attenditur in Christo distinctio, non secundum personam, quae una et eadem est in duabus naturis; quia humana natura in Christo fuit assumpta in unitatem personae. Inhabitatio ergo, quam ponunt sancti, referenda est ad naturam, ut dicatur quod <I>habitavit in nobis</I>, idest natura verbi inhabitavit naturam nostram, non secundum hypostasim seu personam, quae est eadem utriusque naturae in Christo. Quod autem blasphemat Nestorius, auctoritate sacrae Scripturae evidenter refellitur. Apostolus enim Phil. II, 6 unionem Dei et hominis exinanitionem vocat, dicens de filio Dei: <I>qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens</I>. Non autem dicitur Deus exinaniri Deus ex eo quod creaturam rationalem per gratiam inhabitet, quia sic pater et spiritus sanctus exinanirentur, cum et ipsi inhabitare hominem dicantur per gratiam; dicit enim Christus de se et de patre loquens, infra XIV, 23: <I>ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus</I>. De spiritu autem sancto dicit apostolus, I Cor. III, 16: <I>spiritus Dei habitat in nobis</I>. Praeterea, si Christus personaliter Deus non esset, praesumptuosissime dixisset: <I>ego et pater unum sumus</I>; et <I>antequam Abraham fieret, ego sum</I>. Ego autem personam loquentis demonstrat; homo autem erat, qui loquebatur; unum cum patre praeexistebat Abrahae. Potest etiam aliter continuari, ut dicatur quod supra egit de verbi incarnatione, nunc autem agit de verbi incarnati conversatione, dicens <I>et habitavit in nobis</I>, idest inter nos apostolos conversatus est familiariter, secundum quod dicit Petrus, Act. I, 21: <I>in omni tempore quo intravit et exivit inter nos dominus Iesus</I>. Baruch IV, 38: <I>post haec in terris visus est</I>. Hoc autem Evangelista addidit propter duo. Primo ut ostendat mirabilem conformitatem verbi ad homines, inter quos sic conversatus est, ut videretur quasi unus ex eis. Non solum enim in natura voluit assimilari hominibus, sed etiam in convictu et familiari conversatione absque peccato, cum eis voluit esse simul, ut sic homines suae conversationis dulcedine allectos traheret ad seipsum. Secundo ut ostendat sui testimonii veritatem. Evangelista enim supra de verbo magna quaedam dixerat et adhuc multa de eo mirabilia dicturus erat, et ideo ut eius testimonium credibilius fieret, accepit quasi in veritatis argumentum, se cum Christo conversatum fuisse, dicens <I>et habitavit in nobis</I>. Quasi dicat: bene possum testimonium perhibere de ipso quia cum ipso conversatus sum; I Io. c. I, 1: <I>quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de verbo vitae</I> etc., et Act. X, 40: <I>dedit eum manifestum fieri, non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo idest nobis qui manducavimus et bibimus cum illo</I>.</P> 108 <i>et verbum erat apud Deum</i>; tertio quid erat, quia Deus; unde
93 <BR> 109 subiungit <i>et Deus erat verbum</i>; quarto quomodo erat, quia
94 <DIV CLASS="D">Lectio 8</DIV> 110 <i>hoc erat in principio apud Deum</i>. Prima duo pertinent ad
95 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 8"><A NAME="87426"><SPAN CLASS="ref">[87426] Super Io., cap. 1 l. 8 </SPAN></A>Posita verbi incarnatione, hic consequenter Evangelista insinuat verbi incarnati evidentiam. Et circa hoc duo facit. Primo enim ostendit modum manifestationis verbi incarnati; secundo utrumque modum exponit, ibi <I>de plenitudine eius nos omnes accepimus</I>. Innotuit autem apostolis verbum incarnatum dupliciter. Primo quidem per visum acceperunt de eo notitiam; secundo per auditum ex testimonio Ioannis Baptistae. Primo ergo manifestat quid de verbo viderunt; secundo quid a Ioanne audierunt, ibi <I>Ioannes testimonium perhibet de ipso</I>. Dicit autem tria de verbo. Primo eius gloriae manifestationem; unde dicit <I>et vidimus gloriam eius</I>; secundo eius gloriae singularitatem, cum subdit <I>quasi unigeniti</I>; tertio huius gloriae determinationem, quia <I>plenum gratiae et veritatis</I>. Hoc autem quod dicit <I>vidimus gloriam eius</I>, potest continuari ad praecedentia tripliciter. Primo ut sit argumentum eius quod dixerat <I>verbum caro factum est</I>: quasi dicat: ex hoc habeo et scio quod verbum Dei est incarnatum, quia ego et alii apostoli vidimus gloriam eius. Infra III, 11: <I>quod scimus, loquimur: et quod vidimus, testamur</I>. Et I Io. c. I, 1: <I>quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris</I> et cetera. Secundo continuatur, secundum Chrysostomum, ut sit expressivum multiplicis beneficii. Quasi dicat: non solum hoc beneficium collatum est nobis per incarnationem verbi, scilicet quod efficiamur filii Dei, sed etiam quod videamus gloriam. Oculi enim debiles et infirmi lucem solis non possunt videre; sed tunc eam videre possunt, cum in nube vel in aliquo corpore opaco resplendet. Ante incarnationem enim verbi mentes humanae erant invalidae ad videndum in seipsa lucem divinam, quae illuminat omnem rationalem naturam; et ideo ut a nobis facilius cerni contemplarique posset nube nostrae carnis se texit, iuxta illud Ex. XVI, 10: <I>respexerunt ad solitudinem, et viderunt gloriam domini in nube</I>, idest verbum Dei in carne. Secundum Augustinum autem continuatur sic quod referatur ad beneficium gratiae. Spirituales enim oculi hominum non solum naturaliter deficiebant a contemplatione divinae lucis, sed etiam ex defectu peccati, secundum illud Ps. LVII, 9: <I>supercecidit ignis</I>, scilicet concupiscentiae, <I>et non viderunt solem</I>, scilicet iustitiae. Ut ergo ipsa divina lux posset a nobis videri, sanavit oculos hominum, faciens de carne sua salutare collirium, ut sic oculos ex concupiscentia carnis corruptos verbum collirio suae carnis curaret. Et inde est quod statim cum verbum factum est caro, dixerunt <I>et vidimus gloriam eius</I>. Ad hoc significandum fecit dominus lutum ex sputo, et linivit oculus caeci nati, infra IX, 6. Lutum quidem de terra est, sputum autem a capite derivatur. Ita in persona Christi, natura quidem humana assumpta de terra est; verbum vero incarnatum a capite est, scilicet a Deo patre. Hoc ergo lutum statim cum appositum fuit oculis hominum, <I>vidimus gloriam eius</I>. Hanc autem verbi gloriam Moyses videre optavit, dicens <I>ostende mihi gloriam tuam</I> (Ex. XXXIII, 18). Sed eam videre non meruit: immo dictum est ei a domino: <I>posteriora mea videbis</I>, idest umbras et figuras. Apostoli vero ipsam claritatem viderunt; II Cor. III, 18: <I>nos autem revelata facie gloriam Dei speculantes in eamdem imaginem transformamur de claritate in claritatem</I>. Moyses enim et alii prophetae verbi gloriam manifestandam mundo in fine temporum speculabantur in aenigmatibus et figuris; unde dicit apostolus, infra XII: <I>haec dixit Isaias, quando vidit gloriam eius</I>. Apostoli autem ipsam verbi claritatem per praesentiam corporalem viderunt. II Cor. III, v. 18: <I>nos autem revelata facie</I> etc.; et Lc. c. X, 23: <I>beati oculi qui vident quae vos videtis. Multi enim reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis et non viderunt</I>. Consequenter cum dicit <I>gloriam quasi unigeniti</I>, ostendit gloriae eius singularitatem. Cum enim de quibusdam hominibus inveniatur quod fuerunt gloriosi, sicut de Moyse legitur Ex. XXXIV, 29: <I>et facies eius facta est splendida</I>, vel <I>cornuta</I>, secundum aliam litteram, posset aliquis dicere quod ex hoc quod viderunt eum gloriosum, non debet dici quod verbum Dei sit factum caro. Sed hoc Evangelista excludit, dicens <I>gloriam quasi unigeniti a patre</I>. Quasi dicat: gloria eius non est sicut gloria Angeli, vel Moysis, et Eliae, vel Elisei, vel cuiusque alterius, sed <I>quasi unigeniti</I>; quia, ut dicitur Hebr. III, 3: <I>ampliori gloria iste prae Moyse dignus est habitus</I>. Ps. LXXXVIII, 7: <I>quis similis Deo in filiis Dei?</I> Hoc autem quod dicit <I>quasi</I> est expressivum veritatis, secundum Gregorium, et est modus, ut Chrysostomus dicit. Sicut si aliquis vidisset regem multiplici gloria incedentem, et interrogatus ab aliquo, qualiter regem vidisset, volens se expedire, illam multiplicem gloriam uno verbo exprimeret, dicens quod ipse incedebat sicut rex, idest sicut regem decebat; ita hic Evangelista, quasi interrogaretur ab aliquo, qualis esset gloria verbi quam viderat, non valens eam plene exprimere, dicit eam esse <I>quasi unigeniti a patre</I>, idest talem qualem decebat unigenitum Dei. Attenditur autem singularitas gloriae verbi quantum ad quatuor. Primo quantum ad patris testimonium, quod filio reddidit. Quia Ioannes fuit unus de tribus qui viderant Christum transfiguratum in monte, et audierunt vocem patris dicentis: <I>hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui</I>; et de ista gloria dicitur II Petr. I, 17: <I>accepit a Deo patre honorem et gloriam, voce delapsa ad eum huiuscemodi a magnifica gloria: hic est filius meus dilectus</I>. Secundo quantum ad Angelorum ministerium. Nam ante incarnationem Christi homines erant Angelis subiecti; postmodum vero, Christo subiecti ministraverunt, Matth. IV, 11: <I>tunc accesserunt Angeli et ministrabant ei</I>. Tertio vero quantum ad naturae obsequium. Tota enim natura Christo obediens ei obsequebatur ad nutum, utpote ab ipso instituta, quia <I>omnia per ipsum facta sunt</I>: quod quidem nec Angelis, nec alicui alii creaturae concessum est, nisi soli verbo incarnato. Et hoc est quod dicitur Matth. VIII, 27: <I>qualis est iste, quia mare et venti obediunt ei?</I> Quarto quantum ad docendi, seu operandi modum. Moyses enim et alii prophetae non propria auctoritate praecepta dabant et homines instruebant, sed Dei; unde dicebant: <I>haec dicit dominus</I> etc.; et: <I>locutus est dominus ad Moysen</I> et cetera. Christus vero loquitur tamquam dominus et potestatem habens, idest propria virtute: unde dicebat, Matth. V, v. 22: <I>ego dico vobis</I> etc.; propter quod in fine sermonis eius in monte dicitur, quod erat docens quasi <I>potestatem habens</I> et cetera. Item, alii sancti operabantur miracula virtute non sua; Christus vero virtute propria; unde dicitur Mc. I, 27: <I>quaenam est haec nova doctrina, quia in potestate etiam spiritibus immundis imperat, et obediunt ei?</I> Sic ergo singularis est gloria verbi. Nota autem quod aliquando dicimus in Scriptura Christum unigenitum, sicut hic, et infra: <I>unigenitus, qui est in sinu patris ipse enarravit</I>. Aliquando vero dicimus ipsum primogenitum; Hebr. I, 6: <I>et cum iterum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: et adorent eum omnes Angeli Dei</I>. Quod ideo est, quod sicut totius sanctae Trinitatis proprium est esse Deum, ita verbo Dei proprium est quod sit Deus genitus: et quandoque quidem nominamus Deum, secundum quod est in se, et sic ipse solus singulariter est Deus per essentiam suam. Unde hoc modo dicimus quod est tantum unus Deus, secundum illud Deut. VI, 4: <I>audi Israel, dominus Deus tuus, unus est</I>. Quandoque nomen deitatis derivamus etiam ad alios, secundum quod aliqua similitudo divinitatis ad homines derivatur: et sic dicimus multos deos, secundum illud I Cor. VIII, 5: <I>siquidem sunt dii multi, et domini multi</I>. Eodem modo ergo, si consideremus proprietatem filii qua genitus est, quantum ad modum quo sibi ista filiatio attribuitur, scilicet per naturam, dicimus ipsum unigenitum Dei: quia cum ipse solus sit naturaliter genitus a patre, unus tantum est genitus Dei. Si vero consideremus ipsum filium, secundum quod per similitudinem ad ipsum filiatio derivatur ad alios, sic sunt multi filii Dei per participationem. Et quia per eius similitudinem dicuntur filii Dei, ideo ipse dicitur primogenitus omnium. Rom. VIII, 29: <I>quos praescivit conformes fieri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus</I>. Sic ergo Christus dicitur unigenitus Dei per naturam, primogenitus vero inquantum ab eius naturali filiatione per quamdam similitudinem et participationem filiatio ad multos derivatur. Consequenter cum dicit <I>plenum gratiae et veritatis</I>, ipsam gloriam verbi determinat, quasi dicat: talis est eius gloria quod plenus est gratia et divinitate. Possunt autem haec verba exponi de Christo tripliciter. Primo secundum unionem. Ad hoc enim alicui datur gratia, ut per ipsam uniatur Deo. Ille ergo gratia plenus est qui perfectissime Deo unitur. Et alii quidem coniunguntur Deo per participationem similitudinis naturalis, Gen. I, 26: <I>faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram</I>, alii per fidem, Eph. III, 17: <I>habitare per fidem Christum</I> etc., alii per caritatem, quia, <I>qui manet in caritate, in Deo manet</I>, ut dicitur I Io. IV, v. 16. Sed omnes isti modi particulares sunt: quia neque per participationem naturalis similitudinis perfecte aliquis Deo coniungitur, neque videtur Deus per fidem sicuti est, neque per caritatem diligitur, quantum diligibilis est: quia enim ipse est infinitum bonum, ideo sua amabilitas est infinita, ad quam infinite amandam non potest pertingere alicuius creaturae amor; et ideo non potest esse plena coniunctio. In Christo autem, in quo humana natura est unita divinitati in unitate suppositi, est invenire plenam et perfectam coniunctionem ad Deum, quia talis fuit illa unio, ut omnes actus tam divinae quam humanae naturae essent actus suppositi. Fuit ergo plenus gratia, inquantum non accepit a Deo aliquod donum gratuitum speciale, sed quod esset ipse Deus; Phil. II, 9: <I>dedit illi nomen</I>, scilicet Deus pater filio, <I>quod est super omne nomen</I>; Rom. I, 4: <I>qui praedestinatus est filius Dei in virtute</I>. Fuit etiam plenus veritatis, quia humana natura in Christo pervenit ad ipsam veritatem divinam, scilicet quod ille homo esset ipsa divina veritas: in aliis enim hominibus sunt multae veritates participatae, secundum quod ipsa veritas prima per multas similitudines in mentibus eorum relucet, sed Christus est ipsa veritas. Unde dicitur Col. II, 3 quod <I>in ipso sunt absconditi omnes thesauri sapientiae</I>. Secundo possunt exponi secundum animae perfectionem, secundum quam dicitur plenus gratiae et veritatis, secundum quod in anima eius fuit plenitudo omnium gratiarum absque mensura aliqua; Io. III, 34: <I>non enim datus est spiritus ad mensuram</I>, qui tamen mensurate datus est omnibus creaturis rationalibus, tam Angelis, quam hominibus. Nam, secundum Augustinum, sicut in singulis membris corporis est unus sensus communis, scilicet sensus tactus, in capite vero sunt sensus omnes, ita in Christo, qui est caput omnis rationalis naturae, et specialiter sanctorum, qui ei uniuntur per fidem et caritatem, superabundanter omnes virtutes, et gratiae, et dona inveniuntur: in aliis vero sanctis participationes sunt donorum et gratiarum, quamvis commune donum omnium sanctorum sit caritas. De plenitudine gratiae Christi dicitur Is. XI, 1: <I>egredietur virga de radice Iesse et flos de radice eius ascendet, et requiescet super eum spiritus domini: spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris domini</I>. Fuit etiam Christus veritate plenus, quia eius pretiosa et beata anima omnem veritatem, tam divinam quam humanam, ab instanti conceptionis cognovit; unde dicit ei Petrus: <I>tu omnia scis</I>, et in Ps. LXXXVIII, 25: <I>veritas mea</I>, idest cognitio omnis veritatis <I>et misericordia mea</I>, idest omnium gratiarum plenitudo <I>cum ipso</I>. Tertio modo possunt exponi secundum capitis dignitatem, scilicet inquantum Christus est caput Ecclesiae. Et sic sibi competit gratiam communicare aliis, tam in mentibus hominum operando virtutem per gratiae infusionem, quam merendo per doctrinam et opera et passiones mortis superabundantem gratiam infinitis mundis, si essent. Inquantum igitur nobis largitus est perfectam iustitiam, quam non poteramus habere per legem, quae infirmabatur, quae nullum iustificare posset, neque ad perfectum adducere, intantum gratia plenus est, ut dicitur Rom. c. VIII, 3: <I>quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum in carne</I>. Item fuit veritate plenus, inquantum figuras veteris legis et promissiones factas patribus adimplevit; Rom. XV, 8: <I>dico Christum Iesum ministrum fuisse circumcisionis ad confirmandas promissiones patrum</I>; II Cor. I, v. 20: <I>quotquot promissiones Dei sunt in illo est</I>. Item dicitur plenus gratia, quia eius doctrina et conversatio gratiosissima fuit; Ps. XLIV, 3: <I>diffusa est gratia in labiis tuis</I>. Unde dicitur Lc. XXI, 3, quod <I>omnes mane ibant</I>, idest mane ire studebant. Sed plenus veritate, quia non docebat in aenigmatibus et figuris, nec palpabat vitia hominum, sed veritatem omnibus aperte sine ulla fraude praedicabat; infra XVI, 29: <I>ecce palam loqueris</I> et cetera.</P> 111 quaestionem, an est: secunda vero duo pertinent ad quaestionem quid
96 <BR> 112 est. Circa primum autem videndum est quid sit hoc quod dicitur
97 <DIV CLASS="D">Lectio 9</DIV> 113 <i>in principio erat verbum</i>. Ubi tria diligenter inquirenda
98 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 9"><A NAME="87427"><SPAN CLASS="ref">[87427] Super Io., cap. 1 l. 9 </SPAN></A>Posita evidentia verbi, qua ipsis apostolis innotuit per visum, consequenter Evangelista ponit eius evidentiam, secundum quod aliis quam apostolis innotuit per auditum, per testimonium ipsius Ioannis et cetera. Et circa hoc tria facit. Primo enim testis introducitur; secundo testificandi modus innuitur, ibi <I>et clamat</I>; tertio testimonium ponitur, ibi <I>hic erat quem dixi</I> et cetera. Dicit ergo: nos quidem gloriam eius vidimus, sicut unigeniti a patre, sed hoc nobis non creditur, quia forte habemur suspecti: accedat illius testis, scilicet Ioannes Baptista, qui testimonium Christo perhibuit; est enim testis fidelis, qui non mentietur; Prov. XIV, 5: <I>testis fidelis non mentietur</I> et cetera. Infra V, 33: <I>vos misistis ad Ioannem, et testimonium perhibuit veritati</I>. Hic enim Ioannes testimonium perhibet; quasi dicat, perseveranter suum officium implet, quia ipse venit in testimonium. Prov. c. XII, 19: <I>labium veritatis firmum erit in perpetuum</I>. Deinde cum dicit <I>et clamat dicens</I>, ponitur modus testificandi, qui fit cum clamore. Et ideo dicit <I>clamat</I>, inquantum libere sine timore; Is. XL, 9: <I>exalta in fortitudine vocem tuam (...) ecce Deus noster</I>. Ardenter et ex magno fervore; quia, ut dicitur Eccli. XLVIII, 1, <I>verbum eius ut facula ardebat</I>; Is. VI, 3: <I>Seraphim clamabant alter ad alterum</I>, per quod intimior ardor mentis exprimitur. Per manifestationem etiam clamoris ostenditur, quod non sub figuris, neque occulte ad paucos sermo testificantis dirigitur; sed aperte et ostensive declaratur et denuntiatur veritas iam non paucis, sed multis; Is. LVIII, v. 1: <I>clama, ne cesses</I>. Deinde cum dicit <I>hic erat quem dixi</I>, quid sit testificatus subiungit. Ubi duo facit. Primo enim describit continuitatem sui testimonii; secundo describit eum, cui testimonium perhibet, ibi <I>qui post me venturus est, ante me factus est</I>. Fuit ergo testimonium Baptistae continuum, quia non semel tantum sed multoties, et etiam antequam Christus ad ipsum venisset, Ioannes testimonium ei perhibuit: et ideo dixit <I>hic erat quem dixi</I>, idest antequam vidissem eum corporaliter, testimonium ei perhibui. Lc. I, 76: <I>tu puer propheta altissimi vocaberis</I>. Et hoc ideo quia praesentem et futurum ostendit. Est etiam eius testimonium certum, quia non solum futurum esse praedixit, sed praesentem digito demonstravit, dicens <I>ecce agnus Dei</I>. Ex quo insinuatur quod Christus corporaliter praesens erat Ioanni; nam solitus erat saepe ad Ioannem venire, antequam baptizatus fuisset. Describit autem consequenter eum, cui testimonium perhibet, dicens <I>qui post me venturus est, ante me factus est</I>. Ubi notandum est, quod Ioannes non statim praedicat discipulis Christum esse filium Dei, sed paulatim eos ad altiora provehit: primo praeferens eum sibi, qui tamen tantae famae et auctoritatis erat ut crederetur esse Christus, vel aliquis de magnis prophetis. Comparat autem Christum sibi primo quantum ad ordinem praedicationis; secundo quantum ad ordinem dignitatis; tertio quantum ad ordinem durationis. Quantum ad ordinem praedicationis, Ioannes praecessit Christum sicut famulus dominum, et sicut miles regem, et sicut Lucifer solem; Mal. III, 1: <I>ecce ego mitto Angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam. Qui</I> igitur <I>post me venit</I>, scilicet in notitiam hominum praedicando. Et notandum, quod ly <I>venit</I> est temporis praesentis, quia in Graeco ponitur participium praesentis temporis. Praecessit autem Ioannes Christum duplici ratione. Primo, secundum Chrysostomum, quia Ioannes erat consanguineus Christi secundum carnem; Lc. I, 36: <I>et ecce Elisabeth cognata tua</I> et cetera. Si ergo testimonium perhibuisset Christo postquam eum cognoverat, potuisset suum testimonium suspectum habere, et ideo Ioannes venit ad praedicandum, nondum habens familiaritatem cum Christo, ut eius testimonium efficacius esset. Unde dicebat infra: <I>ego nesciebam eum; sed ut manifestetur in Israel propterea veni ego, in aqua baptizans</I>. Secundo quia in his quae de potentia procedunt ad actum, imperfectum naturaliter praecedit perfectum: unde dicitur I Cor. XV, 46: <I>non prius quod spirituale est, sed quod animale</I>. Et ideo perfectam Christi doctrinam debuit praecedere imperfectior doctrina Ioannis, quae quodam modo fuit media inter doctrinam legis et prophetarum, quae annuntiabat de longinquo Christum futurum, et doctrinam Christi, quae manifesta erat, et Christum manifeste annuntiabat. Comparat sibi quantum ad ordinem dignitatis, cum dicit <I>ante me factus est</I>: unde sciendum est, quod ex hoc Ariani sumpserunt occasionem erroris. Dicebant enim quod hoc quod dixit <I>post me venit</I>, intelligitur de Christo secundum carnem assumptam, sed hoc quod addit <I>ante me factus est</I>, non potest intelligi nisi de verbo Dei, quod carni praeexistebat; et propterea Christum, inquantum est verbum, factum esse, et non esse patri coaeternum. Sed, secundum Chrysostomum, haec expositio stulta est, quia si hoc esset verum, non dixisset Baptista <I>ante me factus est, quia prior me erat</I>, cum nullus ignoret, quod si prior eo erat, ante eum factus est; sed potius e converso dixisset: prior me erat, quia factus est ante me. Et ideo, secundum Chrysostomum, intelligendum est de prioritate dignitatis, idest mihi praelatus est, et antepositus. Quasi dicat: quamvis Iesus post me ad praedicandum venerit, tamen factus est ante me, idest dignior, et superior auctoritate, et hominum reputatione; Iob XXVIII, 17: <I>non adaequabitur ei aurum</I> et cetera. Vel <I>ante me factus est</I>, idest coram me, ut habetur in Glossa, et littera in Graeco hoc sonat. Quasi dicat coram me, idest in conspectu meo, quia mihi apparuit, et innotuit. Item comparat eum sibi quantum ad ordinem durationis, dicens <I>quia prior me erat</I>. Quasi dicat: ipse est ab aeterno Deus, ego ex tempore homo fragilis; et ideo, licet eum praedicando praecesserim, tamen rationabiliter praelatus est mihi in fama et opinione hominum, qui sua aeternitate praecedit omnia. Hebr. ult., 8: <I>Iesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula</I>; et infra VIII, 58: <I>antequam Abraham fieret, ego sum</I>. Potest etiam exponi quod dictum est <I>ante me factus est</I> ut referatur ad ordinem temporis secundum carnem. Christus enim in instanti suae conceptionis fuit perfectus Deus et perfectus homo, habens rationalem animam perfectam virtutibus, et corpus omnibus lineamentis distinctum, non tamen secundum quantitatem perfectam; Ier. XXXI, 22: <I>mulier circumdabit virum</I>, scilicet perfectum. Constat autem quod Christus ante fuit conceptus quam Ioannes esset natus, et perfectus homo; et ideo dicit <I>ante me factus est</I> quia ipse prius fuit homo perfectus, quam natus fuisset ex utero.</P> 114 concurrunt, secundum tres dictiones huius orationis. Et primo quid
99 <BR> 115 sit hoc quod dicitur <i>verbum</i>; secundo quid sit hoc quod
100 <DIV CLASS="D">Lectio 10</DIV> 116 dicitur <i>in principio</i>; tertio quid sit hoc quod dicitur
101 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 10"><A NAME="87428"><SPAN CLASS="ref">[87428] Super Io., cap. 1 l. 10 </SPAN></A>Sequitur <I>et de plenitudine eius nos omnes accepimus</I>. Verba ista usque ad locum illum <I>et hoc est testimonium Ioannis</I>, dupliciter inseruntur. Nam, secundum Origenem, sunt verba prolata a Ioanne Baptista, et subduntur ab eo quasi in argumentum praemissorum; quasi dicat: vere <I>prior me erat</I>, quia <I>de plenitudine eius</I>, scilicet gratiarum, non solum ego, sed etiam <I>omnes</I>, prophetae et patres, <I>accepimus</I>, quia omnes gratiam quam habuerunt, habuerunt per fidem incarnati verbi. Et secundum hoc, ab illo loco <I>Ioannes testimonium perhibet</I> etc., incepit texere exordium suae incarnationis. Secundum Augustinum autem et Chrysostomum, sunt verba Ioannis Evangelistae ab hoc quod dicitur <I>Ioannes testimonium perhibet</I>; et tunc continuatur ad hoc quod dixerat <I>plenum gratiae et veritatis</I>, ut dicatur sic: supra Evangelista ostendit evidentiam verbi, quae innotuit et per visum, et per auditum, hic vero utrumque explicat: et primo quomodo apostolis innotuit visu, quasi a Christo accipientibus; secundo quomodo Ioannes testificatus est de eo, ibi <I>et hoc est testimonium Ioannis</I>. Circa primum duo facit. Primo ostendit Christum esse fontalem originem omnis spiritualis gratiae; secundo ostendit derivatam in nos gratiam per ipsum et ab ipso, ibi <I>et gratiam pro gratia</I>. Dicit ergo primo: experimento patet, quod vidimus eum <I>plenum gratiae et veritatis</I>, quia <I>de plenitudine eius nos omnes accepimus</I>. Est autem plenitudo sufficientiae, qua aliquis est sufficiens ad actus meritorios et excellentes faciendos, sicut in Stephano. Item est plenitudo redundantiae, qua beata virgo excellit omnibus sanctis, propter eminentiam, et abundantiam meritorum. Est etiam plenitudo efficientiae et effluentiae, quae soli homini Christo competit, quasi auctori gratiae. Sic enim beata virgo redundavit gratiam in nos, ut tamen auctrix gratiae nequaquam esset, sed ab anima eius gratia redundavit in carnem; nam per spiritus sancti gratiam, non solum mens virginis fuit Deo per amorem perfecte unita, sed eius uterus a spiritu sancto est supernaturaliter impraegnatus. Et ideo statim cum dixisset Gabriel, <I>ave gratia plena</I>, subiunxit de plenitudine ventris, dicens <I>dominus tecum</I>. Ut ergo Evangelista hanc singularem plenitudinem redundantiae et efficientiae de Christo ostenderet, dixit <I>de plenitudine eius omnes accepimus</I>, scilicet omnes apostoli, et patriarchae, et prophetae, et iusti, qui fuerunt, sunt et erunt, et etiam omnes Angeli. Nota, quod haec praepositio de aliquando quidem denotat efficientiam, seu originalem causam, sicut cum dicitur, radius est vel procedit de sole; et hoc modo denotat in Christo efficientiam gratiae, seu auctoritatem, quia plenitudo gratiae, quae est in Christo, est causa omnium gratiarum quae sunt in omnibus intellectualibus creaturis. Eccli. c. XXIV, 26: <I>venite ad me, omnes, qui concupiscitis me, et a generationibus meis</I>, quae scilicet de me procedunt, <I>adimplemini</I>, participatione sufficientis plenitudinis. Aliquando autem haec praepositio de denotat consubstantialitatem, ut cum dicitur, filius est de patre; et secundum hoc plenitudo Christi est spiritus sanctus, qui procedit ab eo consubstantialis ei in natura, in virtute et maiestate. Quamvis enim dona habitualia alia sint in anima Christi quam ea quae sunt in nobis, tamen spiritus sanctus, qui est in ipso, unus et idem replet omnes sanctificandos. I Cor. XII, 11: <I>haec omnia operatur unus atque idem spiritus</I>; Ioel. II, 28: <I>effundam de spiritu meo super omnem carnem</I>; Rom. c. VIII, 9: <I>si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius</I>. Nam unitas spiritus sancti facit in Ecclesia unitatem; Sap. I, 7: <I>spiritus domini replevit orbem terrarum</I>. Tertio modo haec praepositio de denotat partialitatem, sicut cum dicimus, accipe de hoc pane, vel vino, idest partem accipe, et non totum; et hoc modo accipiendo, notat in accipientibus partem de plenitudine derivari. Ipse enim accepit omnia dona spiritus sancti sine mensura, secundum plenitudinem perfectam; sed nos de plenitudine eius partem aliquam participamus per ipsum; et hoc secundum mensuram, quam unicuique Deus divisit. Eph. IV, 7: <I>unicuique autem nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis</I>. Deinde cum dicit <I>et gratiam pro gratia</I> ostendit derivationem gratiarum in nos per Christum. Ubi duo facit. Primo ostendit quod accepimus gratiam a Christo, eo auctore; secundo accepimus ab eo sapientiam, ibi <I>Deum nemo vidit unquam</I>. Circa primum duo facit. Primo ostendit quod de plenitudine eius accepimus; secundo necessitatem accipiendi ostendit, ibi <I>quia lex per Moysen data est</I> et cetera. Dicit autem primo quod accepimus de plenitudine Christi hoc quod dico <I>et gratiam pro gratia</I>. Sed per hoc quod ponitur, cogimur intelligere quod de plenitudine eius accepimus gratiam, et pro illa gratia accepimus aliam; et ideo videndum est quae sit prima gratia, pro qua secundam accepimus, et quae ipsa secunda. Secundum Chrysostomum autem, prima gratia, quam totum genus humanum accepit, fuit gratia veteris testamenti accepta in lege, quae quidem magna fuit, iuxta illud Prov. IV, v. 2: <I>donum bonum tribuam vobis</I> et cetera. Magnum enim fuit quod hominibus idolatris data sunt praecepta a Deo, et unius veri Dei vera cognitio; Rom. III, 1: <I>quid amplius Iudaeo, aut quae utilitas circumcisionis? Multum quidem per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt eis eloquia Dei</I>. Pro gratia ergo ista, quae prima fuit, secundam longe meliorem accepimus; Zach. IV, 7: <I>exaequabit gratiae</I>. Sed numquid non sufficiebat prima gratia? Respondeo dicendum, quod non, quia per legem solum cognitio peccati datur, non ablatio. <I>Neminem enim ad perfectum adduxit lex</I>, Hebr. VII, 19. Et ideo erat necesse quod alia gratia peccata auferens, et reconcilians Deo, veniret. Et ideo dicit <I>quia lex per Moysen data est; gratia et veritas per Iesum Christum facta est</I>. Ubi Evangelista praefert Christum legislatori Moysi, quem Baptista sibi praetulerat. Moyses autem reputabatur maximus prophetarum; Deut. ult., 10: <I>non surrexit ultra propheta in Israel sicut Moyses</I>. Praefert autem eum Moysi, quantum ad excellentiam et dignitatem operum <I>quia per Moysen lex data est</I>; et horum duorum, tantum unum excellit alium, quantum figuratum excellit figuram et veritas ipsam umbram. <I>Umbram enim habuit lex futurorum bonorum</I> etc.; Hebr. X, 1. Item excellit quantum ad modum operandi: quia lex data est per Moysen, sicut ut per proponentem, non per facientem; quia, <I>solus dominus est legifer noster</I>: Is. XXXIII, v. 22. <I>Gratia autem, et veritas facta est per Christum</I>, sicut per dominum et auctorem veritatis et gratiae, ut supra expositum est. Secundum Augustinum vero, prima est iustificans et praeveniens, quae non datur nobis ex operibus; Rom. XI, 6: <I>si autem gratia, iam non ex operibus</I>. Pro ista ergo gratia, scilicet imperfecta, accepimus aliam gratiam consummatam, scilicet aeternae vitae. Et quamvis aeterna vita aliquo modo meritis acquiratur, tamen quia principium merendi in omnibus est gratia praeveniens, ideo vita aeterna dicitur gratia; Rom. VI, 23: <I>gratia Dei vita aeterna</I>. Et, ut breviter concludatur, quicquid praevenienti gratiae de gratia additur, totum gratia pro gratia dicitur. Necessitas autem secundae gratiae est ex insufficientia legis, quae ostendebat quid faciendum et quid cavendum erat; sed ad implendum ea quae praecipiebat, non praebebat auxilium; immo per occasionem operabatur mortem quae tamen videbatur fuisse ad vitam; apostolus, Rom. VII, 10, et II Cor. III, v. 9, dicit, legem ministram fuisse mortis: <I>nam si ministratio damnationis in gloria est, multo magis abundat ministerium iustitiae in gloria</I>. Item promittebat auxilium gratiae, sed non solvebat, quia <I>neminem ad perfectum adducit lex</I>, ut dicitur Hebr. VII, 19. Item per sacrificia et caeremonias veritatem novae gratiae figurabat, ipso suo ritu clamans eam figuram; et ideo necesse fuit quod Christus veniret, qui per mortem propriam alienas mortes perimeret, et conferret auxilium novae gratiae, ut faciliter et delectabiliter adimpleremus praecepta, et moreremur transgressioni et conversationi antiquae; Rom. VI, 6: <I>vetus homo noster simul crucifixus est</I> et cetera. Item ut manifestaretur veritas figurarum contentarum in lege, et ut promissiones factae patribus solverentur; II Cor. I. Vel aliter, <I>veritas per Christum facta est</I>, quantum ad sapientiam et veritatem occultam a saeculis, quam veniens in mundum aperte docuit, infra XVIII, v. 37: <I>in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati</I>. Sed si ipse Christus est veritas, ut infra XIV, 6 dicitur, quomodo per ipsum facta est veritas, cum nihil possit fieri a seipso? Respondeo, dicendum est, quod ipse est per suam essentiam veritas increata; quae aeterna est, et non facta, sed a patre est genita; sed per ipsum factae sunt omnes veritates creatae, quae sunt quaedam participationes et refulgentiae primae veritatis, quae in animabus sanctis relucent.</P> 117 <i>verbum erat in principio</i>. Ad intellectum autem huius nominis
102 <BR> 118 <i>verbum</i>, sciendum est quod, secundum philosophum ea quae sunt
103 <DIV CLASS="D">Lectio 11</DIV> 119 in voce, sunt signa earum, quae sunt in anima, passionum. Consuetum
104 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 11"><A NAME="87429"><SPAN CLASS="ref">[87429] Super Io., cap. 1 l. 11 </SPAN></A>Supra Evangelista ostendit quomodo gratiam apostoli acceperunt a Christo, eo faciente; hic ostendit quomodo acceperunt ab ipso eam docente. Et circa hoc tria facit. Primo ostendit huius doctrinae necessitatem, dicens <I>Deum nemo vidit unquam</I>; secundo doctoris ad docendum eam facultatem, ibi <I>unigenitus qui est in sinu patris</I>; tertio ipsam doctrinam declarat, ibi <I>enarravit</I>. Necessitas autem huius doctrinae erat defectus sapientiae in hominibus, quem quidem defectum Evangelista insinuabat per ignorantiam Dei, quae in hominibus abundabat, dicens <I>Deum nemo vidit unquam</I>. Et hoc facit congrue: nam sapientia proprie in cognitione Dei, et divinorum consistit. Unde Augustinus dicit, quod sapientia est divinarum rerum cognitio, sicut et scientia humanarum. Quod autem hic dicit Evangelista <I>Deum nemo vidit unquam</I> contrariari videtur pluribus auctoritatibus divinae Scripturae. Dicitur enim Is. VI, 1: <I>vidi dominum sedentem super solium excelsum et elevatum</I>; II Reg. VI, 2, fere idem habetur: <I>nomen domini sedentis super Cherubim</I> etc.; Matth. V, v. 8, dicit dominus: <I>beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt</I>. Sed si aliquis responderet ad hoc ultimum, dicens, verum esse quod in praeterito nullus vidit, sed in futuro videbit, sicut dominus promittit, apostolus hoc excludit, dicens I Tim. ult., 16: <I>lucem habitat inaccessibilem, quam nullus hominum vidit, sed nec videre potest</I>. Sed quia apostolus dicit: <I>nullus hominum vidit</I>, posset aliquis dicere, quod si non ab hominibus videri possit, saltem videtur ab Angelis; praesertim cum Deus dicat Matth. XVIII, 10: <I>Angeli eorum in caelis semper vident faciem patris</I>. Sed nec isto modo dici potest: quia, ut dicitur Matth. XXII, 30: <I>filii resurrectionis erunt sicut Angeli Dei in caelo</I>. Si ergo Angeli vident Deum in caelo, manifestum est etiam quod et filii resurrectionis eum vident; I Io. III, 2: <I>cum apparuerit, similes ei erimus, et videbimus eum sicut est</I>. Quomodo ergo intelligendum est hoc quod dicit Evangelista <I>Deum nemo vidit unquam?</I> Ad huius ergo intellectum sciendum est, quod Deus dicitur videri <SPAN CLASS="nota" TITLE="legend. quadrupliciter">tripliciter</SPAN>. Uno quidem modo per subiectam creaturam, visui corporali propositam; sicut creditur Abraham vidisse Deum, quando <I>tres vidit, et unum adoravit</I>, Gen. XVIII; unum quidem adoravit, quia tres, quos prius homines reputaverat, et postmodum Angelos credidit, recognovit mysterium Trinitatis. Alio modo per repraesentatam imaginationem; et sic Isaias vidit <I>dominum sedentem super solium excelsum et elevatum</I>. Plures visiones huic similes in Scripturis reperiuntur. Alio vero modo videtur per aliquam speciem intelligibilem a sensibilibus abstractam, ab his qui per considerationem magnitudinis creaturarum, intellectu intuentur magnitudinem creatoris, ut dicitur Sap. XIII, 5: <I>a magnitudine speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator horum videri</I>, et Rom. I, 20: <I>invisibilia Dei a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur</I>. Alio modo per aliquod spirituale lumen a Deo infusum spiritualibus mentibus in contemplatione; et hoc modo vidit Iacob <I>Deum facie ad faciem</I>, Gen. XXXII, 30 quae visio, secundum Gregorium, facta est per altam contemplationem. Sed per nullam istarum visionum, ad visionem divinae essentiae pervenitur: nulla enim species facta, sive qua informatur sensus exterior, sive qua informatur imaginatio, sive qua informatur intellectus, est repraesentativa divinae essentiae sicut est. Illud autem homo per essentiam cognoscit quod species quam habet in intellectu, repraesentat ut est: per nullam ergo speciem ad visionem divinae essentiae pervenitur. Quod autem nulla creata species divinam essentiam repraesentet, patet: quia nullum finitum potest repraesentare infinitum ut est; omnis autem species creata est finita: ergo et cetera. Praeterea, Deus est suum esse; et ideo eius sapientia et bonitas, et quaecumque alia, idem sunt; per unum autem creatum non possent omnia ista repraesentari: ergo cognitio qua Deus per creaturas videtur, non est ipsius essentia, sed aenigmatica et specularis, et a remotis. Iob XXXVI, 25: <I>omnes homines vident eum</I>, aliquo dictorum modorum, <I>sed unusquisque intuetur procul</I>, quia per omnes illas cognitiones non scitur de Deo quid est, sed quid non est, vel an est. Unde dicit Dionysius libro mysticae theologiae, quod perfectus modus quo Deus in vita praesenti cognoscitur, est per privationem omnium creaturarum, et intellectorum a nobis. Fuerunt autem aliqui dicentes, quod divina essentia numquam videbitur ab aliquo intellectu creato, et quod nec ab Angelis vel beatis videtur. Sed haec propositio ostenditur esse falsa et haeretica tripliciter. Primo quidem, quia contrariatur auctoritati divinae Scripturae; I Io. III, 2: <I>videbimus eum sicuti est</I>; et infra XVII, 3: <I>haec est vita aeterna ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum</I>. Secundo quia claritas Dei non est aliud quam eius substantia: non enim est lucens per participationem luminis, sed per seipsam. Tertio quia impossibile est quod aliquis perfectam beatitudinem consequatur, nisi in visione divinae essentiae: quia naturale desiderium intellectus est scire et cognoscere causas omnium effectuum cognitorum ab eo; quod non potest impleri nisi scita et cognita prima universali omnium causa, quae non est composita ex effectu et causa, sicut causae secundae. Et ideo auferre possibilitatem visionis divinae essentiae ab hominibus, est auferre ipsam beatitudinem. Necesse est ergo ad beatitudinem intellectus creati, ut divina essentia videatur, Matth. V, 8: <I>beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt</I>. Quo ad visionem autem divinae essentiae, oportet tria attendere. Primo, quia numquam videbitur oculo corporali, vel aliquo sensu, vel imaginatione, cum per sensus non percipiantur nisi sensata corporea; Deus autem incorporeus est; infra IV, v. 24: <I>Deus spiritus est</I>. Secundo, quia intellectus humanus quamdiu corpori est coniunctus, Deum videre non potest, quia aggravatur a corruptibili corpore, ne possit ad summum contemplationis pertingere. Et inde est quod anima quanto magis est a passionibus libera, et purgata ab affectibus terrenorum, tanto amplius in contemplationem veritatis ascendit, et gustat quam suavis est dominus. Summus gradus autem contemplationis est videre Deum per essentiam; et ideo quamdiu homo in corpore subiecto ex necessitate passionibus multis vivit, Deum non potest per essentiam videre. Ex. c. XXXIII, 20: <I>non videbit me homo et vivet</I>. Ad hoc ergo quod intellectus humanus divinam essentiam videat, necesse est ut totaliter deserat corpus; vel per mortem, sicut apostolus dicit II Cor. V, 8: <I>audemus, et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad dominum</I>; vel quod totaliter abstrahatur per raptum a corporis sensibus, sicut de Paulo legitur II Cor. c. XII, 3. Tertio modo, quod nullus intellectus creatus quantumcumque abstractus, sive per mortem, vel a corpore separatus, videns divinam essentiam, ipsam nullo modo comprehendere potest. Et ideo communiter dicitur, quod, licet divina essentia tota videatur a beatis, cum sit simplicissima et partibus carens, tamen non videtur totaliter, quia hoc esset eam comprehendere. Hoc enim quod dico totaliter, dicit modum quemdam. Quilibet autem modus Dei est divina essentia; unde qui non videt eum totaliter, non comprehendit eum. Comprehendere autem proprie dicitur aliquis aliquam rem cognoscendo, qui cognoscit rem illam quantum in se cognoscibilis est; alias, quamvis cognoscat eam, non tamen comprehendit. Sicut qui cognoscit hanc propositionem: triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis, syllogismo dialectico, non cognoscit eam quantum cognoscibilis est, et ideo non cognoscit totaliter; sed qui cognoscit eam syllogismo demonstrativo, totaliter scit eam. Unumquodque enim tantum cognoscibile est, quantum habet de ente et veritate; sed ipse cognoscens tantum cognoscit quantum habet de virtute cognoscitiva. Omnis autem substantia intellectualis creata est finita: ergo finite cognoscit. Cum ergo Deus sit infinitae virtutis et entitatis, et per consequens infinite cognoscibilis, a nullo intellectu creato cognosci potest quantum est cognoscibilis; et ideo omni intellectui creato remanet incomprehensibilis; Iob XXXVI, 26: <I>ecce Deus magnus vincens scientiam nostram</I>. Solus autem ipse comprehendendo contemplatur seipsum, quia tanta est eius virtus in cognoscendo quanta est eius entitas in essendo. Ier. XXXII, 18: <I>fortissime, magne, potens dominus exercituum nomen tibi, magnus consilio, incomprehensibilis cogitatu</I>. Sic ergo, secundum praemissa, intelligitur <I>Deum nemo vidit unquam</I>. Primo sic: <I>nemo</I>, idest nullus hominum, <I>vidit Deum</I>, idest essentiam divinam, oculo corporali et imaginario. Secundo <I>nemo</I>, in hac mortali vita vivens, <I>vidit</I> divinam essentiam in seipsa. Tertio <I>nemo</I>, homo vel Angelus, <I>vidit Deum</I>, visione comprehensionis. Quod autem de aliquibus dicitur, quod Deum viderunt oculo, seu viventes in corpore, intelligitur non per essentiam, sed per subiectam creaturam, ut dictum est. Sic ergo necessarium erat quod reciperemus sapientiam, quia <I>Deum nemo vidit unquam</I>. Huius autem sapientiae sufficiens doctor nobis proponitur ab Evangelista, cum subdit <I>unigenitus filius qui est in sinu patris</I>, in quo ostendit nobis doctoris ipsius facultatem per tria. Scilicet per naturalem similitudinem, et per singularem excellentiam, et per perfectissimam consubstantialitatem. Per naturalem similitudinem, quia filius naturaliter similitudinem patris habet. Et inde est etiam quod intantum aliquis dicitur filius Dei, inquantum similitudinem filii naturalis participat; et intantum cognoscit, inquantum de similitudine eius habet: quia cognitio fit per assimilationem. I Io. III, 2: <I>nunc filii Dei sumus</I>, et sequitur: <I>cum apparuerit, similes ei erimus, et videbimus eum sicuti est</I>. Et ideo in hoc quod Evangelista dicit <I>filius</I>, importatur similitudo, et aptitudo ad cognoscendum Deum. Sed quia iste doctor specialius quam alii filii Deum cognoscit, ideo Evangelista hoc insinuat per excellentiam singularem, cum dicit <I>unigenitus</I>; quasi dicat: iste cognoscit Deum prae aliis filiis. Ideo dicitur <I>unigenitus</I>, quia est filius naturalis, eamdem habens cum patre naturam et cognitionem; Ps. II, 7: <I>dominus dixit ad me: filius meus es tu</I>. Quamvis autem singulariter cognosceret, posset tamen sibi deesse facultas docendi, si non cognosceret totaliter; et ideo addit tertium, scilicet consubstantialitatem eius ad patrem, cum dicit <I>in sinu patris</I>: ut non accipiatur sinus prout in hominibus veste praecinctis dici consuevit, sed pro patris occulto. Illud enim in occulto gerimus, quod in sinu portamus. Occultum autem patris est, quia superexcedit omnem virtutem, et cognitionem, cum divina essentia sit infinita. In illo ergo sinu, idest in occultissimo paternae naturae et essentiae, quae excedit omnem virtutem creaturae, est unigenitus filius; et ideo consubstantialis est patri. Et quod Evangelista hic significavit per sinum hoc David expressit per uterum, dicens Ps. CIX, 3: <I>ex utero ante Luciferum</I>, idest ex intimo et occulto meae essentiae, incomprehensibili omni intellectui creato, <I>genui te</I>, et consubstantialem mihi, et eiusdem naturae et virtutis et potestatis et cognitionis; I Cor. II, v. 11: <I>quae sunt hominis, nemo novit nisi spiritus hominis (...) et quae sunt Dei, nemo novit nisi spiritus Dei</I>. Comprehendit ergo divinam essentiam, quae sua est. Anima autem Christi Deum cognoscendo non comprehendit, quia hoc non dicitur, nisi de unigenito, qui est in sinu patris. Unde et dominus dicit Matth. XI, 27: <I>nemo novit patrem, nisi filius, et cui voluerit filius revelare</I>; ut utrumque intelligatur de notitia comprehensionis, de qua hic videtur loqui Evangelista. Nullus enim divinam comprehendit essentiam, nisi solus Deus pater, et filius, et spiritus sanctus. Sic ergo patet facultas doctoris ad docendum. Notandum etiam, quod per hoc quod dicit <I>qui est in sinu patris</I>, excluditur error quorumdam, dicentium, patrem invisibilem esse, filium vero visibilem, et non visum fuisse in veteri testamento. Nam, ex hoc quod est in abscondito patris, manifestum est quod naturaliter invisibilis est, sicut pater. Et propter hoc dicebat de ipso Is. XLV, 15: <I>tu es vere Deus absconditus</I>. Et ideo in Scriptura divina fit mentio de incomprehensibilitate filii; Matth. XI, 27: <I>nemo novit filium nisi pater, neque patrem quis novit nisi filius</I>; Prov. XXX, 4: <I>quod nomen filii eius, si nosti?</I> Consequenter Evangelista modum tradendi ipsam doctrinam insinuat, cum dicit <I>ipse enarravit</I>. Olim enim unigenitus filius manifestavit Dei cognitionem per prophetas, qui eum intantum annuntiaverunt inquantum aeterni verbi fuerunt participes. Unde dicebant: <I>factum est verbum domini</I> et cetera. Sed nunc <I>ipse unigenitus</I>, filius, <I>enarravit</I> fidelibus. Is. LII, 6: <I>ego ipse qui loquebar, ecce adsum</I>; Hebr. I, 1: <I>multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in filio</I>. Et haec doctrina ideo omnibus aliis doctrinis supereminet dignitate, auctoritate et utilitate, quia ab unigenito filio, qui est prima sapientia, immediate est tradita. Hebr. II, 3: <I>quae cum initium accepisset enarrari per dominum, ab eis qui audierunt, in nos confirmata est</I>. Sed quid narravit nisi unum Deum? Hoc ipsum et Moyses enarravit, Deut. VI, 4: <I>audi, Israel: dominus Deus tuus, dominus unus est</I>. Quid ergo amplius Moyse? Multum per omnem modum, quia mysterium Trinitatis, et multa alia, quae nec Moyses, nec aliquis prophetarum narravit.</P> 120 est autem in Scriptura quod significata nominantur nominibus
105 <BR> 121 signorum, sicut illud I Cor. X, 4: <i>petra autem erat
106 <DIV CLASS="D">Lectio 12</DIV> 122 Christus</i>. De necessitate autem oportet quod illud intrinsecum
107 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 12"><A NAME="87430"><SPAN CLASS="ref">[87430] Super Io., cap. 1 l. 12 </SPAN></A>Supra ostendit Evangelista quomodo Christus innotuit testimonio Ioannis ipsis apostolis; hic plenius explicat ipsum testimonium. Et primo ponit testimonium Ioannis ad turbas; secundo vero testimonium quod perhibuit de Christo discipulis suis, ibi <I>altera die iterum stabat</I>. Si autem bene considerentur quae dicta sunt, duplex testimonium Ioannis ad Christum invenitur. Unum quod tulit Christo in eius praesentia, aliud in eius absentia: nisi enim in eius praesentia testimonium Ioannes tulisset, non dixisset <I>hic erat</I>, et nisi in eius absentia, non diceret <I>quem dixi vobis</I>. Primo ergo Evangelista explicat testimonium Ioannis quod tulit de Christo in eius absentia; secundo quod tulit in eius praesentia, ibi <I>altera die vidit</I>. Differunt autem haec duo testimonia, quia primum tulit interrogatus, alterum spontaneus; et ideo in primo testimonio non solum ponitur testimonium quod tulit, sed etiam ipsa interrogatio. Primo autem fuit interrogatus de persona; secundo de officio, ibi <I>et qui missi fuerant</I>. Ostenditur ergo primo quomodo Ioannes confessus est se non esse quod non erat; secundo quomodo non negavit se esse quod erat, ibi <I>dixerunt ergo ei: quis es?</I> Circa primum ponuntur tres interrogationes est tres responsiones, sicut patet in littera. In prima autem interrogatione est magna Iudaeorum reverentia ad Ioannem, qui mittunt ad eum, eius testimonium inquirentes. Ubi magnitudo reverentiae ex quatuor colligitur. Primo ex mittentium dignitate: non enim Galilaei miserunt, sed illi qui praecipui fuerunt in populo Israel, scilicet Iudaei, qui sunt de tribu Iuda, habitantes iuxta Ierusalem; I Paral. V, de Iuda elegit dominus principes populi; infra IV, 22: <I>salus ex Iudaeis est</I>. Secundo ex loci praeeminentia, quia ab Ierusalem, quae est civitas sacerdotalis, et divino cultui mancipata; infra IV, 20: <I>vos dicitis, quia Ierosolymis est locus ubi adorare oportet</I>. Is. XIX, 21: <I>et colent eum in hostiis et in muneribus</I>. Tertio ex nuntiorum auctoritate, qui solemnes erant, et sanctiores in populo, quia sacerdotes et Levitae; Is. LXI, 6: <I>vos sacerdotes domini vocabimini</I>. Quarto ex hoc quod miserunt ut Ioannes de se testimonium perhiberet, quasi tantam fidem habentes dictis suis, ut crederent Ioanni de seipso etiam testimonium perhibenti. Unde dicitur <I>ut interrogarent eum, tu quis es?</I> Quod Christo non faciebant; immo dicebant ei, Io. VIII, 13: <I>tu testimonium perhibes de teipso</I> et cetera. Consequenter cum dicit <I>et confessus est, et non negavit</I>, ponitur Ioannis responsio. Ideo autem Evangelista ingeminat hoc quod dicit <I>et confessus est</I>, ut ostendat humilitatem Ioannis: quia licet esset tantae auctoritatis apud Iudaeos ut eum crederent Christum, non tamen honorem sibi non debitum usurpabat; immo <I>confessus est, quia non sum ego Christus</I>. Sed quid est hoc quod dicit <I>confessus est, et non negavit?</I> Videtur autem quod negavit, quia dicit se non esse Christum. Sed dicendum est, quod ideo non negavit veritatem, quia dixit se non esse Christum: alias negasset veritatem. Iob XXXI, 26: <I>si vidi solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare; et laetatum est cor meum in abscondito et osculatus sum manum meam ore meo: quae est iniquitas maxima, et negatio contra Deum altissimum</I>. Non negavit ergo veritatem quia quantumcumque haberetur magnus, non est elatus in superbiam, usurpans sibi honorem alienum. <I>Et confessus est, quia, non sum ego Christus</I>: quia vere non erat. Supra: <I>non erat ille lux</I> et cetera. Sed cum hi qui missi erant non quaererent an esset Christus, sed quis esset; quare Ioannes respondit <I>non sum ego Christus?</I> Sed dicendum, quod magis respondet ad mentem quaerentium, quam ad quaestionem; et hoc potest accipi dupliciter. Secundum Origenem enim intelligendum est, quod sacerdotes et Levitae bona intentione venerant ad ipsum. Cognoverant enim ex Scripturis, et praecipue ex prophetia Danielis, quia iam venerat tempus adventus Christi. Unde videntes sanctitatem Ioannis, suspicabantur eum esse Christum: unde miserunt ad Ioannem, quasi scire volentes per hoc quod dicunt ei <I>tu quis es?</I> An ipse se Christum fateretur. Et ideo eorum respondit menti <I>non sum ego Christus</I>. Chrysostomus vero dicit, quod isti fraudulenter interrogabant. Nam Ioannes cognatus erat sacerdotum, utpote principis sacerdotum filius, erat etiam sanctus; et tamen testimonium perhibebat Christo, cuius genus humile videbatur. Unde et dicebant: <I>nonne iste est fabri filius?</I> Et ignotus erat eis. Et ideo cupientes magis habere magistrum Ioannem quam Christum, mittunt ad eum volentes eum per blanditias allicere, et inducere ut sibi honorem hunc attribuens, confiteatur se esse Christum. Quam quidem malitiam videns Ioannes, dicit <I>non sum ego Christus</I>. Secunda interrogatio ponitur consequenter, cum dicitur <I>et interrogaverunt eum: quid ergo? Elias es tu?</I> Sciendum est autem, quod a populo Iudaeorum sicut expectabatur dominus venturus, ita expectabatur Elias Christum praecessurus; Mal. ult., 5: <I>mittam vobis Eliam</I> et cetera. Et ideo videntes, qui missi erant quod Ioannes non confitebatur se esse Christum, instant quod saltem confiteatur si est Elias. Et hoc est quod dicunt <I>quid ergo? Elias es tu?</I> Quidam autem haeretici dicunt, quod anima de corpore transmittitur in corpus. Et hoc dogma tunc temporis erat in auctoritate apud Iudaeos, unde credebant quod propter similitudinem operum Ioannis ad Eliam, anima Eliae esset in corpore Ioannis. Et dicunt quod quaerebant isti a Ioanne, an esset Elias; idest, an anima Eliae esset in Ioanne; et adducunt pro eis, quod dicit dominus, Matth. XI, 14, de Ioanne: <I>si vultis scire, ipse est Elias</I>. Sed tamen contrariatur eis responsio Ioannis dicentis <I>non sum Elias</I>. Ad quod ipsi respondent, quod Ioannes ex ignorantia respondit, nesciens, an anima sua esset anima Eliae. Sed contra hoc dicit Origenes, quod valde irrationabile videtur, quod Ioannes tamquam propheta a spiritu illuminatus, et de Dei unigenito tanta narrans, ignoraret de seipso, an numquam eius anima fuerit in Elia. Non hac ergo intentione quaerebant <I>Elias es tu?</I> Sed quia habentes ex Scripturis, IV Reg. II, 11 quod Elias non fuit mortuus, sed vivus raptus est per turbinem in caelum, credebant eum subito inter eos apparuisse. Sed contra hoc est quod Ioannes ex notis parentibus natus erat, et nativitas eius omnibus nota erat. Unde dicitur Lc. I, 63, quod <I>mirati sunt universi, et ponebant in corde suo, dicentes: quis putas puer iste erit?</I> Ad quod potest dici, quod non est incredibile quod ita aestimarent de Ioanne, sicut dictum est. Quia et simile habetur Matth. XIV, 1 quod Herodes credebat de Christo quod esset Ioannes, quem ipse decollaverat, et tamen diu antequam Ioannes decollatus esset, Christus praedicaverat, et notus fuerat. Et ideo, ex simili amentia et crassitudine, Iudaei quaerebant a Ioanne an ipse esset Elias. Sed quid est hoc quod dicit Ioannes <I>non sum</I>, scilicet Elias cum Christus dixerit, Matth. XI, 14, <I>ipse est Elias?</I> Hanc autem quaestionem solvit Angelus, Lc. I, 17: <I>ipse praecedet ante eum in spiritu et virtute Eliae</I>, in suis scilicet operibus. Non fuit ergo Elias in persona, sed in spiritu, et virtute: quia scilicet similitudinem Eliae in suis operibus ostendebat. Potest autem attendi similitudo quantum ad tria. Primo quantum ad officium: quia sicut Elias secundum domini adventum praeveniet, ita iste praecessit primum et cetera. Unde et Angelus dixit: <I>ipse praecedet ante ipsum</I> et cetera. Secundo quantum ad vivendi modum: quia Elias in desertis morabatur, parco utebatur cibo et duris vestibus operiebatur, ut dicitur III Reg. XIX, 3 ss. et IV Reg. I, 8. Et Ioannes in desertis erat, cibus eius locustae et mel silvestre, et zona eius de pilis camelorum. Tertio quantum ad zelum: quia maximi zeli fuit; unde dicebat III Reg. XIX, 10: <I>zelo zelatus sum pro domino</I>. Sic et Ioannes zelo veritatis mortuus est, ut patet Matth. XIV, v. 6 ss. Consequenter cum dicit <I>propheta es tu?</I> Ponitur tertia quaestio. Ubi primo quaeritur. Cum dicatur Lc. I, v. 76: <I>tu puer propheta altissimi vocaberis</I> etc. quid est quod Ioannes interrogatus si esset propheta, respondit se non esse prophetam? Ad quod tripliciter respondetur. Uno modo quod Ioannes non est propheta simpliciter, sed plusquam propheta. Alii namque prophetae solum futura praedicebant a remotis; Hab. II, 3: <I>si moram fecerit, expecta illum</I>; Ioannes vero Christum praesentem annuntiavit, quasi digito ostendens; infra: <I>ecce agnus Dei</I>. Et ideo, Matth. XI, 9, dominus dicit eum esse plus quam prophetam. Item alio modo, secundum Origenem, quia Iudaei ex malo intellectu tres excellentes personas futuras credebant circa adventum Christi, scilicet ipsum Christum, Eliam et quemdam alium maximum prophetam, de quo Deut. XVIII, 15: <I>prophetam suscitabit nobis dominus</I> et cetera. Et licet hic maximus propheta, secundum veritatem, non sit alius quam Christus, tamen secundum Iudaeos alius est a Christo; et ideo non quaerunt simpliciter utrum sit propheta, sed an sit ille propheta maximus. Quod quidem ex ordine quaestionis apparet. Nam primo, quaerunt an sit Christus; secundo, an sit Elias; tertio, an sit propheta ille. Et ideo in Graeco ponitur hic articulus, ut dicatur ly propheta, quasi anthonomastice dictum. Tertio modo quia Pharisaei movebantur contra Ioannem, quod sibi baptizandi officium praeter ordinem legis et traditionem eorum assumpsisset. De tribus autem habetur in veteri testamento quibus competere poterat baptizare, scilicet de Christo; Ez. XXXVI, 25, ex persona Christi dicitur: <I>effundam super vos aquam mundam</I> et cetera. Item de Elia, de quo dicitur IV Reg. II, 8, quod divisit aquas Iordanis, et transiens raptus est. Item de Eliseo, qui Naaman Syrum lavari fecit septies in Iordane, ut lavaretur a lepra: ut dicitur IV Reg. c. V, 9. Videntes ergo Iudaei Ioannem baptizare, credebant eum aliquem istorum esse, scilicet Christum, vel Eliam, vel Eliseum; et ideo cum dicunt hic <I>propheta es tu?</I> Interrogant an sit Eliseus. Et dicitur singulariter propheta, propter multa miracula quae fecerat; unde et ipse dicit IV Reg. V, 8: <I>sciat prophetam esse in Israel</I>. Et secundum hoc respondet <I>non sum</I>, scilicet Eliseus. Consequenter cum dicit <I>dixerunt ergo ei, quis es?</I> Ostendit quomodo confessus est se esse quod erat, et primo ponitur interrogatio nuntiorum; secundo responsio, ibi <I>ego vox clamantis in deserto</I>. Dixerunt ergo: <I>quis es tu ut responsum demus his qui miserunt nos?</I> Quasi dicant: ad hoc missi sumus, ut sciamus quis es; ideo dicas nobis <I>quid dicis de te ipso? Sed attende Ioannis devotionem: iam implevit</I> quod apostolus dicit, Gal. II, 20, <I>vivo ego, iam non ego, vivit vero in me Christus</I>. Et ideo non respondet: ego sum filius Zachariae, vel talis, et talis; sed solum illud in quo Christum sequebatur. Unde dicit: <I>ego vox clamantis in deserto</I>. Dicit autem se vocem esse, quia vox origine posterior est verbo, sed notitia prior. Nam verbum in corde conceptum, per vocem prolatam cognoscimus, cum sit signum eius. Deus autem pater praecursorem misit Ioannem in tempore factum, ut verbum suum ab aeterno conceptum annuntiaretur; et ideo congrue dicit <I>ego vox</I>. Quod autem addit <I>clamantis</I>, potest intelligi dupliciter, ut scilicet sit vel Ioannis in deserto clamantis et praedicantis, vel Christi clamantis in ipso, secundum illud II Cor. ult., 3: <I>an experimentum eius quaeritis qui in me loquitur Christus?</I> Clamat autem propter quatuor. Primo namque clamor manifestationem importat; et ideo ut ostendat quod Christus in Ioanne et in se manifeste loquebatur, clamat; infra VII, 37: <I>in novissimo die magno festivitatis stabat Iesus, et clamabat dicens: si quis sitit, veniat ad me et bibat</I>. In prophetis autem non clamavit, quia prophetiae in aenigmate et figuris datae sunt; unde in Ps. XVII, 12 dicitur: <I>tenebrosa aqua in nubibus aeris</I>. Secundo quia clamor fit ad distantes; Iudaei autem elongati erant a Deo, ideo necesse erat quod clamaret. Ps. LXXXVII, 19: <I>elongasti a me amicum et proximum</I>. Tertio clamat, quia surdi erant. Is. XLII, 19: <I>quis surdus, nisi servus meus?</I> Quarto clamat, quia cum indignatione loquitur, quia ipsi iram Dei meruerunt. Ps. II, 5: <I>loquetur ad eos in ira sua</I> et cetera. Sed attende quod clamat <I>in deserto</I>, quia, Lc. III, 2, <I>factum est verbum domini super Ioannem Zachariae filium in deserto</I>. Et potest esse huiusmodi ratio et litteralis et mystica. Litteralis quidem, ut in deserto manens, immunis esset ab omni peccato, ut sic dignior esset Christo testimonium ferre, et ex vita sua testimonium suum credibilius esset hominibus. Mystica autem causa duplex est. Nam per desertum gentilitas designatur, iuxta illud Is. c. LIV, 1: <I>multi filii desertae, magis quam eius quae habet virum</I>. Ut ergo ostenderet quod doctrina Dei de cetero non debet esse in Ierusalem tantum, sed in gentibus, clamavit in deserto. Matth. XXI, 43: <I>auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus eius</I>. Item, per desertum intelligitur Iudaea, quae iam deserta erat; Matth. c. XXIII, 38: <I>ecce relinquetur vobis domus vestra deserta</I>. Clamavit ergo <I>in deserto</I>, idest est in Iudaea, ut per hoc daretur intelligi, quod populus cui praedicabat, iam desertus erat a Deo; Ps. LXII, 3: <I>in terra deserta et invia et inaquosa sic in sancto apparui tibi</I>. Sed quid clamat? <I>Dirigite viam domini</I>: quia ad hoc missus fuit; Lc. I, 76: <I>tu puer propheta altissimi vocaberis, praeibis enim ante faciem domini parare vias eius</I>. Via autem ad recipiendum Deum parata et recta, est via iustitiae, secundum illud Is. c. XXVI, 7: <I>semita iusti recta est</I> et cetera. Tunc enim semita iusti est recta quando homo totus subiicitur Deo, ut scilicet intellectus per fidem, voluntas per amorem, operatio per obedientiam Deo subdantur. Et hoc, <I>sicut dicit Isaias propheta</I>; idest, sicut praedixit. Quasi dicat: ego sum ille in quo ista complentur.</P> 123 animae nostrae, quod significatur exteriori verbo nostro, verbum
108 <BR> 124 vocetur. Utrum autem per prius conveniat nomen verbi rei exteriori
109 <DIV CLASS="D">Lectio 13</DIV> 125 voce prolatae, vel ipsi conceptioni mentis, nihil refert ad
110 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 13"><A NAME="87431"><SPAN CLASS="ref">[87431] Super Io., cap. 1 l. 13 </SPAN></A>Supra Ioannes interrogatus perhibuit testimonium Christo de seipso quantum ad personam; hic vero quantum ad officium. Et circa hoc ponuntur quatuor. Primo interrogantes; secundo interrogatio, ibi <I>et interrogaverunt eum</I>; tertio responsio, in qua testimonium perhibuit, ibi <I>respondit eis Ioannes</I> et cetera. Quarto locus ubi haec facta sunt, ibi <I>haec in Bethania facta sunt</I>. Interrogantes autem sunt Pharisaei. Unde dicit <I>et qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis</I>. Et quidem, secundum Origenem, quod dicitur ex hoc loco, ad aliud testimonium pertinet: et isti qui missi sunt ex Pharisaeis, non sunt iidem cum sacerdotibus et Levitis, qui missi sunt a Iudaeorum universitate, sed alii specialiter missi a Pharisaeis. Et secundum hoc dicitur: <I>et qui missi sunt</I>, non a Iudaeis scilicet, sicut fuerunt sacerdotes et Levitae, sed alii <I>erant ex Pharisaeis</I>. Et ideo dicit quod, quia sacerdotes et Levitae disciplinati erant et reverentes, humiliter et cum reverentia Ioannem interrogant de eius dignitate, utrum scilicet Christus esset, an Elias, an propheta; isti vero, qui ex Pharisaeis erant, secundum nomen suum divisi et importuni, contumeliosas voces praetendunt Baptistae, unde <I>dixerunt ei: quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta?</I> Secundum alios vero, Gregorium scilicet, Chrysostomum et Augustinum, isti qui ex Pharisaeis, sunt illi iidem qui missi fuerant a Iudaeis sacerdotes et Levitae. Quaedam enim secta erat inter Iudaeos, qui propter exteriorem cultum divisi erant ab aliis: unde et Pharisaei, idest divisi vocabantur; in qua quidem erant aliqui de sacerdotibus et Levitis, et aliqui de populo. Ut ergo nuntii maioris auctoritatis essent, miserunt sacerdotes et Levitas, qui erant ex Pharisaeis, ut eis nec sacerdotalis ordinis dignitas, nec religionis deesset auctoritas. Ideo autem Evangelista addit hoc quod dicitur <I>et qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis</I>, ut primo quidem rationem quaestionis Baptismi Ioannis, pro qua missi non fuerunt, assignet; quasi dicat: missi fuerunt, ut interrogarent a Ioanne quis esset. Sed quod quaerunt <I>quid ergo baptizas?</I> Fecerunt, quia erant ex Pharisaeis, quibus eorum religio ausum praebebat. Secundo, ut dicit Gregorius, ut ostendat qua intentione quaesierunt a Ioanne <I>tu quis es?</I> Pharisaei enim inter omnes alios insidiose, et calumniose se habebant ad Christum. Unde ipsi dixerunt ei, Matth. XII, 24: <I>in Beelzebub principe Daemoniorum Daemonia eiicit</I>. Ipsi etiam inierunt cum Herodianis consilium, <I>ut caperent Iesum in sermone</I>. Matth. XXII, 15. Et ideo per hoc quod dicit <I>qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis</I>, ostendit, quod calumniose se habebant, et ex invidia eum interrogaverunt. Interrogatio autem est de officio baptizandi, unde dicitur <I>et interrogaverunt eum, et dixerunt ei: quid ergo baptizas?</I> et cetera. Unde notandum est, quod non quaerunt ut sciant, sed ut impediant. Quia enim videbant multitudinem populi ad Ioannem currere, propter novum ritum baptizandi, et extraneum a ritu Pharisaeorum et legis, invidebant Ioanni, et conabantur pro posse impedire Baptismum eius; et ideo, se continere non valentes, suam manifestant invidiam, et dicunt <I>quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta?</I> Quasi dicant: non debes baptizare, ex quo negas te esse aliquem illorum trium in quibus praefiguratus est Baptismus, ut dictum est supra. Scilicet, <I>si tu non es Christus</I>, qui habiturus est fontem in ablutionem peccati; et si non es Elias, sive propheta, idest Eliseus, qui sicco vestigio Iordanem transiverunt, ut dicitur IV Reg. II, 8, quomodo audes baptizare? Similes istis sunt invidi, animarum profectum impedientes, <I>qui dicunt videntibus: nolite videre</I> etc.: Is. XXX, 10. Responsio autem est vera: unde dicit <I>respondit eis Ioannes, dicens: ego baptizo in aqua</I>. Quasi dicat: non debetis mirari, si ego, qui non sum Christus, nec Elias, nec propheta, baptizo: quia Baptismus meus non est completivus, sed imperfectus. Nam ad perfectionem Baptismi exigitur lotio corporis et animae; et corpus quidem secundum naturam lavatur aqua, anima vero non nisi spiritu. Unde <I>ego baptizo in aqua</I>, idest, corpore lavo corpus; veniet autem alius, qui perfecte baptizabit, scilicet in aqua et spiritu sancto; Deus et homo, qui et corpus aqua et spiritum spiritu lavabit, ita quod sanctificatio spiritus derivabitur ad corpus. Act. I, 5: <I>Ioannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini spiritu sancto non post multos hos dies</I>. Testimonium autem perhibet de Christo, cum dicit <I>medius autem vestrum stetit</I> etc., et primo per comparationem ad Iudaeos; secundo per comparationem ad seipsum, ibi <I>ipse est qui post me venturus est</I>. Ad Iudaeos autem comparat eum, dicens <I>medius autem vestrum stetit</I>; quasi dicat: ego imperfectum opus feci; sed est alius qui perficiet opus meum, qui <I>medius vestrum stetit</I>. Quod quidem exponitur multipliciter. Uno siquidem modo, secundum Gregorium, Chrysostomum et Augustinum, ut referatur ad communem Christi conversationem inter homines, quia, secundum naturam humanam, aliis hominibus similis apparuit; Phil. II, 6: <I>qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo</I>. Et secundum hoc dicit <I>medius vestrum stetit</I>, idest multoties conversatus est quasi unus ex vobis; Lc. XXII, v. 27: <I>ego in medio vestrum sum. Quem vos nescitis</I>, idest, hoc quod Deus factus est homo, capere non potestis. Item, <I>nescitis</I> quam magnus sit secundum naturam divinam, quae in eo latebat; Iob XXXVI, 26: <I>ecce dominus magnus vincens scientiam vestram</I>. Et ideo, ut Augustinus dicit, <I>accensa est lucerna</I>, scilicet Ioannes, <I>ut inveniatur Christus</I>. Ps. CXXXI, 17: <I>paravi lucernam Christo meo</I>. Alio modo exponitur, secundum Origenem, et hoc dupliciter. Primo ut referatur ad Christi divinitatem; et secundum hoc <I>medius vestrum</I>, idest in medio omnium rerum, <I>stetit</I>, scilicet Christus: quia ipse secundum quod verbum a principio creaturae implevit universam creaturam. Ier. XXIII, 24: <I>caelum et terram ego impleo. Quem tamen vos nescitis</I>, quia, ut dicitur supra, <I>in mundo erat (...) et mundus eum non cognovit</I>. Alio modo ut referatur ad causalitatem humanae sapientiae, et dicatur <I>medius vestrum stetit</I>; idest, in intellectu omnium relucet: quia quicquid lucis et sapientiae est in hominibus, provenit eis ex participatione verbi. Et dicit <I>in medio</I>, quia in medio hominis corporaliter est cor, cui attribuitur quaedam sapientia et intellectus: unde, licet intellectus non habeat organum corporale, tamen quia cor est principale organum, consuevit accipi pro intellectu; unde in medio stare dicitur secundum hanc similitudinem, inquantum <I>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Quem</I> tamen <I>vos nescitis</I>; quia, ut dicitur supra, <I>lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt</I>. Quarto modo exponitur ut referatur ad propheticam Christi praenuntiationem, ut sic respondeatur principaliter Pharisaeis, qui continue Scripturas veteris testamenti, in quibus praenuntiabatur Christus, inquirebant, et tamen eum non cognoscebant. Et secundum hoc dicitur <I>medius vestrum stetit</I>; idest, in sacra Scriptura, quam vos semper revolvitis; infra V, 39: <I>scrutamini Scripturas. Quem tamen vos nescitis</I>, quia cor vestrum induratum est propter infidelitatem et oculi vestri excaecati sunt, ut non agnoscatis praesentem, quem creditis futurum. Comparat autem Christum ad se Ioannes, cum dicit <I>ipse est qui post me venturus est</I>. Ubi primo ponit excellentiam Christi ad seipsum; secundo vero excellentiae immensitatem ostendit, ibi <I>cuius non sum dignus ut solvam corrigiam calceamenti</I>. Excellentiam autem Christi ad seipsum ostendit et quantum ad ordinem praedicationis, et quantum ad ordinem dignitatis. Quantum quidem ad ordinem praedicationis, Ioannes primo innotuit. Et ideo dicit <I>ipse est qui post me venit</I>, ad praedicandum, baptizandum et moriendum; quia, ut dicitur Lc. I, 76, <I>praeibis ante faciem domini, parare vias eius</I>. Sed Ioannes quidem praecessit Christum, sicut imperfectum perfectum, et sicut dispositio formam; sicut dicitur I Cor. c. XV, 46: <I>non prius quod spirituale, sed quod animale</I>. Nam tota vita Ioannis fuit quoddam praeparatorium ad Christum; unde dixit supra <I>ego vox clamantis in deserto</I>. Sed Christus praecessit Ioannem et nos omnes, sicut perfectum imperfectum, et sicut exemplar exemplatum. Matth. XVI, 24: <I>si quis vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me</I>; I Pet. c. II, 21: <I>Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum</I>. Quantum vero ad ordinem dignitatis, cum dicit <I>qui ante me factus est</I>, idest, mihi praelatus est, et dignitate praepositus; quia, ut dicit infra III, 30, <I>me oportet minui, illum autem crescere</I>. Immensitatem autem excellentiae assignat cum dicit <I>cuius ego non sum dignus ut solvam eius corrigiam calceamenti</I>. Quasi dicat: non intelligatis ipsum mihi in dignitate praepositum sicut unus homo praefertur alteri, sed tam excellenter, quod nihil sum in comparatione ad ipsum. Et hoc patet, quia <I>non sum dignus ut solvam corrigiam calceamenti eius</I>: quod est minimum obsequium quod hominibus fieri potest. Ex quo patet quod Ioannes multum accesserat ad Dei cognitionem, inquantum ex consideratione infinitae magnitudinis Dei se totaliter vilipendebat, et nihil se esse dicebat. Sicut Abraham, cum Deum cognovisset, dicebat, Gen. XVIII, 27: <I>loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis</I>. Sic Iob c. XLII, 5, cum dominum vidisset, dixit: <I>nunc oculus meus videt te; idcirco ipse me reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere</I>. Sic Is. XL, 17, postquam vidit gloriam Dei dixit: <I>omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo</I>. Et haec quidem expositio est litteralis. Exponitur autem et mystice. Uno modo secundum Gregorium, ut per calceamentum, quod fit de pellibus mortuorum animalium, intelligatur humana natura mortalis, quam Christus assumpsit; Ps. LIX, 10: <I>in Idumaea extendam calceamentum meum</I> et cetera. Corrigia autem calceamenti eius, est ipsa unio divinitatis et humanitatis, quam nec Ioannes, nec aliquis, potest solvere nec potuit plene investigare, cum talis esset quod hominem faceret Deum, et Deum hominem. Et ideo dicit <I>cuius non sum dignus ut solvam corrigiam calceamenti</I>; idest, ut explicem mysterium incarnationis et cetera. Intelligendum est plene et perfecte: nam quoquo modo et Ioannes et alii praedicatores, licet imperfecte, solvunt corrigiam calceamenti. Alio modo exponitur, quia in veteri lege praeceptum erat, Deut. XXV, 5-10 quod quando aliquis moriebatur sine liberis, frater defuncti uxorem defuncti recipere tenebatur, et ex ea semen fratri suo suscitare; quod si nollet eam in uxorem recipere, tunc aliquis propinquus defuncti eam recipere volens, debebat eum discalceare in signum huius cessionis, et illam in uxorem recipere, et domus eius debebat vocari domus discalceati. Secundum hoc ergo dicit <I>cuius non sum dignus corrigiam calceamenti solvere</I>; idest, non sum dignus habere sponsam, quae sibi debetur, Ecclesiam. Quasi dicat: non sum dignus ut vocer sponsus Ecclesiae, quae consecratur Christo in Baptismo spiritus; ego autem baptizo in aqua tantum. Infra III, 29: <I>qui habet sponsam, sponsus est</I> et cetera. Locus autem, ubi praedicta facta sunt, subditur consequenter, cum dicit <I>haec in Bethania facta sunt trans Iordanem</I>. Sed circa hoc primo consurgit quaestio. Cum Bethania sit in monte oliveti quod est iuxta Ierusalem, sicut dicitur Io. XI, 1 et Matth. XXVI, 6 quomodo dicit quod facta sunt trans Iordanem, qui multum distabat ab Ierusalem? Sed dicendum, secundum Origenem et Chrysostomum, quod non debet dici Bethania, sed Bethabora, quae est quaedam villa ultra Iordanem: et hoc quod dicit Bethania, corruptum est vitio scriptorum. Sed quia tam libri Graeci quam Latini habent Bethania, ideo dicendum est aliter, quod est duplex Bethania: una quae est prope Ierusalem in latere montis oliveti, alia trans Iordanem, ubi erat Ioannes baptizans. Quod autem mentionem facit de loco, habet rationem litteralem et mysticam. Litteralem quidem secundum Chrysostomum, quia Ioannes scribebat Evangelium istud viventibus forte aliquibus qui et tempus quo ista facta sunt, et locum viderunt, et ideo quasi ad maiorem certitudinem illos testes facit illorum quae viderant. Mysticam vero, quia haec loca conveniunt Baptismo. Nam, si dicatur Bethania, quae domus obedientiae interpretatur, significat quod necesse est per obedientiam fidei ad Baptismum pervenire; Rom. I, 5: <I>ad obediendum fidei in omnibus gentibus</I>. Si vero dicatur Bethabora, quae interpretatur domus praeparationis, significat quod per Baptismum praeparatur homo ad vitam aeternam. Nec vacat mysterio quod trans Iordanem sit. Iordanis enim interpretatur descensus eorum; et, secundum Origenem, significat Christum, qui descendit de caelis, ut dicit ipse: <I>descendi de caelo, ut facerem voluntatem patris mei</I>. Unde dicitur Eccli. XXIV, 41: <I>ego quasi fluvius Dorix</I>. Per ipsum autem omnes ingredientes in hunc mundum, mundari convenit, secundum illud Apoc. I, 5: <I>lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo</I>. Convenienter etiam Iordanis Baptismum significat. Ipse enim confinium est inter illos qui acceperunt sortes hereditatis a Moyse ex una parte Iordanis, et illos qui acceperunt a Iosue ex alia; et ita Baptismus quasi quoddam confinium est inter Iudaeos et gentiles, qui proficiscuntur illuc, ut se lavent ad Christum venientes, ut opprobrium peccati deponant. Sicut enim filios Israel terram promissionis intrantes oportuit transire Iordanem, ita et per Baptismum oportet patriam caelestem intrare. Dicit autem <I>trans Iordanem</I>, ut insinuet quod etiam transgressoribus et peccatoribus Baptismum poenitentiae praedicabat Ioannes; unde et dominus, Matth. c. IX, 13: <I>non veni vocare iustos, sed peccatores</I>.</P> 126 praesens. Planum est tamen quod illud quod voce significatur,
111 <BR> 127 interius existens in anima, prius est quam ipsum verbum exteriori
112 <DIV CLASS="D">Lectio 14</DIV> 128 voce prolatum, utpote causa eius existens. Si ergo volumus scire
113 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 14"><A NAME="87432"><SPAN CLASS="ref">[87432] Super Io., cap. 1 l. 14 </SPAN></A>Supra Ioannes perhibuit testimonium Christo interrogatus; hic vero perhibet aliud testimonium Christo spontaneus. Et primo quidem fert ipsum testimonium; secundo testimonium latum confirmat, ibi <I>et testimonium perhibuit Ioannes</I>. Circa primum autem primo quidem describuntur circumstantiae testimonii; secundo ponitur ipsum testimonium, ibi <I>ecce agnus Dei</I>; tertio excluditur suspicio testis, ibi <I>et ego nesciebam eum</I>. Describuntur autem circumstantiae. Una quidem ex parte temporis. Unde dicit <I>altera die</I>: in quo quidem commendatur Ioannis constantia, quia non uno die, non semel tantum, sed pluribus diebus et multoties Christo testimonium perhibebat. Ps. CXLIV, 2: <I>per singulos dies benedicam tibi</I>. Commendatur etiam eius profectus: quia non debet nobis succedere una dies sicut alia; sed quae succedit debet esse altera, idest melior; iuxta illud Ps. LXXXIII, 8: <I>ibunt de virtute in virtutem</I>. Alia circumstantia ponitur ex parte modi testificandi, quia <I>vidit Ioannes Iesum</I>: in quo insinuatur certitudo. Nam testimonium de visu certissimum est. Alia vero circumstantia ponitur ex parte eius cui testimonium perhibetur. Unde dicit <I>Iesum ad se venientem</I>, scilicet de Galilaea, ut dicitur Matth. III, 13: <I>venit Iesus a Galilaea</I>. Nec tamen intelligendum est de adventu quo venit ad Baptismum, de quo ibi loquitur Matthaeus, sed de alio adventu quo iam baptizatus, et circa Iordanem aliquamdiu commoratus, venit ad Ioannem, alias non dixisset: <I>super quem videris spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in spiritu sancto. Et ego vidi</I> et cetera. Iam ergo viderat eum, et spiritum super eum descendentem quasi columbam etc., ut infra dicit. Huius autem Christi ad Ioannem adventus post Baptismum una causa fuit ut testimonium Ioannis certificaretur. Dixerat enim Ioannes de Christo: <I>ipse est qui post me venturus est</I>: nam aliquis posset errare in cognitione venturi, cum adesset; venit ad Ioannem, ab eo digito ostendendus, dicente Ioanne <I>ecce agnus Dei</I> et cetera. Alia ratio ut excluderet errorem. Posset enim aliquis credere quod Christus prima vice, cum venit ad Baptismum, venerit ad Ioannem sicut a peccatis purgandus. Christus ergo, ut hoc excluderet, venit etiam ad eum post Baptismum. Unde signanter dicit Ioannes <I>ecce qui tollit</I>. Peccatum nullum fecit, sed venit peccatum tollere. Venit etiam ut praeberet humilitatis exemplum: quia, ut dicitur Eccli. III, 20, <I>quanto maior es, humilia te in omnibus</I>. Et advertendum, quod sicut Christo iam concepto, quando virgo mater ascendit in montana cum festinatione, Elisabeth matrem Ioannis visere, Ioannes in utero matris existens, nec loqui valens, reverentiam Christo et tripudium faciens, exultavit in utero; ita et nunc, Christo ex humilitate ad eum venienti testimonium et reverentiam praebet, et in vocem prorumpit, dicens <I>ecce agnus Dei</I> et cetera. Ubi testimonium Ioannis ponitur: in quo quidem ostendit virtutem Christi, et dignitatem eius, ibi <I>hic est de quo dixi</I>. Virtutem quidem ostendit dupliciter. Primo proponendo figuram; secundo exponendo eam, ibi <I>ecce qui tollit peccata mundi</I>. Circa primum sciendum est, quod, sicut dicit Origenes, in veteri lege consueverunt quinque animalia offerri in templo: tria de terrestribus, scilicet vitulus, capra et ovis, sed ovium quidem aries, ovis et agnus; de volatilibus vero duo, turtur scilicet, et columba: quae quidem omnia praefigurativa fuerunt veri sacrificii, quod est Christus, qui <I>semetipsum obtulit oblationem Deo</I>, ut dicitur Eph. V, 2. Quare ergo Baptista Christo testimonium perhibens, agnum specialiter nominavit? Huius ratio est, quia sicut dicitur Num. XXVIII, v. 3 s., licet alia fierent sacrificia in templo ceteris temporibus, unum tamen erat quotidianum, in quo iugiter unus agnus mane, et alius vespere offerebatur; nec hoc mutabatur unquam, sed tamquam principale observabatur, alia vero ex adiuncto. Et ideo per agnum, qui erat principale sacrificium, significatur Christus, qui est principale sacrificium. Nam licet omnes sancti, qui pro fide Christi passi sunt, prosint ad salutem fidelium, hoc tamen non habent nisi inquantum super oblationem agni, quasi oblatio adiuncta principali sacrificio, immolantur. Offertur quidem mane et vespere, quia per Christum patet aditus ad intelligibilia divinorum contemplanda et fruenda, quod pertinet ad cognitionem matutinam; et instruimur quomodo utamur terrenis absque inquinamento, quod pertinet ad vespertinam. Et ideo dicit: <I>ecce agnus Dei</I>, etc., idest per agnum significatus. Dicit autem <I>Dei</I>, quia in Christo sunt duae naturae, humana scilicet et divina. Et quod hoc sacrificium esset virtuosum ad purgandum et sanctificandum a peccatis, habet ex virtute divinitatis, inquantum scilicet <I>Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi</I>, II Cor. V, v. 19. Vel dicitur <I>agnus Dei</I>, quasi oblatus a Deo, scilicet ab ipso Christo, qui est Deus; sicut dicitur oblatio hominis, quam homo offert. Vel dicitur <I>agnus Dei</I>, scilicet patris: quia ipse providit homini oblationem ad offerendum pro peccatis sufficientem, quam homo per se habere non potest. Unde Gen. c. XXII, 7, cum Isaac quaereret ab Abraham: <I>ubi est victima holocausti?</I> Respondit: <I>Deus providebit sibi victimam holocausti</I>. Rom. VIII, v. 32: <I>proprio filio suo non pepercit Deus; sed pro nobis omnibus tradidit illum</I>. Dicitur autem Christus agnus primo propter puritatem; Ex. XII, 5: <I>erit agnus anniculus</I> etc.; I Petr. I, 18: <I>non corruptibilibus auro vel argento redempti estis</I>. Secundo propter mansuetudinem; Is. LIII, 7: <I>quasi agnus coram tondente se obmutuit</I>. Tertio propter fructum, Prov. XXVII, 26: <I>agni sunt tibi ad vestimentum tuum</I>. Et hoc quantum ad indumentum, iuxta illud Rom. XIII, v. 14: <I>induimini dominum Iesum Christum</I>. Et quantum ad cibum, infra VI, 52: <I>caro mea est pro mundi vita</I>. Et ideo dicebat Isaias, c. XVI, 1: <I>emitte agnum, domine, dominatorem terrae</I>. Consequenter propositam figuram exponit cum dicit <I>qui tollit peccata mundi</I>, idest aufert; quod in lege nec per agnum, nec per alia sacrificia auferri poterat, quia, ut dicitur Hebr. X, 6: <I>impossibile est per sanguinem taurorum et hircorum auferri peccata</I>. Sanguis iste <I>tollit</I>, idest aufert, <I>peccata mundi</I>. Oseae ult., 3: <I>omnem aufert iniquitatem</I>. Vel <I>tollit</I>, idest in se accipit, <I>peccata</I> totius <I>mundi</I>; quia, ut dicitur I Petr. II, v. 24, <I>qui peccata nostra pertulit in corpore suo</I>. Is. LIII, 4: <I>dolores nostros ipse tulit, et languores nostros ipse portavit</I>. Dicit autem, secundum Glossam, <I>peccatum</I>, et non peccata, ut ostendat in universali, quod abstulit totum genus peccati; I Io. II, 2: <I>ipse est propitiatio pro peccatis nostris</I>. Vel quia pro uno peccato, scilicet originali, mortuus; Rom. V, 12: <I>per unum hominem peccatum intravit in mundum</I> et cetera. Supra perhibuit Baptista testimonium Christo quantum ad eius virtutem; hic vero perhibet testimonium quantum ad eius dignitatem, comparans eum sibi tripliciter. Et primo quantum ad officium et ordinem praedicationis; unde dicit <I>hic</I>, scilicet agnus, digito eum demonstrans, <I>est</I> ille <I>de quo dixi</I>, scilicet in eius absentia, <I>post me venit vir</I>, ad praedicandum et baptizandum, qui post me venit nascendo. Dicitur autem vir Christus ratione perfectae aetatis: quia quando incepit docere post Baptismum, iam erat in aetate perfecta; Lc. III, 23: <I>Iesus erat incipiens quasi annorum triginta</I>. Item, ratione perfectionis omnium virtutum quae in eo fuerunt; Is. IV, 1: <I>apprehendent septem mulieres</I>, idest virtutes, <I>virum unum</I>, scilicet Christum perfectum. Zach. VI, 12: <I>ecce vir, oriens nomen eius</I>: quia ipse est origo omnium virtutum in aliis. Item, ratione desponsationis; quia ipse sponsus est Ecclesiae; Oseae II, 16: <I>vocabis me virum</I> etc.; II Cor. XI, 2: <I>despondi vos uni viro</I>. Secundo quantum ad ordinem dignitatis, cum dicit <I>qui ante me factus est</I>. Quasi dicat: licet post me venerit ad praedicandum, tamen <I>ante me</I> idest praelatus mihi factus est dignitate. Cant. II, 8: <I>ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles</I>. Collis unus fuit Ioannes Baptista, quem Christus transilivit: quia, ut dicitur infra III, 30: <I>me oportet minui, illum autem crescere</I>. Tertio quantum ad ordinem durationis, cum dicit <I>quia prior me erat</I>. Quasi dicat: non mirum si praefertur mihi dignitate, quia, etsi posterior sit tempore, est tamen prior aeternitate <I>quia prior me erat</I>. Ex hoc autem duplex error destruitur. Error Arii: quia non dicit prior me factus est ut sit creatura, sed <I>prior me erat</I>, ab aeterno ante omnem creaturam; Prov. VIII, 25: <I>ante omnes colles generavit me dominus</I>. Item error Pauli Samosateni: quia dixit <I>prior me erat</I>, ut ostendat, quod non ex Maria sumpserat exordium. Nam, si essendi principium sumpsisset ex virgine, non extitisset utique prior praecursore, qui Christum in sex mensibus secundum generationem praecedebat humanam. Consequenter cum dicit <I>et ego nesciebam eum</I>, excludit falsam suspicionem a suo testimonio. Posset enim aliquis dicere, Ioannem testimonium perhibuisse Christo propter affectionem specialis familiaritatis quam ad ipsum habebat; et ideo hoc excludens Ioannes, dicit <I>ego nesciebam eum</I>: nam Ioannes in deserto a pueritia sua conversatus est. Licet autem miracula multa facta sint in nativitate Christi, puta de magis et de stella, et huiusmodi, tamen non erant nota Ioanni: tum quia infans erat secundum aetatem, tum quia ad desertum secedens, Christi familiaritatem non habuit. Medio vero tempore a nativitate usque ad Baptismum, nullum miraculum Christus operatus est; sed conformis conversatione aliis erat, et sua virtus ignota omnibus existebat. Quod autem medio tempore non fuerit miracula operatus usque ad triginta annos, patet per hoc quod dicitur infra II, 11: <I>hoc fecit initium signorum Iesus</I> et cetera. Ex quo apparet falsitas libri de infantia salvatoris. Ideo autem non fecit miracula medio tempore, ut non putaretur mysterium circumcisionis et incarnationis phantasma esse, si non se habuisset aetate sicut alii infantes. Et ideo demonstrationem scientiae et virtutis suae in aliud distulit tempus, in quo alii homines scientia et virtute vigere consueverunt. Iuxta quod dicitur Lc. II, 52: <I>puer autem proficiebat gratia et sapientia</I>; non quod ipse virtutem et sapientiam ante non habitam susciperet, cum in eis fuerit ab instanti suae conceptionis perfectus, sed quia virtus eius et sapientia magis innotescebat hominibus. Is. c. XLV, 15: <I>vere tu es Deus absconditus</I>. Ideo ergo Ioannes nesciebat eum, quia nulla signa adhuc de eo viderat, neque aliis per signa innotuerat. Unde subdit <I>sed ut manifestetur in Israel, propterea ego veni in aqua baptizans</I>. Quasi dicat: totum ministerium meum est ad manifestationem. Supra, <I>non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine</I>. Dicit autem <I>veni in aquam baptizans</I>, ad differentiam Baptismi Christi. Quia Christus non in aqua solum baptizavit, sed in spiritu, conferens gratiam; unde et Baptismus Ioannis fuit significativum tantum, non effectivum. Manifestavit autem Baptismus Ioannis Christum tripliciter. Primo scilicet per Ioannis praedicationem. Licet enim Ioannes etiam sine Baptismo potuisset praedicando parare viam domino, et inducere turbas ad Christum, tamen propter novitatem officii plures ad eum concurrebant quam si sine Baptismo praedicatio facta esset. Secundo profuit Baptismus Ioannis propter Christi humilitatem, quam demonstravit, baptizari volens a Ioanne; Matth. III, 13: <I>venit Christus ad Ioannem ut baptizaretur ab eo</I>. In quo quidem exemplum humilitatis praebuit, ut scilicet nullus, quantumcumque magnus, dedignetur a quocumque ad hoc ordinato, sacramenta suscipere. Tertio, quia Christo baptizato a Ioanne, affuit virtus patris in voce, et spiritus sanctus in columba, per quam virtus Christi et dignitas magis manifestata fuit. Lc. III, 22: <I>et vox patris intonuit: hic est filius meus dilectus</I>. Consequenter cum dicit <I>et testimonium perhibuit Ioannes</I> ipse magna quae testatus est de Christo quod totius orbis terrarum solus peccata tolleret, confirmat auctoritate Dei. Et circa hoc tria facit. Primo proponit visionem; secundo praebet de intellectu visionis instructionem, ibi <I>et ego nesciebam eum</I>; tertio suam ex ipsa visione conceptionem ostendit, ibi <I>et ego vidi, et testimonium perhibui</I>. Visionem quidem proponit cum dicit <I>vidi spiritum descendentem quasi columbam de caelo</I>. Quod quidem quando factum fuerit, Ioannes Evangelista non refert; sed Matthaeus et Lucas dicunt hoc factum fuisse quando Christus baptizatus est a Ioanne. Et quidem congruebat quod spiritus sanctus adesset baptizato et Baptismo. Baptizato namque congruebat, quia sicut filius existens a patre, manifestat patrem infra XVII, 6: <I>pater, manifestavi nomen tuum</I> etc., ita et spiritus sanctus a filio existens, filium manifestat. Infra XVI, 14: <I>ille me clarificabit, quia de meo accipiet</I> et cetera. Baptismo autem congruit, quia Baptisma Christi est inchoativum et consecrativum nostri Baptismatis. Nostrum autem Baptisma consecratur per invocationem sanctae Trinitatis; Matth. ult., 19: <I>baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti</I> et cetera. Quod ergo nos invocamus in Baptismo nostro, affuit Baptismo Christi, scilicet pater in voce, spiritus sanctus in columba, filius in humana natura. Dicit autem <I>descendentem</I>, quia cum descensus duos terminos habeat, scilicet principium sursum et terminum deorsum, quantum ad utrumque convenit Baptismo. Est enim duplex spiritus, unus mundi et alius Dei. Et spiritus quidem mundi est amor mundi, qui non est desursum, sed ab inferiori ascendit in hominem, et eum descendere facit; spiritus autem Dei, scilicet Dei amor, desursum descendit ad hominem, et eum ascendere facit. I Cor. II, 12: <I>nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed spiritum Dei</I>. Quia ergo ille spiritus de supernis est, ideo dicit <I>descendentem</I>. Similiter etiam, quia impossibile est creaturam recipere Dei bonitatem in tanta plenitudine, secundum quod convenit Deo, ideo bonitatis ipsius ad nos derivatio, est quasi quidam descensus; Iac. I, 17: <I>omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a patre luminum</I>. Sed quia spiritus sanctus in sua natura videri non potest, ut dicitur infra III, 8: <I>spiritus ubi vult spirat, et nescis unde veniat, aut quo vadat</I>, spiritus etiam non est descendere, sed ascendere. Ez. VIII, 3: <I>elevavit me spiritus</I> et cetera. Ideo consequenter Evangelista modum visionis et descensus exponit, dicens, hic non fuisse in spiritu, idest natura sed in specie columbae, in qua apparuit: unde dicit <I>quasi columbam</I>. Et hoc quidem congrue, ut scilicet filius Dei per carnem visibilis factus, manifestaretur per spiritum sanctum visibili specie columbae. Quae quidem columba non est assumpta a spiritu sancto in unitatem personae, sicut humana natura assumpta est a filio Dei. Cuius ratio est, quia filius apparuit non solum ut manifestator, sed ut salvator. Et ideo, secundum quod dicit Leo Papa, oportuit quod esset Deus et homo: Deus quidem, ut afferret remedium; homo vero, ut praeberet exemplum. Spiritus vero sanctus apparuit solum ad manifestandum, ad quod sufficiebat speciem corporalem assumere solum ad significationem quamdam. Utrum autem columba illa fuerit verum animal, et utrum praeexistens apparitioni: sciendum, quod rationabiliter dicitur illa fuisse vera columba. Venit enim spiritus sanctus ad manifestandum Christum, qui cum sit veritas, non nisi per veritatem manifestandus erat. Quantum vero ad secundum, dicendum, quod non praeextitit apparitioni; sed tunc virtute divina absque commixtione maris et feminae formata fuit, sicut et corpus Christi virtute spiritus sancti conceptum, non ex virili semine. Et tamen fuit vera columba, quia, ut Augustinus dicit in libro de agone Christiano, omnipotenti Deo, qui universam creaturam ex nihilo fabricavit, non erat difficile verum corpus columbae sine aliarum columbarum ministerio figurare, sicut non fuit difficile verum corpus in utero b. virginis sine naturali semine fabricare. Cyprianus in libro de unitate Ecclesiae: idcirco et in columba dicitur spiritus sanctus apparuisse, quia columba simplex animal et innocens est, non felle amarum, non morsibus ferum, non unguium laceratione violentum: hospitia humana diligere, unius domus consortium nosse, cum generat simul filios edere, cum conveniat volantibus invicem cohaerere, communi conversatione vitam suam degere, oris osculo concordiam pacis agnoscere, legem circa omnia unanimitatis implere. Quare autem potius in columba, quam in alia specie apparuit, multipliciter ratio assignatur. Primo quidem propter columbae simplicitatem. Nam columba simplex est; Matth. X, 16: <I>estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae</I>. Spiritus autem sanctus, quia facit respicere unum, scilicet Deum, simplices facit; et ideo in specie columbae apparet. Et quidem, secundum Augustinum, apparuit etiam super discipulos congregatos per ignem, quia quidam sunt simplices, sed tepidi; quidam autem ferventes, sed malitiosi. Ut ergo spiritu sanctificati dolo careant, spiritus in columbae specie demonstratur; et ne simplicitas frigiditate tepescat, demonstratur in igne. Secundo, propter caritatis unitatem. Nam columba amore multum fervet; Cant. VI, 8: <I>una est columba mea</I>. Ut ergo ostendat Ecclesiae unitatem, in specie columbae spiritus sanctus apparet. Nec te moveat quod discipulis dispartitae linguae apparuerunt, quando sedit supra singulos eorum spiritus sanctus, qui et dispartitus apparet, secundum diversa donorum officia, et tamen unit per caritatem; et sic propter primum apparuit in dispartitis linguis, ut dicitur I Cor. XII, 4: <I>divisiones gratiarum sunt</I>, in columbae specie propter secundum. Tertio, propter gemitum. Columba enim habet gemitum pro cantu; sic spiritus sanctus <I>postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus</I>, ut dicitur Rom. VIII, 26, et Nahum II, 7: <I>ancillae eius mirabantur</I>. Quarto, propter fecunditatem. Columba enim animal fecundissimum est, idcirco ad designandum fecunditatem gratiae spiritualis in Ecclesia, in specie columbae spiritus sanctus apparuit. Hic est quod Levit. V, 7 dominus pullos columbarum offerre praecepit. Quinto, propter columbae cautelam. Sedet enim super rivos aquarum, in quibus respiciens, falconem volitantem conspicit, et sibi ab eo cavet; Cant. V, 12: <I>oculi tui sicut columbae</I> et cetera. Unde, quia in Baptismo est nostra tutela et defensio, congrue in specie columbae spiritus sanctus apparuit. Respondet igitur figurae veteris testamenti. Sicut etenim columba deferens ramum virentis olivae, ostendit signum clementiae Dei his qui residui fuerant ex aquis diluvii; ita et in Baptismo veniens spiritus sanctus in columbae specie, ostendit signum divinae clementiae, quae baptizatis et peccata remittit, et gratiam confert. Dicit autem <I>manentem super eum</I>, quia in mansione quies designatur. Et quod spiritus sanctus in aliquo non quiescat, duplici de causa contingit. Una est ex peccato. Omnes enim alii homines, praeter Christum, vel sauciantur vulnere peccati mortalis, per quod effugatur spiritus sanctus, vel obfuscantur macula veniali, per quam aliqua operatio spiritus sancti impeditur. In Christo autem neque mortale, nec veniale, nec originale peccatum fuit: unde nec in eo fuit spiritus sanctus inquietatus; sed <I>super eum mansit</I>, idest quievit. Alia causa: quia quantum ad gratias gratis datas, non semper adest aliis sanctis potestas operandi. Sicut non semper adest sanctis potestas operandi miracula, nec prophetis spiritus prophetiae. Christus vero semper habuit potestatem ad omnem operationem virtutum et gratiarum: et ideo ad hoc designandum, <I>super eum mansit</I>. Unde hoc proprium signum fuit agnoscendi Christum, ut dicitur in Glossa Is. XI, 2: <I>requiescet super eum spiritus domini</I>. Quod intelligendum est de Christo, inquantum est homo, secundum quod est minor patre et spiritu sancto. Consequenter cum dicit <I>et ego nesciebam eum</I>, instruit de intellectu visionis praedictae. Quidam enim haeretici, scilicet Ebionitae, dicebant, Christum a principio nativitatis suae, neque Christum fuisse, nec filium Dei, sed ex tunc filius Dei et Christus esse incepit quando in Baptismo oleo spiritus sancti unctus fuit. Sed hoc falsum, quia in ipsa hora nativitatis Angelus dixit pastoribus, Lc. II, 11: <I>natus est vobis hodie salvator, qui est Christus dominus in civitate David</I>. Ne ergo aliquis crederet spiritum sanctum in Baptismo supra Christum descendisse, quasi de novo Christus indigeret spiritu ad sui sanctificationem, ideo causam sui descensus Baptista ostendit, dicens quod non descendit propter sui necessitatem, sed propter nos, ut scilicet gratia eius nobis manifestaretur. Et ideo dicit <I>ego nesciebam eum. Sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans</I>. Sed hic oritur quaestio. Dicit enim <I>qui misit me baptizare</I> etc., si dicatur quod pater misit eum, verum est; similiter si dicatur quod filius, manifestius, cum dicatur quod et pater et filius misit eum, quia Ioannes non est de illis de quibus dicit Ierem. c. XXIII, 21: <I>non mittebam eos, et ipsi currebant</I>. Quomodo ergo dicit <I>ego nesciebam eum</I>, si filius misit eum? Si dicatur, quod licet cognosceret eum secundum divinitatem, non tamen cognoscebat eum secundum humanitatem, nisi postquam vidit spiritum descendentem super eum, contra: spiritus enim sanctus descendit super Christum quando baptizatus est. Ioannes autem cognovit Christum antequam baptizaretur, alias non dixisset <I>ego debeo a te baptizari, et tu venis ad me?</I> Est ergo dicendum, quod tripliciter potest ad hanc quaestionem responderi. Uno modo, secundum Chrysostomum, ut referatur ad cognitionem familiaritatis, ut sit sensus <I>ego nesciebam eum</I>, scilicet familiariter. Et si obiiciatur, quod dicit Ioannes <I>ego a te debeo baptizari</I> etc., dicitur quod ista duo sunt ad diversa tempora referenda, ut hoc quod dicit <I>ego nesciebam eum</I>, referatur ad tempus diu ante Baptismum, in quo nondum Christo familiaris erat; hoc vero quod dicit <I>ego a te debeo baptizari</I>, referatur ad tempus illud in quo baptizatus est Christus, quando iam propter frequentem visitationem eius, Christus familiaris erat. Alio modo, secundum Hieronymum, dicendum quod erat Christus filius Dei et salvator mundi, et hoc quidem sciebat Ioannes; sed nesciebat eum per Baptismum mundi salvatorem: et ideo hoc quod nescivit addidit, scilicet quod <I>hic est qui baptizat in spiritu sancto</I>. Sed melius dicendum est, secundum Augustinum, quod aliquid scivit et aliquid nescivit, et hoc quod nescivit addidit, scilicet quod potestatem baptizandi, quam potuit fidelibus suis communicare, sibi soli retinuit. Et hoc est quod dicit <I>qui misit me baptizare in aqua (...) hic est</I>, singulariter scilicet, et solus, <I>qui baptizat in spiritu sancto</I>, et nullus alius: quia hanc potestatem sibi soli retinuit. Notandum autem, quod triplex potestas Christi attenditur in Baptismo. Una est efficientiae, qua mundat interius animam a macula peccati; quam quidem potestatem habet Christus inquantum est Deus, non autem inquantum homo; et haec potestas nulli alii potest communicari. Alia potestas est ministerii, quam quidem communicavit fidelibus; Matth. ult., 19: <I>baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti</I>. Et ideo sacerdotes, ut ministri, potestatem habent baptizandi; Christus autem, inquantum homo, minister dicitur, ut apostolus dicit sed tamen caput est omnium ministrorum Ecclesiae. Et quantum ad hoc habet singulariter potestatem excellentiae in sacramentis: quae quidem excellentia apparet in quatuor. Primo in sacramentorum institutione: quia nullus homo purus, nec etiam tota Ecclesia, posset sacramenta instituere, vel sacramenta mutare, aut a sacramentis absolvere. Nam sacramenta invisibilem gratiam conferunt ex eorum institutione; conferre autem gratiam solius Dei est: et ideo solus qui est verus Deus potest sacramenta instituere. Secundum est quantum ad meriti Christi efficaciam: nam ex merito passionis Christi sacramenta virtutem habent; Rom. VI, 3: <I>quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus</I>. Tertium est quia Christus potest conferre effectum Baptismi sine sacramento: quod solius Christi est. Quarto quia aliquo tempore Baptismus conferebatur ad invocationem nominis Christi; sed modo non ita fit. Quae quidem quatuor nulli hominum communicavit; licet aliquid eorum communicare potuisset, puta quod in nomine Petri, vel alicuius alterius, conferretur Baptismus, et forte aliquid aliorum. Sed hoc ideo non fuit factum ne fieret schisma in Ecclesia, si baptizati spem suam ponerent in illis in quorum nominationem baptizarentur. Et ideo didicit Ioannes per hoc quod spiritus sanctus descendit super eum, quod Christus solus est qui sua virtute interius baptizat. Et forte posset dici, quod cum dixit <I>ego a te debeo baptizari</I> etc. cognovit eum per internam revelationem; sed cum vidit spiritum sanctum descendentem super eum, cognovit eum per exterioris signi manifestationem. Et ideo utrumque modum cognitionis tangit. Primum, cum dicit <I>qui me misit baptizare, ille mihi dixit</I>, idest interius revelavit. Secundum, quando addidit <I>super quem videris spiritum descendentem (...) hic est qui baptizat</I>. Consequenter ostendit quid Baptista ex hac visione intellexit, scilicet quod Christus esset filius Dei; et hoc est quod dicit <I>et ego vidi</I>, scilicet spiritum descendentem super eum, et <I>testimonium perhibui, quia hic</I>, scilicet Christus, <I>est filius Dei</I>, scilicet verus et naturalis. Filii enim adoptivi patris fuerunt ad similitudinem filii Dei naturalis; Rom. VIII, 29: <I>quos praescivit conformes fieri imaginis filii sui</I>. Ille ergo debet filios Dei facere qui baptizat in spiritu sancto, per quem filii adoptantur; Rom. VIII, 15: <I>non enim accepistis spiritum servitutis (...) sed spiritum adoptionis</I> et cetera. Quia ergo iste, scilicet Christus, est qui baptizat in spiritu sancto, ideo recte concludit Baptista, quod est filius Dei verus et purus. I Io. ult., 20: <I>ut simus in vero filio eius</I> et cetera. Sed si alii viderunt spiritum sanctum descendentem super eum, quare non crediderunt? Respondeo, quia non erant dispositi ad hoc, vel forte quia soli Baptistae visio illa demonstrata est.</P> 129 quid est interius verbum mentis, videamus quid significat quod
114 <BR> 130 exteriori voce profertur. In intellectu autem nostro sunt tria:
115 <DIV CLASS="D">Lectio 15</DIV> 131 scilicet ipsa potentia intellectus; species rei intellectae, quae
116 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 15"><A NAME="87433"><SPAN CLASS="ref">[87433] Super Io., cap. 1 l. 15 </SPAN></A>Supra Evangelista posuit testimonia Baptistae ad turbas; hic consequenter ponit eius testimonia ad discipulos Ioannis. Et primo ponitur testimonium; secundo ostenditur testimonii fructus, ibi <I>et audierunt eum duo discipuli loquentem</I> et cetera. Circa primum tria facit. Primo describitur testis; secundo assignatur modus testificandi; tertio ponitur eius testimonium. Sed testis describitur, cum dicit <I>altera die iterum stabat Ioannes, et ex discipulis eius duo</I>. In hoc autem quod dicit <I>stabat</I>, tria notantur circa Ioannem. Scilicet doctrinae ipsius modus, qui differens fuit a modo doctrinae Christi, et discipulorum eius. Christus enim circumeundo docebat; unde dicitur, Matth. IV, 23, quod <I>circuibat Iesus totam Galilaeam</I> et cetera. Similiter et apostoli discurrendo per mundum, docebant; Mc. ult., 15: <I>euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae</I>. Sed Ioannes stando docebat; unde dicitur <I>stabat Ioannes</I>, scilicet in uno loco trans Iordanem, et instruebat de Christo omnes ad eum venientes. Ratio autem quare Christus et eius discipuli discurrendo docebant, est quia praedicatio Christi facta erat credibilis per miracula, et ideo circuibant diversa loca, ut miracula et virtutes Christi innotescerent. Praedicatio vero Ioannis non est confirmata miraculis, unde dicitur infra X, 41: <I>Ioannes signum fecit nullum</I>: sed merito et sanctitate vitae. Et ideo stabat in loco uno, ut diversi ad eum confluerent, et per eius sanctitatem ducerentur ad Christum. Similiter etiam si Ioannes sine miraculis discurrisset ad praenuntiandum Christum, eius testimonium incredibilius redderetur, cum videretur importune, et quasi ingerendo se hoc facere. Secundo notatur Ioannis constantia in veritate, quia Ioannes non fuit arundo vento agitata, sed firmus in fide, secundum illud I Cor. X, 12: <I>qui se existimat stare videat ne cadat</I>. Hab. II, 1: <I>super custodiam meam stabo</I>. Tertio allegorice notatur, quod stare allegorice idem est quod deficere; IV Reg. IV, 6: <I>stetitque oleum</I>, idest defecit. Stabat ergo Ioannes veniente Christo, quia cum venit veritas, defecit figura. Ioannes stat, quia lex transit. Modus autem testificandi ponitur certus, quia cum aspectu. Unde dicit <I>et respiciens Iesum ambulantem</I>. Ubi sciendum est, quod prophetae perhibuerunt testimonium Christo, Act. X, 43: <I>huic omnes prophetae testimonium perhibent</I>. Similiter et apostoli per mundum discurrentes, Act. I, 8: <I>eritis mihi testes in Ierusalem, et in omni Iudaea</I> et cetera. Sed tamen non per visum, neque de praesente, sed de absente. Prophetae quidem ut de futuro, apostoli vero ut de praeterito. Sed Ioannes, Christo sibi praesente et a se viso, testimonium perhibuit: et ideo dicit <I>et respiciens</I>, oculis corporis, et mentis, iuxta illud Ps. LXXXIII, 10: <I>respice in faciem Christi tui</I>; Is. LII, 8: <I>oculo ad oculum videbunt</I>. Sed dicit <I>ambulantem</I>, ut designet incarnationis mysterium, per quod Dei verbum mutabilem naturam assumpsit; infra XVI, 28: <I>exivi a patre, et veni in mundum</I>. Consequenter ponitur testimonium, cum dicit <I>ecce agnus Dei</I>, quod non solum est demonstrativum, sed admirativum virtutis ipsius; Is. IX, 6: <I>vocabitur nomen eius admirabilis</I>. Et vere admirabilis virtutis est iste agnus, qui occisus, leonem interfecit: illum, inquam, leonem de quo dicitur I Petr. ult., 8: <I>adversarius vester Diabolus, tamquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret</I>. Et ideo ipse agnus leo vocari meruit victor et gloriosus; Apoc. V, 5: <I>ecce vicit leo de tribu Iuda</I>. Breviter autem testimonium profert, dicens <I>ecce agnus Dei</I>, tum quia discipuli quibus hoc testimonium perhibebat, ex his quae audierant a Ioanne, iam satis instructi erant de Christo; tum etiam quia per hoc satis intelligitur tota intentio Ioannis, quae ad hoc solum erat ut eos ad Christum duceret. Nec dicit: ite ad eum, ne videantur discipuli gratiam praestare Christo, si eum sequerentur; sed commendat Christi gratiam, ut quasi in beneficium sibi computent, si Christum sequuntur. Et ideo dicit <I>ecce agnus Dei</I>; idest, ecce in quo est gratia, et virtus purgativa peccatorum: agnus enim offerebatur pro peccatis, ut dictum est. Consequenter ponitur fructus testimonii, cum dicit <I>et audierunt eum duo discipuli loquentem</I>, et primo ponitur fructus proveniens ex testimonio Ioannis et discipulorum eius; secundo vero ponitur fructus proveniens ex praedicatione Christi, ibi <I>in crastinum autem voluit exire in Galilaeam</I>. Circa primum primo ponitur fructus proveniens ex testimonio Ioannis; secundo fructus proveniens ex praedicatione unius discipulorum eius, ibi <I>erat autem Andreas frater Simonis Petri</I> et cetera. Circa primum duo facit. Primo ponitur inchoatio huius fructus ex testimonio Ioannis facta. Secundo ponitur consummatio facta per Christum, ibi <I>conversus autem Iesus</I> et cetera. Dicit ergo primo <I>et audierunt eum</I>, scilicet Ioannem, <I>duo discipuli</I>, qui erant cum eo, <I>loquentem (ecce agnus Dei) et secuti sunt Iesum</I>, ad litteram: euntes cum eo. Ubi quatuor, secundum Chrysostomum, considerari possunt. Primo quia hoc quod Ioannes loquitur et Christus tacet, et verbo Ioannis discipuli congregantur ad Christum, competit mysterio: Christus enim est sponsus Ecclesiae, Ioannes vero amicus et paranymphus sponsi. Officium autem paranymphi est sponsam tradere sponso, et loquendo, pacta tradere; sponsi autem est quasi prae verecundia tacere, et de sponsa iam habita pro velle disponere. Sic ergo discipuli traduntur a Ioanne Christo quasi desponsati per fidem. Ioannes loquitur, Christus tacet; sed tamen susceptos diligenter instruxit. Secundo vero quod cum Ioannes dignitatem Christi commendans dixit <I>ante me factus est</I>, et quoniam <I>non sum dignus solvere corrigiam calceamenti eius</I>, nullus conversus est; sed quando humilia de Christo, et incarnationis mysterio locutus est, tunc secuti sunt eum discipuli: quia humilia, et quae pro nobis passus est Christus, magis movent nos; et ideo dicitur Cant. I, 2: <I>oleum effusum nomen tuum</I>, idest misericordia, qua salutem omnium procurasti; et ideo statim sequitur <I>adolescentulae dilexerunt te nimis</I>. Tertio, quia verbum praedicationis est sicut semen cadens in diversas terras: in una quidem fructificat, in alia non. Ita et Ioannes cum praedicat, non omnes discipulos convertit ad Christum, sed duos tantum, scilicet qui bene dispositi erant; alii vero e contrario invidia moventur ad Christum: unde et quaestionem ei movent, ut dicitur Matth. IX, 14. Quartum est quod discipuli Ioannis audito eius testimonio de Christo, non statim ingesserunt se ad loquendum cum eo ex abrupto, sed quasi studiosi cum quadam verecundia singulariter loqui cum eo, et in secreto loco studuerunt. Eccle. VIII, 6: <I>omni negotio tempus est, et opportunitas</I>. Consequenter ponitur consummatio fructus, cum dicit <I>conversus autem Iesus</I>. Quod enim Ioannes inchoavit, consummatur per Christum, quia <I>neminem ad perfectum adduxit lex</I>, ut habetur Hebr. VII, 19. Et circa hoc Christus duo facit: primo enim examinavit discipulos sequentes; secundo eos instruxit, ibi <I>dicit eis: venite, et videte</I>. Circa primum primo ponitur Christi examinantis interrogatio; secundo discipulorum examinatorum responsio, ibi <I>qui dixerunt ei: Rabbi, ubi habitas?</I> Dicit ergo <I>conversus autem Iesus, et videns eos sequentes se, dixit eis</I>. Et quidem per litteralem sensum intelligendum est quod Christus eos praeibat, et hi duo discipuli eum sequentes, faciem eius minime videbant: et ideo Christus ut daret eis fiduciam, convertit se ad eos. In quo datur nobis intelligi, quod omnibus, qui Christum sequi incipiunt puro corde, dat fiduciam vel spem misericordiae; Sap. VI, 14: <I>praeoccupat eos qui se concupiscunt</I>. Convertit autem se Iesus ad nos, ut videatur a nobis: hoc erit in illa beata visione, quando ostendet nobis faciem suam, ut dicitur in Ps. LXXIX, 4: <I>ostende nobis faciem tuam, et salvi erimus</I>. Quamdiu enim in mundo isto sumus, videmus posteriora eius, quia per effectus in eius cognitionem venimus; unde dicitur Ex. XXXIII, 23: <I>posteriora mea videbis</I>. Item convertit se ut opem suae misericordiae nobis impendat. Hoc petebat Ps. LXXXIX, 13: <I>convertere, domine, aliquantulum</I> et cetera. Quamdiu enim Christus opem suae miserationis non impendit, videtur a nobis aversus. Conversus est ergo Iesus ad discipulos Ioannis eum sequentes, ut faciem suam eis ostenderet, et gratiam eis infunderet. Examinat autem eos specialiter de intentione. Sequentium namque Christum non eadem intentio est: quidam enim eum sequuntur propter bona temporalia; alii vero propter bona spiritualia. Et ideo quid isti intendant, dominus quaerit, dicens <I>quid quaeritis?</I> Non quidem ut discat, sed ut rectam intentionem aperientes, magis familiares faciat, et ostendat eos auditione dignos. Notandum autem, quod hoc est primum verbum quod Christus in isto Evangelio loquitur. Et congrue, quia primum quod quaerit Deus ab homine, est recta intentio. Et secundum Origenem, post sex verba quae Ioannes dixerat, Christus septimum locutus est. Primum namque Ioannes Baptista locutus est, quando testimonium perhibens de Christo, clamabat dicens <I>hic est de quo dixi</I>. Aliud quando dixit <I>non sum dignus solvere corrigiam calceamenti eius</I>. Tertium quando dixit <I>ego baptizo in aqua, medius autem vestrum stetit quem vos nescitis</I>. Quartum <I>ecce agnus Dei</I>. Quintum <I>vidi spiritum descendentem quasi columbam</I> et cetera. Sextum, cum hic dicit <I>ecce agnus Dei</I>. Et Christus septimum loquitur, ut intelligas mystice, quod quies, quae designatur per septimum diem, nobis est futura per Christum, et quod in ipso est plenitudo septiformis gratiae spiritus sancti. Consequenter respondent discipuli <I>qui dixerunt ei</I> et cetera. Et quidem interrogati de uno, duo respondent. Primo quidem quare Christum sequuntur, scilicet ut addiscant, unde et magistrum eum vocant <I>Rabbi (quod dicitur interpretatum magister)</I> quasi dicerent: quaerimus, ut nos doceas. Iam enim praecognoscebant quod dicitur Matth. XXIII, 10, <I>unus est magister vester Christus</I>. Secundo vero quod sequendo quaerunt, scilicet <I>ubi habitas?</I> Et quidem litteraliter dici potest quod in veritate domum Christi quaerebant. Propter enim mira et magna, quae a Ioanne de eo audierant, nolebant eum perfunctorie interrogare, nec semel tantum, sed frequenter et seriose; et ideo domum eius scire volebant, ut frequenter ad eum accederent, iuxta consilium sapientis, Eccli. VI, 36: <I>si videris sensatum, evigila ad illum</I>, et Prov. c. VIII, 34: <I>beatus qui audit me, et vigilat ad fores meas quotidie</I>. Allegorice autem in caelis est habitaculum Dei, secundum illud Ps. CXXII, 1: <I>ad te levavi oculos meos qui habitas in caelis</I>. Quaerunt ergo ubi Christus habitet, quia ad hoc debemus Christum sequi ut per eum ducamur ad caelos, idest ad gloriam caelestem. Moraliter autem interrogant <I>ubi habitas?</I> Quasi vellent scire, quales debent esse homines qui digni sunt quod Christus habitet in eis; de quo habitaculo dicitur Eph. II, 22: <I>aedificamini in habitaculum Dei</I>, et Cant. I, v. 6: <I>indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie</I>. Consequenter cum dicit <I>venite, et videte</I>, ponitur instructio discipulorum a Christo, et primo describitur ipsa instructio discipulorum a Christo; secundo commendatur discipulorum obedientia <I>venerunt, et viderunt</I>; tertio determinatur tempus <I>quia hora erat quasi decima</I>. Dicit ergo primo <I>venite, et videte</I>, scilicet ubi habitem. Sed hic est quaestio. Cum dominus dicat, Matth. VIII, 20, <I>filius hominis non habet ubi caput suum reclinet</I>, quare dicit <I>venite, et videte</I> ubi habito? Respondeo dicendum, secundum Chrysostomum, quod per hoc quod dixit dominus: <I>filius hominis non habet ubi caput suum reclinet</I>, demonstravit quod non habuit proprium habitaculum, non quod in domo alicuius alterius non maneret. Et ad hanc videndum istos invitabat, dicens <I>venite, et videte</I>. Mystice autem dicit <I>venite, et videte</I> quia habitatio Dei, sive gloriae, sive gratiae, agnosci non potest nisi per experientiam: nam verbis explicari non potest; Apoc. II, 17: <I>in calculo nomen novum</I> et cetera. Et ideo dicit <I>venite, et videte. Venite</I>, credendo et operando, <I>et videte</I>, experiendo et intelligendo. Notandum autem, quod quatuor modis pervenitur ad hanc cognitionem. Primo per bonorum operum actionem: unde dicit <I>venite</I>. Ps. XLI, 3: <I>quando veniam, et apparebo ante faciem domini</I>. Secundo per mentis quietem, seu vacationem; Ps. XLV, 11: <I>vacate, et videte</I>. Tertio per divinae dulcedinis gustationem; Ps. XXXIII, 9: <I>gustate, et videte, quoniam suavis est dominus</I>. Quarto per operationem devotionis; Thren. III, v. 41: <I>levemus corda nostra cum manibus orando</I> et cetera. Et ideo dicit dominus Lc. XXIV, v. 39: <I>palpate, et videte</I> et cetera. Consequenter ponitur discipulorum obedientia, quia statim sequitur <I>venerunt, et viderunt</I>, quia veniendo viderunt, et videntes non deseruerunt, unde dicitur <I>et manserunt ibi die illo</I> quia, ut dicitur infra c. VI, 45, <I>omnis qui audit a patre, et didicit, venit ad me</I>. Qui enim recedunt a Christo, non viderunt eum adhuc, sicut videre oportet. Isti autem qui perfecte credendo, eum viderunt, <I>manserunt ibi die illo</I>; audientes et videntes beatum diem, beatam noctem duxerunt; III Reg. X, 8: <I>beati viri tui, et beati servi tui, qui stant coram te semper</I>. Et ideo, ut dicit Augustinus, <I>aedificemus et nosmetipsi in corde nostro, et faciamus domum quo veniat ille, et doceat nos</I>. Et dicit <I>die illo</I>, quia nox esse non potest ubi est lumen Christi, ubi est sol iustitiae. Tempus autem determinatur consequenter, cum dicit <I>hora autem erat quasi decima</I>. Quod quidem Evangelista determinat, ut, secundum litteram, insinuet commendationem Christi, et discipulorum. Hora enim decima est in occasu diei: ex quo et Christus commendatur, qui tam studiosus erat ad docendum, quod nec propter temporis tarditatem eos docere distulit, sed in hora decima docuit eos; Eccle. XI, 6: <I>mane semina semen tuum, et vespere ne cesset manus tua</I>. Similiter etiam commendatur et discipulorum temperantia. Quia etiam hora decima qua consueverunt homines comedisse et esse minus sobrii ad perceptionem sapientiae, ipsi et sobrii et apti erant ad sapientiam audiendam, nec propter cibum, aut vinum impediebantur. Nec mirum, quia discipuli eius fuerant, scilicet Ioannis, cuius potus erat aqua, esca autem locusta et mel silvestre. Secundum autem Augustinum, per horam decimam lex signatur, quae in decem praeceptis data est. Erat ergo hora decima quando isti venerunt, et manserunt cum Christo, et ab eo erudiuntur, ut impleretur lex per Christum quae a Iudaeis impleri non poterat. Et ideo etiam in ipsa hora vocatus est Rabbi, idest magister. Consequenter cum dicit <I>erat autem Andreas frater Simonis Petri</I> etc. ponitur fructus quem fecit discipulus Ioannis conversus ad Christum. Et super hoc primo describitur discipulus; secundo fructus ab ipso inchoatus, ibi <I>invenit hic primum fratrem suum Simonem</I>; tertio ponitur consummatio fructus facta per Christum, ibi <I>intuitus autem eum Iesus dixit</I>. Describitur autem discipulus primo a nomine, cum dicit <I>erat autem Andreas</I>, idest virilis. Ps. XXX, 25: <I>viriliter agite, et confortetur cor vestrum</I>. Exprimit autem nomen, ut ostendatur eius privilegium: tum quia prior conversus est ad fidem Christi perfecte, tum etiam quia Christum praedicavit: unde sicut Stephanus fuit primus martyr post Christum, ita et Andreas fuit primus Christianus. Secundo describitur a cognatione, quia <I>frater Simonis Petri</I>: quia iunior erat. Et hoc quidem est ad commendationem suam, ut qui aetate posterior, fide efficiatur primus. Tertio a disciplina, quia <I>unus ex duobus qui audierant a Ioanne</I>. Et huius quidem nomen describitur ad ostendendum Andreae privilegium quod insignis fuerit. Alterius enim nomen tacetur: aut quia ille alius fuit Ioannes Evangelista, cuius consuetudo est in suo Evangelio cum de eo agitur, nomen suum non exprimere propter humilitatem; aut, secundum Chrysostomum, non fuit aliquis insignis, nec fecit aliquid magnum: unde non fuisset utilitas nomen eius ponere. Sic enim et Lucas, cap. X, nomina septuaginta duorum discipulorum, quos dominus binos misit ante faciem suam, non posuit, quia non erant solemnes personae et insignes, sicut apostoli fuerunt. Aut, secundum Alcuinum, ille discipulus fuit Philippus: et hoc patet, quia statim postquam Evangelista prosecutus est de Andrea, prosequitur de Philippo, dicens: <I>in crastinum autem voluit exire in Galilaeam, et invenit Philippum</I> et cetera. Quarto commendatur a devotionis studio: unde dicitur <I>et secuti fuerant eum</I>, idest Iesum. Iob XXIII, 11: <I>vestigia eius secutus est pes meus</I>. Fructus autem inchoatus per Andream ponitur, cum dicit <I>invenit hic primum Simonem fratrem suum</I>. Et primo insinuat apud quem fructum fecit, scilicet apud fratrem suum, ut commendet suae conversionis perfectionem: sicut enim Petrus dicit in itinerario Clementis, evidens signum perfectae conversionis alicuius est, cum conversus, quanto aliquis sibi est magis coniunctus, tanto magis satagit eum convertere ad Christum. Et ideo Andreas perfecte conversus non detinuit apud seipsum inventum thesaurum, sed festinat et currit cito ad fratrem, traditurus ei bona quae suscepit. Et ideo dicit <I>invenit hic</I>, scilicet Andreas, <I>primum</I>, idest primo adverbialiter, <I>fratrem suum Simonem</I>, quem quaerebat, ut sicut erat sanguine, ita faceret eum germanum fide. Prov. XVIII, 19: <I>frater qui adiuvatur a fratre quasi civitas firma</I>; Apoc. ult., 17: <I>qui audit, dicat, veni</I>. Secundo ponit verba quae dicit Andreas <I>invenimus Messiam (quod interpretatur Christus)</I>; ubi, secundum Chrysostomum, tacite respondet cuidam quaestioni. Scilicet, si quis eum interrogaret de quo instructi fuissent a Christo, in promptu est responsio, scilicet quod per testimonia Scripturae instruxit eum intantum quod cognosceret eum esse Christum. Et ideo dicit <I>invenimus</I>. Per quod etiam innuit quod diu cum desiderio eum quaesierat; Prov. III, 13: <I>beatus homo qui invenit sapientiam. Messia</I> Hebraice, quod Graece interpretatum est Christus, idest unctus Latine: quia specialiter unctus est oleo invisibili, idest spiritus sancti. Ideo signanter nomine isto manifestat eum: unde in Ps. XLIV, 8 dicitur: <I>unxit te Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus</I>, idest prae omnibus sanctis: nam omnes sancti isto oleo unguntur; sed iste singulariter unctus est, et singulariter sanctus. Ideo secundum Chrysostomum, non dicit Messiam simpliciter, sed cum adiectione articuli. Tertio ponit fructum quem fecit, quia <I>adduxit eum ad Iesum</I>, scilicet Petrum. In quo Petri obedientia commendatur: confestim enim occurrit, in hoc non tardans. Et Andreae devotionem considera: quia duxit eum ad Iesum, non ad se (sciebat enim se infirmum), et ideo eum ad Christum adducit, ut ipse eum instruat; instruens simul per hoc, quod hic debet esse praedicatorum conatus et studium, ut fructus praedicationis et studium non sibi vindicent, seu ad utilitatem et honorem proprium convertant, sed ut adducant ad Iesum, idest ad eius gloriam et honorem referant. II Cor. IV, 5: <I>non enim praedicamus nosmetipsos, sed Iesum Christum</I>. Consummatio autem huius fructus ponitur cum dicit <I>intuitus autem eum Iesus dixit</I>, et cetera. Ubi Christus, ad fidem divinitatis eum elevare volens, incipit quae divinitatis sunt opera facere, occulta praedicans. Et primo quidem quantum ad occulta praesentiae; unde <I>intuitus eum</I>, idest, statim cum vidit eum virtute divinitatis, consideravit, et dixit ei nomen suum: unde dicit <I>tu es Simon</I>. Nec mirum, quia, ut dicitur I Reg. XVI, v. 7, <I>homines vident ea quae apparent, Deus autem intuetur cor</I>. Congruit autem hoc nomen mysterio. Nam Simon interpretatur obediens; ut insinuet quod obedientia necessaria est ei qui conversus est ad Christum per fidem. Act. V, 32: <I>dat spiritum sanctum obedientibus sibi</I>. Secundo vero quantum ad occulta praeterita. Unde dicit <I>filius Ioanna</I>, quia hoc nomine vocatus est pater suus, vel, secundum Matthaeum, filius Iona, cum dicit <I>Simon Bariona</I>. Et utrumque congruit mysterio. Ioanna enim interpretatur gratia, ut insinuet quod homines per gratiam veniunt ad fidem Christi; Eph. II, 5: <I>gratia salvati estis</I> et cetera. Iona vero interpretatur columba, ut insinuet quod per spiritum sanctum, qui datus est nobis, firmamur in amore Dei, ut dicitur Rom. V, 5: <I>caritas Dei diffusa est in cordibus nostris</I>. Tertio vero quantum ad occulta futura; unde dicit <I>tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus</I>, et in Graeco caput. Et congruit mysterio, ut ille qui debet esse aliorum caput et Christi vicarius, firmitati inhaereret. Matth. XVI, 18: <I>tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam</I>. Sed hic est quaestio litteralis. Et primo quare Christus imposuit ei in principio suae conversionis nomen, et non voluit quod a principio nativitatis suae hoc nomine vocaretur? Ad hoc respondetur dupliciter. Secundum Chrysostomum, primo quidem quia nomina divinitus imposita aliquam eminentiam gratiae spiritualis designant. Quando autem Deus confert specialem gratiam alicui, ab ipsa nativitate nomen gratiam illam significans imponitur; sicut patet de Ioanne Baptista, qui ante a Deo est nominatus quam natus, quia fuit sanctificatus in utero matris. Aliquando autem aliter confertur eminentia gratiae specialis tempore procedenti; et talia nomina divinitus imponuntur non a principio nativitatis, sed in ipso processu temporis; sicut patet de Abraham et Sara, quibus nomina mutata sunt quando promissionem multiplicandi germinis acceperunt. Eodem modo et Petrus nominatur divinitus quando ad fidem Christi, et gratiam apostolatus vocatur, et specialiter quia constitutus est princeps apostolorum totius Ecclesiae; quod in aliis apostolis non est factum. Secundum Augustinum autem, quia si a principio fuisset nominatus Cephas, non apparuisset mysterium. Et ideo voluit dominus quod tunc nomen haberet, ut mutatione nominis, Ecclesiae mysterium appareret, quae in confessione fidei eius fundata erat. Petrus enim a petra dicitur; petra autem erat Christus. In Petri ergo nomine figurata est Ecclesia, quae supra firmam petram immobilem, idest Christum, aedificata est. Secunda quaestio est utrum hic fuerit impositum hoc nomen Simoni, an in Matthaeo cum dicitur <I>tu es Petrus</I>. Et ad hoc respondet Augustinus dicens, quod istud nomen hoc loco fuit Simoni impositum; sed quod dicit ei dominus in Matth. <I>tu es Petrus</I> etc. non est nominis impositio, sed impositi nominis commemoratio, ut quasi utatur illo nomine tamquam iam imposito. Alii autem dicunt, quod hoc nomen fuit impositum Simoni quando dominus dixit ei <I>tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam</I>. Hic vero non imponit ei hoc nomen, sed praesignat quod sit ei postmodum imponendum. Tertia quaestio est de vocatione Petri et Andreae: quia hic dicitur, quod fuerunt vocati iuxta Iordanem, quia fuerunt discipuli Ioannis; et Matth. IV, 18 dicitur, quod Christus vocavit eos iuxta mare Galilaeae. Et ad hoc dicendum, quod triplex fuit vocatio apostolorum. Prima fuit ad cognitionem, seu familiaritatem, et fidem; et de hac dicitur hic. Secunda fuit in officii praesignatione, de qua habetur Lc. V, 10: <I>ex hoc eris homines capiens</I>. Tertia fuit ad apostolatum, de qua dicitur Matth. IV, 18 s., quae fuit perfecta, quia postea non redierunt ad propria.</P> 132 est forma eius, se habens ad ipsum intellectum, sicut species
117 <BR> 133 coloris ad pupillam; et, tertio, ipsa operatio intellectus quae est
118 <DIV CLASS="D">Lectio 16</DIV> 134 intelligere. Nullum autem istorum significatur verbo exteriori voce
119 <P TITLE="Super Io., cap. 1 l. 16"><A NAME="87434"><SPAN CLASS="ref">[87434] Super Io., cap. 1 l. 16 </SPAN></A>Posito fructu qui provenit ex praedicatione Ioannis, et eius discipuli, consequenter Evangelista manifestat fructum qui provenit ex praedicatione Christi, et primo agit de conversione unius discipuli ad praedicationem Christi; secundo de conversione aliorum ad praedicationem discipuli ad Christum conversi, ibi <I>invenit Philippus Nathanaelem</I> et cetera. Circa primum tria facit. Primo ponitur discipuli vocandi occasio; secundo subditur ipsius discipuli vocatio; tertio describitur vocati discipuli conditio, ibi <I>erat autem Philippus a Bethsaida</I>. Occasio quidem vocationis fuit exitus Iesu a Iudaea. Et ideo dicitur <I>in crastinum</I> autem <I>voluit exire</I>, scilicet Iesus a Iudaea, <I>in Galilaeam, et invenit Philippum</I>. Ratio autem exitus Iesu in Galilaeam assignatur triplex: duae videlicet litterales, quarum una est quia postquam baptizatus fuerat a Ioanne, volens honorem deferre Baptistae, exivit in Galilaeam, a Iudaea recedens, ne sua praesentia offuscaret, et minueret Ioannis magisterium, dum adhuc statum haberet: docens nos honore invicem praevenire, ut dicitur Rom. XII, 10. Secunda ratio est quia in Galilaea non sunt insignes personae, infra VII, 52: <I>a Galilaea propheta non surgit</I> etc. et ideo voluit exire illuc Iesus, et eligere inde principes orbis terrae, qui sunt prophetis maiores, ut per hoc suam virtutem ostendat. Ps. CVI, 35: <I>posuit desertum in stagna aquarum</I>. Tertia ratio est mystica: quia Galilaea interpretatur transmigratio. Voluit ergo exire a Iudaea in Galilaeam ut insinuaret quod in crastinum, idest in die gratiae, scilicet Evangelii, exiret a Iudaea in Galilaeam, idest ad gentes salvandas; infra VII, 35: <I>numquid hic iturus est in dispersionem gentium?</I> Vocatio ergo discipuli est ad sequendum; et ideo dicit <I>invenit Philippum, et dicit ei: sequere me</I>. Et nota, quod aliquando homo invenit Deum, sed quasi ignotum; Prov. VIII, 35: <I>qui invenerit me, inveniet vitam, et hauriet salutem a domino</I>. Aliquando Deus invenit hominem, sed ut eum manifestet, et magnificet; Ps. LXXXVIII, 21: <I>inveni David servum meum</I>. Et sic Christus invenit Philippum, ut eum ad fidem et gratiam vocet: et ideo statim dicit <I>sequere me</I>. Quaestio est quare Iesus a principio non vocavit discipulos. Ad quod respondet Chrysostomus, quod noluit a principio aliquem vocare, antequam aliquis spontaneus ei adhaereret per praedicationem Ioannis: quia homines magis exemplo trahuntur quam verbis Ex. XXVI, <I>cortina trahit cortinam</I>. Quaeritur etiam quare Philippus statim ad unum verbum secutus est Christum, cum Andreas eum secutus fuerit audiens a Ioanne de Christo, Petrus autem ab Andrea. Ad hoc est triplex responsio. Una, quia Philippus iam instructus erat a Ioanne; quia, secundum unam expositionem supra positam, ille alius, qui cum Andrea secutus est Christum, erat Philippus. Alia ratio est quia vox Christi virtutem quamdam habebat ut non solum exterius, sed etiam interius cor moveret; Ier. XXIII, 29: <I>verba mea sunt quasi ignis</I>. Non enim vox Christi solum exterioribus dicebatur, sed fidelium interiora ad eius inflammabat amorem. Tertio, quia forte Philippus iam de Christo fuerat instructus ab Andrea et Petro, quia ex eadem villa erant; quod Evangelista videtur innuere per hoc quod subdit <I>erat autem Philippus a Bethsaida civitate Andreae et Petri</I>. In quo discipuli vocati conditio exprimitur: quia erat a Bethsaida. Et sic congruit mysterio. Bethsaida enim domus venatorum interpretatur: ut ostendat quales tunc animo erant Philippus, Petrus et Andreas, et quod de domo venatorum, congrue venatores ad capiendas animas ad vitam vocaret. Ier. XVI, 16: <I>mittam meos venatores</I> et cetera. Consequenter ponitur fructus discipuli ad Christum conversi, et primo ponitur inchoatio fructus facta a discipulo; secundo consummatio facta per Christum, ibi <I>vidit Iesus Nathanaelem</I>. Circa primum tria facit. Primo ponitur Annuntiatio Philippi; secundo responsio Nathanaelis, ibi <I>et dixit Nathanael</I>; tertio consequens admonitio Philippi, ibi <I>dicit ei Philippus</I>. Circa primum attende, quod sicut Andreas perfecte conversus studuit adducere fratrem suum ad Christum, ita et Philippus fratrem suum Nathanaelem. Et ideo dicit <I>invenit Philippus Nathanaelem</I>, quem forte quaerebat, sicut Andreas Petrum quaesierat: quod fuit signum perfectae conversionis. <I>Et dixit ei</I>. Nathanael interpretatur donum Dei; et quod aliquis ad Christum convertatur, ex dono Dei est. Annuntiat autem ei omnes prophetias et legem complementum habere, et desideria sanctorum patrum non esse frustrata, sed esse verificata, et quod eorum desideriis erat promissum a Deo, iam adimpletum esse. <I>Quem scripsit Moyses in lege et prophetis, invenimus Iesum</I>; per quod datur intelligi quod Nathanael erat satis peritus in lege, et quod etiam Philippus iam instructus de Christo, voluit Nathanaelem ex sibi notis, scilicet ex lege et prophetis, inducere ad Christum, et ideo dicit <I>quem scripsit Moyses</I> et cetera. Moyses enim de Christo scripsit; infra V, 46: <I>si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit</I>. Similiter prophetae de Christo scripserunt; Act. c. X, 43: <I>huic omnes prophetae testimonium perhibent</I>. Etiam attende, quod tria dicit de Christo Philippus, legi et prophetis consona. Primo quidem nomen; unde dixit <I>invenimus Iesum</I>. Et hoc consonat prophetis: Is. XIX, v. 20: <I>mittam eis salvatorem</I> etc.; Hab. ult., v. 18: <I>exultabo in Deo Iesu meo</I>. Secundo vero genus, unde duxit originem humanam cum dicit <I>filium Ioseph</I>, scilicet qui erat de domo David et familia. Et quamvis ex eo Christus originem non duxerit, tamen ex virgine duxit, quae erat de eadem progenie cum Ioseph. Vocat autem <I>filium Ioseph</I>, quia eius filius aestimabatur esse, cui scilicet desponsata erat mater eius. Unde dicitur Lc. c. III, 23: <I>ut putabatur filius Ioseph</I>. Nec mirum, si Philippus vocabat eum filium Ioseph, cum et mater eius divinae incarnationis conscia, ipsum eius filium diceret; Lc. II, 48, <I>pater tuus, et ego dolentes quaerebamus te</I>. Et si quidem aliquis filius alicuius vocatur, quia nutritur ab ipso, Ioseph multo amplius pater Iesu dici poterat, licet secundum carnem pater non esset: quia et eum nutriverat, et sponsus matris virginis erat. Dicitur autem hic a Philippo non tamquam de commixtione Ioseph et virginis natus esset, sed quia sciebat Christum de generatione David nasciturum, de cuius domo et familia erat Ioseph, cui desponsata erat Maria. Et hoc etiam consonat prophetis: Ierem. XXIII, 5: <I>suscitabo David germen iustum</I> et cetera. Tertio commemorat patriam, dicens <I>a Nazareth</I>: non quia in ea natus esset, immo in Bethlehem, sed quia in ea erat nutritus. Quia enim nativitas eius multis erat incognita, locus autem ubi nutritus erat, cognitus erat multis, ideo Philippus Bethlehem tacuit, et posuit Nazareth. Et hoc quidem consonat dictis prophetarum; nam, Is. XI, 1: <I>egredietur virga de radice Iesse, et flos</I>, sive Nazaraeus, secundum aliam litteram, <I>de radice eius ascendet</I>. Consequenter cum dicit <I>et dixit ei Nathanael</I> etc. ponitur responsio Nathanaelis: quod quidem potest legi et assertive et interrogative; et utroque modo eiusmodi responsio congruit verbis Philippi. Si enim, secundum quod Augustinus vult, legatur assertive, est sensus: <I>a Nazareth potest aliquid boni esse</I>. Idest, a civitate, tanti nominis, potest esse quod aliquid summae gratiae nobis oriatur, seu aliquis doctor eximius, qui florem virtutum et munditiam sanctitatis nobis praedicet. Nazareth enim flos interpretatur. Ex quo datur intelligi quod Nathanael doctissimus in lege, scrutatus Scripturas, praenoscebat quod de Nazareth expectandus esset salvator, quod non facile alii Scribae et Pharisaei noverant; et ideo, cum Philippus diceret <I>invenimus Iesum a Nazareth</I>, erectus in spem, respondit: vere a Nazareth potest esse et cetera. Si vero legatur, secundum Chrysostomum, interrogative, tunc est sensus: <I>a Nazareth potest aliquid boni esse?</I> Quasi dicat: omnia alia quae dicis credibilia videntur esse, quia et nomen et genus prophetis consonat, sed hoc quod dicis <I>a Nazareth</I>, non videtur possibile. Nathanael enim habuerat per Scripturas, quod a Bethlehem oportet Christum venire, secundum illud Matth. II, 6: <I>et tu, Bethlehem terra Iuda, nequaquam minima es in principibus Iuda: ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel</I>. Et ideo, non inveniens convenire enunciationem Philippi cum prophetica praedicatione, prudenter et mansuete de veritate dicti interrogat <I>a Nazareth potest aliquid boni esse?</I> Consequenter ponitur admonitio Philippi: <I>dixit ei Philippus: veni et vide</I>; quae quidem admonitio utrique responsioni Nathanaelis convenit. Assertive quidem, ut dicatur: tu dicis quod a Nazareth potest aliquid boni esse, sed ego dico, quod illud bonum quod tibi annuntio, tantum et tam magnificum est quod ego exprimere non valeo; et ideo <I>veni, et vide</I>. Interrogative autem legitur sic. Tu admirando dicis: <I>a Nazareth potest aliquid boni esse?</I> Reputans hoc esse impossibile secundum Scripturas; sed si experiri volueris quae ego expertus sum, intelliges vera esse quae dico; et ideo <I>veni, et vide</I>. Trahit quidem Philippus Nathanaelem ad Christum, eius interrogationibus non fractus, qui scit de reliquo eum non contradicturum, si verba et doctrinam Christi gustaverit: et in hoc Philippus Christum secutus est, qui superius interrogantibus eum de habitaculo, respondit: <I>venite, et videte</I>. Ps. XXXIII, 6: <I>accedite ad eum, et illuminamini</I>. Consequenter cum dicit <I>vidit Iesus Nathanaelem</I>, ponitur consummatio fructus per Christum. Sciendum autem, quod aliqui dupliciter convertuntur ad Christum: quidam per miracula visa, et experta in se, sive in aliis; quidam vero per spirationes internas, et per prophetiam et praenoscentiam occultorum futurorum. Sed efficacior est modus per prophetias et praenoscentiam futurorum converti, quam per miracula. Ipsi enim Daemones, et aliqui homines eorum auxilio, aliqua mira praetendere possunt: sed futura praedicere solius divinae virtutis opus est; Is. XLI, 23: <I>ventura quoque annuntiate, et dicemus quod dii estis</I>; I Cor. c. XIV, 22: <I>prophetiae datae sunt fidelibus</I>. Et inde est quod dominus non per miracula, sed per praenuntiationem occultorum Nathanaelem ad fidem trahit; et ideo dicit de eo <I>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</I>. Ubi tria occulta ei insinuat, scilicet occulta praesentia, quae sunt in corde, praeterita facta, et futura caelestia: quae quidem tria scire, divinum est, non humanum opus. Occulta quidem praesentia insinuat ei, cum dicit <I>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</I>: ubi quidem primo ponitur Christi praenuntiatio; secundo vero Nathanaelis inquisitio, ibi <I>unde me nosti?</I> Dicit ergo circa primum <I>vidit Iesus Nathanaelem venientem ad se</I>, quasi dicat: antequam ad ipsum perveniret, dixit de eo: <I>ecce vere Israelita</I> et cetera. Dixit autem hoc de eo antequam ad ipsum perveniret, quia si dixisset hoc postquam ad Iesum pervenisset, potuisset credere Nathanael quod hoc Iesus audivisset a Philippo. Dixit autem <I>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</I>: Israel autem duas interpretationes habet. Uno enim modo interpretatur rectissimus; Is. XLIV, 2: <I>noli timere, serve meus rectissime, quem elegi</I>, ubi dicit Glossa, quod Israel interpretatur rectissimus. Alio modo Israel interpretatur vir videns Deum. Et secundum utrumque, Nathanael est vere Israelita: quia enim ille dicitur rectus in quo non est dolus, ideo dicitur <I>vere Israelita, in quo dolus non est</I>; quasi dicat: vere repraesentas genus tuum, quia tu es rectus et sine dolo. Quia vero per munditiam et simplicitatem homo Deum videt, ideo dixit <I>vere Israelita</I>; idest, tu es vir vere videns Deum, quia tu es simplex et sine dolo. Dixit autem <I>in quo dolus non est</I>, ne credatur quod malitiose dixerit: <I>a Nazareth potest aliquid boni esse?</I> Quasi interrogans. Augustinus autem aliter exponit. Manifestum est enim quod omnes sub peccato nascuntur. Illi ergo dicuntur dolosi qui peccatum habentes in corde, exterius fingunt se iustos; qui vero peccator est, et se peccatorem confitetur, non est dolosus. Dixit ergo <I>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</I>, non quod peccatum non haberet, non quod illi medicus necessarius non esset, quia nemo sic natus est ut nullo medico indigeat; sed in eo confessionem peccati laudavit. Consequenter cum dicit <I>unde me nosti?</I> Ponitur Nathanaelis inquisitio. Admirans enim Nathanael virtutem Dei in occultorum manifestatione, quia hoc solius Dei est: Ier. XVII, 9, <I>pravum est cor hominis, et inscrutabile, et quis cognoscet illud? Ego dominus scrutans cor et probans renes</I>; et I Reg. XVI, 7, <I>homines vident ea quae parent, Deus autem intuetur cor</I>, ideo quaerit <I>unde me nosti?</I> In quo commendatur Nathanaelis humilitas: quia licet laudaretur, non est elatus; sed laudem propriam suspectam habuit: contra quod dicitur Is. III, 12: <I>popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt</I>. Praeterita vero absentia insinuat, cum dicit <I>priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi te</I>, ubi primo ponitur denuntiatio Christi; secundo confessio Nathanaelis, ibi <I>respondit et Nathanael, et ait: Rabbi, tu es filius Dei</I>. Circa primum sciendum est, quod Nathanael posset habere duplicem suspicionem de Christo: unam quod dixisset Christus praemissa, volens ei blandiri et ad amicitiam suam trahere; aliam quod ea quae dixit supra, ab alio cognovisset. Ut ergo suspicionem auferat, et ad altiora erigat, illa occulta manifestat quae nullus nisi divinitus scire potuisset, ea videlicet quae statim circa ipsum Nathanaelem contigerant: et hoc est quod dicit <I>priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi te</I>. Ad litteram enim, sub arbore fici fuerat Nathanael, cum a Philippo vocaretur: quod Christus virtute divinitatis coniecerat, quia, ut dicitur Eccli. XXIII, v. 28, <I>oculi domini multo lucidiores super solem</I>. Mystice autem per ficum designatur peccatum: tum quia invenimus arborem fici maledictam folia sola habentem, et non fructum, Matth. XXI, 19 quod factum est in figuram peccati; tum quia Adam et Eva cum peccassent, de foliis ficus perizomata fecerunt. Dicit ergo <I>cum esses sub ficu</I>, idest, sub umbra peccati antequam ad gratiam vocatus esses, <I>ego vidi te</I>, scilicet oculo misericordiae: nam ipsa Dei praedestinatio oculo pietatis respicit praedestinatos sub peccatis viventes; Eph. I, 4: <I>elegit nos ante mundi constitutionem</I> et cetera. Et de isto oculo loquitur hic. <I>Vidi te</I>, praedestinando scilicet ab aeterno. Vel, secundum Gregorium, <I>cum esses sub ficu</I>, idest sub umbra legis, <I>vidi te</I>. Hebr. X, v. 1: <I>umbram habens lex futurorum bonorum</I> et cetera. Statim autem Nathanael ad hoc conversus, et virtutem divinitatis in Christo cognoscens, in vocem confessionis et laudem prorumpit, dicens <I>Rabbi, tu es filius Dei</I>. Ubi tria considerat de Christo, scilicet plenitudinem scientiae, cum dicit <I>Rabbi</I>, quod interpretatur magister; ac si dicat, perfectus es in scientia. Iam praesentiebat quod dicitur Matth. XXIII, 10: <I>magister vester unus est, Christus</I>. Secundo excellentiam singularis gratiae, cum dicit <I>tu es filius Dei</I>. Nam quod homo sit filius Dei per adoptionem, non est nisi gratiae; et etiam esse filium Dei per unionem, quod est proprium homini Christo, per gratiam est: quia non ex aliquibus praecedentibus meritis, sed per gratiam unionis homo ille est filius Dei. Tertio vero immensitatem potentiae, cum dicit <I>tu es rex Israel</I>, idest expectatus ab Israel in regem et defensorem; Dan. VII, 14: <I>potestas eius, potestas aeterna</I> et cetera. Sed circa hoc insurgit quaestio, secundum Chrysostomum. Cum Petrus, qui post multa miracula, post magnam doctrinam confessus fuit quod hic confitetur Nathanael de Christo, <I>tu es filius Dei</I>, meruit beatificari, dicente domino: <I>beatus es, Simon Bariona</I> etc., cur et Nathanael, qui simile dixerat ante visa miracula et perceptam doctrinam, beatificatus non fuit? Et ad hoc respondet Chrysostomus, quod huius causa est, quia licet eadem verba Nathanael et Petrus protulerint, non tamen fuit eadem intentio utriusque. Petrus quidem confessus fuit, Christum esse filium Dei verum per naturam, ut scilicet sic esset homo quod tamen esset verus Deus; hic autem confessus est esse filium Dei per adoptionem, secundum illud Ps. LXXXI, 6: <I>ego dixi: dii estis, et filii excelsi omnes</I>. Et hoc patet per verba sequentia. Si enim intellexisset eum esse filium Dei per naturam, non dixisset, <I>tu es rex Israel</I> solum, sed totius mundi. Hoc etiam patet, quia ad fidem Petri Christus nihil addidit, quasi perfectam existentem, sed Ecclesiam dixit se fabricaturum esse in confessione illius. Sed Nathanaelem, quasi maiori parte suae confessionis deficiente, elevat ad maiora, scilicet ad cognitionem divinitatis suae. Unde dixit <I>maius his videbis</I>. Ubi notatur tertium, scilicet insinuatio futurorum, quasi dicat: quia dixi tibi praeterita, credis me esse filium Dei per adoptionem et regem Israel tantum, sed ducam te ad maiorem cognitionem, ut scilicet credas me filium Dei naturalem et regem omnium saeculorum. Et ideo sequitur <I>amen, amen dico vobis, videbitis caelum apertum, et Angelos Dei ascendentes et descendentes super filium hominis</I>, ubi, secundum Chrysostomum, vult probare dominus quod sit verus Dei filius, et Deus. Angelorum enim est proprium ministrare, et subiici, Ps. CII: <I>benedicite domino, omnes Angeli eius, ministri eius, qui facitis voluntatem eius</I>. Cum ergo videbitis quod Angeli administrabunt mihi, certum erit vobis quod sum verus filius Dei. Hebr. c. I, 6: <I>cum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: et adorent eum omnes Angeli Dei</I>. Sed quando viderunt hoc apostoli? Viderunt, inquam, in passione, quando Angelus affuit illi, confortans eum, Lc. XXII, 43. Item in resurrectione, quando apostoli invenerunt duos Angelos stantes supra sepulcrum. Similiter in ascensione, quando dixerunt apostolis, Act. I, 11: <I>viri Galilaei, quid admiramini aspicientes in caelum? Hic Iesus qui assumptus est a vobis in caelum, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in caelum</I>. Et quia de praeteritis ei vera iam dixerat, magis ei credibile fuit quod praenuntiat de futuro, cum dicit <I>videbitis</I>. Evidens enim argumentum est vera dicere de futuris qui de occultis praeteritis manifestaverat veritatem. Dicit autem <I>super filium hominis Angelos ascendentes et descendentes</I>, quia secundum carnem mortalem paulo minoratus est ab Angelis: et intantum Angeli ascendunt et descendunt super eum; sed secundum quod est filius Dei, ipse super Angelos est, ut dictum est. Secundum Augustinum autem, pulchre in verbis praedictis suam divinitatem manifestat. Legitur enim Gen. XXVIII, 12 quod <I>Iacob vidit scalam, et Angelos ascendentes et descendentes</I>. Et Iacob intelligens quid vidit, surgens unxit lapidem oleo, et deinde dixit: <I>vere dominus est in loco isto</I>. Lapis iste Christus est, quem reprobaverunt aedificantes; et est unctus oleo invisibili spiritus sancti; sed erigitur in titulum, quia futurus erat Ecclesiae fundamentum, ut dicitur I ad Cor. c. III, 11: <I>fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est</I>. Angeli autem ascendunt et descendunt, inquantum ei adsunt obsequendo et ministrando. Dixit ergo: <I>amen, amen dico vobis, videbitis caelum apertum</I> etc., quasi dicat: quia vere Israelita es, attende ad id quod Israel vidit, ut scilicet credas me illum esse qui est significatus per unctum lapidem a Iacob: nam tu etiam videbis super ipsum Angelos ascendentes et descendentes. Vel Angeli sunt praedicatores, secundum Augustinum, praedicantes Christum; Is. XVIII, 2: <I>ite veloces Angeli ad gentem convulsam et dilaceratam</I>; qui quidem ascendunt per contemplationem, sicut Paulus ascenderat usque ad tertium caelum, ut dicitur II Cor. c. XII, 2, et descendunt per proximorum eruditionem <I>super filium hominis</I>, idest ad honorem Christi: quia, ut dicitur II Cor. IV, v. 5: <I>non enim praedicamus nos ipsos, sed Iesum Christum dominum nostrum</I>. Sed ut ascendant et descendant, apertum est caelum, quia oportet quod gratia caelestis detur praedicatoribus, ut ascendant et descendant. Ps. LXVII, 9: <I>caeli distillaverunt</I> etc.; Apoc. IV, v. 1: <I>postea vidi caelum apertum</I> et cetera. Ratio autem quare Nathanael non eligitur in apostolum post tantam fidei confessionem, ista est, quia Christus noluit quod mundi conversio ad fidem ascriberetur humanae sapientiae, sed solum potentiae Dei. Et ideo non voluit Nathanaelem in lege peritissimum, in apostolum eligere; sed simplices et indoctos elegit; ut dicitur I Cor. I, 26: <I>non multi sapientes (...) sed quae stulta sunt mundi elegit Deus</I>.</P> 135 prolato. Nam hoc nomen lapis non significat substantiam
120 <DIV CLASS="centro"> 136 intellectus, quia hoc non intendit dicere nominans; nec significat
121 <BR> 137 speciem, quae est qua intellectus intelligit, cum etiam hoc non sit
122 <P> 138 intentio nominantis; non significat etiam ipsum intelligere, cum
123 <A HREF="cih00.html"><IMG SRC="icons/ageretro.gif" WIDTH="19" HEIGHT="19" ALIGN="middle" BORDER="0" ALT="age retro"></A> 139 intelligere non sit actio exterius progrediens ab intelligente, sed
124 &nbsp; 140 in ipso manens. Illud ergo proprie dicitur verbum interius, quod
125 <A HREF="cih02.html"><IMG SRC="icons/ageultra.gif" WIDTH="19" HEIGHT="19" ALIGN="middle" BORDER="0" ALT="age ultra"></A> 141 intelligens intelligendo format. Intellectus autem duo format,
126 </P> 142 secundum duas eius operationes. Nam secundum operationem suam, quae
127 <BR><HR><BR> 143 dicitur indivisibilium intelligentia, format definitionem; secundum
128 <ADDRESS>&copy; 2006 Fundaci&oacute;n Tom&aacute;s de Aquino quoad hanc editionem<BR>Iura omnia asservantur<BR>OCLC nr. <A HREF="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264" STYLE="text-decoration=none">49644264</A></ADDRESS> 144 vero operationem suam, qua componit et dividit, format
129 </DIV> 145 enunciationem, vel aliquid huiusmodi. Et ideo, illud sic formatum
130 </BODY> 146 et expressum per operationem intellectus, vel definientis vel
131 </HTML> 147 enunciantis, exteriori voce significatur. Unde dicit philosophus
148 quod ratio, quam significat nomen, est definitio. Istud ergo sic
149 expressum, scilicet formatum in anima, dicitur verbum interius; et
150 ideo comparatur ad intellectum, non sicut quo intellectus
151 intelligit, sed sicut in quo intelligit; quia in ipso expresso et
152 formato videt naturam rei intellectae. Sic ergo habemus
153 significationem huius nominis <i>verbum</i>. Secundo, ex his quae
154 dicta sunt, concipere possumus, quod verbum semper est aliquid
155 procedens ab intellectu in actu existente. Iterum quod verbum
156 semper est ratio et similitudo rei intellectae. Et si quidem eadem
157 res sit intelligens et intellecta, tunc verbum est ratio et
158 similitudo intellectus, a quo procedit; si autem sit aliud
159 intelligens et intellectum, tunc verbum non est similitudo et ratio
160 intelligentis, sed rei intellectae: sicut conceptio quam aliquis
161 habet de lapide, est similitudo lapidis tantum, sed quando
162 intellectus intelligit se, tunc huiusmodi verbum est similitudo et
163 ratio intellectus. Et ideo Augustinus ponit similitudinem
164 Trinitatis in anima, secundum quod mens intelligit seipsam, non
165 autem secundum quod intelligit alia. Patet ergo quod in qualibet
166 natura intellectuali necesse est ponere verbum: quia de ratione
167 intelligendi est quod intellectus intelligendo aliquid formet;
168 huius autem formatio dicitur verbum; et ideo in omni intelligente
169 oportet ponere verbum. Natura autem intellectualis est triplex,
170 scilicet humana, angelica et divina: et ideo triplex est verbum.
171 Scilicet humanum, de quo in Ps. XIII, 1: <i>dixit insipiens in
172 corde suo: non est Deus</i>. Est et angelicum, de quo Zac. I, 9 et
173 in multis locis sacrae Scripturae dicitur: <i>dixit Angelus</i> et
174 cetera. Tertium est verbum divinum, de quo Gen. I, 5: <i>dixit
175 Deus: fiat lux</i> et cetera. Cum ergo Evangelista dicit <i>in
176 principio erat verbum</i>, non intelligi potest de humano vel
177 angelico verbo: quia utrumque istorum verborum est factum, cum homo
178 et Angelus habeant sui esse et operationis principium et causam;
179 verbum autem hominis vel Angeli non potest praeexistere eis. De quo
180 autem verbo intellexerit Evangelista, declarat per hoc quod dicit,
181 hoc verbum non esse factum, cum omnia sint facta per ipsum; hoc
182 autem est verbum Dei, de quo Ioannes hic loquitur. Sciendum est
183 autem, quod hoc verbum differt a nostro verbo in tribus. Prima
184 differentia est, secundum Augustinum, quia verbum nostrum prius est
185 formabile, quam formatum: nam cum volo concipere rationem lapidis,
186 oportet quod ad ipsam ratiocinando perveniam; et sic est in omnibus
187 aliis, quae a nobis intelliguntur, nisi forte in primis principiis,
188 quae cum sint simpliciter nota, absque discursu rationis statim
189 sciuntur. Quamdiu ergo sic ratiocinando, intellectus iactatur hac
190 atque illac, nec dum formatio perfecta est, nisi quando ipsam
191 rationem rei perfecte conceperit: et tunc primo habet rationem rei
192 perfecte, et tunc primo habet rationem verbi. Et inde est quod in
193 anima nostra est cogitatio, per quam significatur ipse discursus
194 inquisitionis, et verbum, quod est iam formatum secundum perfectam
195 contemplationem veritatis. Sic ergo verbum nostrum primo est in
196 potentia quam in actu; sed verbum Dei semper est in actu: et ideo
197 nomen cogitationis verbo Dei proprie non convenit. Dicit enim
198 Augustinus, XV de Trinit., ita dicitur verbum Dei, ut cogitatio non
199 dicatur, ne quid quasi volubile credatur in Deo. Id autem quod
200 Anselmus dicit, scilicet dicere summo spiritui nihil aliud est,
201 quam cogitando intueri, improprie dictum est. Secunda vero
202 differentia verbi nostri ad verbum divinum est, quia verbum nostrum
203 est imperfectum, sed verbum divinum est perfectissimum. Quia enim
204 nos non possumus omnes nostras conceptiones uno verbo exprimere,
205 ideo oportet quod plura verba imperfecta formemus, per quae divisim
206 exprimamus omnia, quae in scientia nostra sunt. In Deo autem non
207 est sic: cum enim intelligat, et seipsum etiam et quicquid
208 intelligit per essentiam suam, uno actu, unicum verbum divinum est
209 expressivum totius quod in Deo est, non solum personarum, sed etiam
210 creaturarum: alias esset imperfectum. Unde dicit Augustinus: si
211 quid minus esset in verbo, quam in dicentis scientia continetur,
212 verbum imperfectum esset. Sed constat quod est perfectissimum; ergo
213 est tantum unum. Iob XXXIII, 14: <i>semel loquitur Deus</i>. Tertia
214 differentia est, quod verbum nostrum non est eiusdem naturae
215 nobiscum, sed verbum divinum est eiusdem naturae cum Deo: et ideo
216 est aliquid subsistens in natura divina. Nam ratio intellecta, quam
217 intellectus videtur de aliqua re formare, habet esse intelligibile
218 tantum in anima nostra; intelligere autem in anima nostra non est
219 idem quod est natura animae, quia anima non est sua operatio. Et
220 ideo verbum quod format intellectus noster, non est de essentia
221 animae, sed est accidens ei. In Deo autem idem est intelligere et
222 esse; et ideo verbum intellectus divini non est aliquid accidens,
223 sed pertinens ad naturam eius: quia quicquid est in natura Dei, est
224 Deus. Unde, dicit Damascenus, quod Deus verbum substantiale est, et
225 in hypostasi ens, reliqua vero, verba nostra scilicet, virtutes
226 sunt animae. Ex praemissis etiam patet quod verbum, proprie
227 loquendo, semper personaliter accipitur in divinis, cum non
228 importet nisi quid expressum ab intelligente. Item quod verbum in
229 divinis sit similitudo eius a quo procedit; et quod sit coaeternum
230 ei a quo procedit, cum non prius fuerit formabile quam formatum,
231 sed semper in actu; et quod sit aequale patri, cum sit perfectum,
232 et totius esse patris expressivum; et quod sit coessentiale et
233 consubstantiale patri, cum sit substantia eius. Patet etiam quod
234 cum in qualibet natura illud quod procedit, habens similitudinem
235 naturae eius a quo procedit, vocetur filius, et hoc verbum procedat
236 in similitudine et identitate naturae eius a quo procedit,
237 convenienter et proprie dicitur filius, et productio eius dicitur
238 generatio. Sic ergo patet primum, scilicet quid sit hoc quod
239 dicitur <i>verbum</i>. Circa hoc autem quatuor quaestiones
240 occurrunt. Duae sunt Chrysostomi. Prima est cur Ioannes Evangelista
241 patrem dimittens, confestim incepit a filio, dicens <i>in principio
242 erat verbum</i>. Ad hoc autem est duplex responsio. Una est, quia
243 pater omnibus innotuerat in veteri testamento, quamvis non in
244 ratione patris, sed ut Deus; filius autem ignorabatur: et ideo in
245 novo testamento, in quo agitur de cognitione verbi, incipit a
246 verbo, sive filio. Alia est, quia per filium ducimur in notitiam
247 patris; infra XVII, 6: <i>pater, manifestavi nomen tuum hominibus,
248 quos dedisti mihi</i>. Volens ergo fideles in notitiam patris
249 ducere Evangelista, decenter incepit a filio, statim subiungens de
250 patre cum dicit <i>et verbum erat apud Deum</i>. Secunda quaestio
251 est etiam Chrysostomi. Cum enim, sicut dictum est, verbum procedat
252 ut filius, quare dixit <i>verbum</i>, et non filius? Ad hoc etiam
253 dupliciter respondetur. Primo quia filius dicit aliquid genitum, et
254 cum audimus generationem filii, posset quis cogitare generationem
255 illam talem esse, qualem comprehendere potest, scilicet materialem
256 et passibilem; ideo ergo non dixit filius sed verbum, quod importat
257 intelligibilem processum, ut non intelligatur materialem et
258 passibilem generationem illam fuisse. Ostendens igitur filium ex
259 Deo impassibiliter nasci, destruit vitiosam suspicionem per verbi
260 nuncupationem. Aliter potest dici sic: Evangelista tractaturus erat
261 de verbo, inquantum venerat ad manifestandum patrem. Unde cum ratio
262 manifestationis magis importetur in nomine verbi quam in nomine
263 filii, ideo magis est usus nomine verbi. Tertia quaestio est
264 Augustini in Lib. LXXXIII quaest., quae talis est: in Graeco, ubi
265 nos habemus verbum, habetur logos. Cum ergo logos significet in
266 Latino rationem et verbum, quare translatores transtulerunt verbum,
267 et non rationem, cum ratio sit quid intrinsecum, quemadmodum etiam
268 verbum? Respondeo. Dicendum quod ratio proprie nominat conceptum
269 mentis, secundum quod in mente est, etsi nihil per illam exterius
270 fiat; per verbum vero significatur respectus ad exteriora: et ideo
271 quia Evangelista per hoc, quod dixit logos, non solum intendebat
272 significare respectum ad existentiam filii in patre, sed etiam
273 operativam potentiam filii, qua <i>per ipsum facta sunt omnia</i>,
274 magis antiqui transtulerunt verbum, quod importat respectum ad
275 exteriora, quam ratio, quae tantum conceptum mentis insinuat.
276 Quarta quaestio est Origenis, quae talis est. Scriptura in pluribus
277 locis loquens de verbo Dei, nominat ipsum non absolute verbum, sed
278 cum additione, scilicet Dei, cum dicit verbum Dei, vel domini:
279 Eccli. I, 5: <i>fons sapientiae verbum Dei in excelsis</i>, et
280 Apoc. XIX, 13: <i>et nomen eius verbum Dei</i>. Quare ergo
281 Evangelista, cum loqueretur hic de verbo Dei, non dixit: in
282 principio erat verbum Dei, sed dixit tantummodo verbum? Respondeo.
283 Dicendum, quod licet sint multae veritates participatae, est tamen
284 una veritas absoluta, quae per suam essentiam est veritas, scilicet
285 ipsum esse divinum, qua veritate, omnia verba sunt verba. Eodem
286 modo est una sapientia absoluta supra omnia elevata, scilicet
287 sapientia divina, per cuius participationem omnes sapientes sunt
288 sapientes. Et etiam unum verbum absolutum, cuius participatione
289 omnes habentes verbum, dicuntur dicentes. Hoc autem est verbum
290 divinum, quod per seipsum est verbum super omnia verba elevatum. Ut
291 ergo Evangelista hanc supereminentiam divini verbi significaret,
292 ipsum verbum absque ulla additione nobis absolute proposuit; et
293 quia Graeci, quando volunt significare aliquid segregatum et
294 elevatum ab omnibus aliis, consueverunt apponere articulum nomini,
295 per quod illud significatur sicut Platonici volentes significare
296 substantias separatas, puta bonum separatum, vel hominem separatum,
297 vocabant illud ly per se bonum, vel ly per se hominem ideo
298 Evangelista volens significare segregationem et elevationem istius
299 verbi super omnia, apposuit articulum ad hoc nomen logos, ut si
300 dicatur in Latino, ly verbum. Secundo considerandum est, quid
301 significet hoc quod dicitur <i>in principio</i>. Sciendum est autem
302 quod principium, secundum Origenem, multis modis dicitur. Cum enim
303 principium importet ordinem quemdam ad alia, necesse est invenire
304 principium in omnibus, in quibus est ordo. Invenitur autem ordo in
305 quantitatibus; et secundum hoc dicitur principium in numeris et
306 longitudine, puta lineae. Invenitur etiam ordo in tempore; et
307 secundum hoc dicitur principium temporis, vel durationis. Invenitur
308 ordo in disciplinis, et hic est duplex: secundum naturam, et quoad
309 nos; et utroque modo dicitur principium. Hebr. V, v. 12:
310 <i>deberetis esse magistri propter tempus</i>. Et hoc modo,
311 secundum naturam quidem, in disciplina Christiana initium et
312 principium sapientiae nostrae est Christus, inquantum est sapientia
313 et verbum Dei, idest secundum divinitatem. Quoad nos vero
314 principium est ipse Christus, inquantum <i>verbum caro factum
315 est</i>, idest secundum eius incarnationem. Invenitur etiam ordo in
316 productione rei; et secundum hoc principium dicitur ex parte
317 generati, scilicet ipsa prima pars generati seu facti: sicut
318 fundamentum dicitur principium domus. Vel ex parte facientis: et
319 sic est triplex principium, scilicet intentionis, quod est finis,
320 quod movet agentem; rationis, quod est ipsa forma in mente
321 artificis; et executionis, quod est potentia operans. His igitur
322 modis de principio inquirendum est, quomodo sumatur hic principium,
323 cum dicit <i>in principio erat verbum</i>. Dicendum est igitur quod
324 potest sumi tripliciter. Uno modo, secundum quod principium
325 supponit pro persona filii, quod principium est creaturarum
326 secundum rationem virtutis activae, et per modum sapientiae, quae
327 est ratio eorum quae fiunt; unde dicitur I Cor. I, 24: <i>Christum
328 Dei virtutem et Dei sapientiam</i>. Unde et dominus de se dicit
329 infra VIII, 25: <i>ego principium, qui et loquor vobis</i>. Sic
330 ergo accipiendo principium, intelligendum est quod dicitur <i>in
331 principio erat verbum</i>, ac si diceret in filio erat verbum, ut
332 sit sensus: ipsum verbum est principium, ex modo loquendi, quo
333 dicitur vita esse in Deo, quae tamen non est aliud, quam ipse Deus.
334 Et haec est expositio Origenis. Dicit ergo hic Evangelista <i>in
335 principio</i>, ut statim in principio divinitatem verbi ostenderet,
336 ut Chrysostomus dicit, dum asserit ipsum esse principium; quia
337 secundum determinationem omnium principium est honoratissimum.
338 Secundo modo potest accipi principium, prout supponit pro persona
339 patris, quod est principium non solum creaturarum, sed omnis divini
340 processus; et sic accipitur in Ps. CIX, 3: <i>tecum principium in
341 die virtutis tuae</i>. Secundum hoc ergo dicitur <i>in principio
342 erat verbum</i>, ac si diceretur: in patre erat filius. Et haec est
343 expositio Augustini, et etiam Origenis. Dicitur autem filius esse
344 in patre, quia eiusdem essentiae est cum patre. Cum enim filius sit
345 sui essentia, in quocumque est essentia filii, est filius. Quia
346 ergo in patre est essentia filii per consubstantialitatem,
347 conveniens est quod filius sit in patre. Unde infra XIV, 10
348 dicitur: <i>ego in patre, et pater in me est</i>. Tertio modo
349 potest accipi principium pro principio durationis, ut sit sensus
350 <i>in principio erat verbum</i>, idest verbum erat ante omnia, ut
351 Augustinus exponit, et designatur per hoc verbi aeternitas,
352 secundum Basilium et Hilarium. Per hoc enim quod dicitur <i>in
353 principio erat verbum</i>, ostenditur quod quodcumque principium
354 durationis accipiatur, sive rerum temporalium, quod est tempus,
355 sive aeviternarum, quod est aevum, sive totius mundi, sive
356 quodcumque imaginatum extensum per multa saecula, in illo principio
357 iam erat verbum. Unde Hilarius dicit VII de Trinitate:
358 <i>transeuntur tempora, transcenduntur saecula, tolluntur aetates.
359 Pone aliquid quod voles tuae opinionis principium; verbum iam erat,
360 unde tractatur</i>. Et hoc est quod dicitur Prov. VIII, 22:
361 <i>dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quicquam
362 faceret a principio</i>. Quod autem est ante durationis principium,
363 est aeternum. Sic igitur secundum primam expositionem, asseritur
364 verbi causalitas; secundum autem secundam, verbi consubstantialitas
365 ad patrem, qui verbum loquitur; secundum vero tertiam, verbi
366 coaeternitas. Considerandum est etiam hic, quod dicitur <i>verbum
367 erat</i>, quod est temporis praeteriti imperfecti, et hoc maxime
368 videtur competere ad designandum aeterna, si attendamus naturam
369 temporis et eorum quae sunt in tempore. Quod futurum est, nondum
370 est actu; praesens autem actu est, et per hoc quod est actu
371 praesens, non designatur fuisse: praeteritum autem perfectum
372 designat aliquid extitisse, et esse iam determinatum, et iam
373 defuisse; sed praeteritum imperfectum significat aliquid fuisse, et
374 non esse adhuc determinatum, nec defuisse, sed adhuc remanere. Ideo
375 signanter Ioannes ubicumque ponit aliquid aeternum, dicit
376 <i>erat</i>; ubi vero dicit aliquid temporale, dicit <i>fuit</i>,
377 ut infra patebit. Sed quantum ad rationem praesentis competit
378 maxime ad designandum aeternitatem praesens tempus, quod signat
379 aliquid esse in actu, quod semper convenit aeternis: et ideo
380 dicitur Ex. III, 14: <i>ego sum qui sum</i>; et Augustinus dicit,
381 quod ille solus vere est, cuius esse non novit praeteritum et
382 futurum. Est etiam considerandum quod hoc verbum <i>erat</i>,
383 secundum Glossam, non sumitur hic inquantum significat temporales
384 motus, more aliorum verborum, sed secundum quod signat rei
385 existentiam: unde et verbum substantivum dicitur. Sed potest
386 aliquis quaerere, cum verbum sit genitum a patre, quomodo possit
387 esse patri coaeternum: homo enim filius a patre homine genitus, est
388 eo posterior. Ad quod dicendum est quod principium originis
389 invenitur esse prius duratione, eo quod est ex principio, propter
390 tria. Primo quidem quia principium originis alicuius rei praecedit
391 tempore actionem, qua producit rem cuius est principium; sicut non
392 statim quando homo est, incipit scribere, et ideo tempore praecedit
393 Scripturam. Secundo per hoc quod actio successionem habet, et ideo
394 etiam si simul cum agente incipiat, tamen terminus actionis est
395 post agentem: sicut simul cum generatus est ignis in istis
396 inferioribus, incipit sursum tendere; prius tamen est ignis quam
397 sit sursum, quia motus quo sursum tendit, quodam tempore
398 mensuratur. Tertio modo eo quod ex voluntate principii determinatur
399 initium durationis eius quod est in principio, sicut ex voluntate
400 Dei determinatur initium durationis creaturae: unde prius fuit Deus
401 quam creatura. Nihil autem horum trium in generatione divini verbi
402 invenitur. Non enim Deus primo fuit quam inceperit generare verbum:
403 cum enim generatio verbi nihil aliud sit quam intelligibilis
404 conceptio, sequeretur quod Deus esset prius intelligens in potentia
405 quam in actu, quod est impossibile. Similiter non potest esse quod
406 ipsa verbi generatio sit successiva: sic enim divinum verbum prius
407 esset informe quam formatum, sicut accidit in nobis, qui cogitando
408 verba formamus; quod est falsum, ut iam dictum est. Similiter non
409 potest dici quod pater sua voluntate initium durationis filio suo
410 praestiterit; quia Deus pater non generat filium voluntate, ut
411 Ariani dixerunt, sed naturaliter: Deus enim pater seipsum
412 intelligendo, verbum concepit, et ideo non ante fuit Deus pater
413 quam filius. Huius aliqualis similitudo apparet in igne, et in
414 splendore procedente ab igne: procedit enim splendor naturaliter et
415 sine successione. Item si ignis esset aeternus, splendor eius
416 coaeternus esset: propter quod filius dicitur splendor patris; ad
417 Hebr. I, 3: <i>qui cum sit splendor gloriae</i> et cetera. Sed in
418 hac similitudine deficit connaturalitas, et ideo nominamus eum
419 filium, cum tamen in humana filiatione deficiat coaeternitas:
420 oportet enim ex multis similitudinibus sensibilium in divinam
421 cognitionem pervenire, quia una non sufficit; et hoc est quod
422 dicitur in libro Ephesini Concilii, coexistere semper patri filium:
423 splendor enim denunciat impassibilitatem, nativitas ostendit
424 verbum, consubstantialitatem vero filii nomen insinuat. Nominamus
425 ergo filium diversis nominibus, ad exprimendum perfectionem eius,
426 quae uno nomine non potest exprimi. Ut enim ostendatur connaturalis
427 patri, dicitur filius; ut ostendatur in nullo dissimilis, dicitur
428 imago; ut ostendatur coaeternus, dicitur splendor; ut ostendatur
429 immaterialiter genitus, dicitur verbum. Deinde dicit <i>et verbum
430 erat apud Deum</i>. Hic ponitur secunda clausula, quam Evangelista
431 ponit in sua narratione. Ubi prius consideranda est significatio
432 duorum verborum quae in prima clausula posita non fuerunt, scilicet
433 <i>Deum</i> et <i>apud</i>. Quid enim sit verbum, et quid
434 principium, iam expositum est. Haec ergo quae in hac secunda
435 clausula ponuntur de novo, scilicet <i>Deum</i> et <i>apud</i>,
436 investigantes, diligentius prosequamur. Et ut melius expositionem
437 huius secundae clausulae intelligamus, dicendum est aliquid de
438 significatione utriusque, quantum pertinet ad propositum. Sciendum
439 est ergo in primis quod hoc nomen Deus significat divinitatem, sed
440 in supposito et concrete; hoc vero nomen deitas significat deitatem
441 in abstracto, et absolute: et inde est quod non potest supponere
442 pro persona ex naturali virtute et ex modo significandi; sed
443 supponit solummodo pro natura. Hoc vero nomen Deus habet
444 naturaliter ex modo significandi quod supponat pro aliqua
445 personarum, sicut hoc nomen homo supponit pro supposito
446 humanitatis, et ideo quandocumque veritas locutionis, vel ipsum
447 praedicatum exigit ut hoc nomen Deus supponat pro persona, tunc
448 supponit pro persona ut cum dicimus, Deus generat Deum. Et ita cum
449 hic dicitur <i>apud Deum</i>, necesse est quod Deus pro persona
450 patris supponat, quia haec praepositio apud distinctionem
451 significat verbi, quod esse dicitur <i>apud Deum</i>; et licet
452 significet distinctionem in persona, non tamen in natura, cum eadem
453 sit natura patris et filii. Evangelista igitur significare voluit
454 patris personam per hoc quod dixit <i>Deum</i>. Sciendum est autem
455 circa hoc quod haec praepositio apud quamdam coniunctionem rei
456 significatae per rectum, ad rem significatam per obliquum importat,
457 sicut haec praepositio in. Sed differenter, quia haec praepositio
458 in significat quamdam coniunctionem intrinsecam; haec vero
459 praepositio apud quodammodo extrinsecam coniunctionem importat. Et
460 utrumque dicimus in divinis: scilicet filium esse in patre, et esse
461 apud patrem; et intrinsecum quidem ad consubstantialitatem
462 pertinet, extrinsecum vero (ut sic loqui liceat, cum improprie in
463 divinis dicatur extrinsecum) non nisi ad distinctionem personalem
464 refertur, cum filius a patre solum per originem distinguatur. Et
465 ideo per utrumque istorum, et consubstantialitas in natura
466 designatur, et distinctio in personis: consubstantialitas quidem,
467 inquantum coniunctionem quamdam importat; distinctio vero,
468 inquantum distinctionem quamdam significat, ut superius dictum est.
469 Et quia haec praepositio in, ut dictum est, principaliter
470 consubstantialitatem designat, inquantum importat coniunctionem
471 intrinsecam, et ex consequenti distinctionem personarum, inquantum
472 omnis praepositio est transitiva; haec autem praepositio apud
473 distinctionem personalem significat principaliter,
474 consubstantialitatem vero, inquantum quamdam coniunctionem
475 significat quasi extrinsecam, ideo Evangelista in hoc loco
476 specialiter ista praepositione apud usus est, ut distinctionem
477 personae filii a patre insinuaret, cum dixit <i>et verbum erat apud
478 Deum</i>, idest filius apud patrem, ut alia persona apud aliam.
479 Sciendum est autem quod per hanc praepositionem apud quatuor
480 significantur, per quae obiectiones quatuor contrariae excluduntur.
481 Significat enim haec praepositio apud primo subsistentiam in recto;
482 quia ea quae subsistentiam per se non habent, non dicuntur proprie
483 esse apud aliquid: sicut non dicimus albedinem esse apud corpus, et
484 similiter de aliis quae per se non subsistunt. Ea autem quae per se
485 subsistunt, dicuntur proprie esse unum apud aliud; sicut dicimus
486 hominem esse apud hominem, et lapidem apud lapidem. Secundo
487 significat auctoritatem in obliquo, non enim proprie dicitur rex
488 esse apud militem sed proprie dicitur miles apud regem. Tertio
489 dicit distinctionem: non enim proprie dicitur aliquis esse apud
490 seipsum, sed unus homo est apud alium. Quarto significat
491 coniunctionem et societatem quamdam: cum enim dicitur aliquis esse
492 apud alium, insinuatur nobis inter eos quaedam socialis coniunctio.
493 Secundum autem istas conditiones importatas in significatione huius
494 praepositionis apud convenienter Evangelista hanc clausulam,
495 scilicet <i>verbum erat apud Deum</i>, subiungit primae clausulae,
496 scilicet <i>in principio erat verbum</i>. Praetermissa namque una
497 illarum trium expositionum huius quod est <i>in principio erat
498 verbum</i>, illa scilicet secundum quam principium ponitur pro
499 filio, ad quamlibet aliarum expositionum, scilicet ad illam quae
500 principium dicit idem quod ante omnia, et ad illam secundum quam
501 principium sumitur pro patre, duplex obiectio fit ab haereticis; et
502 sic sunt quatuor obiectiones, quas per quatuor conditiones huius
503 praepositionis <i>apud</i> supra positas excludere possumus. Quarum
504 prima talis est: tu dicis quod verbum erat in principio, idest ante
505 omnia; sed ante omnia nihil erat; ubi ergo erat verbum, si ante
506 omnia nihil erat? Haec autem obiectio procedit secundum
507 imaginationem eorum qui ponunt, omne quod est, esse alicubi et in
508 loco. Quae quidem excluditur a Ioanne, cum dicit <i>apud Deum</i>.
509 Et designat coniunctionem secundum ultimam dictarum conditionum, ut
510 sit sensus, secundum Basilium: ubi ergo erat verbum? Respondet
511 <i>apud Deum</i>, non in aliquo loco, cum incircumscriptibile sit,
512 sed apud patrem, qui nullo comprehenditur loco. Secunda quaestio ad
513 idem, est talis: tu dicis quod verbum erat in principio, idest ante
514 omnia. Sed ea quae sunt ante omnia, a nullo videntur procedere; cum
515 illud a quo procedit aliquid, prius esse videatur eo quod procedit
516 ab ipso; ergo verbum non est procedens ab alio. Haec autem obiectio
517 excluditur cum dicit <i>verbum erat apud Deum</i>, ut ly apud
518 accipiatur secundum secundam conditionem, secundum quam importat
519 auctoritatem in causali, et sit sensus secundum Hilarium: a quo est
520 verbum si ante omnia? Evangelista respondet <i>verbum erat apud
521 Deum</i>; quasi dicat: licet verbum careat initio durationis, non
522 tamen caret principio vel auctore: erat enim apud Deum, ut apud
523 auctorem. Tertia quaestio est ad aliam expositionem secundum quam
524 principium supponit pro patre; quae talis est: tu dicis <i>in
525 principio erat verbum</i>, idest filius erat in patre; sed illud
526 quod est in aliquo, non videtur esse subsistens, ut hypostasis:
527 sicut albedo quae est in corpore, non subsistit. Sed haec obiectio
528 solvitur per hoc quod dicit <i>verbum erat apud Deum</i>; ut ly
529 apud sumatur secundum primam conditionem per quam importat
530 subsistentiam in recto; et sic, secundum Chrysostomum, est sensus
531 <i>verbum erat in principio</i>, non ut accidens: sed <i>erat apud
532 Deum</i>, ut subsistens, et hypostasis divina. Quarta quaestio ad
533 idem est talis: tu dicis quod verbum erat in principio, idest in
534 patre; quod autem est in aliquo, non est distinctus a patre. Sed
535 haec obiectio excluditur per hoc quod dicit <i>et verbum erat apud
536 Deum</i>; ut ly apud sumatur secundum tertiam conditionem, secundum
537 quam significat distinctionem: ut sit sensus, secundum Alcuinum et
538 Bedam, <i>verbum erat apud Deum</i>, et sic erat in patre per
539 consubstantialitatem naturae, quod tamen est apud ipsum per
540 distinctionem personae. Sic ergo per hanc clausulam <i>et verbum
541 erat apud Deum</i>, ostenditur coniunctio verbi ad patrem in
542 natura, secundum Basilium; distinctio autem in persona, secundum
543 Alcuinum et Bedam; substantia verbi in natura divina, secundum
544 Chrysostomum; auctoritas patris ad verbum, secundum Hilarium.
545 Notandum autem, secundum Origenem, quod per hoc quod dicit
546 <i>verbum erat apud Deum</i>, ostendit filium semper fuisse apud
547 patrem. In veteri enim testamento dicitur factum esse verbum domini
548 ad Ieremiam, vel quemcumque alium, ut patet in multis Scripturae
549 locis, non autem dicitur: verbum domini erat apud Ieremiam vel apud
550 alium; quia ad illos fit verbum, qui incipiunt habere verbum,
551 postquam non habuerunt. Unde Evangelista non dixit, verbum factum
552 esse apud patrem, sed <i>erat apud patrem</i>: quia ex quo pater
553 erat, verbum apud eum erat. Deinde dicit <i>et Deus erat
554 verbum</i>. Haec est tertia clausula narrationis Ioannis, quae
555 quidem secundum ordinem doctrinae congruentissime sequitur. Quia
556 enim Ioannes dixerat de verbo quando erat et ubi erat; restabat
557 quaerere, quid erat verbum; idest verbum erat Deus, ut ly verbum
558 ponatur ex parte subiecti, et ly Deus ex parte praedicati. Sed cum
559 prius quaerendum sit de re quid est, quam ubi et quando sit,
560 videtur quod Ioannes hunc ordinem pervertat, insinuans primo de
561 verbo ubi et quando sit. Ad hanc autem quaestionem respondet
562 Origenes, quod aliter dicitur esse verbum Dei apud hominem, et
563 aliter apud Deum. Nam apud hominem est ut perficiens ipsum, quia
564 per illud homo efficitur sapiens et bonus, Sap. c. VII, 27:
565 <i>amicos Dei et prophetas constituit</i>. Apud Deum vero non ita
566 dicitur esse verbum, quasi pater perficiatur per verbum et
567 illustretur ab ipso; sed sic est apud Deum, quod accipiat naturalem
568 divinitatem ab ipso, qui verbum loquitur, a quo habet ut sit idem
569 Deus cum eo. Ex eo ergo quod est per originem apud Deum, necesse
570 fuit primum ostendere quod verbum erat in patre et apud patrem,
571 quam quod verbum erat Deus. Sciendum est autem quod per hanc
572 clausulam <i>Deus erat verbum</i>, responderi potest duabus
573 obiectionibus, quae ex praecedentibus insurgunt. Quarum una
574 insurgit ex nomine verbi, et est talis: tu dicis quod <i>verbum
575 erat in principio, et apud Deum</i>; constat autem quod verbum
576 secundum communem usum loquendi significat vocem aliquam et
577 enuntiationem necessariorum, manifestationem cogitationum; sed ista
578 transeunt et non subsistunt; posset ergo credi quod de tali verbo
579 Evangelista loqueretur. Sed ista quaestio satis per praedicta
580 excluditur, secundum Hilarium et Augustinum, Hom. prima super Io.,
581 qui dicit, manifestum esse, verbum in hoc loco non posse pro
582 locutione accipi, quia cum locutio sit in motu et transeat, non
583 posset dici quod <i>in principio erat verbum</i>, si verbum esset
584 quid transiens et in motu. Item cum dicit <i>et verbum erat apud
585 Deum</i>, datur idem intelligi; satis enim patet quod aliud est
586 inesse, et aliud est adesse. Verbum enim nostrum, cum non
587 subsistat, non adest, sed inest; verbum autem Dei est subsistens,
588 et ideo adest. Et idcirco Evangelista signanter dixit <i>verbum
589 erat apud Deum</i>. Sed tamen, ut obiectionis causa tollatur
590 totaliter, naturam et esse verbi subdit, dicens <i>et verbum erat
591 Deus</i>. Alia quaestio insurgit ex hoc quod dixerat <i>apud
592 Deum</i>. Cum enim ly apud dicat distinctionem, posset credi quod
593 <i>verbum erat apud Deum</i>, scilicet patrem, ab ipso in natura
594 distinctum. Et ideo ad hoc excludendum statim subdit
595 consubstantialitatem verbi ad patrem, dicens <i>et verbum erat
596 Deus</i>; quasi dicat: non separatus a patre per diversitatem
597 naturae, quia ipsum verbum est Deus. Nota etiam specialem modum
598 significandi, quia dicit <i>verbum erat Deus</i>, absolute ponendo
599 Deum; ut ostendat non eo modo Deum esse, quo nomen deitatis
600 attribui dicitur creaturae in sacra Scriptura; quia cum additione
601 aliqua aliquando hoc nomen creatura participat. Sicut illud Ex.
602 VII, 1: <i>ego constitui te Deum Pharaonis</i>, ad designandum quod
603 non erat Deus simpliciter, nec per naturam, quia constituebatur
604 Deus alicuius determinate; et illud Ps. LXXXI, 6: <i>ego dixi, dii
605 estis</i>, quasi dicat: per meam reputationem, non secundum rei
606 veritatem, dii estis: aliud enim est Deum reputari, et aliud esse
607 Deum. Unde verbum absolute dicitur Deus, quia est secundum
608 essentiam suam Deus, et non participative, sicut homines et Angeli.
609 Sciendum est etiam quod circa hanc clausulam Origenes turpiter
610 erravit, ex modo loquendi, qui in Graeco habetur, sumens occasionem
611 sui erroris. Consuetudo enim est apud Graecos, quod cuilibet nomini
612 apponunt articulum, ad designandum discretionem quamdam. Quia ergo
613 in Evangelio Ioannis in Graeco, huic nomini quod est verbum, cum
614 dicitur <i>in principio erat verbum</i>, et similiter huic nomini
615 quod est Deus, cum dicitur <i>et verbum erat apud Deum</i>,
616 apponitur articulus, ut dicatur ly verbum, et ly Deus, ad
617 designandum eminentiam et discretionem verbi ad alia verba, et
618 principalitatem patris in divinitate; ideo, cum in hoc quod dicitur
619 <i>verbum erat Deus</i>, non apponatur articulus huic nomini
620 <i>Deus</i>, quod supponit pro persona filii, blasphemavit Origenes
621 quod verbum non esset Deus per essentiam, licet sit essentialiter
622 verbum; sed dicitur per participationem Deus: solus vero pater est
623 Deus per suam essentiam. Et sic ponebat filium patre minorem. Quod
624 autem non sit verum, probat Chrysostomus per hoc quod si articulus
625 positus huic nomini Deus, importaret maioritatem in patre respectu
626 filii, numquam apponeretur huic nomini Deus, cum de alio
627 praedicatur, sed solum quando praedicatur de patre, et semper cum
628 dicitur de patre, apponeretur articulus. Invenimus autem contrarium
629 per duas auctoritates apostoli, qui notat Christum Deum cum
630 appositione articuli, dicens in Epist. ad Titum, II, 13:
631 <i>expectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei</i>. Ibi
632 enim Deus supponit pro filio, et apponitur ei articulus in Graeco;
633 ergo Christus est Deus magnus. Item idem apostolus, Rom. IX, 5,
634 dicit: <i>ex quibus Christus, qui est super omnia Deus benedictus
635 in saecula</i>. Ibi similiter ad ly Deus ponitur in Graeco
636 articulus. Praeterea I Io. ult., 20: <i>ut simus in vero filio eius
637 Christo Iesu; hic est verus Deus, et vita aeterna</i>. Christus
638 ergo non est Deus per participationem, sed verus. Patet igitur esse
639 falsum quod Origenes finxit. Ratio autem quare Evangelista non
640 apposuit articulum huic nomini Deus, assignatur a Chrysostomo;
641 scilicet quia iam bis nominaverat Deum cum appositione articuli, et
642 ideo non oportebat reiterare tertio, sed subintelligitur. Vel
643 dicendum est et melius, quod Deus ponitur hic in praedicato, et
644 tenetur formaliter; consuetum est autem quod nominibus in
645 praedicato positis non ponitur articulus, cum discretionem
646 importet. Si vero Deus poneretur hic ex parte subiecti, pro
647 quacumque persona supponeret, sive pro filio sive pro spiritu
648 sancto; et tunc non est dubium quod in Graeco ibi apponeretur
649 articulus.</p>
650 <br />
651 <div class="D">Lectio 2</div>
652 <p title="Super Io., cap. 1 l. 2"><a name="87420"><span class=
653 "ref">[87420] Super Io., cap. 1 l. 2</span></a> Deinde dicit <i>hoc
654 erat in principio apud Deum</i>. Hic ponitur quarta clausula, quae
655 introducitur propter clausulam praecedentem. Ex hoc enim quod
656 Evangelista dixerat quod <i>verbum erat Deus</i>, duplex falsus
657 intellectus accipi poterat a non recte sentientibus. Unus a
658 gentilibus, qui ponunt pluralitatem et diversitatem deorum, et
659 eorum contrarias dicunt esse voluntates; sicut illi qui fabulantur
660 Iovem pugnasse cum Saturno; et sicut Manichaei, qui ponunt duo
661 contraria principia naturae. Contra hunc errorem dominus dixit,
662 Deut. VI, 4: <i>audi Israel, dominus Deus tuus, Deus unus est</i>.
663 Quia ergo Evangelista dixerat <i>verbum erat apud Deum, et Deus
664 erat verbum</i>, possent isti in fulcimentum sui erroris istud
665 adducere, intelligentes alium esse Deum, apud quem est verbum, et
666 alium ipsum verbum, et cum hoc alterius, sive contrariae
667 voluntatis; quod est contra legem Evangelii. Ad hoc ergo
668 excludendum dicit <i>hoc erat in principio apud Deum</i>; quasi
669 dicat, secundum Hilarium: ita dico quod verbum est Deus, quod tamen
670 non est habens divinitatem, sed est apud Deum, scilicet in una
671 natura et eadem in qua ipse est. Item per hoc quod dicit, <i>verbum
672 erat Deus</i> ne intelligeretur quod haberent contrariam
673 voluntatem, addidit hoc, quod scilicet <i>verbum erat in principio
674 apud Deum</i> scilicet patrem; non divisum ab ipso, non contrarium,
675 sed habens cum eo identitatem naturae et concordiam voluntatis:
676 quae quidem unio fit per communionem divinae naturae in tribus
677 personis, et per nexum naturalis amoris patris et filii. Alius
678 error poterat ex praemissis verbis elici ab Arianis, qui ponunt
679 filium minorem esse quam pater, propter hoc quod dicitur: <i>pater
680 maior me est</i>. Dicunt enim patrem maiorem filio, et quantum ad
681 aeternitatem, et quantum ad naturae divinitatem. Ut ergo
682 Evangelista excluderet, addidit <i>hoc erat in principio apud
683 Deum</i>. Arius enim primam clausulam, scilicet <i>in principio
684 erat verbum</i>, admittit: non tamen vult quod ibi principium
685 accipiatur pro patre, sed pro principio creaturarum. Unde dicit
686 quod verbum erat in principio creaturarum, et ideo nequaquam patri
687 est coaeternus. Sed hoc excluditur, secundum Chrysostomum, per
688 illam clausulam <i>hoc erat in principio</i>, non quidem
689 creaturarum, sed <i>in principio apud Deum</i>; idest ex quo Deus
690 fuit. Numquam enim pater solitarius fuit a filio, sive verbo, sed
691 semper hoc, scilicet verbum, apud Deum erat. Item, Arius confitetur
692 quod verbum erat Deus, sed tamen minor patre. Sed hoc excluditur
693 per ea quae sequuntur. Duo enim sunt propria magni Dei, quae Arius
694 Deo patri singulariter attribuebat, scilicet aeternitas et
695 omnipotentia. In quocumque ergo ista duo inveniuntur, ille est
696 magnus Deus, quo nullus est maior; sed haec duo Evangelista verbo
697 attribuit; ergo verbum est magnus Deus, et non minor. Aeternitatem
698 quidem dicit esse in verbo per hoc quod dicit <i>hoc erat in
699 principio apud Deum</i>; idest verbum ab aeterno, non solum in
700 principio creaturarum, ut Arius intellexit, erat, sed apud Deum,
701 accipiens esse et divinitatem ab eo. Omnipotentiam vero attribuit
702 verbo per hoc quod subdit <i>omnia per ipsum facta sunt</i>.
703 Origenes vero hanc eamdem clausulam satis pulchre exponens, dicit
704 ipsam non esse aliam a tribus primis; sed ipsam esse quemdam
705 epilogum praemissorum. Evangelista enim postquam insinuaverat
706 veritatem esse filii, transiturus ad eius insinuandum virtutem,
707 recolligit, quasi in summa epilogando, in quarta clausula, quod in
708 primis tribus praedixerat. Primo enim per hoc quod dicit
709 <i>hoc</i>, intelligit tertiam clausulam; per hoc vero quod dicit
710 <i>erat in principio</i>, recolligit primam; per hoc vero quod
711 subdit <i>erat apud Deum</i>, recolligit secundam, ut sic non
712 intelligas aliud verbum, quod erat in principio et quod erat Deus;
713 sed hoc verbum, quod erat Deus, <i>erat in principio apud Deum</i>.
714 Si quis ergo recte consideret has quatuor propositiones, inveniet
715 evidenter per eas destrui omnes haereticorum et philosophorum
716 errores. Quidam enim haeretici, sicut Ebion et Cerinthus, dixerunt,
717 Christum non praeextitisse beatae virgini, sed ab ea sumpsisse
718 essendi et durationis principium, ponentes eum fuisse hominem
719 purum, sed meruisse divinitatem per bona merita. Quod etiam
720 Photinus et Paulus Samosatenus eos secuti dixerunt. Horum errorem
721 Evangelista excludit, dicens <i>in principio erat verbum</i>, idest
722 ante omnia, et in patre ab aeterno; ergo non sumpsit initium ex
723 virgine. Sabellius vero, licet fateretur quod Deus qui carnem
724 suscepit, ex virgine non sumpsit initium, sed fuit ab aeterno,
725 tamen dicebat quod non erat alia persona patris, qui fuit ab
726 aeterno, et filii, qui carnem assumpsit ex virgine, sed idem erat
727 pater et filius personaliter; Trinitatem personarum in divinis
728 confundens. Contra hunc errorem dicit Evangelista <i>et verbum erat
729 apud Deum</i>, scilicet filius apud patrem, ut alius apud alium.
730 Eunomius vero posuit filium omnino dissimilem esse patri: et hoc
731 consequenter Evangelista excludit, dicens <i>et Deus erat
732 verbum</i>. Arius vero dicebat filium patre minorem; sed hoc
733 excludit Evangelista cum dicit <i>hoc erat in principio apud
734 Deum</i>, quod supra fuit expositum. Per hoc etiam excluduntur
735 errores philosophorum. Quidam enim philosophorum antiqui, scilicet
736 naturales, ponebant mundum non ex aliquo intellectu, neque per
737 aliquam rationem, sed a casu fuisse; et ideo a principio rationem
738 non posuerunt seu intellectum aliquam causam rerum, sed solam
739 materiam fluitantem, utpote athomos, sicut Democritus posuit, et
740 alia huiusmodi principia materialia, ut alii posuerunt. Contra hos
741 est quod Evangelista dicit <i>in principio erat verbum</i>, a quo
742 res scilicet principium sumpserunt et non a casu. Plato autem
743 posuit rationes omnium rerum factarum subsistentes, separatas in
744 propriis naturis, per quarum participationem res materiales essent:
745 puta per rationem hominis separatam, quam dicebat per se hominem,
746 haberent quod sint homines. Sic ergo ne hanc rationem, per quam
747 omnia facta sunt, intelligas rationes separatas a Deo, ut Plato
748 ponebat, addit Evangelista <i>et verbum erat apud Deum</i>. Alii
749 etiam Platonici, ut Chrysostomus refert, ponebant Deum patrem
750 eminentissimum, et primum, sub quo ponebant mentem quamdam, in qua
751 dicebant esse similitudines et ideas omnium rerum. Ne ergo sic
752 intelligas, quod verbum erat apud patrem, quasi sub eo et minor eo,
753 addit Evangelista <i>et verbum erat Deus</i>. Aristoteles vero
754 posuit in Deo rationes omnium rerum, et quod idem est in Deo
755 intellectus et intelligens et intellectum; tamen posuit mundum
756 coaeternum sibi fuisse. Et contra hoc est quod Evangelista dicit
757 <i>hoc</i>, scilicet <i>verbum</i> solum, <i>erat in principio apud
758 Deum</i>; ita quod ly hoc non excludit aliam personam, sed aliam
759 naturam coaeternam. Nota etiam in praedictis differentiam Ioannis
760 ab aliis Evangelistis, quomodo scilicet dignius Evangelium suum
761 incepit, quam alii. Ipsi enim annuntiaverunt Christum filium Dei ex
762 tempore natum; Matth. II, 1: <i>cum natus esset Iesus in
763 Bethlehem</i>. Ioannes vero dicit eum ab aeterno fuisse, <i>in
764 principio</i>, inquit, <i>erat verbum</i>. Ipsi etiam dicunt eum
765 subito inter homines apparuisse; Lc. II, 29: <i>nunc dimittis
766 servum tuum, domine, secundum verbum tuum in pace; quia viderunt
767 oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum,
768 lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae, Israel</i>.
769 Ioannes vero dicit eum apud patrem semper fuisse. <i>Et verbum</i>,
770 inquit, <i>erat apud Deum</i>. Alii vero ipsum hominem; Matth. IX,
771 v. 8: <i>glorificabant Deum, qui potestatem talem hominibus
772 dedit</i>. Ioannes vero dicit ipsum esse Deum. <i>Et verbum</i>,
773 inquit, <i>erat Deus</i>. Alii dixerunt eum fuisse cum hominibus
774 conversatum; Matth. XVII, 21: <i>conversantibus autem illis in
775 Galilaea, dixit Iesus</i> etc.; sed Ioannes dicit eum apud patrem
776 semper fuisse. <i>Hoc</i>, inquit, <i>erat in principio apud
777 Deum</i>. Nota etiam quod Evangelista signanter recitat hoc verbum
778 <i>erat</i>, ut ostendat verbum Dei omnia tempora, scilicet
779 praesens, praeteritum et futurum, excedere. Quasi dicat: erat ultra
780 tempus praesens, praeteritum et futurum, secundum quod tangitur in
781 Glossa. Postquam Evangelista esse et naturam divini verbi, quantum
782 dici potest ab homine, insinuaverat, consequenter manifestat eius
783 virtutem. Et primo ostendit eius virtutem quantum ad omnia, quae in
784 esse procedunt; secundo specialiter quantum ad homines, ibi <i>erat
785 vita lux hominum</i>. Circa primum ponit tres clausulas, quas non
786 distinguimus ad praesens, quia secundum diversas expositiones
787 sanctorum sunt diversimode distinguendae. Prima ergo clausula est
788 <i>omnia per ipsum facta sunt</i>; quae inducitur ad ostendendum
789 tria de verbo. Et primo, secundum Chrysostomum, ad ostendendum
790 aequalitatem verbi ad patrem. Sicut enim dictum est supra,
791 Evangelista excluserat errorem Arii, ostendens coaeternitatem filii
792 ad patrem per hoc quod dixerat <i>hoc erat in principio apud
793 Deum</i>, hic vero eumdem errorem excludit, ostendendo
794 omnipotentiam filii, dicens, <i>omnia per ipsum facta sunt</i>.
795 Esse enim principium omnium factorum proprium est Dei magni
796 omnipotentis, iuxta illud Ps. CXXXIV, 6: <i>omnia quaecumque
797 dominus voluit, fecit in caelo et in terra</i>. Verbum ergo per
798 quod facta sunt omnia, est Deus magnus et coaequalis patri.
799 Secundo, ad ostendendum coaeternitatem verbi ad patrem, secundum
800 Hilarium. Quia enim per hoc quod dixerat <i>in principio erat
801 verbum</i>, posset aliquis intelligere hoc dictum fuisse de
802 principio creaturarum, id est fuisse aliquod tempus ante omnem
803 creaturam, in quo verbum non erat, ideo hoc excludens Evangelista
804 dixit <i>omnia per ipsum facta sunt</i>. Si enim omnia sunt facta
805 per verbum ergo et ipsum tempus. Ex quo sic argumentatur: si omne
806 tempus ab ipso factum est; ergo nullum tempus fuit ante ipsum; nec
807 cum ipso; quia ante omnia erat; ergo sunt ab aeterno coaeterni.
808 Tertio, secundum Augustinum, ad ostendendam consubstantialitatem
809 verbi ad patrem. Si enim facta omnia sunt per verbum, ergo ipsum
810 verbum non potest dici factum: quia si est factum, est factum per
811 aliquod verbum, quia omnia per verbum facta sunt. Oportet ergo esse
812 aliud verbum, per quod verbum, de quo hic loquitur Evangelista, sit
813 factum. Et illud verbum dicimus unigenitum Dei, per quem facta sunt
814 omnia, quia nec factum est, nec creatura est; et si non est
815 creatura, necesse est dicere ipsum esse eiusdem substantiae cum
816 patre, cum omnis substantia praeter essentiam divinam facta sit.
817 Substantia autem, quae creatura non est, Deus est. Verbum ergo, per
818 quod omnia facta sunt, consubstantiale est patri, cum nec factum,
819 nec creatura sit. Sic ergo habes verbi aequalitatem ad patrem,
820 secundum Chrysostomum, coaeternitatem secundum Hilarium, et
821 consubstantialitatem, secundum Augustinum per hoc quod dicit
822 <i>omnia per ipsum facta sunt</i>. Cavendi sunt autem hic tres
823 errores. Et primo error Valentini. Ipse enim intellexit per hoc
824 quod dicitur <i>omnia per ipsum facta sunt</i>, quod verbum dederit
825 causam creatori, quod mundum crearet, ut dicantur omnia sic per
826 verbum facta, quasi ex verbo processerit quod pater mundum creavit.
827 Et hoc videtur ducere in positionem illorum, qui dicebant Deum
828 mundum fecisse propter aliquam exteriorem causam; quod est contra
829 illud Prov. XVI, 4: <i>universa propter semetipsum operatus est
830 dominus</i>. Sed hoc est falsum, quia, sicut Origenes dicit, si
831 verbum fuisset causa creatori praestans ei materiam ad faciendum,
832 non dixisset <i>omnia per ipsum facta sunt</i>, sed, e converso,
833 omnia facta sunt per creatorem a verbo. Secundo vitandus est error
834 Origenis, qui dicit spiritum sanctum, inter omnia, factum esse per
835 verbum, ex quo sequitur ipsum esse creaturam: et hoc posuit
836 Origenes. Hoc autem est haereticum et blasphemum, cum spiritus
837 sanctus eiusdem sit gloriae et substantiae et dignitatis cum patre
838 et filio, iuxta illud Matth. ult., 19: <i>docete omnes gentes,
839 baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti</i>;
840 et iuxta illud I Io. V, v. 7: <i>tres sunt qui testimonium dant in
841 caelo, pater, verbum et spiritus sanctus: et hi tres unum sunt</i>.
842 Cum ergo dicit Evangelista <i>omnia per ipsum facta sunt</i>, non
843 est intelligendum simpliciter facta omnia, sed in genere
844 creaturarum et rerum factarum. Quasi dicat: omnia, quae facta sunt,
845 per ipsum facta sunt. Alias, si simpliciter intelligatur,
846 sequeretur patrem et spiritum sanctum factos per ipsum: quod est
847 blasphemum. Igitur nec pater, nec aliquid substantiale patri, per
848 verbum factum est. Tertio vitandus est alius error ipsius Origenis.
849 Ipse enim sic omnia facta esse per verbum dixit, sicut aliquid fit
850 a maiori per minorem, quasi minor sit filius, et ut organum patris.
851 Sed quod per hanc praepositionem per non significetur minoritas in
852 obliquo, scilicet filio, seu verbo, patet ex pluribus Scripturae
853 locis. Dicit enim apostolus, I Cor. I, 9, loquens de patre:
854 <i>fidelis Deus, per quem vocati estis in societatem filii
855 eius</i>. Si ille, per quem fit aliquid, habet superiorem, ergo et
856 pater superiorem habebit; hoc autem est falsum; ergo per
857 praepositionem per non significatur minoritas in filio, cum
858 dicuntur omnia facta per ipsum. Ad maiorem autem evidentiam huius
859 sciendum est, quod quando dicitur aliquid per aliquem fieri, haec
860 praepositio per denotat causalitatem in obliquo, respectu
861 operationis aliquo modo, sed diversimode. Cum enim operatio,
862 secundum modum significandi, consideretur media inter operantem et
863 operatum, potest considerari ipsa operatio dupliciter. Uno modo
864 secundum quod exit ab operante, qui est causa ipsius actionis; alio
865 modo secundum quod terminatur ad operatum. Quandoque ergo
866 praepositio per significat causam operationis, secundum quod exit
867 ab operante; quandoque autem, secundum quod terminatur ad operatum.
868 Causam autem operationis, secundum quod exit ab operante,
869 significat quando illud quod significatur per obliquum, est causa
870 operanti quod operetur, vel efficiens, vel formalis. Formalis
871 quidem, sicut ignis calefacit per calorem: est enim calor causa
872 formalis calefactionis ignis. Causa vero movens, seu efficiens, ut
873 secunda agentia operantur per prima, ut si dicam quod balivus
874 operatur per regem, quia rex est causa efficiens balivo quod
875 operetur. Et hoc modo intellexit Valentinus, omnia facta esse per
876 verbum, ac si verbum esset causa conditori ut omnia faceret.
877 Causalitatem vero operationis, secundum quod terminatur ad
878 operatum, importat haec praepositio per, quando illud, quod
879 significatur per ipsam causalitatem, non est causa ipsa quod
880 operetur, sed est causa operationis, secundum quod terminatur ad
881 operatum. Sicut cum dico carpentarius facit scamnum per securim,
882 quae non est causa carpentario quod operetur, sed ponimus esse
883 causam quod scamnum fiat ab operante. Sic ergo cum dicitur <i>omnia
884 per ipsum facta sunt</i>; si ly per denotet efficientem causam, seu
885 moventem patrem ad operandum, dicendum est quod pater nihil
886 operatur per filium, sed per seipsum omnia operatur, ut dictum est.
887 Si vero ly per denotet causam formalem, sic cum pater operetur per
888 sapientiam suam, quae est sua essentia, operatur per suam
889 sapientiam, sicut operatur per suam essentiam; et quia sapientia et
890 virtus patris attribuitur filio, I Cor. I, 24, dicimus: <i>Christum
891 Dei virtutem, et Dei sapientiam</i>, ideo appropriate dicimus quod
892 pater omnia operatur per filium, idest per sapientiam suam. Et ideo
893 dicit Augustinus quod hoc quod dicitur <i>ex quo omnia</i>,
894 appropriatur patri; <i>per quem omnia</i>, filio; <i>in quo
895 omnia</i>, spiritui sancto. Si vero ly per denotet causalitatem ex
896 parte operati, tunc hoc quod dicimus patrem omnia operari per
897 filium non est appropriatum verbo, sed proprium eius, quia hoc quod
898 est causa creaturarum, habet ab alio, scilicet a patre, a quo habet
899 esse. Nec tamen propter hoc sequitur ipsum esse instrumentum
900 patris, licet omne quod movetur ab alio ad aliquid operandum,
901 rationem instrumenti habeat. Cum autem dico aliquem operari per
902 virtutem receptam ab alio, potest dupliciter intelligi. Uno modo
903 quod eadem numero sit virtus et dantis, et accipientis: et hoc modo
904 qui operatur per virtutem acceptam ab alio, non est minor, sed
905 aequalis ei a quo accipit. Quia ergo pater eamdem virtutem, quam
906 habet, dat filio, per quam filius operatur, cum dicitur pater
907 operari per filium, propter hoc filius non est dicendum minor
908 patre, neque instrumentum eius. Sed hoc sequitur in illis qui non
909 eamdem virtutem accipiunt ab aliquo, sed aliam et creatam. Sic ergo
910 patet quod nec spiritus sanctus, nec filius, est causa patri quod
911 operetur, neque patris minister seu instrumentum, ut deliravit
912 Origenes. Si autem recte considerentur verba praedicta <i>omnia per
913 ipsum facta sunt</i>, evidenter apparet Evangelistam propriissime
914 fuisse locutum. Quicumque enim aliquid facit, oportet quod illud
915 praeconcipiat in sua sapientia, quae est forma et ratio rei factae:
916 sicut forma in mente artificis praeconcepta est ratio arcae
917 faciendae. Sic ergo Deus nihil facit nisi per conceptum sui
918 intellectus, qui est sapientia ab aeterno concepta, scilicet Dei
919 verbum, et Dei filius: et ideo impossibile est quod aliquid faciat
920 nisi per filium. Unde Augustinus de Trinitate dicit quod verbum est
921 ars plena omnium rationum viventium. Et sic patet quod omnia quae
922 pater facit, facit per ipsum. Notandum autem, secundum
923 Chrysostomum, quod omnia quae Moyses per multa enumerat in
924 productione rerum a Deo, dicens: <i>dixit dominus, fiat lux</i>, et
925 <i>fiat firmamentum</i> etc., haec omnia Evangelista excedens, uno
926 verbo comprehendit, dicens <i>omnia per ipsum facta sunt</i>. Cuius
927 ratio est quia Moyses tradere volebat emanationem creaturarum a
928 Deo, et ideo sigillatim enumerat; Ioannes vero ad altiorem
929 festinans materiam, in hoc libro intendit nos inducere specialiter
930 in cognitionem ipsius creatoris. Deinde dicit <i>et sine ipso
931 factum est nihil</i>. Haec est secunda clausula quam quidam
932 perverse intellexerunt, ut dicit Augustinus in Lib. de Nat. boni.
933 Nam, ex hoc modo loquendi quo Ioannes hic utitur, ponens hoc quod
934 dicitur <i>nihil</i> in fine orationis, crediderunt ipsum nihil
935 teneri affirmative, quasi nihil sit aliquid, quod sine verbo factum
936 sit; unde voluerunt quod haec clausula posita sit ab Evangelista ad
937 excludendum aliquid quod a verbo non sit factum. Unde dicunt quod
938 postquam Evangelista dixerat <i>omnia per ipsum facta sunt</i>,
939 consequenter adiungit <i>et sine ipso factum est nihil</i> quasi
940 dicat: ita dico omnia per ipsum facta esse, quod tamen sine ipso
941 factum est aliquid, scilicet ipsum nihil. Ex hoc autem processit
942 triplex haeresis, scilicet Valentini, qui, ut dicit Origenes, ponit
943 multa principia, et ex illis principiis dicit procedere triginta
944 saecula. Prima tamen principia quae ponit, sunt duo, scilicet
945 profundum, quod vocat Deum patrem, et silentium. Ex his duobus
946 dicit processisse decem saecula. Ex profundo autem, et silentio
947 dicit esse alia duo principia, scilicet intellectum et veritatem,
948 ex quibus processerunt octo saecula. Ex intellectu autem et
949 veritate dicit esse alia duo principia, scilicet verbum et vitam,
950 ex quibus procedunt duodecim saecula, et sic sunt triginta. Ex
951 verbo autem et vita, secundum aevum, processit homo Christus, et
952 Ecclesia. Sic ergo Valentinus ponebat prolationem verbi multa
953 saecula praecessisse. Et ideo dicit quod, quia Evangelista dixerat
954 <i>omnia per ipsum facta sunt</i>, ne aliquis intelligeret illa
955 saecula praecedentia esse perfecta per verbum, consequenter
956 adiunxit <i>et sine ipso factum est nihil</i>, idest omnia saecula
957 praeexistentia et quae in eis fuerunt; quae ideo Ioannes vocat
958 <i>nihil</i>, quia humanam rationem excedunt, nec possunt capi per
959 intellectum. Secundus error, ex hoc procedens, fuit Manichaei, qui
960 ponebat duo contraria principia, unum scilicet rerum
961 incorruptibilium, et aliud corruptibilium. Dicit ergo quod postquam
962 Ioannes dixerat <i>omnia per ipsum facta sunt</i>, ne crederetur
963 verbum esse corruptibilium rerum causam, statim subiunxit <i>et
964 sine ipso factum est nihil</i>, idest corruptioni subiecta, quae
965 nihil esse dicuntur, quia eorum esse est continue transmutari in
966 nihil. Tertius error est eorum qui volunt quod per nihil
967 intelligatur Diabolus, iuxta illud Iob XVIII, 15: <i>habitent in
968 tabernaculo eius socii eius, qui non est</i>. Dicunt ergo omnia
969 esse facta per verbum, praeter Diabolum. Et ideo exponunt <i>sine
970 ipso factum est nihil</i>, idest Diabolus. Sed omnes isti tres
971 errores ex uno fonte procedentes, scilicet ex hoc quod ipsum
972 <i>nihil</i> volunt affirmative accipi, excluduntur per hoc quod
973 <i>nihil</i> non ponitur hic affirmative, sed negative tantum. Ut
974 sit sensus: ita facta sunt omnia per verbum, quod nihil est
975 participans esse, quod non sit factum per ipsum. Sed instabit
976 forsitan aliquis, dicens hanc clausulam superflue fuisse appositam,
977 si intelligatur negative, eo quod Evangelista dicens, <i>omnia per
978 ipsum facta sunt</i>, sufficienter videtur dixisse non esse aliquid
979 quod non sit factum per verbum. Ad quod dicendum quod secundum
980 multos introducta est haec particula multipliciter, et multis de
981 causis. Quarum una causa est, secundum Chrysostomum, ne aliquis
982 legens in veteri testamento et inveniens solum visibilia enumerata
983 a Moyse in creatione rerum, crederet illa tantum facta esse per
984 verbum. Ideo Evangelista, dum dixisset <i>omnia per ipsum facta
985 sunt</i>, quae scilicet enumerat Moyses, ideo consequenter adiunxit
986 <i>sine ipso factum est nihil</i>; quasi dicat: nihil eorum quae
987 sunt, sive visibile sive invisibile, est factum sine verbo. Et hoc
988 modo loquitur apostolus, Col. I, 16, dicens omnia condita esse in
989 Christo, sive visibilia, sive invisibilia: ubi apostolus
990 specialiter mentionem facit de invisibilibus, quia de eis Moyses
991 aperte mentionem non fecerat, propter ruditatem illius populi, qui
992 supra sensibilia elevari non poterat. Introducitur etiam, secundum
993 Chrysostomum, alio modo sic. Posset enim aliquis legens Evangelium,
994 multa signa et miracula facta per Christum, sicut illud Matth. XI,
995 5: <i>caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur</i> etc.,
996 credere per hoc quod dicit Ioannes <i>omnia per ipsum facta
997 sunt</i>, debere intelligi omnia illa tantum quae in illis
998 Evangeliis continentur, et nihil aliud factum per ipsum. Et ideo ne
999 hoc suspicetur quis, consequenter Evangelista inducit <i>et sine
1000 ipso factum est nihil</i>; quasi dicat: non solum ea quae in
1001 Evangeliis continentur, sunt facta per ipsum, sed nihil eorum quae
1002 facta sunt, est factum sine ipso. Et sic, secundum Chrysostomum,
1003 haec particula introducitur ad ostendendum totalem causalitatem, et
1004 est quasi completiva praemissae. Secundum Hilarium vero
1005 introducitur haec particula ad ostendendum quod verbum habet
1006 virtutem operativam ab alio. Quia enim Evangelista dixerat <i>omnia
1007 per ipsum facta sunt</i>, posset intelligi patrem excludi ab omni
1008 causalitate; ideo consequenter addit <i>et sine ipso factum est
1009 nihil</i>. Quasi dicat: sic per eum facta sunt omnia, ut tamen
1010 pater cum eo omnia fecerit. Nam tantum valet sine eo, ac si dicatur
1011 non solus; ut sit sensus: non ipse solus est per quem facta sunt
1012 omnia, sed ipse est alius, sine quo factum est nihil. Quasi dicat
1013 <i>sine ipso</i>, cum alio operante, scilicet patre, <i>factum est
1014 nihil</i>; iuxta illud Prov. VIII, 30: <i>cum eo eram cuncta
1015 componens</i>. In quadam autem homilia quae incipit, <i>vox
1016 spiritualis aquilae</i>, et attribuitur Origeni, invenitur alia
1017 expositio satis pulchra. Dicitur enim ibi quod in Graeco est
1018 choris, ubi in Latino habemus sine. Choris autem idem est quod
1019 foris vel extra; quasi dicat ita <i>omnia per ipsum facta sunt</i>
1020 quod extra ipsum <i>factum est nihil</i>. Et ideo hoc dicit ut
1021 ostendat, per verbum et in verbo omnia conservari; iuxta illud
1022 Hebr. I, 3: <i>portans omnia verbo virtutis suae</i>. Quaedam enim
1023 sunt quae non indigent operante, nisi quantum ad fieri, cum possint
1024 subsistere postquam fuerunt facta, absque agentis influxu; sicut
1025 domus indiget quidem artifice quantum ad suum fieri, sed tamen
1026 persistit in suo esse absque artificis influentia. Ne ergo credat
1027 aliquis, omnia per verbum sic facta esse quod sit causa eorum
1028 quantum ad fieri solum, et non quantum ad conservationem in esse,
1029 ideo consequenter Evangelista subiunxit <i>et sine ipso factum est
1030 nihil</i>. Hoc est: nihil factum est extra ipsum, quia ipse ambit
1031 omnia, conservans ea. Exponitur autem haec particula secundum
1032 Augustinum et Origenem et plures alios sic ut per nihil
1033 intelligatur peccatum. Quia ergo cum diceret <i>omnia per ipsum
1034 facta sunt</i>, posset intelligi malum et peccatum per ipsum fieri;
1035 ideo consequenter adiunxit <i>et nihil</i>, idest peccatum, <i>est
1036 factum sine ipso</i>. Nam sicut ars non est principium seu causa
1037 alicuius defectus in artificiatis, sed per se est causa
1038 perfectionis ipsorum et formae, ita et verbum, quod est ars patris,
1039 plena rationum viventium, non est causa alicuius mali vel
1040 inordinationis in rebus, et praecipue mali culpae, quod habet
1041 perfectam rationem mali; sed huius mali causa per se est voluntas
1042 creaturae, sive hominis sive Angeli, libere declinans a fine, ad
1043 quem naturaliter ordinatur. Operans secundum artem, voluntarie
1044 errans, est causa defectuum incidentium in artificiatis, non per
1045 artem, sed per voluntatem. Unde in talibus ars non est principium
1046 seu causa defectuum, sed voluntas: et ideo malum est defectus
1047 voluntatis, et non artis alicuius: et ideo inquantum tale, nihil
1048 est. Sic ergo ista particula additur ad ostendendum ipsius verbi
1049 universalem causalitatem secundum Chrysostomum, societatem ad
1050 patrem, secundum Hilarium et virtutem verbi in conservando,
1051 secundum Origenem. Item puritatem causalitatis: quia sic est causa
1052 bonorum, quod non est causa peccati, secundum Augustinum et
1053 Origenem et plures alios. Deinde dicit <i>quod factum est, in ipso
1054 vita erat</i>. Hic ponitur tertia particula, ubi cavendus est
1055 falsus intellectus Manichaei, qui ex hoc verbo motus est ad
1056 dicendum quod omnia quae sunt, vivunt; puta lapis, lignum, et homo,
1057 et quicquid aliud est in mundo. Et punctabat sic: <i>quod factum
1058 est in ipso</i>, distingue, <i>erat vita</i>. Sed non erat vita
1059 nisi viveret; ergo quicquid factum est in ipso, vivit. Vult etiam
1060 quod <i>in ipso</i> idem sic ac si dicatur per ipsum, cum
1061 communiter in Scriptura in ipso, vel per ipsum accipiatur; sicut
1062 illud Col. I, 16: <i>in ipso, et per ipsum condita sunt omnia</i>.
1063 Sed hunc intellectum ista expositio ostendit esse falsum. Potest
1064 tamen sine errore multipliciter exponi. Nam in illa homilia vox
1065 spiritualis exponitur sic: <i>quod factum est in ipso</i>, idest
1066 per ipsum, hoc vita erat non in seipso sed in sua causa. In omnibus
1067 enim causatis hoc commune est, quod effectus, sive per naturam sive
1068 per voluntatem producti, sunt in suis causis non secundum proprium
1069 esse, sed secundum virtutem propriae suae causae; sicut effectus
1070 inferiores sunt in sole ut in causa, non secundum eorum esse, sed
1071 secundum virtutem solis. Quia ergo causa omnium effectuum
1072 productorum a Deo, est vita quaedam et ars plena rationum
1073 viventium, ideo omne, quod factum est in ipso, idest per ipsum,
1074 vita erat in sua causa, scilicet in ipso Deo. Augustinus autem
1075 aliter legit, sic punctando: <i>quod factum est</i>, distingue,
1076 <i>in ipso vita erat</i>. Res enim dupliciter considerari possunt,
1077 secundum scilicet quod sunt in seipsis et secundum quod sunt in
1078 verbo. Si considerentur secundum quod sunt in seipsis, sic non
1079 omnes res sunt vita nec etiam viventes, sed aliquae carent vita,
1080 aliquae vivunt. Sicut facta est terra, facta sunt etiam et metalla,
1081 quae nec vita sunt, nec vivunt; facta sunt animalia, facti sunt
1082 homines, quae secundum quod sunt in seipsis, non sunt vita, sed
1083 vivunt solum. Si vero considerentur secundum quod sunt in verbo,
1084 non solum sunt viventes, sed etiam vita. Nam rationes in sapientia
1085 Dei spiritualiter existentes, quibus res factae sunt ab ipso verbo,
1086 sunt vita: sicut arca facta per artificem in se quidem nec vivit
1087 nec vita est, ratio vero arcae, quae praecessit in mente artificis,
1088 vivit quodammodo, inquantum habet esse intelligibile in mente
1089 artificis, non tamen est vita, quia per ipsum intelligere artificis
1090 non est in sua essentia, neque suum esse. In Deo autem suum
1091 intelligere est sua vita et sua essentia: et ideo quicquid est in
1092 Deo, non solum vivit sed est ipsa vita, quia quicquid est in Deo,
1093 est sua essentia. Unde creatura in Deo est creatrix essentia. Si
1094 ergo considerentur res secundum quod in verbo sunt, vita sunt. Hanc
1095 expositionem habes alibi. Origenes vero super Ioannem legit hoc
1096 aliter, punctando sic: <i>quod factum est in ipso</i>, distingue,
1097 <i>vita erat</i>. Ubi notandum est quod de filio Dei dicitur
1098 aliquid, secundum se, sicut dicitur Deus omnipotens, et huiusmodi;
1099 aliquid vero dicitur de eo per comparationem ad nos, sicut salvator
1100 et redemptor; aliquid vero utroque modo, sicut sapientia et
1101 iustitia. In omnibus autem quae absolute et secundum se de filio
1102 dicuntur, non dicitur quod sit factus, sicut non dicitur filius
1103 factus Deus, neque omnipotens; sed in illis quae dicuntur in
1104 comparatione ad nos, seu utroque modo, potest addi adiunctio facti,
1105 ut dicatur secundum illud I Cor. I, 30: <i>qui factus est nobis a
1106 Deo sapientia, et iustificatio, et sanctificatio, et redemptio</i>.
1107 Et sic, licet semper fuerit in seipso sapientia et iustitia, tamen
1108 potest dici quod de novo factus est nobis iustitia et sapientia.
1109 Secundum hoc ergo Origenes exponens dicit quod quamvis in seipso
1110 sit vita, tamen nobis factus est vita per hoc quod nos vivificavit,
1111 iuxta illud I Cor. XV, 22: <i>sicut in Adam omnes moriuntur, ita et
1112 in ipso omnes vivificabuntur</i>. Et ideo dicit quod <i>verbum quod
1113 factum est</i> nobis vita, <i>in ipso vita erat</i>, ut quandoque
1114 nobis fieret vita; et ideo statim subdit <i>et vita erat lux
1115 hominum</i>. Hilarius enim sic punctat <i>et sine ipso factum est
1116 nihil, quod factum est in ipso</i>, et postea dicatur <i>vita
1117 erat</i>. Quia ipse dicit in II de Trin. cum dicit Evangelista
1118 <i>et factum est nihil</i>, posset esse ambiguum an quaedam alia
1119 adhuc quae per ipsum facta sunt, fuerunt facta non per ipsum, non
1120 tamen sine ipso; sed in eis associavit facientem; et hanc clausulam
1121 esse additam ad correptionem praecedentis. Ne ergo hoc
1122 intelligeretur, ideo Evangelista cum dixisset <i>omnia per ipsum
1123 facta sunt</i>, subiungit <i>et sine ipso factum est nihil</i>,
1124 quod tamen factum est <i>in ipso</i>, idest per ipsum: et ratio
1125 huius est, quia <i>vita erat</i>. Manifestum est enim quod hoc modo
1126 omnia dicuntur per verbum facta, inquantum verbum ex patre
1127 procedens est Deus. Ponamus autem quod aliquis pater filium habeat,
1128 qui non sit perfecte habens operationes hominis, sed paulatim ad
1129 hoc perveniat, manifestum est quod multa faciet, non per ipsum
1130 filium, licet non sine eo. Quia ergo filius Dei eamdem vitam habuit
1131 ab aeterno, quam et pater, secundum illud infra V, 26: <i>sicut
1132 pater habet vitam in semetipso, sic dedit et filio vitam habere in
1133 semetipso</i>, ideo non potest dici quod Deus pater, etsi nihil
1134 fecerit sine filio, tamen fecit aliqua non per ipsum, quia vita
1135 erat. In viventibus enim quae vitam participant, potest contingere
1136 quod vita imperfecta praecedat vitam perfectam; sed in per se vita,
1137 quae non participat vitam, sed est absolute et simpliciter vita,
1138 nullo modo potest imperfectio aliqua esse. Quia ergo verbum est per
1139 se vita, numquam fuit in eo vita imperfecta, sed semper perfecta;
1140 et ideo ita <i>nihil factum est sine eo</i>, quod tamen non sit
1141 factum <i>in ipso</i>, idest per ipsum. Chrysostomus autem aliud
1142 modum legendi habet, et punctat sic: <i>et sine ipso factum est
1143 nihil quod factum est</i>. Et ratio huius est, quia aliquis posset
1144 credere quod spiritus sanctus esset factus per verbum. Et ideo
1145 Evangelista hoc volens excludere dicit <i>quod factum est</i>, quia
1146 spiritus sanctus non est quid factum; et postea sequitur <i>in ipso
1147 vita erat</i>; quod introducitur propter duo. Unum est ut post
1148 productionem omnium rerum ostendatur indeficientia causalitatis ad
1149 res non solum productas, sed etiam producendas. Quasi dicat <i>in
1150 ipso vita erat</i>, qua scilicet non solum omnia producere potuit,
1151 sed etiam quae habet indeficientem fluxum et causalitatem absque
1152 mutationis dispendio ad res continue producendas, utpote fons vivus
1153 qui non minoratur ex fluxu continuo; aqua vero collecta et non
1154 viva, cum defluit, minoratur et deficit; unde dicitur in Ps. XXXV,
1155 10: <i>apud te est fons vitae</i>. Secundum est ut ostendatur
1156 gubernatio rerum esse per verbum. Quia enim <i>in ipso vita
1157 erat</i>, ostenditur quod non produxit res per necessitatem
1158 naturae, sed per voluntatem et intellectum, et quod res productas
1159 gubernat; Hebr. IV, 12: <i>vivus est sermo Dei</i> et cetera. Et
1160 quia apud Graecos Chrysostomus est tantae auctoritatis in suis
1161 expositionibus, quod ubi ipse aliquid exposuit in sacra Scriptura,
1162 nullam aliam expositionem admittant, ideo in omnibus libris Graecis
1163 invenitur sic punctatum, sicut punctat Chrysostomus, scilicet hoc
1164 modo: <i>sine ipso factum est nihil quod factum est</i>.</p>
1165 <br />
1166 <div class="D">Lectio 3</div>
1167 <p title="Super Io., cap. 1 l. 3"><a name="87421"><span class=
1168 "ref">[87421] Super Io., cap. 1 l. 3</span></a> Evangelista supra
1169 insinuavit virtutem verbi, secundum quam omnia produxit in esse;
1170 hic vero insinuat eius virtutem, secundum quam se habet ad homines,
1171 dicens, hoc verbum esse lucem hominibus. Ubi primo introducit nobis
1172 lucem quamdam, cum dicit <i>et vita erat lux hominum</i>; secundo
1173 lucis irradiationem, cum dicit <i>et lux in tenebris lucet</i>;
1174 tertio lucis participationem, cum dicit <i>et tenebrae eam non
1175 comprehenderunt</i>. Potest autem totum dupliciter exponi. Uno modo
1176 secundum influxum cognitionis naturalis; alio modo secundum
1177 communicationem gratiae. Dicit ergo quantum ad primum, quod <i>vita
1178 erat lux hominum</i>. Ubi primo considerandum est quod, secundum
1179 Augustinum et plures alios, nomen lucis magis proprie dicitur in
1180 spiritualibus quam in sensibilibus. Ambrosius tamen vult quod
1181 splendor metaphorice dicatur de Deo. Sed in hoc non est magna vis
1182 facienda: nam de quocumque nomen lucis dicatur ad manifestationem
1183 refertur, sive illa manifestatio sit in intelligibilibus, sive in
1184 sensibilibus. Si ergo comparentur manifestatio intelligibilis et
1185 sensibilis, secundum naturam prius invenitur lux in spiritualibus;
1186 sed quoad nos, qui nomina rebus imponimus ex earum proprietatibus
1187 nobis notis, prius invenitur in sensibilibus, quia prius impositum
1188 est a nobis hoc nomen ad significandum lucem sensibilem, quam
1189 intelligibilem; quamvis secundum virtutem prius et verius conveniat
1190 spiritualibus quam sensibilibus. Ad evidentiam autem eius quod
1191 dicitur <i>et vita erat lux hominum</i>, sciendum est quod
1192 multipliciter est gradus vitae. Quaedam namque vivunt, sed absque
1193 luce, quia nullam cognitionem habent, sicut sunt plantae: unde vita
1194 earum non est lux. Quaedam vero vivunt et cognoscunt; sed tamen
1195 eorum cognitio, cum sit sensus tantum, non est nisi particularium
1196 et materialium, sicut est in brutis: et ideo haec et vitam habent
1197 et lucem quamdam, sed non lucem hominum qui vivunt et cognoscunt
1198 non solum ipsa vera, sed ipsius veritatis rationem, sicut sunt
1199 creaturae rationales, quibus non solum manifestatur hoc vel illud,
1200 sed ipsa veritas quae manifestabilis est et manifestativa omnium.
1201 Et ideo Evangelista loquens de verbo dicit non solum esse vitam,
1202 sed etiam esse lucem, ne intelligas vitam sine agnitione;
1203 <i>hominum</i> autem ne tantum cognitionem sensibilem suspiceris,
1204 qualis est in brutis. Sed quare dixit <i>hominum</i>, cum etiam sit
1205 lux Angelorum? Ad hoc est duplex responsio. Chrysostomus enim dicit
1206 quod Evangelista intendebat in isto Evangelio tradere nobis
1207 cognitionem de verbo, secundum quod ad salutem hominum ordinatur;
1208 et ideo magis refert secundum suam intentionem ad homines quam ad
1209 Angelos. Origenes vero dicit quod participatio huius lucis pertinet
1210 ad homines, inquantum sunt rationalis naturae; et ideo Evangelista
1211 dicens <i>erat lux hominum</i>, voluit intelligi omnis rationalis
1212 naturae. In hoc etiam ostenditur perfectio et dignitas huius vitae,
1213 quia est intellectualis seu rationalis. Cum enim illa dicuntur
1214 viventia, quae se aliquo modo movent, illa dicuntur vitam habere
1215 perfectam, quae perfecte seipsa movent; movere autem seipsum
1216 perfecte et proprie, in inferioribus creaturis soli homini
1217 convenit. Nam etsi alia ex seipsis ab aliquo principio intrinseco
1218 moveantur, non tamen illud principium se habet ad opposita; et ideo
1219 ex necessitate moventur, et non libere. Mota igitur a tali
1220 principio magis aguntur quam agunt. Homo vero, cum sit dominus sui
1221 actus, libere se movet ad omnia quae vult; et ideo homo habet vitam
1222 perfectam, et similiter quaelibet intellectualis natura. Vita ergo
1223 verbi, quae est lux hominum, est vita perfecta. Attenditur etiam in
1224 praemissis verbis congruus ordo: nam in naturali rerum ordine primo
1225 invenitur esse, et hoc primo Evangelista insinuavit, dicens <i>in
1226 principio erat verbum</i>, secundo vivere, et hoc est quod sequitur
1227 <i>in ipso vita erat</i>, tertio intelligere, et hoc consequenter
1228 adiunxit <i>vita erat lux hominum</i>. Unde, secundum Origenem,
1229 convenienter vitae attribuit lucem, quia lux nonnisi viventi
1230 attribui potest. Est tamen notandum quod lux ad viventem dupliciter
1231 comparari potest, vel ut obiectum, vel ut participata, ut patet in
1232 visu exteriori. Oculus enim lucem exteriorem cognoscit tamquam
1233 obiectum, sed oportet ad hoc quod eam videat, quod participet
1234 aliquam lucem interiorem, per quam aptetur et disponatur oculus ad
1235 lucem exteriorem videndam. Sic ergo, quod hic dicit <i>et vita erat
1236 lux hominum</i>, dupliciter potest intelligi. Ut dicatur lux
1237 hominum per modum obiecti quasi a solis hominibus conspicabilis;
1238 quia ipsam sola rationalis creatura conspicere potest, cum ipsa
1239 sola divinae visionis sit capax (Iob XXXV, v. 11: <i>docet nos
1240 super iumenta terrae, et super volucres caeli erudit nos</i>); quia
1241 licet alia animalia cognoscant aliqua quae vera sunt, solus tamen
1242 homo ipsam rationem veritatis cognoscit. Potest etiam dici lux
1243 hominum participata. Numquam enim ipsum verbum et ipsam lucem
1244 conspicere possemus nisi per participationem eius, quae in ipso
1245 homine est, quae est superior pars animae nostrae, scilicet lux
1246 intellectiva, de qua dicitur in Ps. IV, 7: <i>signatum est super
1247 nos lumen vultus tui</i>, idest filii tui, qui est facies tua, qua
1248 manifestaris. Introduxit supra Evangelista lucem quamdam; nunc vero
1249 agit de ipsius irradiatione cum dicit <i>lux in tenebris lucet</i>.
1250 Quod quidem dupliciter exponi potest, secundum duplicem acceptionem
1251 tenebrarum. Primo vero accipiamus tenebras naturalem defectum, ac
1252 creatae mentis. Nam, ita se habet mens ad lucem istam, de qua hic
1253 loquitur Evangelista, sicut se habet aer ad lucem solis: quia,
1254 licet aer capax sit lucis solis, tamen, in se consideratus, tenebra
1255 est. Et secundum hoc sensus est: <i>lux</i>, idest vita illa, quae
1256 est lux hominum, <i>in tenebris lucet</i>, scilicet in animabus et
1257 mentibus creatis, irradiando semper omnes. Iob III, 23: <i>viro cui
1258 abscondita est lux</i>. Sed <i>tenebrae eam non
1259 comprehenderunt</i>, idest includere non potuerunt. Illud enim
1260 dicitur comprehendi, cuius fines concluduntur et conspiciuntur.
1261 Quia, sicut dicit Augustinus, attingere Deum mente, magna beatitudo
1262 est: comprehendere vero, impossibile est. <i>Tenebrae</i> ergo
1263 <i>eam non comprehenderunt</i>. Iob XXXVI, 26: <i>ecce Deus magnus
1264 vincens scientiam nostram</i>; Ier. XXXII, 19: <i>magnus consilio
1265 et incomprehensibilis cogitatu</i>. Et haec expositio habetur in
1266 illa homilia quae incipit <i>vox spiritualis aquilae</i>. Alio modo
1267 potest exponi accipiendo tenebras, secundum Augustinum, pro
1268 naturali insipientia hominum, quae tenebra dicitur. Eccle. II, 13:
1269 <i>vidi quia tantum praecederet sapientia stultitiam, quantum
1270 differt lux a tenebris</i>. Ex eo ergo aliquis insipiens est quod
1271 privatur lumine sapientiae divinae. Sicut ergo mentes sapientum
1272 participatione istius divinae lucis et sapientiae lucidae sunt, ita
1273 eius privatione tenebrae sunt. Quod ergo quidam tenebrosi sint, non
1274 est ex defectu istius lucis; quia, inquantum est de se, in tenebris
1275 lucet et omnes irradiat; sed ideo insipientes privati sunt ea luce,
1276 quia <i>tenebrae eam non comprehenderunt</i>, idest non
1277 apprehenderunt, ad ipsius participationem eorum insipientia
1278 pertingere non valentes, ut post elati non durantes. Iob XXXVI, 32:
1279 <i>immanibus</i>, idest superbis, <i>abscondit lucem</i>, idest
1280 lumen sapientiae, <i>et annuntiat de ea amico suo, quod possessio
1281 eius sit, et ad eam possit ascendere</i>; Baruch III, 23: <i>viam
1282 autem sapientiae nescierunt, neque commemorati sunt semitas
1283 eius</i>. Licet autem aliquae mentes sint tenebrosae, idest sapida
1284 et lucida sapientia privatae, nulla tamen adeo tenebrosa est quin
1285 aliquid lucis divinae participet. Quia quidquid veritatis a
1286 quocumque cognoscitur, totum est ex participatione istius lucis,
1287 quae in tenebris lucet, quia omne verum, a quocumque dicatur, a
1288 spiritu sancto est. Et tamen <i>tenebrae</i>, idest homines
1289 tenebrosi, <i>eam non comprehenderunt</i>, secundum veritatem. Sic
1290 ergo exponitur ista clausula, secundum Origenem et secundum
1291 Augustinum. Alio modo ab illo loco <i>et vita erat lux hominum</i>,
1292 exponitur secundum fluxum gratiae, qua irradiamur per Christum; et
1293 continuatur sic ad praecedentia. Supra egit Evangelista de
1294 creatione rerum per verbum, hic vero tractat de restauratione
1295 rationalis creaturae facta per Christum dicens: <i>et vita</i>,
1296 verbi, <i>erat lux hominum</i>, communiter, et non Iudaeorum
1297 tantum; quia filius Dei carnem assumere venit in mundum, ut
1298 illuminaret gratia et veritate omnes homines. Io. c. XVIII, 37:
1299 <i>in hoc natus sum, et ad hoc veni, ut testimonium perhibeam
1300 veritati</i>. Item, infra IX, 5: <i>quamdiu in mundo sum, lux sum
1301 mundi</i>. Et ideo non dicit lux Iudaeorum, quia licet olim tantum
1302 in Iudaea notus esset, tamen postea toti mundo innotuit; Is. XLIX,
1303 v. 6: <i>dedi te in lucem gentibus, ut sis salus mundo usque ad
1304 extremum terrae</i>. Congrue etiam coniungit lucem et vitam dicens
1305 <i>et vita erat lux hominum</i>, ut ostendat ista duo, lucem
1306 scilicet et vitam, nobis provenisse per Christum. Vitam quidem per
1307 participationem gratiae; infra: <i>gratia et veritas per Iesum
1308 Christum facta est</i>; lucem vero per cognitionem veritatis et
1309 sapientiae. Hoc autem quod dicit <i>lux in tenebris lucet</i>,
1310 potest secundum hanc expositionem exponi tripliciter, secundum quod
1311 tripliciter possumus accipere tenebras. Uno modo pro poena: nam
1312 quaelibet tristitia et afflictio cordis tenebra quaedam dici
1313 potest, sicut quodlibet gaudium lux; Mich. ult., v. 8: <i>cum
1314 sedero in tenebris et in afflictionibus, dominus lux mea est</i>,
1315 idest gaudium et consolatio. Dicit ergo Origenes: secundum hoc lux
1316 in tenebris lucet, idest Christus in mundum veniens, et corpus
1317 passibile et absque peccato habens <i>in similitudinem carnis</i>,
1318 secundum quod dicitur Rom. VIII, 3. Lux in carne, quae scilicet
1319 caro Christi, secundum quod in se habet similitudinem carnis
1320 peccati, tenebra dicitur. Quasi dicat: lux, idest verbum Dei
1321 circumvelatum tenebris carnis, luxit in mundum, secundum illud Ez.
1322 XXXII, 7: <i>solem nube tegam</i>. Secundo, accipiendo per tenebras
1323 Daemones, iuxta illud Eph. ult., 12: <i>non est nobis colluctatio
1324 adversus carnem et sanguinem tantum, sed adversus principes et
1325 potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum</i>. Secundum
1326 hoc dicit: <i>lux</i>, idest filius Dei, <i>in tenebris lucet</i>,
1327 idest in mundum descendit, ubi tenebrae, idest Daemones,
1328 dominabantur. Infra XII, 31: <i>princeps huius mundi, eiicietur
1329 foras. Et tenebrae</i>, idest Daemones, <i>eam non
1330 comprehenderunt</i>, idest eum obscurare non potuerunt tentando, ut
1331 patet Matth. IV. Tertio accipiendo tenebras errores sive
1332 ignorantias, quibus totus mundus ante adventum Christi plenus erat,
1333 secundum quod dicit apostolus: <i>eratis aliquando tenebrae</i>.
1334 Dicit ergo quod <i>lux</i>, idest verbum Dei incarnatum, <i>in
1335 tenebris lucet</i>, idest hominibus mundi, erroris et ignorantiae
1336 tenebris obscuratis. Lc. I, 79: <i>illuminare his qui in tenebris
1337 et in umbra mortis sedent</i>; et Is. IX, 2: <i>populus qui sedebat
1338 in tenebris, vidit lucem magnam. Et tenebrae eum non
1339 comprehenderunt</i>, idest non vicerunt. Quia quantumcumque homines
1340 peccatis obscurati, invidia excaecati, superbia tenebrosi, contra
1341 Christum pugnaverunt, ut patet ex Evangelio, exprobrando scilicet,
1342 iniurias et contumelias inferendo, et tandem occidendo, non tamen
1343 <i>eum comprehenderunt</i>; idest non vicerunt eum obscurando, quin
1344 eius claritas per totum mundum fulgeret. Sap. VII, 29: <i>luci
1345 comparata invenitur prior: illi enim succedit nox, sapientiam
1346 autem</i>, idest filium Dei incarnatum, <i>non vincit malitia</i>,
1347 Iudaeorum scilicet et haereticorum; quia, ut dicitur Sap. X, 12,
1348 <i>certamen forte dedit illi, ut vinceret, et sciret quoniam omnium
1349 potentior est sapientia</i>.</p>
1350 <br />
1351 <div class="D">Lectio 4</div>
1352 <p title="Super Io., cap. 1 l. 4"><a name="87422"><span class=
1353 "ref">[87422] Super Io., cap. 1 l. 4</span></a> Supra Evangelista
1354 egit de verbi divinitate; in parte vero ista incipit agere de verbi
1355 incarnatione: et circa hoc duo facit. Primo agit de teste verbi
1356 incarnati seu praecursore; secundo de adventu verbi, ibi <i>erat
1357 lux vera</i>. Circa primum duo facit. Primo describit praecursorem
1358 in testimonium venientem; secundo ostendit eum ad salvandum
1359 insufficientem, ibi <i>non erat ille lux</i>. Praecursorem autem
1360 describit quadrupliciter. Primo a naturae conditione, cum dicit
1361 <i>fuit homo</i>; secundo ab auctoritate, cum dicit <i>missus a
1362 Deo</i>; tertio ab officii idoneitate, cum dicit <i>cui nomen erat
1363 Ioannes</i>; quarto ab officii dignitate, ibi <i>hic venit</i>.
1364 Considerandum autem est circa primum, quod statim cum Evangelista
1365 incipit de aliquo temporali, mutat modum loquendi. Cum enim supra
1366 loqueretur de aeternis, utebatur hoc verbo erat, quod est
1367 praeteriti imperfecti, ostendens per hoc, aeterna interminata esse;
1368 nunc vero, cum loquitur de temporalibus, utitur hoc verbo, fuit, ad
1369 ostendendum quod temporalia sic praeterierunt quod tamen
1370 terminantur. Dicit ergo <i>fuit homo</i>; per quod in principio
1371 excludit perversam opinionem haereticorum, contra conditionem seu
1372 naturam Ioannis, qui, propter id quod dominus, Matth. c. XI, 10,
1373 dicit de Ioanne: <i>hic est de quo scriptum est: ecce mitto Angelum
1374 meum ante faciem meam</i>, et etiam Mc. I, 2 dicitur de ipso,
1375 opinati sunt quod Ioannes fuisset natura Angelus. Quod excludens
1376 Evangelista dicit <i>fuit homo</i>, natura, non Angelus. Eccle. c.
1377 VI, 10: <i>scitur quod sit homo, et quod non possit contra
1378 fortiorem se in iudicio contendere</i>. Convenienter autem homo ad
1379 homines mittitur, per quem homines magis alliciuntur, utpote per
1380 sibi similem; unde dicitur Hebr. c. VII, 28: <i>lex enim homines
1381 constituit sacerdotes infirmitatem habentes</i>. Poterat enim Deus
1382 homines gubernare per Angelos; sed maluit per homines, ut ipsorum
1383 exemplo magis instruerentur. Et ideo Ioannes homo fuit, et non
1384 Angelus. Ex auctoritate quidem describitur, cum dicit <i>missus a
1385 Deo</i>. Equidem, licet Ioannes natura non fuerit Angelus, fuit
1386 tamen officio, quia <i>missus a Deo</i>. Proprium enim Angelorum
1387 officium est quod a Deo mittantur, et sint nuntii Dei; Hebr. I, 14:
1388 <i>omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi</i>,
1389 unde Angelus nuntius interpretatur. Possunt ergo homines, qui a Deo
1390 ad aliquid annuntiandum mittuntur, Angeli dici, iuxta illud Aggaei
1391 I, 13: <i>dixit Aggaeus, nuntius domini ex nuntiis domini</i>.
1392 Requiritur autem ad hoc quod aliquis testimonium de Deo perhibeat,
1393 quod sit a Deo missus; iuxta illud Rom. X, 15: <i>quomodo
1394 praedicabunt nisi mittantur?</i> Et quia cum a Deo mittuntur, non
1395 sua quaerunt, sed quae Iesu Christi II Cor. IV, 5: <i>non enim
1396 praedicamus nosmetipsos, sed Iesum Christum</i>: qui vero mittitur
1397 a seipso, non a Deo, sua quaerit, vel quae sunt hominis, non autem
1398 quae Christi, ideo hic dicitur <i>fuit homo missus a Deo</i>: ut
1399 intelligas quia non annuntiavit nisi divinum, non humanum. Nota
1400 autem, quod tripliciter invenimus aliquos missos a Deo. Scilicet
1401 per internam inspirationem, sicut Is. XLVIII, 16: <i>et nunc misit
1402 me dominus, et spiritus eius</i>; quasi dicat: per interiorem
1403 spiritus inspirationem sum a Deo missus. Item, per expressam et
1404 apertam iussionem sive corporalem, sive imaginariam. Et sic iterum
1405 missus est Isaias; unde dicit ibid. VI, 8: <i>audivi vocem domini
1406 dicentis: quem mittam, et quis ibit nobis? Et dixi: ecce ego, mitte
1407 me</i>. Item, per praelati iniunctionem, qui gerit in hoc personam
1408 Dei; II Cor. II, 10: <i>nam et ego, si quid donavi propter vos in
1409 persona Christi</i>. Et inde est quod qui mittuntur a praelato,
1410 mittuntur a Deo, sicut missi fuerunt ab apostolo Barnabas et
1411 Timotheus. Cum autem dicitur hic <i>fuit homo missus a Deo</i>,
1412 intelligendum est per interiorem inspirationem; vel etiam forte per
1413 exteriorem iussionem a Deo eum missum fuisse. Infra: <i>qui misit
1414 me, ipse dixit: super quem videris spiritum descendentem et
1415 manentem super eum, hic est qui baptizat in spiritu sancto</i>. Per
1416 hoc etiam quod dixit <i>fuit homo missus a Deo</i>, non est
1417 intelligendum, sicut quidam haeretici ponebant, credentes animas
1418 hominum ante corpus fuisse cum Angelis ab initio creatas, et mitti
1419 animam cuiuscumque, quando nascitur, ad corpus; et quod Ioannes sit
1420 missus ad vitam, idest eius anima ad corpus; sed quod fuit missus a
1421 Deo ad officium baptizandi et praedicandi. Ex idoneitate vero
1422 commendatur, cum dicit <i>cui nomen erat Ioannes</i>. Ad officium
1423 namque testimonii requiritur idoneitas: nam nisi testis sit
1424 idoneus, qualitercumque mittatur ab alio, non est sufficiens
1425 testimonium eius. Homo autem efficitur idoneus ex gratia Dei; I
1426 Cor. XV, 10: <i>gratia Dei sum id quod sum</i>; II Cor. III, 6:
1427 <i>qui idoneos nos fecit ministros novi testamenti</i>. Satis ergo
1428 congrue Evangelista idoneitatem praecursoris insinuat ex eius
1429 nomine, dicens <i>cui nomen erat Ioannes</i>, quod interpretatur in
1430 quo est gratia. Quod quidem nomen non fuit frustra sibi impositum,
1431 sed ex divina praeordinatione, et antequam nasceretur, ut patet Lc.
1432 I, 13: <i>et vocabis nomen eius Ioannem</i>, dixit Angelus ad
1433 Zachariam. Unde potest dicere illud Is. XLIX, 1: <i>dominus ab
1434 utero vocavit me</i>; et Eccl. VI, 10: <i>qui futurus est, iam
1435 vocatum est nomen eius</i>. Quod etiam ostendit Evangelista ex modo
1436 loquendi, cum dicit <i>erat</i>, quantum ad Dei praeordinationem.
1437 Ex officii etiam dignitate describitur, cum dicit <i>hic venit in
1438 testimonium</i>; ubi primo ponitur officium; secundo ratio officii,
1439 ibi <i>ut testimonium perhiberet de lumine</i>. Officium autem
1440 huius est testificandi; unde dicit <i>hic venit in testimonium</i>.
1441 Ubi notandum est quod Deus et homines, et omnia quae facit, propter
1442 se operatur; Prov. XVI, 4: <i>universa propter semetipsum operatus
1443 est dominus</i>; non quidem ut aliquid ei accrescat, quia bonorum
1444 nostrorum non eget, sed ut eius bonitas manifestetur in omnibus a
1445 se factis, inquantum <i>per ea quae facta sunt, intellecta
1446 conspiciuntur; sempiterna eius virtus, et divinitas</i>; Rom. I,
1447 20. Fit ergo quaelibet creatura in testimonium Dei, inquantum
1448 quaelibet creatura est testimonium quoddam divinae bonitatis. Et
1449 quidem magnitudo creaturae testimonium quoddam est divinae virtutis
1450 et omnipotentiae; pulchritudo vero divinae sapientiae. Speciali
1451 vero modo ordinantur a Deo quidam homines; et non solum naturaliter
1452 inquantum sunt, sed etiam spiritualiter per sua bona opera Deo
1453 testimonium ferunt. Unde omnes sancti viri testes sunt Dei,
1454 inquantum propter eorum bona opera Deus gloriosus apud homines
1455 efficitur; Matth. V, 16: <i>sic luceat lux vestra coram hominibus,
1456 ut videant opera vestra bona, et glorificent patrem vestrum qui in
1457 caelis est</i>. Sed tamen illi, qui participant non solum dona Dei
1458 in seipsis per gratiam Dei bene operando, sed etiam diffundunt ad
1459 alios dicendo, movendo et exhortando, specialius sunt testes Dei.
1460 Is. XLIII, 7: <i>omnem qui invocat nomen meum, in laudem meam
1461 creavi illum</i>. Ioannes ergo venit in testimonium ad hoc, ut in
1462 alios diffunderet dona Dei, et annuntiaret laudem. Hoc autem
1463 officium Ioannis, scilicet testificandi, est valde magnum, quia
1464 nullus potest de aliquo testificari, nisi eo modo quo illud
1465 participat; infra III, 11: <i>quod scimus loquimur, et quod vidimus
1466 testamur</i>. Unde testimonium perhibere divinae veritati, indicium
1467 est cognitionis ipsius veritatis. Et inde est quod etiam Christus
1468 hoc officium habuit; infra XVIII, 37: <i>ad hoc veni, et in hoc
1469 natus sum, ut testimonium perhibeam veritati</i>. Sed aliter
1470 Christus, et aliter Ioannes. Christus enim ut ipsum lumen
1471 comprehendens, immo ipsum lumen existens; Ioannes vero, ut ipsum
1472 lumen participans tantum. Et ideo Christus perfecte testimonium
1473 perhibet, et perfecte manifestat veritatem, Ioannes vero et alii
1474 sancti inquantum ipsam veritatem divinam participant. Est ergo
1475 magnum officium Ioannis et ex participatione divini luminis et ex
1476 similitudine ad Christum, qui hoc officio usus fuit. Is. LV, 4:
1477 <i>ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem
1478 gentibus</i>. Ratio autem huius officii ponitur, cum dicit <i>ut
1479 testimonium perhiberet de lumine</i>. Ubi sciendum est, quod alicui
1480 rei testimonium perhibetur duplici de causa. Una causa potest esse
1481 ex parte rei, cui testimonium adhibetur, puta si est dubia, vel
1482 incerta; alia causa est ex parte audientium, si sunt duri et tardi
1483 corde ad credendum. Ioannes vero in testimonium quidem venit non
1484 propter ipsam rem, cui testimonium perhibebat, quia lumen erat.
1485 Unde dicit <i>ut testimonium perhiberet de lumine</i>, non de re
1486 obscura sed de re manifesta. Venit ergo in testimonium propter
1487 ipsos quibus testificabatur, <i>ut omnes crederent per eum</i>,
1488 scilicet Ioannem. Nam sicut lumen non solum in seipso et per se
1489 visibile est, sed etiam omnia alia per ipsum videri possunt, ita
1490 verbum Dei non solum in se lumen est, sed etiam est omnia
1491 manifestans quae manifestantur. Cum enim unumquodque manifestetur
1492 per suam formam et cognoscatur, omnes autem formae sint formae sint
1493 per verbum, quod est ars plena rationum viventium: est ergo lumen,
1494 non solum in se, sed omnia manifestans; Eph. V, 13: <i>omne quod
1495 manifestatur, lumen est</i>. Congrue autem Evangelista filium dicit
1496 lumen, quia venit <i>lumen ad revelationem gentium</i>, Lc. II, 32.
1497 Supra autem dixit filium Dei verbum, quo pater dicit se, et omnem
1498 creaturam. Unde cum proprie sit lux hominum, et hic Evangelista de
1499 eo agat secundum quod venit ad salutem hominum procurandam, congrue
1500 intermittit hoc nomen verbum, cum loquitur de filio, et dicit illud
1501 lumen. Sed si istud lumen sufficiens est per se omnia manifestare,
1502 non solum seipsum, quid ergo indigebat ut testificaretur? Non ergo
1503 necessaria sunt testimonia Ioannis et prophetarum de Christo.
1504 Respondeo dicendum, quod haec obiectio est Manichaeorum, qui volunt
1505 destruere vetus testamentum. Unde a sanctis contra hos multiplex
1506 ratio assignatur, quare Christus testimonium prophetarum voluit
1507 habere. Origenes quidem assignat tres rationes ad hoc. Primo quidem
1508 quod Deus vult aliquos testes habere, non quod ipse eorum
1509 testimonio indigeat, sed ut eos nobilitet quos constituit testes;
1510 sicut videmus etiam in ordine universi, quod Deus producit aliquos
1511 effectus per causas medias, non quia ipse impotens sit ad eos
1512 immediate producendos, sed quia ad nobilitandas ipsas causas medias
1513 eis causalitatis dignitatem communicare dignatur. Sic ergo, etsi
1514 Deus potuerit omnes homines illuminare per se et in cognitionem
1515 suam adducere, ut tamen debitus ordo servaretur in rebus, et ut
1516 aliquos homines nobilitaret, voluit divinam cognitionem ad homines
1517 per aliquos homines devenire. Is. XLIII, 10: <i>vere vos testes mei
1518 estis, dicit dominus</i>. Secunda ratio est, quia Christus illuxit
1519 mundo per miracula: quae quidem, quia in tempore facta erant,
1520 temporaliter transierunt, neque pervenerunt ad omnes. Verba vero
1521 prophetarum commendata Scripturae, poterant non solum ad
1522 praesentes, sed etiam ad posteros pervenire. Voluit ergo dominus
1523 homines ad cognitionem verbi venire per testimonia prophetarum, ut
1524 non solum praesentes, sed etiam futuri de ipso illuminarentur; et
1525 ideo signanter dicit <i>ut omnes crederent per illum</i>, non solum
1526 praesentes, sed etiam futuri. Tertia ratio est, quia homines sunt
1527 diversae conditionis, et diversimode ad veritatis cognitionem
1528 perducti et dispositi. Quidam namque ad veritatis cognitionem magis
1529 perducuntur per signa et miracula; quidam vero magis per
1530 sapientiam; unde I Cor. I, 22: <i>Iudaei signa petunt, et Graeci
1531 sapientiam quaerunt</i>. Ut ergo dominus omnibus ostenderet viam
1532 salutis, utramque viam pandere voluit, scilicet signorum et
1533 sapientiae, ut qui non perducerentur ad viam salutis per miracula
1534 in veteri et novo testamento facta, saltem per viam sapientiae, ut
1535 in prophetis et aliis sacrae Scripturae libris, ad veritatis
1536 cognitionem perveniant. Quarta ratio est Chrysostomi, quia scilicet
1537 homines infirmi intellectus, veritatem et cognitionem Dei seipsa
1538 capere non possunt; unde voluit Deus eis condescendere et
1539 illuminare quosdam homines de divinis prae aliis, ut ab eis humano
1540 modo cognitionem de divinis acciperent, quorum cognitionem in
1541 seipsis attingere non valebant. Et ideo dicit <i>ut omnes crederent
1542 per illum</i>. Quasi dicat: <i>venit in testimonium</i>, non
1543 propter ipsum lumen, sed propter ipsos homines, ut scilicet
1544 <i>crederent per illum</i>. Sic ergo patet idonea esse et
1545 congruentia testimonia prophetarum, et ideo recipienda utpote nobis
1546 necessaria ad veritatis cognitionem. Dicit autem <i>crederent</i>
1547 quia est duplex participatio divini luminis. Una scilicet perfecta,
1548 quae est in gloria, Ps. XXXV, v. 10: <i>in lumine tuo videbimus
1549 lumen</i>, alia est imperfecta, quae scilicet habetur per fidem,
1550 quia <i>venit in testimonium</i>. De istis duobus modis dicitur I
1551 Cor. XIII, 12: <i>videmus nunc per speculum in aenigmate; tunc
1552 autem facie ad faciem</i>; et ibidem dicitur: <i>nunc cognosco ex
1553 parte; tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum</i>. Istorum
1554 autem modorum prior est modus participationis per fidem; quia per
1555 ipsam pervenitur ad speciem. Unde Is. VII, 9, secundum aliam
1556 litteram: <i>nisi credideritis, non intelligetis</i>; ubi nostra
1557 habet: <i>si non credideritis, non permanebitis</i>. II Cor. c.
1558 III, 18: <i>nos autem omnes revelata facie gloriam domini
1559 speculantes, in eamdem imaginem</i>, scilicet quam perdidimus,
1560 <i>transformamur a claritate in claritatem</i>; Glossa: a claritate
1561 fidei, in claritatem speciei. Dicit ergo <i>ut omnes crederent per
1562 illum</i>; non ut omnes viderent illum perfecte statim, sed ut
1563 primo per fidem credendo, et postea per speciem in patria
1564 perfruendo. Dicit autem <i>per eum</i>, ut ostendat differentiam
1565 eius ad Christum. Christus enim venit, ut omnes crederent in eum;
1566 infra VII, v. 38: <i>qui credit in me, sicut dicit Scriptura,
1567 flumina de ventre eius fluent aquae vivae</i>. Ioannes vero ut
1568 omnes crederent, non quidem in eum, sed in Christum per eum. Sed
1569 contra. Non omnes crediderunt per illum. Si ergo venit ut omnes
1570 crederent per illum, frustra venit. Respondeo dicendum, quod
1571 quantum est ex parte Dei mittentis, et ex parte Ioannis venientis,
1572 sufficiens modus adhibitus est omnibus perveniendi ad finem; sed ex
1573 parte eorum qui <i>oculos suos statuerunt declinare in terram</i>,
1574 et noluerunt videre ipsum lumen, defectus fuit, quia non omnes
1575 crediderunt. Licet autem Ioannes, de quo tot dicta sunt, et quod
1576 missus a Deo, magnus sit, nihilominus tamen eius adventus non est
1577 sufficiens hominibus ad salutem; quia salus hominis in hoc
1578 consistit, quod participet ipsam lucem. Unde, et si Ioannes lux
1579 fuisset, suffecisset hominibus ad salutem eius adventus; sed ipse
1580 non erat lux; unde dicit <i>non erat ille lux</i>. Et ideo
1581 necessaria erat lux, quae sufficeret hominibus ad salutem. Vel
1582 aliter. Ioannes venit ut testimonium perhiberet de lumine.
1583 Consuetum est autem testificantem esse maioris auctoritatis, quam
1584 ille cui perhibet testimonium. Ne ergo credatur Ioannem esse
1585 maioris auctoritatis, quam Christus, dicit Evangelista <i>non erat
1586 ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine</i>. Testatur
1587 enim non quia maior, sed quia notior, etiamsi sit minor. Sed
1588 quaeritur de hoc quod dicit <i>non erat ille lux</i>. Contra
1589 dicitur Eph. V, 8: <i>eratis aliquando tenebrae, nunc autem lux in
1590 domino</i>; et Matth. V, 14: <i>vos estis lux mundi</i>. Sunt ergo
1591 Ioannes, et apostoli, et omnes boni, lux. Respondeo. Quidam dicunt
1592 quod Ioannes non erat lux cum articulo, quia hoc est solius Dei
1593 proprium; sed si lux ponatur sine articulo, erat Ioannes et omnes
1594 sancti facti lux. Quod est dictu: filius Dei est lux per essentiam,
1595 Ioannes vero et omnes sancti per participationem. Et ideo quia
1596 Ioannes participabat verum lumen, congruenter testimonium
1597 perhibebat de lumine: ignis enim convenientius manifestatur per
1598 aliquod ignitum quam per aliquid aliud, et color per coloratum.</p>
1599 <br />
1600 <div class="D">Lectio 5</div>
1601 <p title="Super Io., cap. 1 l. 5"><a name="87423"><span class=
1602 "ref">[87423] Super Io., cap. 1 l. 5</span></a> Superius egit
1603 Evangelista de praecursore, et teste verbi incarnati; in parte vero
1604 ista agit de ipso verbo incarnato: et circa hoc tria facit. Primo
1605 ostendit adventus verbi necessitatem; secundo ex adventu verbi
1606 collatam nobis utilitatem, ibi <i>in propria venit</i>; tertio
1607 veniendi modum, ibi <i>et verbum caro factum est</i>. Necessitas
1608 autem adventus verbi videtur esse defectus divinae cognitionis,
1609 quae in mundo erat. Unde hanc necessitatem sui adventus assignat,
1610 dicens, infra XVIII, 37: <i>in hoc natus sum, et ad hoc veni</i>.
1611 Ad insinuandum ergo hunc divinae cognitionis defectum, duo facit
1612 Evangelista. Primo ostendit quod iste defectus non est ex parte
1613 Dei, neque ex defectu verbi; secundo ostendit quod est ex parte
1614 hominum, ibi <i>et mundus eum non cognovit</i>. Quod autem non
1615 fuerit defectus ex parte Dei et verbi, quin homines Deum
1616 cognoscerent et illuminarentur a verbo, ostendit ex tribus. Primo
1617 ex ipsius divinae lucis efficacia, quia <i>erat lux vera, quae
1618 illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</i>; secundo ex
1619 ipsius divinae lucis praesentia, quia <i>in mundo erat</i>; tertio
1620 ex eius evidentia, quia <i>mundus per ipsum factus est</i>. Non
1621 fuit ergo defectus divinae cognitionis in mundo ex parte verbi,
1622 quia efficax est. Unde primo ostendit rationem huius efficaciae,
1623 quia <i>erat lux vera</i>; secundo ipsam eius efficaciam, quia
1624 <i>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</i>. Est enim
1625 efficax divinum verbum ad illuminandum, quia <i>erat lux vera</i>.
1626 Quomodo autem verbum sit lux, et quomodo sit lux hominum, quia
1627 supra satis explanatum est, superfluum est ad praesens reiterare.
1628 Istud tamen ad praesens est dicendum, quomodo sit <i>lux vera</i>.
1629 Notandum est ergo ad huiusmodi evidentiam, quod verum in Scriptura
1630 tribus opponitur. Aliquando enim dividitur contra falsum, sicut
1631 illud Eph. IV, 25: <i>deponentes mendacium, loquimini
1632 veritatem</i>. Aliquando autem dividitur contra figurale, sicut
1633 illud infra I, 17: <i>lex per Moysen data est; gratia et veritas
1634 per Iesum Christum facta est</i>, quia veritas figurarum legis
1635 facta est per Christum. Aliquando vero dividitur contra
1636 participans, sicut illud I Ioan. ult., 20: <i>ut simus in vero
1637 filio eius</i>; qui scilicet non est filius per participationem.
1638 Fuit autem ante adventum verbi in mundo quaedam lux, quam scilicet
1639 philosophi se habere iactabant; sed haec quidem falsa fuit, quia,
1640 ut dicitur Rom. I, 21: <i>evanuerunt in cogitationibus suis, et
1641 obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse
1642 sapientes, stulti facti sunt</i>; Ier. X, 14: <i>stultus factus est
1643 omnis homo a scientia sua</i>. Fuit etiam quaedam alia lux, quam
1644 gloriabantur se habere Iudaei ex doctrina legis; sed haec quidem
1645 lux erat lux figuralis; Hebr. X, 1: <i>umbram habens lex futurorum
1646 bonorum, non ipsam imaginem rerum</i>. Erat etiam in Angelis et in
1647 sanctis hominibus lux quaedam, inquantum specialiori modo per
1648 gratiam Deum cognoscebant; sed haec lux participata erat; Iob XXV,
1649 3: <i>super quem non resplendet lumen illius?</i> Quasi dicat:
1650 quicumque lucidi sunt, intantum lucent inquantum participant lumen
1651 illius, idest Dei. Sed verbum Dei non erat lux falsa, non
1652 figuralis, non participata, sed lux vera, idest per essentiam suam.
1653 Et ideo dicit <i>erat lux vera</i>. In quo quidem excluditur duplex
1654 error, scilicet Photini, qui Christum opinatus est ex virgine
1655 initium sumpsisse. Et ideo ne aliquis hoc suspicari posset,
1656 Evangelista loquens de incarnatione verbi, dicit <i>erat lux
1657 vera</i>, scilicet ab aeterno, non solum ante virginem, sed ante
1658 omnem creaturam. Excluditur etiam error Arii et Origenis dicentium
1659 Christum non fuisse verum Deum, sed per participationem tantum.
1660 Quod si verum esset, non esset lux vera, ut Evangelista dicit.
1661 Sicut enim dicitur I Io. I, 5: <i>Deus lux est</i>, non per
1662 participationem, sed lux vera. Si ergo verbum erat lux vera,
1663 manifestum est illud esse Deum verum. Patet ergo ratio efficaciae
1664 divini verbi ad divinam cognitionem causandam. Efficacia autem
1665 ipsius verbi est, quia <i>illuminat omnem hominem venientem</i>.
1666 Omne enim quod est per participationem, derivatur ab eo quod est
1667 per essentiam suam tale; ut omne ignitum est hoc per
1668 participationem ignis, qui est ignis per suam naturam. Quia ergo
1669 verbum est lux vera per suam naturam, oportet quod omne lucens
1670 luceat per ipsum, inquantum ipsum participat. Ipse ergo
1671 <i>illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum</i>. Sciendum
1672 est autem ad horum intellectum, quod mundus in Scriptura accipitur
1673 tribus modis. Aliquando enim ratione suae creationis, sicut hic
1674 inferius ait Evangelista <i>mundus per ipsum factus est</i>.
1675 Aliquando autem ratione suae perfectionis, ad quam per Christum
1676 pertingit, sicut illud II Cor. V, 19: <i>Deus erat in Christo
1677 mundum reconcilians sibi</i>. Aliquando ratione suae perversitatis
1678 sicut illud I Io. V, 19: <i>totus mundus in maligno positus
1679 est</i>. Illuminatio seu illuminari per verbum, intelligitur
1680 dupliciter: scilicet de lumine naturalis cognitionis, de quo
1681 dicitur in Ps. IV, 7: <i>signatum est super nos lumen vultus tui,
1682 domine</i>. Item de lumine gratiae, de quo dicitur Is. LX, 1:
1683 <i>illuminare, Ierusalem</i>. His duabus distinctionibus
1684 suppositis, facile solvitur dubitatio quae ex istis oritur. Cum
1685 enim dicit Evangelista <i>illuminat omnem hominem</i>, videtur
1686 subesse falsum, cum adhuc multi sint in mundo tenebrosi. Si ergo
1687 nos, memores dictarum distinctionum, accipiamus mundum secundum
1688 quod ponitur ratione suae creationis; et illuminare, secundum quod
1689 accipitur pro lumine naturalis rationis, verbum Evangelistae nullam
1690 habet calumniam: quia homines omnes venientes in hunc mundum
1691 sensibilem illuminantur lumine naturalis cognitionis ex
1692 participatione huius verae lucis, a qua derivatur quicquid de
1693 lumine naturalis cognitionis participatur ab hominibus. Utitur
1694 autem Evangelista hoc modo loquendi, ut dicat <i>venientem in hunc
1695 mundum</i>, non quod homines vixissent aliquo temporis spatio extra
1696 mundum, et postea venirent in mundum, cum hoc sit contra sententiam
1697 apostoli, Rom. IX, 11: <i>cum enim nondum nati essent, aut aliquid
1698 egissent boni, aut mali (ut secundum electionem propositum Dei
1699 maneret), non ex operibus, sed ex vocante dictum est</i> et cetera.
1700 Unde cum non egissent aliquid antequam nati essent, manifestum est
1701 quod anima non est antequam corpori coniungatur. Dicit ergo
1702 <i>venientem in hunc mundum</i>, ut ostendat quod homines
1703 illuminantur a Deo, secundum hoc scilicet quod veniunt in mundum,
1704 idest secundum intellectum qui est ab extrinseco. Homo enim ex
1705 duplici natura constituitur, corporali scilicet et intellectuali:
1706 et secundum corporalem quidem naturam, seu sensibilem, illuminatur
1707 homo lumine corporeo et sensibili; secundum animam vero et
1708 intellectualem naturam, illuminatur lumine intellectuali et
1709 spirituali. Cum ergo homo, secundum naturam corporalem non veniat
1710 in hunc mundum, sed sit ex mundo, sed secundum intellectualem
1711 naturam, quae est ab extrinseco, ut dictum est, sit a Deo per
1712 creationem, unde dicitur Eccle. XII, 7: <i>donec omnis caro in suam
1713 revertatur originem, et spiritus dirigatur ad Deum qui fecit
1714 illum</i>: ostendit Evangelista quod haec illuminatio est secundum
1715 illud quod est ab extrinseco, scilicet secundum intellectum, cum
1716 dicit <i>venientem in hunc mundum</i>. Si vero accipiatur
1717 illuminari pro lumine gratiae, sic hoc quod dicitur, <i>illuminat
1718 omnem hominem</i> potest tripliciter exponi. Uno modo, secundum
1719 Origenem in illa Hom. aquila grandis, exponitur hoc modo, ut
1720 accipiamus mundum ratione suae perfectionis, ad quam perducitur
1721 homo reconciliatus per Christum. Et tunc dicitur <i>illuminat omnem
1722 hominem venientem</i>, per fidem, <i>in hunc mundum</i>,
1723 spiritualem, scilicet Ecclesiam illuminatam lumine gratiae. Alio
1724 modo, secundum Chrysostomum, exponitur, accipiendo mundum ratione
1725 suae creationis, et talis est sensus: <i>illuminat</i>, scilicet
1726 verbum, quantum de se est, quia ex parte sua nulli deest, imo
1727 <i>vult omnes salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire</i>,
1728 ut dicitur I Tim. II, 4, <i>omnem hominem venientem</i>, idest qui
1729 nascitur in hunc mundum sensibilem. Quod si aliquis non
1730 illuminatur, ex parte hominis est, avertentis se a lumine
1731 illuminante. Tertio modo, secundum Augustinum, exponitur, ut ly
1732 omnem sit distributio accommoda. Ut sit sensus <i>illuminat omnem
1733 hominem venientem in hunc mundum</i>, non simpliciter, sed <i>omnem
1734 hominem</i>, qui illuminatur, scilicet quia nullus illuminatur nisi
1735 a verbo. Dicit ergo, secundum Augustinum, <i>venientem</i>, ut
1736 assignet rationem quare homo indiget illuminari; accipiendo tamen
1737 mundum ratione suae perversitatis et defectus. Quasi dicat: ideo
1738 indiget illuminari, quia venit in hunc mundum, perversitate et
1739 defectibus tenebrosum et ignorantia plenum. De mundo spirituali
1740 primo hominis; Lc. I, 79: <i>illuminare his, qui in tenebris et in
1741 umbra mortis sedent</i>. Destruitur autem per verba praedicta error
1742 Manichaei ponentis, homines a principio contrario, idest Diabolo,
1743 in mundo creatos fuisse: quia si homo fuisset creatura Diaboli,
1744 veniens in mundum, non illuminaretur a Deo, sive a verbo; quia
1745 <i>Christus venit in mundum, ut dissolvat opera Diaboli</i>; I Io.
1746 III. Sic ergo patet ex efficacia divini verbi, quod defectus
1747 cognitionis in hominibus non est ex parte ipsius verbi: quia ad
1748 omnes illuminandos efficax est, cum sit <i>lux vera quae illuminat
1749 omnem hominem venientem in hunc mundum</i>. Sed ne credas defectum
1750 ipsum esse ex remotione seu absentia verae lucis, hoc excludens
1751 Evangelista, subdit: <i>in mundo erat</i>. Simile huic habetur Act.
1752 XVII, 27: <i>non longe est ab unoquoque nostrum</i>, scilicet Deus,
1753 <i>in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus</i>. Quasi dicat
1754 Evangelista: verbum divinum efficax est et praesens est ad
1755 illuminandum. Notandum vero quod in mundo dicitur aliquid esse
1756 tripliciter. Uno modo per continentiam, sicut locatum in loco;
1757 infra c. XVII, 11: <i>hi in mundo sunt</i>. Alio modo, sicut pars
1758 in toto; nam pars mundi dicitur esse in mundo, etiamsi non sit
1759 locata; sicut substantiae supernaturales, licet localiter non sint
1760 in mundo, tamen sunt ut partes Ps. CXLV, v. 6: <i>qui fecit caelum
1761 et terram, mare et omnia quae in eis sunt</i>. Neutro autem istorum
1762 modorum lux vera in mundo erat, quia nec localis est, nec pars
1763 universi: immo quodammodo (ut ita liceat loqui), totum universum
1764 est pars, bonitatem eius partialiter participans. Erat ergo in
1765 mundo tertio modo, sicut causa efficiens et conservans; Ier. XXIII,
1766 24: <i>caelum et terram ego impleo</i>. Sed tamen aliter est de
1767 verbo agente et causante omnia, et aliter de aliis agentibus. Nam
1768 alia agentia operantur ut extrinsecus existentia: cum enim non
1769 agant nisi movendo et alterando aliquo modo quantum ad ea quae sunt
1770 extrinseca rei, ut extrinseca operantur. Deus vero operatur in
1771 omnibus ut interius agens, quia agit creando. Creare autem est dare
1772 esse rei creatae. Cum ergo esse sit intimum cuilibet rei, Deus, qui
1773 operando dat esse, operatur in rebus ut intimus agens. In mundo
1774 ergo erat ut dans esse mundo. Consuetum est autem dici Deum esse in
1775 omnibus per essentiam, praesentiam et potentiam. Ad cuius
1776 intellectum sciendum est quod per potentiam dicitur esse aliquis in
1777 omnibus quae subduntur potentiae eius: sicut rex dicitur esse in
1778 toto regno sibi subiecto, per suam potentiam; non tamen ibi est per
1779 praesentiam, neque per essentiam. Per praesentiam dicitur esse in
1780 omnibus quae sunt in conspectu eius, sicut rex dicitur esse per
1781 praesentiam in domo sua. Per essentiam vero dicitur esse in illis
1782 rebus, in quibus est sua substantia: sicut est rex in uno loco
1783 determinato. Dicimus enim Deum esse ubique per potentiam, quia
1784 omnia eius potestati subduntur; Ps. CXXXVIII, 8: <i>si ascendero in
1785 caelum, tu illic es (...). Si sumpsero pennas meas diluculo et
1786 habitavero in extremis maris: etenim illuc manus tua deducet me et
1787 tenebit me dextera tua</i>. Per praesentiam vero, quia <i>omnia
1788 nuda et aperta sunt oculis eius</i>, quae sunt in mundo, ut habetur
1789 Hebr. IV, 13. Per essentiam autem, quia essentia sua intima est
1790 omnibus rebus: oportet enim de necessitate omne agens, inquantum
1791 agens, immediate coniungi suo effectui, cum movens et motum
1792 oporteat simul esse. Deus autem actor est et conservator omnium
1793 secundum esse uniuscuiusque rei. Unde, cum esse rei sit intimum in
1794 qualibet re, manifestum est quod Deus per essentiam suam, per quam
1795 omnia creat, sit in omnibus rebus. Notandum autem quod Evangelista
1796 signanter utitur hoc verbo <i>erat</i>, cum dicit <i>in mundo
1797 erat</i>, ostendens ab initio creaturae semper ipsum fuisse in
1798 mundo, causans et conservans omnia: quia si ad momentum subtraheret
1799 Deus virtutem suam a rebus conditis, omnia in nihilum redigerentur,
1800 et esse desinerent. Unde Origenes satis ad hoc congruo exemplo
1801 utitur, dicens quod sicut se habet vox humana ad verbum humanum in
1802 mente conceptum, sic se habet creatura ad verbum divinum: nam sicut
1803 vox nostra est effectus verbi concepti in mente nostra, ita et
1804 creatura est effectus verbi in divina mente concepti; <i>dixit enim
1805 et facta sunt</i>. Ps. CXLVIII, v. 5. Unde sicut videmus quod
1806 statim, deficiente verbo nostro, vox sensibilis deficit, ita si
1807 virtus verbi divini subtraheretur a rebus, statim res omnes in ipso
1808 momento deficerent; et hoc quia est <i>portans omnia verbo virtutis
1809 suae</i>, Hebr. I, 3. Sic ergo patet quod defectus divinae
1810 cognitionis non est in hominibus ex verbi absentia, quia <i>in
1811 mundo erat</i>; non est etiam ex verbi <span class="nota" title=
1812 "ed. Cai: indivisibilitate">invisibilitate</span> seu occultatione,
1813 quia fecit opus, in quo similitudo evidenter relucet, scilicet
1814 mundum. Sap. XIII, 5: <i>a magnitudine speciei et creaturae
1815 cognoscibiliter poterit eorum creator videri</i>; et Rom. I, 20:
1816 <i>invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta
1817 conspiciuntur</i>. Et ideo statim Evangelista subiungit <i>et
1818 mundus per ipsum factus est</i>, ut scilicet in ipso lux ipsa
1819 manifestaretur. Sicut in artificio manifestatur ars artificis, ita
1820 totus mundus nihil aliud est quam quaedam repraesentatio divinae
1821 sapientiae in mente patris conceptae; Eccli. I, 10: <i>sparsit
1822 illam super omnia opera sua</i>. Sic ergo patet quod defectus
1823 divinae cognitionis non est ex parte verbi, quia efficax est, cum
1824 sit <i>lux vera</i>; praesens est, quia <i>in mundo erat</i>;
1825 evidens est, quia <i>mundus per ipsum factus est</i>. Unde autem
1826 sit huius defectus, ostendit Evangelista consequenter, cum dicit
1827 <i>et mundus eum non cognovit</i>; quasi dicat, non est ex parte
1828 ipsius, sed ex parte mundi, qui <i>eum non cognovit</i>. Dicit
1829 autem <i>eum</i> in singulari, quia supra verbum dixerat non solum
1830 lucem hominum, sed Deum: unde cum dicit <i>eum</i>, intelligit
1831 Deum. Ponitur autem hic mundus pro homine: Angeli namque
1832 cognoverunt eum intelligendo; elementa cognoverunt eum obediendo;
1833 sed mundus, idest homo habitator mundi, eum non cognovit. Et
1834 possumus hunc defectum cognitionis divinae referre vel ad naturam
1835 hominis, vel ad culpam. Ad naturam quidem, quia licet omnia haec
1836 praedicta auxilia data sint homini, ut ducatur in cognitionem Dei,
1837 tamen ratio humana in se deficiens est ab hac cognitione; Iob
1838 XXXVI, v. 25: <i>unusquisque intuetur eum procul</i>; et iterum
1839 ibi: <i>ecce Deus magnus vincens scientiam nostram</i>. Sed si
1840 aliqui eum cognoverunt, hoc fuit non inquantum fuerunt in mundo,
1841 sed inquantum fuerunt supra mundum, et tales quibus dignus non erat
1842 mundus, quia <i>mundus eum non cognovit</i>. Et est quasi ratio
1843 quare ab hominibus Deus non cognoscitur. Et sic mundus accipitur
1844 pro inordinato mundi amore; quasi dicat <i>mundus eum non
1845 cognovit</i>. Unde si aliquid aeternum in mente perceperunt, hoc
1846 fuit inquantum non erant de hoc mundo. Si vero referatur ad culpam
1847 hominis, tunc hoc quod dixit <i>mundus eum non cognovit</i>, est
1848 quasi ratio quare ab hominibus Deus non cognoscitur; et sic
1849 accipitur mundus pro inordinato mundi amatore. Quasi dicat
1850 <i>mundus eum non cognovit</i>, quia sunt mundi amatores. Amor enim
1851 mundi, ut dicit Augustinus, maxime retrahit a Dei cognitione; quia
1852 <i>amor mundi inimicum Dei constituit</i>, Iac. c. IV, 4. Qui autem
1853 non diligit Deum, non potest eum cognoscere; I Cor. II, 14:
1854 <i>animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei</i>.
1855 Notandum autem quod ex hoc solvitur quaestio gentilium, qui vane
1856 quaerunt: si a paucis temporibus filius Dei pro salute humana mundo
1857 innotuit, videtur quod ante tempus illud naturam humanam
1858 despiceret. Quibus dicendum est quod non despexit, sed semper fuit
1859 in mundo, et quantum in se est, cognoscibilis est ab hominibus; sed
1860 quod aliqui eum non cognoverunt, fuit eorum culpa, quia mundi
1861 amatores erant. Notandum etiam quod Evangelista loquitur de
1862 incarnatione verbi, ut ostendat idem esse verbum incarnatum, et
1863 quod <i>erat in principio apud Deum</i> et Deus. Resumit quae de
1864 ipso supra dixerat. Ibi enim dixerat quod <i>verbum erat lux
1865 hominum</i>; hic vero dicit quod <i>erat lux vera</i>. Ibi quod
1866 <i>omnia per ipsum facta sunt</i>; hic vero <i>et mundus per ipsum
1867 factus est</i>. Supra vero dixit, quod <i>sine ipso factum est
1868 nihil</i>, idest, secundum unam expositionem, omnia conservans; hic
1869 vero dicit <i>in mundo erat</i>, mundum et omnia creans et
1870 conservans. Ibi dixit: <i>et tenebrae eam non comprehenderunt</i>;
1871 hic vero <i>et mundus eum non cognovit</i>. Et ideo totum hoc quod
1872 sequitur ab illo loco <i>erat lux vera</i>, videtur quaedam
1873 explicatio superiorum. Possumus etiam ex praedictis accipere
1874 triplicem rationem, quare Deus voluit incarnari. Una est
1875 perversitas humanae naturae, quae ex sui malitia iam obtenebrata
1876 erat vitiorum et ignorantiae obscuritate. Unde supra dixerat quod
1877 <i>tenebrae eam non comprehenderunt</i>. Venit ergo in carnem Deus,
1878 ut tenebrae possent apprehendere lucem, idest cognitionem eius
1879 pertingere. Is. IX, 2: <i>populus, qui ambulabat in tenebris, vidit
1880 lucem magnam</i>. Secunda propter insufficientiam prophetici
1881 testimonii. Venerunt enim prophetae, venerat Ioannes; sed
1882 sufficienter illuminare non poterant, quia <i>non erat ille
1883 lux</i>. Unde necessarium erat ut post prophetarum vaticinia, post
1884 Ioannis adventum, lux ipsa veniret, et sui cognitionem mundo
1885 traderet; et hoc est quod apostolus dicit, Hebr. I, 1:
1886 <i>multifarie, multisque modis olim Deus loquens patribus in
1887 prophetis, novissime locutus est nobis in filio</i>; et II Petr. I,
1888 19: <i>habetis propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes,
1889 donec dies illucescat</i>. Tertia propter creaturarum defectum. Nam
1890 creaturae insufficientes erant ad ducendum in cognitionem
1891 creatoris; unde <i>mundus per ipsum factus est, et ipsum non
1892 cognovit</i>. Unde necessarium erat ut ipse creator per carnem in
1893 mundum veniret, et per seipsum cognosceretur: et hoc est quod
1894 apostolus dicit, I Cor. I, 21: <i>nam, quia in Dei sapientia mundus
1895 non cognovit per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam
1896 praedicationis salvos facere credentes</i>.</p>
1897 <br />
1898 <div class="D">Lectio 6</div>
1899 <p title="Super Io., cap. 1 l. 6"><a name="87424"><span class=
1900 "ref">[87424] Super Io., cap. 1 l. 6</span></a> Assignata
1901 necessitate incarnationis verbi, consequenter Evangelista
1902 manifestat utilitatem ex ipsa incarnatione ab hominibus consecutam.
1903 Et primo insinuat lucis adventum, quia <i>in propria venit</i>;
1904 secundo hominum occursum, ibi <i>et sui eum non receperunt</i>;
1905 tertio fructum ex adventu lucis allatum, ibi <i>dedit eis
1906 potestatem filios Dei fieri</i>. Ostendit ergo quod lux quae erat
1907 praesens in mundo et evidens seu manifesta per effectum, non tamen
1908 cognoscebatur a mundo. Et ideo <i>venit in propria</i>, ut
1909 cognosceretur. Sed ne, cum dicit <i>venit</i>, intelligeres motum
1910 localem hoc modo, ut scilicet venerit quasi desinens esse ubi prius
1911 erat, et denuo incipiens esse, ubi prius non erat, dicit
1912 Evangelista <i>in propria</i>; idest in ea quae erant sua, quae
1913 ipse fecit; et venit ipse, ubi erat. Infra XVI, 28: <i>exivi a
1914 patre, et veni in mundum. Venit</i>, inquam, <i>in propria</i>,
1915 idest in Iudaeam, secundum quosdam, quae quidem speciali modo sua
1916 erat; Ps. LXXV, 2: <i>notus in Iudaea Deus</i>; Is. V, 7: <i>vinea
1917 domini exercituum, domus Israel est</i>. Sed melius est ut dicatur,
1918 <i>propria</i>, idest in mundum ab eo creatum; Ps. XXIII, 1:
1919 <i>domini est terra</i>. Sed si prius erat in mundo, quomodo venit
1920 in mundum? Respondeo, dicendum quod venire in aliquem locum dicitur
1921 dupliciter, scilicet vel quod aliquis veniat ubi nullo modo prius
1922 fuerat, vel quod ubi aliquo modo prius fuerat, incipiat esse quodam
1923 novo modo. Sicut rex, qui prius erat in civitate aliqua sui regni
1924 per potentiam, ad illam postmodum veniens personaliter, dicitur
1925 venire ubi prius erat: venit enim per suam substantiam ubi prius
1926 erat solum per suam potentiam. Sic ergo filius Dei venit in mundum,
1927 et tamen in mundo erat. Erat quidem per essentiam, potentiam et
1928 praesentiam, sed venit per carnis assumptionem; erat invisibilis,
1929 venit ut esset visibilis. Deinde cum dicit <i>et sui eum non
1930 receperunt</i>, sequitur hominum occursus, qui differenter se
1931 habuerunt ad venientem. Quia quidam eum receperunt, non sui; unde
1932 dicitur <i>et sui eum non receperunt</i>. Sui sunt homines, quia ab
1933 eo formati; Gen. II, 7: <i>formavit Deus hominem</i>; Ps. XCIX, 3:
1934 <i>scitote, quoniam dominus ipse fecit nos</i>, quia ad eius
1935 imaginem facti: Gen. I, 26: <i>faciamus hominem</i>. Sed melius est
1936 ut dicamus <i>sui</i>, idest Iudaei, <i>eum non receperunt</i>, per
1937 fidem credendo et honorando; infra V, 43: <i>ego veni in nomine
1938 patris mei, et non recepistis me</i>; et infra VIII, 49: <i>ego
1939 honorifico patrem meum, et vos inhonorastis me</i>. Sunt quidem
1940 Iudaei, sui, quia ab ipso in populum peculiarem electi; Deut. XXVI,
1941 18: <i>elegit te dominus in populum peculiarem</i>. Sui secundum
1942 carnem coniuncti; Rom. IX, 5: <i>ex quibus Christus secundum
1943 carnem</i>. Item sui, ab eo beneficiis promoti; Is. I, 2: <i>filios
1944 enutrivi, et exaltavi</i>. Sed licet <i>sui</i>, Iudaei <i>eum non
1945 receperunt</i>. Non defuerunt tamen, qui eum receperunt; unde
1946 subdit <i>quotquot autem receperunt</i>. Utitur Evangelista hoc
1947 modo loquendi, dicens <i>quotquot</i>, ut ostendat ampliorem esse
1948 factam solutionem, quam fuerit promissio, quae facta fuit solum
1949 suis, scilicet Iudaeis; Is. XXXIII, 22: <i>dominus legifer noster,
1950 dominus rex noster; ipse salvabit nos</i>. Sed solutio non solum
1951 fuit facta suis, sed <i>quotquot receperunt eum</i>, idest omnibus
1952 in eum credentibus; Rom. XV, 8: <i>dico autem Christum ministrum
1953 fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas
1954 promissiones patrum</i>, idest patribus factas. Gentes autem super
1955 misericordia, quia misericorditer sunt recepti. Dicit
1956 <i>quotquot</i>, ut ostendat quod gratia Dei indifferenter datur
1957 omnibus recipientibus Christum; Act. X, 45: <i>ergo in nationes
1958 gratia spiritus sancti effusa est</i>. Et non solum liberis, sed
1959 etiam servis, non solum masculis, sed etiam feminis; Gal. III, 28:
1960 <i>in Christo Iesu non est masculus, nec femina, gentilis, vel
1961 Iudaeus, circumcisio et praeputium</i> et cetera. Deinde cum dicit
1962 <i>dedit eis potestatem filios Dei fieri</i>, sequitur fructus eius
1963 adventus. Ubi primo ponit fructus magnificentiam, quia <i>dedit eis
1964 potestatem</i>; secundo ostendit quibus datur, quia <i>his qui
1965 credunt</i>; tertio insinuat modum dandi, quia <i>non ex
1966 sanguinibus</i>. Est ergo fructus adventus filii Dei magnus, quia
1967 homines fiunt per hoc filii Dei; Gal. IV, 4: <i>misit Deus filium
1968 suum factum ex muliere, ut adoptionem filiorum reciperemus</i>. Et
1969 hoc congrue, ut qui sumus filii Dei, per hoc quod assimilamur
1970 filio, reformemur per filium. Dicit ergo <i>dedit eis potestatem
1971 filios Dei fieri</i>. Ad cuius evidentiam sciendum est, quod
1972 homines fiunt filii Dei per assimilationem ad Deum; et ideo
1973 secundum triplicem assimilationem hominum ad Deum homines sunt
1974 filii Dei. Primo enim per gratiae infusionem: unde quicumque habet
1975 gratiam gratum facientem, efficitur filius Dei; Rom. VIII, 15:
1976 <i>non enim accepistis spiritum servitutis</i> etc.; Gal. IV, 6:
1977 <i>quoniam estis filii Dei, misit Deus spiritum filii sui</i>.
1978 Secundo assimilamur Deo per operum perfectionem, quia qui facit
1979 opera iustitiae, est filius; Matth. V, 44: <i>diligite inimicos
1980 vestros</i>. Tertio assimilamur Deo per gloriae adeptionem, et
1981 quantum ad animam per lumen gloriae, I Io. III, 2: <i>cum
1982 apparuerit, similes ei erimus</i>, et quantum ad corpus, Phil. III,
1983 v. 21: <i>reformabit corpus humilitatis nostrae</i>. Unde de istis
1984 duobus dicitur Rom. VIII, 23: <i>adoptionem filiorum Dei
1985 expectantes</i>. Si ergo accipiamus potestatem filios Dei fieri
1986 quantum ad operum perfectionem et gloriae adeptionem, nullam
1987 difficultatem habebit sermo, quia cum dicit <i>dedit eis
1988 potestatem</i>, intelligitur de potestate gratiae, qua habita,
1989 potest homo facere opera perfectionis, et adipisci gloriam; quia,
1990 ut dicitur Rom. VI, 23, <i>gratia Dei vita aeterna</i>. Et secundum
1991 hunc modum dicitur <i>dedit eis</i>, qui eum receperunt,
1992 <i>potestatem</i>, idest infusionem gratiae, <i>filios Dei
1993 fieri</i>, bene operando, et gloriam acquirendo. Si vero
1994 intelligatur de gratiae infusione, tunc dubitationem habet hoc quod
1995 dicitur <i>dedit eis potestatem</i>, quia non est in potestate
1996 nostra fieri filios Dei, cum non sit in potestate nostra gratiam
1997 habere. Hoc ergo quod dicit <i>dedit eis potestatem</i>, aut
1998 intelligitur de potestate naturae: et hoc non videtur esse verum,
1999 quia infusio gratiae est supra naturam nostram. Aut intelligitur de
2000 potestate gratiae: et tunc hoc ipsum est gratiam habere, quod
2001 habere <i>potestatem filios Dei fieri</i>; et sic non dedit
2002 potestatem filios fieri Dei, sed filios Dei esse. Ad quod dicendum
2003 quod in datione gratiae requiritur in homine adulto ad
2004 iustificationem suam consensus per motum liberi arbitrii: unde quia
2005 in potestate hominis est ut consentiat et non consentiat, <i>dedit
2006 eis potestatem</i>. Dedit autem hanc potestatem suscipiendi gratiam
2007 dupliciter: praeparando, et hominibus proponendo. Sicut enim qui
2008 facit librum, et proponit homini ad legendum, dicitur dare
2009 potestatem legendi; ita Christus, per quem gratia facta est, ut
2010 dicitur infra, et <i>qui operatus est salutem in medio terrae</i>,
2011 ut dicitur in Ps. LXXIII, 12, <i>dedit</i> nobis <i>potestatem
2012 filios Dei fieri</i> per gratiae susceptionem. Secundo, quia hoc
2013 non sufficit, cum etiam liberum arbitrium indigeat ad hoc quod
2014 moveatur ad gratiae susceptionem, auxilio gratiae divinae, non
2015 quidem habitualis, sed moventis, ideo dat potestatem movendo
2016 liberum arbitrium hominis, ut consentiat ad susceptionem gratiae,
2017 iuxta illud Thren. ult., v. 21: <i>converte nos, domine, ad te</i>,
2018 movendo voluntatem nostram ad amorem tuum, <i>et convertemur</i>.
2019 Et hoc modo vocatur interior vocatio, de qua dicitur Rom. VIII, 30:
2020 <i>quos vocavit</i>, interius voluntatem instigando ad
2021 consentiendum gratiae, <i>hos iustificavit</i>, gratiam infundendo.
2022 Quia vero per hanc gratiam habet homo hanc potestatem conservandi
2023 se in divina filiatione, potest et aliter dici: <i>dedit eis</i>,
2024 idest eum recipientibus, <i>potestatem filios Dei fieri</i>, idest
2025 gratiam, per quam potentes sunt in divina filiatione conservari; I
2026 Io. ult., 18: <i>omnis qui natus est ex Deo, non peccat, sed gratia
2027 Dei</i>, per quam regeneramur in filios Dei, <i>conservat eum</i>.
2028 Sic ergo <i>dedit eis potestatem filios Dei fieri</i>, per gratiam
2029 gratum facientem, per operum perfectionem, per gloriae adeptionem,
2030 et haec praeparando, movendo et conservando gratiam. Deinde cum
2031 dicit <i>his qui credunt in nomine eius</i>, ostenditur quibus
2032 conferatur fructus eius adventus. Et hoc quidem potest accipi
2033 dupliciter, vel ut sit expositivum superiorum, vel determinativum.
2034 Expositivum quidem, quia Evangelista dixerat <i>quotquot autem
2035 receperunt eum</i>; ut ergo ostendat quid est recipere eum, quasi
2036 exponendo, consequenter subiungit <i>his qui credunt in nomine
2037 eius</i>; quasi dicat: hoc est recipere eum, in eum credere, quia
2038 per fidem Christus habitat in cordibus nostris, iuxta illud Eph.
2039 III, 17: <i>habitare Christum per fidem in cordibus vestris</i>.
2040 Illi ergo <i>receperunt eum, qui credunt in nomine eius</i>. Ut
2041 determinativum vero ponitur ab Origene in homilia quae incipit
2042 <i>vox spiritualis</i>. Hoc modo multi recipiunt Christum, dicentes
2043 se esse Christianos, qui tamen non fiunt filii Dei, quia non vere
2044 credunt in nomine eius, falsa dogmata de Christo suggerendo,
2045 subtrahendo scilicet aliquid sibi de divinitate, vel de humanitate,
2046 iuxta illud I Io. c. IV, 3: <i>omnis spiritus qui solvit Christum,
2047 ex Deo non est</i>. Et ideo Evangelista quasi determinando dicit
2048 <i>dedit eis</i>, scilicet recipientibus eum per fidem,
2049 <i>potestatem filios Dei fieri</i>, illis tamen, <i>qui credunt in
2050 nomine eius</i>, idest qui nomen Christi integrum servant, ut nihil
2051 de divinitate, vel humanitate Christi diminuant. Potest etiam hoc
2052 referri ad formationem fidei, ut dicatur <i>his</i> scilicet
2053 <i>dedit potestatem filios Dei fieri, qui credunt in nomine
2054 eius</i>, idest per fidem charitate formatam opera salutis faciunt.
2055 Illi enim qui habent solum fidem informem, non credunt in nomine
2056 eius, quia non operantur ad salutem. Sed prima expositio, quae
2057 accipitur ut expositivum praemissorum, melior est. Deinde cum dicit
2058 <i>qui non ex sanguinibus</i> etc., ostenditur qualiter conferatur
2059 hominibus tam magnificus fructus. Quia enim dixerat quod fructus
2060 advenientis lucis est potestas fieri filios Dei hominibus data;
2061 filius autem dicitur aliquis ex eo quod nascitur: ne aestimes eos
2062 materiali generatione nasci, dicit <i>non ex sanguinibus</i>. Et
2063 licet hoc nomen sanguis in Latino non habeat plurale, quia tamen in
2064 Graeco habet, ideo translator regulam grammaticae servare non
2065 curavit, ut veritatem perfecte doceret. Unde non dicit ex sanguine,
2066 secundum Latinos, sed <i>ex sanguinibus</i>; per quod intelligitur
2067 quicquid ex sanguine generatur, concurrens ut materia ad carnalem
2068 generationem. Semen autem, secundum philosophum, est ultimi
2069 superfluitas cibi sanguinei. Unde sive semen viri, sive menstruum
2070 mulieris, intelligitur per sanguinem. Causa vero motiva ad actum
2071 carnalem est voluntas se commiscentium, scilicet maris et feminae,
2072 quia licet actus virtutis generativae secundum quod huiusmodi, non
2073 sit subiectus voluntati, praeambula tamen ad ipsum voluntati
2074 subiiciuntur; et ideo dicit <i>neque ex voluntate carnis</i>, pro
2075 persona mulieris, <i>neque ex voluntate viri</i>, ut ex causa
2076 efficiente <i>sed ex Deo nati sunt</i>; quasi dicat: non
2077 carnaliter, sed spiritualiter filii Dei fiunt. Accipitur autem hic
2078 caro, secundum Augustinum, pro muliere, quia sicut caro obedit
2079 spiritui, sic mulier debet obedire viro; Gen. c. II, 23 dixit Adam
2080 de muliere: <i>hoc nunc os ex ossibus meis</i>. Et attendendum,
2081 secundum Augustinum, quod sicut dissipatur possessio domus, in qua
2082 principatur mulier et subiicitur vir, ita dissipatur homo, cum caro
2083 dominatur spiritui; propter quod dicit apostolus, Rom. VIII, 12:
2084 <i>debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus</i>. De
2085 modo autem dictae generationis carnalis dicitur Sap. VII, 1: <i>in
2086 ventre matris figuratus sum caro</i>. Vel possumus dicere quod
2087 motivum ad carnalem generationem est duplex; unum scilicet ex parte
2088 appetitus intellectivi, quae est voluntas; aliud a parte sensitivi,
2089 quod est concupiscentia. Ad designandum ergo materialem causam,
2090 dixit <i>non ex sanguinibus</i>; sed ad designandum causam
2091 efficientem quantum ad concupiscentiam, dicit <i>neque ex voluntate
2092 carnis</i>; quamvis improprie voluntas dicatur concupiscentia
2093 carnis, quo tamen modo dicitur Gal. V, 17: <i>caro concupiscit
2094 adversus spiritum</i> et cetera. Ad designandum vero appetitum
2095 intellectivum dicit <i>non ex voluntate viri</i>. Sic ergo
2096 generatio filiorum Dei non est carnalis, sed est spiritualis, quia
2097 <i>ex Deo nati sunt</i>. I Io. V, 4: <i>omne quod natum est ex Deo
2098 vincit mundum</i>. Nota autem quod haec praepositio de semper
2099 denotat materialem causam, et efficientem, et etiam
2100 consubstantialem: dicimus enim quod faber facit cultellum de ferro,
2101 et pater generat filium suum de seipso, quia aliquid sui concurrit
2102 aliquo modo ad generationem. Haec vero praepositio a semper denotat
2103 causam moventem. Haec vero praepositio ex accipitur ut communis,
2104 quia importat causam materialem et efficientem, non tamen
2105 consubstantialem. Unde quia solus filius Dei, qui est verbum, est
2106 de substantia patris, imo cum patre est una substantia, alii vero
2107 sancti, qui sunt filii adoptivi, non sunt de eius substantia; ideo
2108 Evangelista utitur hac praepositione ex, dicens de aliis <i>ex Deo
2109 nati sunt</i>; de filio vero naturali, quod de patre est natus.
2110 Notandum est etiam quod secundum ultimam expositionem carnalis
2111 generationis possumus accipere differentiam carnalis generationis
2112 ad spiritualem. Quia enim illa est ex sanguinibus, ideo carnalis;
2113 ista vero, quia non est ex sanguinibus, ideo spiritualis; infra
2114 III, 6: <i>quod natum est ex carne, caro est, et quod natum est ex
2115 spiritu, spiritus est</i>. Item, quia materialis generatio est ex
2116 voluntate carnis, idest ex concupiscentia, ideo est immunda, et
2117 generat filios peccatores; Eph. II, 3: <i>eramus natura filii
2118 irae</i>. Item, quia illa est <i>ex voluntate viri</i>, idest
2119 hominis, facit filios hominum; haec vero, quia est ex Deo, facit
2120 filios Dei. Si vero hoc quod dicit <i>dedit eis potestatem</i>,
2121 voluit referre ad Baptismum, propter quod in filios Dei
2122 regeneramur, possumus videre in hoc ordinem Baptismi, ut scilicet
2123 primo requiratur fides, quod fit in catechumenis, qui debent primo
2124 instrui de fide, ut scilicet credant in nomine eius, et deinde
2125 regenerentur per Baptismum, non quidem ex sanguinibus carnaliter,
2126 sed ex Deo spiritualiter.</p>
2127 <br />
2128 <div class="D">Lectio 7</div>
2129 <p title="Super Io., cap. 1 l. 7"><a name="87425"><span class=
2130 "ref">[87425] Super Io., cap. 1 l. 7</span></a> Posita necessitate
2131 adventus verbi in carnem et etiam utilitate, consequenter
2132 Evangelista modum veniendi manifestat dicens <i>et verbum caro
2133 factum est</i>. Et secundum hoc continuatur ad hoc quod dixerat:
2134 <i>in propria venit</i>; quasi dicat: verbum Dei <i>in propria
2135 venit</i>. Sed ne credas ipsum venisse, locum mutando, ostendit
2136 modum quo venit, scilicet per incarnationem: eo enim modo venit,
2137 quo missus est a patre, a quo missus est, inquantum factus est
2138 caro. Gal. IV, 4: <i>misit Deus filium suum, factum ex muliere</i>
2139 etc., ubi dicit Augustinus: eo missum, quo factum. Secundum
2140 Chrysostomum autem continuatur ad illud <i>dedit eis potestatem</i>
2141 etc.; quasi dicat: si quaeris unde potuit dare hanc potestatem
2142 hominibus, ut filii Dei fierent, respondet Evangelista <i>quia
2143 verbum caro factum est</i>, dedit nobis quod possemus filii Dei
2144 fieri. Gal. IV, 5: <i>misit Deus filium suum, ut adoptionem
2145 filiorum Dei reciperemus</i>. Secundum vero Augustinum continuatur
2146 sic ad hoc quod dixerat <i>sed ex Deo nati sunt</i>: quasi enim
2147 dure videbatur, ut homines ex Deo nascerentur, ideo quasi in
2148 argumentum huius dicti, ut scilicet verbum esse credatur, subdit
2149 Evangelista illud de quo minus videtur, scilicet quod <i>verbum
2150 caro factum est</i>. Quasi dicat: ne mireris si homines ex Deo sunt
2151 nati, quia <i>verbum caro factum est</i>, idest Deus factus est
2152 homo. Notandum quod hoc quod dicitur <i>verbum caro factum est</i>,
2153 quidam male intelligentes, sumpserunt occasionem erroris. Quidam
2154 namque posuerunt verbum ita carnem factum esse ac si ipsum vel
2155 aliquid eius sit in carnem conversum, sicut cum farina fit panis,
2156 et aer ignis. Et hic fuit Eutiches, qui posuit commixtionem
2157 naturarum in Christo, dicens in eo eamdem fuisse Dei et hominis
2158 naturam. Sed huius opinionis falsitas manifeste apparet, quia,
2159 sicut est dictum supra, <i>verbum erat Deus</i>. Deus autem
2160 immutabilis est, ut dicitur Mal. III, 6: <i>ego Deus, et non
2161 mutor</i>, unde nullo modo potest esse quod in aliam naturam
2162 convertatur. Est ergo dicendum contra Eutichem <i>verbum caro
2163 factum est</i>: verbum carnem assumpsit, non quod ipsum verbum sit
2164 ipsa caro; sicut si dicamus: homo factus est albus, non quod ipse
2165 sit ipsa albedo, sed quod albedinem assumpsit. Fuerunt etiam alii
2166 qui, licet crederent verbum non in carnem mutatum sed quod eam
2167 assumpsit, tamen dixerunt ipsum assumpsisse carnem sine anima; nam
2168 si carnem animatam assumpsisset, dixisset Evangelista: <i>verbum
2169 caro</i> cum anima <i>factum est</i>. Et sic fuit error Arii, qui
2170 dixit quod in Christo non erat anima, sed verbum Dei erat ibi loco
2171 animae. Et huius positionis falsitas apparet, tum quia repugnat
2172 sacrae Scripturae, quae in pluribus locis mentionem facit de anima
2173 Christi, sicut illud Matth. XXVI, 38: <i>tristis est anima mea
2174 usque ad mortem</i>; tum etiam quia quaedam passiones animae
2175 recitantur de Christo, quae in verbo Dei nullo modo esse possunt,
2176 nec etiam in carne sola, sicut illud Matth. XXVI, 37: <i>coepit
2177 Iesus taedere, et maestus esse</i>; tum etiam quia Deus non potest
2178 esse forma alicuius corporis; nec etiam Angelus corpori uniri
2179 potest per modum formae, cum secundum naturam a corpore sit
2180 separatus; anima autem unitur corpori sicut forma. Non igitur
2181 verbum Dei corporis forma esse potest. Praeterea, constat quod caro
2182 non sortitur speciem carnis, nisi per animam: quod patet, quia
2183 recedente anima a corpore hominis, seu bovis, caro hominis vel
2184 bovis, non dicitur caro nisi aequivoce. Si ergo verbum non
2185 assumpsit carnem animatam, manifestum est quod non assumpsit
2186 carnem. Sed <i>verbum caro factum est</i>; ergo carnem animatam
2187 assumpsit. Fuerunt autem alii, qui, ex hoc moti, dixerunt verbum
2188 carnem quidem animatam assumpsisse, sed anima sensitiva tantum, non
2189 intellectiva, loco cuius in corpore Christi dixerunt verbum esse.
2190 Et hic fuit error Apollinaris, qui quandoque Arium secutus est,
2191 tandem propter auctoritates praedictas coactus fuit ponere aliquam
2192 animam in Christo, quae posset harum passionum esse subiectum, ita
2193 tamen quod ratione et intellectu careret sed loco horum verbum
2194 esset in homine Christo. Sed hoc manifeste apparet esse falsum,
2195 quia repugnat auctoritati sacrae Scripturae, in qua quaedam
2196 dicuntur de Christo, quae nec in divinitate, nec in anima
2197 sensitiva, nec in carne inveniri possunt: sicut illud quod
2198 admiratus est, ut dicitur Matth. VIII, 10; admiratio autem est
2199 passio animae rationalis et intellectivae, cum sit desiderium
2200 cognoscendi causam occultam effectus visi. Sic igitur, sicut
2201 tristitia cogit in Christo ponere partem animae sensitivam, contra
2202 Arium, ita admiratio cogit ponere in ipso partem animae
2203 intellectivam, contra Apollinarem. Idem etiam apparet per rationem.
2204 Sicut enim non est caro sine anima, ita non est vera caro humana
2205 sine anima humana, quae est anima intellectiva. Si ergo verbum
2206 assumpsit carnem animatam anima sensitiva tantum, et non rationali,
2207 non assumpsit carnem humanam: et ita non poterit dici: Deus factus
2208 est homo. Praeterea ad hoc verbum humanam naturam assumpsit, ut eam
2209 repararet. Ergo id reparavit quod assumpsit. Si ergo non assumpsit
2210 animam rationalem, non reparasset eam: et sic nullus fructus
2211 proveniret nobis ex verbi incarnatione, quod falsum est.
2212 <i>Verbum</i> ergo <i>caro factum est</i>, idest carnem animatam
2213 anima rationali assumpsit. Sed forte dicis: si verbum carnem sic
2214 animatam assumpsit, quare Evangelista de anima rationali mentionem
2215 non fecit, sed de carne solum dicens <i>verbum caro factum est?</i>
2216 Respondeo dicendum quod propter quatuor rationes Evangelista hoc
2217 fecit. Primo ad ostendendum veritatem incarnationis contra
2218 Manichaeos, qui dicebant verbum non assumpsisse veram carnem, sed
2219 phantasticam tantum, cum non esset conveniens ut boni Dei verbum
2220 assumeret carnem, quam ipsi dicebant Diaboli creaturam. Et ideo
2221 Evangelista, ut hoc excluderet, fecit de carne specialiter
2222 mentionem; sicut et Christus, Lc. XXIV, 39, existimantibus
2223 discipulis eum esse phantasma, veritatem resurrectionis ostendit,
2224 dicens: <i>spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis
2225 habere</i>. Secundo ad demonstrandam Dei erga nos magnitudinem
2226 benignitatis. Constat enim quod anima rationalis magis conformis
2227 est Deo quam caro, et quidem magnum pietatis sacramentum fuisset si
2228 verbum assumpsisset animam humanam, utpote sibi conformem, sed
2229 assumere etiam carnem elongatam a simplicitate suae naturae, fuit
2230 multo amplioris, immo inaestimabilis pietatis indicium; secundum
2231 quod apostolus dicit I ad Tim. III, 16: <i>et manifeste magnum est
2232 pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne</i>. Et ideo
2233 ut hoc ostenderet Evangelista, solum de carne mentionem fecit.
2234 Tertio ad demonstrandam veritatem et singularitatem unionis in
2235 Christo. Aliis enim hominibus sanctis unitur quidem Deus, quantum
2236 ad animam solum; unde dicitur Sap. VII, v. 27: <i>per nationes in
2237 animas sanctas se transfert, amicos Dei et prophetas
2238 constituens</i>. Sed quod verbum Dei uniretur carni, hoc est
2239 singulare in Christo, secundum illud in Ps. CXL, 10:
2240 <i>singulariter sum ego donec transeam</i>; Iob XXVIII, 17: <i>non
2241 adaequabitur ei aurum</i>. Hanc ergo singularitatem unionis in
2242 Christo ostendere volens Evangelista, de carne solum mentionem
2243 fecit, dicens <i>verbum caro factum est</i>. Quarto ad insinuandam
2244 congruitatem humanae reparationis. Homo enim per carnem
2245 infirmabatur, et ideo Evangelista volens insinuare adventum verbi
2246 congruum esse nostrae reparationi, mentionem de carne specialiter
2247 fecit, ut ostenderet quod caro infirma per carnem verbi reparata
2248 fuit; et hoc est quod apostolus dicit, Rom. VIII, 3: <i>nam quod
2249 impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus filium
2250 suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato
2251 damnavit peccatum in carne</i>. Sed quaeritur, quare Evangelista
2252 non dixit verbum carnem assumpsit, sed potius <i>verbum caro factum
2253 est</i>. Respondeo dicendum, quod hoc ideo fecit, ut excluderet
2254 errorem Nestorii, qui dixit in Christo fuisse duas personas, et
2255 duos filios, et alium esse filium virginis: unde non concedebat
2256 quod beata virgo esset mater Dei. Sed secundum hoc Deus non esset
2257 factus homo; quia impossibile est quod duorum singularium, quae
2258 diversa sunt secundum suppositum, unum praedicetur de alio. Unde si
2259 alia est persona verbi, seu suppositum, et alia persona hominis,
2260 seu suppositum in Christo, tunc non erit verum quod dicit
2261 Evangelista <i>verbum caro factum est</i>. Ad hoc enim fit aliquid,
2262 ut sit; si ergo verbum non esset homo, non posset dici quod verbum
2263 sit factum homo. Et ideo signanter Evangelista dixit <i>factum
2264 est</i>, et non dixit assumpsit, ut ostendat quod unio verbi ad
2265 carnem non est talis qualis est assumptio prophetarum, qui non
2266 assumebantur in unitatem suppositi, sed ad actum propheticum: sed
2267 est talis quod Deum vere faceret hominem, et hominem Deum, idest
2268 quod Deus esset homo. Fuerunt et alii, qui non intelligentes modum
2269 incarnationis, posuerunt quidem assumptionem praedictam esse
2270 terminatam ad veritatem personae, confitentes in Deo unam personam
2271 Dei et hominis; sed tamen dicunt in ipso fuisse duas hypostases,
2272 sive duo supposita, unum naturae humanae creatum, et temporale,
2273 aliud divinae increatum, et aeternum. Et talis est prima opinio
2274 quae ponitur III Sent. dist. VI. Sed secundum hanc opinionem non
2275 habet veritatem ista propositio: Deus factus est homo, et homo
2276 factus est Deus. Et ideo haec opinio damnata est tamquam haeretica
2277 in quinto Concilio, ubi dicitur: si quis in domino Iesu Christo
2278 unam personam, et duas hypostases dixerit, anathema sit. Et ideo
2279 Evangelista, ut omnem assumptionem excluderet, quae non terminatur
2280 ad unitatem personae, utitur hoc verbo <i>factum est</i>. Si vero
2281 quaeris quomodo verbum est homo, dicendum quod eo modo est homo quo
2282 quicumque alius est homo, scilicet habens humanam naturam. Non quod
2283 verbum sit ipsa humana natura, sed est divinum suppositum unitum
2284 humanae naturae. Hoc autem quod dicitur <i>verbum caro factum
2285 est</i>, non aliquam mutationem in verbo, sed solum in natura
2286 assumpta de novo in unitatem personae divinae dicit. <i>Et verbum
2287 caro factum est</i>, per unionem ad carnem. Unio autem relatio
2288 quaedam est. Relationes autem de novo dictae de Deo in respectu ad
2289 creaturas, non important mutationem ex parte Dei, sed ex parte
2290 creaturae novo modo se habentis ad Deum. Sequitur <i>et habitavit
2291 in nobis</i>; quod quidem dupliciter distinguitur a praemissis.
2292 Primo ut dicatur quod supra Evangelista egit de verbi incarnatione,
2293 dicens <i>verbum caro factum est</i>; hic vero modum incarnationis
2294 insinuat, dicens <i>et habitavit in nobis</i>. Secundum enim
2295 Chrysostomum et Hilarium, per hoc quod Evangelista dicit <i>verbum
2296 caro factum est</i>, posset aliquis intelligere quod sit conversum
2297 in carnem, et non sint in Christo duae naturae distinctae, sed una
2298 tantum natura ex humana et divina commixta; ideo Evangelista hoc
2299 excludens, subiunxit <i>et habitavit in nobis</i>, idest in nostra
2300 natura, ut tamen in sua maneret distinctum. Illud enim quod in
2301 aliquid convertitur, non manet ab eo in quod convertitur secundum
2302 naturam distinctum; quod autem ab aliquo non distinguitur, non
2303 inhabitat illud; quia habitare distinctionem inhabitantis et in quo
2304 habitat importat. Sed verbum habitavit in nostra natura ergo
2305 naturaliter est ab ipsa distinctum. Et ideo inquantum humana natura
2306 a natura verbi fuit in Christo distincta, dicitur habitaculum
2307 divinitatis et templum, iuxta illud infra II, 21: <i>hoc autem
2308 dicebat de templo corporis sui</i>. Et quidem, quamvis a praedictis
2309 sanctis hoc sane dicatur, cavenda est tamen calumnia quam aliqui ex
2310 hoc incurrunt. Nam antiqui doctores et sancti, emergentes errores
2311 circa fidem ita persequebantur, ut interdum viderentur in errores
2312 labi contrarios; sicut Augustinus contra Manichaeos, qui
2313 destruebant libertatem arbitrii, taliter disputat, quod videtur in
2314 haeresim Pelagii incidisse. Hoc igitur modo Evangelista Ioannes, ne
2315 per hoc quod dixerat <i>verbum caro factum est</i>, intelligeretur
2316 in Christo confusio vel transmutatio naturarum, subiunxit <i>et
2317 habitavit in nobis</i>: ex quo verbo Nestorius occasionem sumens
2318 erroris, dixit, filium Dei sic esse unitum homini ut tamen Dei et
2319 hominis non esset una persona: voluit enim quod verbum per solam
2320 inhabitationem per gratiam fuerit humanae naturae unitum. Ex hoc
2321 autem sequitur quod filius Dei non sit homo. Ad quorum evidentiam
2322 sciendum est quod in Christo duo considerare possumus, scilicet
2323 naturam et personam. Secundum naturam autem attenditur in Christo
2324 distinctio, non secundum personam, quae una et eadem est in duabus
2325 naturis; quia humana natura in Christo fuit assumpta in unitatem
2326 personae. Inhabitatio ergo, quam ponunt sancti, referenda est ad
2327 naturam, ut dicatur quod <i>habitavit in nobis</i>, idest natura
2328 verbi inhabitavit naturam nostram, non secundum hypostasim seu
2329 personam, quae est eadem utriusque naturae in Christo. Quod autem
2330 blasphemat Nestorius, auctoritate sacrae Scripturae evidenter
2331 refellitur. Apostolus enim Phil. II, 6 unionem Dei et hominis
2332 exinanitionem vocat, dicens de filio Dei: <i>qui cum in forma Dei
2333 esset, non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo; sed
2334 semetipsum exinanivit, formam servi accipiens</i>. Non autem
2335 dicitur Deus exinaniri Deus ex eo quod creaturam rationalem per
2336 gratiam inhabitet, quia sic pater et spiritus sanctus
2337 exinanirentur, cum et ipsi inhabitare hominem dicantur per gratiam;
2338 dicit enim Christus de se et de patre loquens, infra XIV, 23: <i>ad
2339 eum veniemus et mansionem apud eum faciemus</i>. De spiritu autem
2340 sancto dicit apostolus, I Cor. III, 16: <i>spiritus Dei habitat in
2341 nobis</i>. Praeterea, si Christus personaliter Deus non esset,
2342 praesumptuosissime dixisset: <i>ego et pater unum sumus</i>; et
2343 <i>antequam Abraham fieret, ego sum</i>. Ego autem personam
2344 loquentis demonstrat; homo autem erat, qui loquebatur; unum cum
2345 patre praeexistebat Abrahae. Potest etiam aliter continuari, ut
2346 dicatur quod supra egit de verbi incarnatione, nunc autem agit de
2347 verbi incarnati conversatione, dicens <i>et habitavit in nobis</i>,
2348 idest inter nos apostolos conversatus est familiariter, secundum
2349 quod dicit Petrus, Act. I, 21: <i>in omni tempore quo intravit et
2350 exivit inter nos dominus Iesus</i>. Baruch IV, 38: <i>post haec in
2351 terris visus est</i>. Hoc autem Evangelista addidit propter duo.
2352 Primo ut ostendat mirabilem conformitatem verbi ad homines, inter
2353 quos sic conversatus est, ut videretur quasi unus ex eis. Non solum
2354 enim in natura voluit assimilari hominibus, sed etiam in convictu
2355 et familiari conversatione absque peccato, cum eis voluit esse
2356 simul, ut sic homines suae conversationis dulcedine allectos
2357 traheret ad seipsum. Secundo ut ostendat sui testimonii veritatem.
2358 Evangelista enim supra de verbo magna quaedam dixerat et adhuc
2359 multa de eo mirabilia dicturus erat, et ideo ut eius testimonium
2360 credibilius fieret, accepit quasi in veritatis argumentum, se cum
2361 Christo conversatum fuisse, dicens <i>et habitavit in nobis</i>.
2362 Quasi dicat: bene possum testimonium perhibere de ipso quia cum
2363 ipso conversatus sum; I Io. c. I, 1: <i>quod fuit ab initio, quod
2364 audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus
2365 nostrae contrectaverunt de verbo vitae</i> etc., et Act. X, 40:
2366 <i>dedit eum manifestum fieri, non omni populo, sed testibus
2367 praeordinatis a Deo idest nobis qui manducavimus et bibimus cum
2368 illo</i>.</p>
2369 <br />
2370 <div class="D">Lectio 8</div>
2371 <p title="Super Io., cap. 1 l. 8"><a name="87426"><span class=
2372 "ref">[87426] Super Io., cap. 1 l. 8</span></a> Posita verbi
2373 incarnatione, hic consequenter Evangelista insinuat verbi incarnati
2374 evidentiam. Et circa hoc duo facit. Primo enim ostendit modum
2375 manifestationis verbi incarnati; secundo utrumque modum exponit,
2376 ibi <i>de plenitudine eius nos omnes accepimus</i>. Innotuit autem
2377 apostolis verbum incarnatum dupliciter. Primo quidem per visum
2378 acceperunt de eo notitiam; secundo per auditum ex testimonio
2379 Ioannis Baptistae. Primo ergo manifestat quid de verbo viderunt;
2380 secundo quid a Ioanne audierunt, ibi <i>Ioannes testimonium
2381 perhibet de ipso</i>. Dicit autem tria de verbo. Primo eius gloriae
2382 manifestationem; unde dicit <i>et vidimus gloriam eius</i>; secundo
2383 eius gloriae singularitatem, cum subdit <i>quasi unigeniti</i>;
2384 tertio huius gloriae determinationem, quia <i>plenum gratiae et
2385 veritatis</i>. Hoc autem quod dicit <i>vidimus gloriam eius</i>,
2386 potest continuari ad praecedentia tripliciter. Primo ut sit
2387 argumentum eius quod dixerat <i>verbum caro factum est</i>: quasi
2388 dicat: ex hoc habeo et scio quod verbum Dei est incarnatum, quia
2389 ego et alii apostoli vidimus gloriam eius. Infra III, 11: <i>quod
2390 scimus, loquimur: et quod vidimus, testamur</i>. Et I Io. c. I, 1:
2391 <i>quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis
2392 nostris</i> et cetera. Secundo continuatur, secundum Chrysostomum,
2393 ut sit expressivum multiplicis beneficii. Quasi dicat: non solum
2394 hoc beneficium collatum est nobis per incarnationem verbi, scilicet
2395 quod efficiamur filii Dei, sed etiam quod videamus gloriam. Oculi
2396 enim debiles et infirmi lucem solis non possunt videre; sed tunc
2397 eam videre possunt, cum in nube vel in aliquo corpore opaco
2398 resplendet. Ante incarnationem enim verbi mentes humanae erant
2399 invalidae ad videndum in seipsa lucem divinam, quae illuminat omnem
2400 rationalem naturam; et ideo ut a nobis facilius cerni
2401 contemplarique posset nube nostrae carnis se texit, iuxta illud Ex.
2402 XVI, 10: <i>respexerunt ad solitudinem, et viderunt gloriam domini
2403 in nube</i>, idest verbum Dei in carne. Secundum Augustinum autem
2404 continuatur sic quod referatur ad beneficium gratiae. Spirituales
2405 enim oculi hominum non solum naturaliter deficiebant a
2406 contemplatione divinae lucis, sed etiam ex defectu peccati,
2407 secundum illud Ps. LVII, 9: <i>supercecidit ignis</i>, scilicet
2408 concupiscentiae, <i>et non viderunt solem</i>, scilicet iustitiae.
2409 Ut ergo ipsa divina lux posset a nobis videri, sanavit oculos
2410 hominum, faciens de carne sua salutare collirium, ut sic oculos ex
2411 concupiscentia carnis corruptos verbum collirio suae carnis
2412 curaret. Et inde est quod statim cum verbum factum est caro,
2413 dixerunt <i>et vidimus gloriam eius</i>. Ad hoc significandum fecit
2414 dominus lutum ex sputo, et linivit oculus caeci nati, infra IX, 6.
2415 Lutum quidem de terra est, sputum autem a capite derivatur. Ita in
2416 persona Christi, natura quidem humana assumpta de terra est; verbum
2417 vero incarnatum a capite est, scilicet a Deo patre. Hoc ergo lutum
2418 statim cum appositum fuit oculis hominum, <i>vidimus gloriam
2419 eius</i>. Hanc autem verbi gloriam Moyses videre optavit, dicens
2420 <i>ostende mihi gloriam tuam</i> (Ex. XXXIII, 18). Sed eam videre
2421 non meruit: immo dictum est ei a domino: <i>posteriora mea
2422 videbis</i>, idest umbras et figuras. Apostoli vero ipsam
2423 claritatem viderunt; II Cor. III, 18: <i>nos autem revelata facie
2424 gloriam Dei speculantes in eamdem imaginem transformamur de
2425 claritate in claritatem</i>. Moyses enim et alii prophetae verbi
2426 gloriam manifestandam mundo in fine temporum speculabantur in
2427 aenigmatibus et figuris; unde dicit apostolus, infra XII: <i>haec
2428 dixit Isaias, quando vidit gloriam eius</i>. Apostoli autem ipsam
2429 verbi claritatem per praesentiam corporalem viderunt. II Cor. III,
2430 v. 18: <i>nos autem revelata facie</i> etc.; et Lc. c. X, 23:
2431 <i>beati oculi qui vident quae vos videtis. Multi enim reges et
2432 prophetae voluerunt videre quae vos videtis et non viderunt</i>.
2433 Consequenter cum dicit <i>gloriam quasi unigeniti</i>, ostendit
2434 gloriae eius singularitatem. Cum enim de quibusdam hominibus
2435 inveniatur quod fuerunt gloriosi, sicut de Moyse legitur Ex. XXXIV,
2436 29: <i>et facies eius facta est splendida</i>, vel <i>cornuta</i>,
2437 secundum aliam litteram, posset aliquis dicere quod ex hoc quod
2438 viderunt eum gloriosum, non debet dici quod verbum Dei sit factum
2439 caro. Sed hoc Evangelista excludit, dicens <i>gloriam quasi
2440 unigeniti a patre</i>. Quasi dicat: gloria eius non est sicut
2441 gloria Angeli, vel Moysis, et Eliae, vel Elisei, vel cuiusque
2442 alterius, sed <i>quasi unigeniti</i>; quia, ut dicitur Hebr. III,
2443 3: <i>ampliori gloria iste prae Moyse dignus est habitus</i>. Ps.
2444 LXXXVIII, 7: <i>quis similis Deo in filiis Dei?</i> Hoc autem quod
2445 dicit <i>quasi</i> est expressivum veritatis, secundum Gregorium,
2446 et est modus, ut Chrysostomus dicit. Sicut si aliquis vidisset
2447 regem multiplici gloria incedentem, et interrogatus ab aliquo,
2448 qualiter regem vidisset, volens se expedire, illam multiplicem
2449 gloriam uno verbo exprimeret, dicens quod ipse incedebat sicut rex,
2450 idest sicut regem decebat; ita hic Evangelista, quasi
2451 interrogaretur ab aliquo, qualis esset gloria verbi quam viderat,
2452 non valens eam plene exprimere, dicit eam esse <i>quasi unigeniti a
2453 patre</i>, idest talem qualem decebat unigenitum Dei. Attenditur
2454 autem singularitas gloriae verbi quantum ad quatuor. Primo quantum
2455 ad patris testimonium, quod filio reddidit. Quia Ioannes fuit unus
2456 de tribus qui viderant Christum transfiguratum in monte, et
2457 audierunt vocem patris dicentis: <i>hic est filius meus dilectus,
2458 in quo mihi bene complacui</i>; et de ista gloria dicitur II Petr.
2459 I, 17: <i>accepit a Deo patre honorem et gloriam, voce delapsa ad
2460 eum huiuscemodi a magnifica gloria: hic est filius meus
2461 dilectus</i>. Secundo quantum ad Angelorum ministerium. Nam ante
2462 incarnationem Christi homines erant Angelis subiecti; postmodum
2463 vero, Christo subiecti ministraverunt, Matth. IV, 11: <i>tunc
2464 accesserunt Angeli et ministrabant ei</i>. Tertio vero quantum ad
2465 naturae obsequium. Tota enim natura Christo obediens ei
2466 obsequebatur ad nutum, utpote ab ipso instituta, quia <i>omnia per
2467 ipsum facta sunt</i>: quod quidem nec Angelis, nec alicui alii
2468 creaturae concessum est, nisi soli verbo incarnato. Et hoc est quod
2469 dicitur Matth. VIII, 27: <i>qualis est iste, quia mare et venti
2470 obediunt ei?</i> Quarto quantum ad docendi, seu operandi modum.
2471 Moyses enim et alii prophetae non propria auctoritate praecepta
2472 dabant et homines instruebant, sed Dei; unde dicebant: <i>haec
2473 dicit dominus</i> etc.; et: <i>locutus est dominus ad Moysen</i> et
2474 cetera. Christus vero loquitur tamquam dominus et potestatem
2475 habens, idest propria virtute: unde dicebat, Matth. V, v. 22:
2476 <i>ego dico vobis</i> etc.; propter quod in fine sermonis eius in
2477 monte dicitur, quod erat docens quasi <i>potestatem habens</i> et
2478 cetera. Item, alii sancti operabantur miracula virtute non sua;
2479 Christus vero virtute propria; unde dicitur Mc. I, 27: <i>quaenam
2480 est haec nova doctrina, quia in potestate etiam spiritibus immundis
2481 imperat, et obediunt ei?</i> Sic ergo singularis est gloria verbi.
2482 Nota autem quod aliquando dicimus in Scriptura Christum unigenitum,
2483 sicut hic, et infra: <i>unigenitus, qui est in sinu patris ipse
2484 enarravit</i>. Aliquando vero dicimus ipsum primogenitum; Hebr. I,
2485 6: <i>et cum iterum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit:
2486 et adorent eum omnes Angeli Dei</i>. Quod ideo est, quod sicut
2487 totius sanctae Trinitatis proprium est esse Deum, ita verbo Dei
2488 proprium est quod sit Deus genitus: et quandoque quidem nominamus
2489 Deum, secundum quod est in se, et sic ipse solus singulariter est
2490 Deus per essentiam suam. Unde hoc modo dicimus quod est tantum unus
2491 Deus, secundum illud Deut. VI, 4: <i>audi Israel, dominus Deus
2492 tuus, unus est</i>. Quandoque nomen deitatis derivamus etiam ad
2493 alios, secundum quod aliqua similitudo divinitatis ad homines
2494 derivatur: et sic dicimus multos deos, secundum illud I Cor. VIII,
2495 5: <i>siquidem sunt dii multi, et domini multi</i>. Eodem modo
2496 ergo, si consideremus proprietatem filii qua genitus est, quantum
2497 ad modum quo sibi ista filiatio attribuitur, scilicet per naturam,
2498 dicimus ipsum unigenitum Dei: quia cum ipse solus sit naturaliter
2499 genitus a patre, unus tantum est genitus Dei. Si vero consideremus
2500 ipsum filium, secundum quod per similitudinem ad ipsum filiatio
2501 derivatur ad alios, sic sunt multi filii Dei per participationem.
2502 Et quia per eius similitudinem dicuntur filii Dei, ideo ipse
2503 dicitur primogenitus omnium. Rom. VIII, 29: <i>quos praescivit
2504 conformes fieri imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in
2505 multis fratribus</i>. Sic ergo Christus dicitur unigenitus Dei per
2506 naturam, primogenitus vero inquantum ab eius naturali filiatione
2507 per quamdam similitudinem et participationem filiatio ad multos
2508 derivatur. Consequenter cum dicit <i>plenum gratiae et
2509 veritatis</i>, ipsam gloriam verbi determinat, quasi dicat: talis
2510 est eius gloria quod plenus est gratia et divinitate. Possunt autem
2511 haec verba exponi de Christo tripliciter. Primo secundum unionem.
2512 Ad hoc enim alicui datur gratia, ut per ipsam uniatur Deo. Ille
2513 ergo gratia plenus est qui perfectissime Deo unitur. Et alii quidem
2514 coniunguntur Deo per participationem similitudinis naturalis, Gen.
2515 I, 26: <i>faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
2516 nostram</i>, alii per fidem, Eph. III, 17: <i>habitare per fidem
2517 Christum</i> etc., alii per caritatem, quia, <i>qui manet in
2518 caritate, in Deo manet</i>, ut dicitur I Io. IV, v. 16. Sed omnes
2519 isti modi particulares sunt: quia neque per participationem
2520 naturalis similitudinis perfecte aliquis Deo coniungitur, neque
2521 videtur Deus per fidem sicuti est, neque per caritatem diligitur,
2522 quantum diligibilis est: quia enim ipse est infinitum bonum, ideo
2523 sua amabilitas est infinita, ad quam infinite amandam non potest
2524 pertingere alicuius creaturae amor; et ideo non potest esse plena
2525 coniunctio. In Christo autem, in quo humana natura est unita
2526 divinitati in unitate suppositi, est invenire plenam et perfectam
2527 coniunctionem ad Deum, quia talis fuit illa unio, ut omnes actus
2528 tam divinae quam humanae naturae essent actus suppositi. Fuit ergo
2529 plenus gratia, inquantum non accepit a Deo aliquod donum gratuitum
2530 speciale, sed quod esset ipse Deus; Phil. II, 9: <i>dedit illi
2531 nomen</i>, scilicet Deus pater filio, <i>quod est super omne
2532 nomen</i>; Rom. I, 4: <i>qui praedestinatus est filius Dei in
2533 virtute</i>. Fuit etiam plenus veritatis, quia humana natura in
2534 Christo pervenit ad ipsam veritatem divinam, scilicet quod ille
2535 homo esset ipsa divina veritas: in aliis enim hominibus sunt multae
2536 veritates participatae, secundum quod ipsa veritas prima per multas
2537 similitudines in mentibus eorum relucet, sed Christus est ipsa
2538 veritas. Unde dicitur Col. II, 3 quod <i>in ipso sunt absconditi
2539 omnes thesauri sapientiae</i>. Secundo possunt exponi secundum
2540 animae perfectionem, secundum quam dicitur plenus gratiae et
2541 veritatis, secundum quod in anima eius fuit plenitudo omnium
2542 gratiarum absque mensura aliqua; Io. III, 34: <i>non enim datus est
2543 spiritus ad mensuram</i>, qui tamen mensurate datus est omnibus
2544 creaturis rationalibus, tam Angelis, quam hominibus. Nam, secundum
2545 Augustinum, sicut in singulis membris corporis est unus sensus
2546 communis, scilicet sensus tactus, in capite vero sunt sensus omnes,
2547 ita in Christo, qui est caput omnis rationalis naturae, et
2548 specialiter sanctorum, qui ei uniuntur per fidem et caritatem,
2549 superabundanter omnes virtutes, et gratiae, et dona inveniuntur: in
2550 aliis vero sanctis participationes sunt donorum et gratiarum,
2551 quamvis commune donum omnium sanctorum sit caritas. De plenitudine
2552 gratiae Christi dicitur Is. XI, 1: <i>egredietur virga de radice
2553 Iesse et flos de radice eius ascendet, et requiescet super eum
2554 spiritus domini: spiritus sapientiae et intellectus, spiritus
2555 consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et
2556 replebit eum spiritus timoris domini</i>. Fuit etiam Christus
2557 veritate plenus, quia eius pretiosa et beata anima omnem veritatem,
2558 tam divinam quam humanam, ab instanti conceptionis cognovit; unde
2559 dicit ei Petrus: <i>tu omnia scis</i>, et in Ps. LXXXVIII, 25:
2560 <i>veritas mea</i>, idest cognitio omnis veritatis <i>et
2561 misericordia mea</i>, idest omnium gratiarum plenitudo <i>cum
2562 ipso</i>. Tertio modo possunt exponi secundum capitis dignitatem,
2563 scilicet inquantum Christus est caput Ecclesiae. Et sic sibi
2564 competit gratiam communicare aliis, tam in mentibus hominum
2565 operando virtutem per gratiae infusionem, quam merendo per
2566 doctrinam et opera et passiones mortis superabundantem gratiam
2567 infinitis mundis, si essent. Inquantum igitur nobis largitus est
2568 perfectam iustitiam, quam non poteramus habere per legem, quae
2569 infirmabatur, quae nullum iustificare posset, neque ad perfectum
2570 adducere, intantum gratia plenus est, ut dicitur Rom. c. VIII, 3:
2571 <i>quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus
2572 filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, de peccato
2573 damnavit peccatum in carne</i>. Item fuit veritate plenus,
2574 inquantum figuras veteris legis et promissiones factas patribus
2575 adimplevit; Rom. XV, 8: <i>dico Christum Iesum ministrum fuisse
2576 circumcisionis ad confirmandas promissiones patrum</i>; II Cor. I,
2577 v. 20: <i>quotquot promissiones Dei sunt in illo est</i>. Item
2578 dicitur plenus gratia, quia eius doctrina et conversatio
2579 gratiosissima fuit; Ps. XLIV, 3: <i>diffusa est gratia in labiis
2580 tuis</i>. Unde dicitur Lc. XXI, 3, quod <i>omnes mane ibant</i>,
2581 idest mane ire studebant. Sed plenus veritate, quia non docebat in
2582 aenigmatibus et figuris, nec palpabat vitia hominum, sed veritatem
2583 omnibus aperte sine ulla fraude praedicabat; infra XVI, 29: <i>ecce
2584 palam loqueris</i> et cetera.</p>
2585 <br />
2586 <div class="D">Lectio 9</div>
2587 <p title="Super Io., cap. 1 l. 9"><a name="87427"><span class=
2588 "ref">[87427] Super Io., cap. 1 l. 9</span></a> Posita evidentia
2589 verbi, qua ipsis apostolis innotuit per visum, consequenter
2590 Evangelista ponit eius evidentiam, secundum quod aliis quam
2591 apostolis innotuit per auditum, per testimonium ipsius Ioannis et
2592 cetera. Et circa hoc tria facit. Primo enim testis introducitur;
2593 secundo testificandi modus innuitur, ibi <i>et clamat</i>; tertio
2594 testimonium ponitur, ibi <i>hic erat quem dixi</i> et cetera. Dicit
2595 ergo: nos quidem gloriam eius vidimus, sicut unigeniti a patre, sed
2596 hoc nobis non creditur, quia forte habemur suspecti: accedat illius
2597 testis, scilicet Ioannes Baptista, qui testimonium Christo
2598 perhibuit; est enim testis fidelis, qui non mentietur; Prov. XIV,
2599 5: <i>testis fidelis non mentietur</i> et cetera. Infra V, 33:
2600 <i>vos misistis ad Ioannem, et testimonium perhibuit veritati</i>.
2601 Hic enim Ioannes testimonium perhibet; quasi dicat, perseveranter
2602 suum officium implet, quia ipse venit in testimonium. Prov. c. XII,
2603 19: <i>labium veritatis firmum erit in perpetuum</i>. Deinde cum
2604 dicit <i>et clamat dicens</i>, ponitur modus testificandi, qui fit
2605 cum clamore. Et ideo dicit <i>clamat</i>, inquantum libere sine
2606 timore; Is. XL, 9: <i>exalta in fortitudine vocem tuam (...) ecce
2607 Deus noster</i>. Ardenter et ex magno fervore; quia, ut dicitur
2608 Eccli. XLVIII, 1, <i>verbum eius ut facula ardebat</i>; Is. VI, 3:
2609 <i>Seraphim clamabant alter ad alterum</i>, per quod intimior ardor
2610 mentis exprimitur. Per manifestationem etiam clamoris ostenditur,
2611 quod non sub figuris, neque occulte ad paucos sermo testificantis
2612 dirigitur; sed aperte et ostensive declaratur et denuntiatur
2613 veritas iam non paucis, sed multis; Is. LVIII, v. 1: <i>clama, ne
2614 cesses</i>. Deinde cum dicit <i>hic erat quem dixi</i>, quid sit
2615 testificatus subiungit. Ubi duo facit. Primo enim describit
2616 continuitatem sui testimonii; secundo describit eum, cui
2617 testimonium perhibet, ibi <i>qui post me venturus est, ante me
2618 factus est</i>. Fuit ergo testimonium Baptistae continuum, quia non
2619 semel tantum sed multoties, et etiam antequam Christus ad ipsum
2620 venisset, Ioannes testimonium ei perhibuit: et ideo dixit <i>hic
2621 erat quem dixi</i>, idest antequam vidissem eum corporaliter,
2622 testimonium ei perhibui. Lc. I, 76: <i>tu puer propheta altissimi
2623 vocaberis</i>. Et hoc ideo quia praesentem et futurum ostendit. Est
2624 etiam eius testimonium certum, quia non solum futurum esse
2625 praedixit, sed praesentem digito demonstravit, dicens <i>ecce agnus
2626 Dei</i>. Ex quo insinuatur quod Christus corporaliter praesens erat
2627 Ioanni; nam solitus erat saepe ad Ioannem venire, antequam
2628 baptizatus fuisset. Describit autem consequenter eum, cui
2629 testimonium perhibet, dicens <i>qui post me venturus est, ante me
2630 factus est</i>. Ubi notandum est, quod Ioannes non statim praedicat
2631 discipulis Christum esse filium Dei, sed paulatim eos ad altiora
2632 provehit: primo praeferens eum sibi, qui tamen tantae famae et
2633 auctoritatis erat ut crederetur esse Christus, vel aliquis de
2634 magnis prophetis. Comparat autem Christum sibi primo quantum ad
2635 ordinem praedicationis; secundo quantum ad ordinem dignitatis;
2636 tertio quantum ad ordinem durationis. Quantum ad ordinem
2637 praedicationis, Ioannes praecessit Christum sicut famulus dominum,
2638 et sicut miles regem, et sicut Lucifer solem; Mal. III, 1: <i>ecce
2639 ego mitto Angelum meum, et praeparabit viam ante faciem meam.
2640 Qui</i> igitur <i>post me venit</i>, scilicet in notitiam hominum
2641 praedicando. Et notandum, quod ly <i>venit</i> est temporis
2642 praesentis, quia in Graeco ponitur participium praesentis temporis.
2643 Praecessit autem Ioannes Christum duplici ratione. Primo, secundum
2644 Chrysostomum, quia Ioannes erat consanguineus Christi secundum
2645 carnem; Lc. I, 36: <i>et ecce Elisabeth cognata tua</i> et cetera.
2646 Si ergo testimonium perhibuisset Christo postquam eum cognoverat,
2647 potuisset suum testimonium suspectum habere, et ideo Ioannes venit
2648 ad praedicandum, nondum habens familiaritatem cum Christo, ut eius
2649 testimonium efficacius esset. Unde dicebat infra: <i>ego nesciebam
2650 eum; sed ut manifestetur in Israel propterea veni ego, in aqua
2651 baptizans</i>. Secundo quia in his quae de potentia procedunt ad
2652 actum, imperfectum naturaliter praecedit perfectum: unde dicitur I
2653 Cor. XV, 46: <i>non prius quod spirituale est, sed quod
2654 animale</i>. Et ideo perfectam Christi doctrinam debuit praecedere
2655 imperfectior doctrina Ioannis, quae quodam modo fuit media inter
2656 doctrinam legis et prophetarum, quae annuntiabat de longinquo
2657 Christum futurum, et doctrinam Christi, quae manifesta erat, et
2658 Christum manifeste annuntiabat. Comparat sibi quantum ad ordinem
2659 dignitatis, cum dicit <i>ante me factus est</i>: unde sciendum est,
2660 quod ex hoc Ariani sumpserunt occasionem erroris. Dicebant enim
2661 quod hoc quod dixit <i>post me venit</i>, intelligitur de Christo
2662 secundum carnem assumptam, sed hoc quod addit <i>ante me factus
2663 est</i>, non potest intelligi nisi de verbo Dei, quod carni
2664 praeexistebat; et propterea Christum, inquantum est verbum, factum
2665 esse, et non esse patri coaeternum. Sed, secundum Chrysostomum,
2666 haec expositio stulta est, quia si hoc esset verum, non dixisset
2667 Baptista <i>ante me factus est, quia prior me erat</i>, cum nullus
2668 ignoret, quod si prior eo erat, ante eum factus est; sed potius e
2669 converso dixisset: prior me erat, quia factus est ante me. Et ideo,
2670 secundum Chrysostomum, intelligendum est de prioritate dignitatis,
2671 idest mihi praelatus est, et antepositus. Quasi dicat: quamvis
2672 Iesus post me ad praedicandum venerit, tamen factus est ante me,
2673 idest dignior, et superior auctoritate, et hominum reputatione; Iob
2674 XXVIII, 17: <i>non adaequabitur ei aurum</i> et cetera. Vel <i>ante
2675 me factus est</i>, idest coram me, ut habetur in Glossa, et littera
2676 in Graeco hoc sonat. Quasi dicat coram me, idest in conspectu meo,
2677 quia mihi apparuit, et innotuit. Item comparat eum sibi quantum ad
2678 ordinem durationis, dicens <i>quia prior me erat</i>. Quasi dicat:
2679 ipse est ab aeterno Deus, ego ex tempore homo fragilis; et ideo,
2680 licet eum praedicando praecesserim, tamen rationabiliter praelatus
2681 est mihi in fama et opinione hominum, qui sua aeternitate praecedit
2682 omnia. Hebr. ult., 8: <i>Iesus Christus heri et hodie, ipse et in
2683 saecula</i>; et infra VIII, 58: <i>antequam Abraham fieret, ego
2684 sum</i>. Potest etiam exponi quod dictum est <i>ante me factus
2685 est</i> ut referatur ad ordinem temporis secundum carnem. Christus
2686 enim in instanti suae conceptionis fuit perfectus Deus et perfectus
2687 homo, habens rationalem animam perfectam virtutibus, et corpus
2688 omnibus lineamentis distinctum, non tamen secundum quantitatem
2689 perfectam; Ier. XXXI, 22: <i>mulier circumdabit virum</i>, scilicet
2690 perfectum. Constat autem quod Christus ante fuit conceptus quam
2691 Ioannes esset natus, et perfectus homo; et ideo dicit <i>ante me
2692 factus est</i> quia ipse prius fuit homo perfectus, quam natus
2693 fuisset ex utero.</p>
2694 <br />
2695 <div class="D">Lectio 10</div>
2696 <p title="Super Io., cap. 1 l. 10"><a name="87428"><span class=
2697 "ref">[87428] Super Io., cap. 1 l. 10</span></a> Sequitur <i>et de
2698 plenitudine eius nos omnes accepimus</i>. Verba ista usque ad locum
2699 illum <i>et hoc est testimonium Ioannis</i>, dupliciter inseruntur.
2700 Nam, secundum Origenem, sunt verba prolata a Ioanne Baptista, et
2701 subduntur ab eo quasi in argumentum praemissorum; quasi dicat: vere
2702 <i>prior me erat</i>, quia <i>de plenitudine eius</i>, scilicet
2703 gratiarum, non solum ego, sed etiam <i>omnes</i>, prophetae et
2704 patres, <i>accepimus</i>, quia omnes gratiam quam habuerunt,
2705 habuerunt per fidem incarnati verbi. Et secundum hoc, ab illo loco
2706 <i>Ioannes testimonium perhibet</i> etc., incepit texere exordium
2707 suae incarnationis. Secundum Augustinum autem et Chrysostomum, sunt
2708 verba Ioannis Evangelistae ab hoc quod dicitur <i>Ioannes
2709 testimonium perhibet</i>; et tunc continuatur ad hoc quod dixerat
2710 <i>plenum gratiae et veritatis</i>, ut dicatur sic: supra
2711 Evangelista ostendit evidentiam verbi, quae innotuit et per visum,
2712 et per auditum, hic vero utrumque explicat: et primo quomodo
2713 apostolis innotuit visu, quasi a Christo accipientibus; secundo
2714 quomodo Ioannes testificatus est de eo, ibi <i>et hoc est
2715 testimonium Ioannis</i>. Circa primum duo facit. Primo ostendit
2716 Christum esse fontalem originem omnis spiritualis gratiae; secundo
2717 ostendit derivatam in nos gratiam per ipsum et ab ipso, ibi <i>et
2718 gratiam pro gratia</i>. Dicit ergo primo: experimento patet, quod
2719 vidimus eum <i>plenum gratiae et veritatis</i>, quia <i>de
2720 plenitudine eius nos omnes accepimus</i>. Est autem plenitudo
2721 sufficientiae, qua aliquis est sufficiens ad actus meritorios et
2722 excellentes faciendos, sicut in Stephano. Item est plenitudo
2723 redundantiae, qua beata virgo excellit omnibus sanctis, propter
2724 eminentiam, et abundantiam meritorum. Est etiam plenitudo
2725 efficientiae et effluentiae, quae soli homini Christo competit,
2726 quasi auctori gratiae. Sic enim beata virgo redundavit gratiam in
2727 nos, ut tamen auctrix gratiae nequaquam esset, sed ab anima eius
2728 gratia redundavit in carnem; nam per spiritus sancti gratiam, non
2729 solum mens virginis fuit Deo per amorem perfecte unita, sed eius
2730 uterus a spiritu sancto est supernaturaliter impraegnatus. Et ideo
2731 statim cum dixisset Gabriel, <i>ave gratia plena</i>, subiunxit de
2732 plenitudine ventris, dicens <i>dominus tecum</i>. Ut ergo
2733 Evangelista hanc singularem plenitudinem redundantiae et
2734 efficientiae de Christo ostenderet, dixit <i>de plenitudine eius
2735 omnes accepimus</i>, scilicet omnes apostoli, et patriarchae, et
2736 prophetae, et iusti, qui fuerunt, sunt et erunt, et etiam omnes
2737 Angeli. Nota, quod haec praepositio de aliquando quidem denotat
2738 efficientiam, seu originalem causam, sicut cum dicitur, radius est
2739 vel procedit de sole; et hoc modo denotat in Christo efficientiam
2740 gratiae, seu auctoritatem, quia plenitudo gratiae, quae est in
2741 Christo, est causa omnium gratiarum quae sunt in omnibus
2742 intellectualibus creaturis. Eccli. c. XXIV, 26: <i>venite ad me,
2743 omnes, qui concupiscitis me, et a generationibus meis</i>, quae
2744 scilicet de me procedunt, <i>adimplemini</i>, participatione
2745 sufficientis plenitudinis. Aliquando autem haec praepositio de
2746 denotat consubstantialitatem, ut cum dicitur, filius est de patre;
2747 et secundum hoc plenitudo Christi est spiritus sanctus, qui
2748 procedit ab eo consubstantialis ei in natura, in virtute et
2749 maiestate. Quamvis enim dona habitualia alia sint in anima Christi
2750 quam ea quae sunt in nobis, tamen spiritus sanctus, qui est in
2751 ipso, unus et idem replet omnes sanctificandos. I Cor. XII, 11:
2752 <i>haec omnia operatur unus atque idem spiritus</i>; Ioel. II, 28:
2753 <i>effundam de spiritu meo super omnem carnem</i>; Rom. c. VIII, 9:
2754 <i>si quis spiritum Christi non habet, hic non est eius</i>. Nam
2755 unitas spiritus sancti facit in Ecclesia unitatem; Sap. I, 7:
2756 <i>spiritus domini replevit orbem terrarum</i>. Tertio modo haec
2757 praepositio de denotat partialitatem, sicut cum dicimus, accipe de
2758 hoc pane, vel vino, idest partem accipe, et non totum; et hoc modo
2759 accipiendo, notat in accipientibus partem de plenitudine derivari.
2760 Ipse enim accepit omnia dona spiritus sancti sine mensura, secundum
2761 plenitudinem perfectam; sed nos de plenitudine eius partem aliquam
2762 participamus per ipsum; et hoc secundum mensuram, quam unicuique
2763 Deus divisit. Eph. IV, 7: <i>unicuique autem nostrum data est
2764 gratia, secundum mensuram donationis</i>. Deinde cum dicit <i>et
2765 gratiam pro gratia</i> ostendit derivationem gratiarum in nos per
2766 Christum. Ubi duo facit. Primo ostendit quod accepimus gratiam a
2767 Christo, eo auctore; secundo accepimus ab eo sapientiam, ibi
2768 <i>Deum nemo vidit unquam</i>. Circa primum duo facit. Primo
2769 ostendit quod de plenitudine eius accepimus; secundo necessitatem
2770 accipiendi ostendit, ibi <i>quia lex per Moysen data est</i> et
2771 cetera. Dicit autem primo quod accepimus de plenitudine Christi hoc
2772 quod dico <i>et gratiam pro gratia</i>. Sed per hoc quod ponitur,
2773 cogimur intelligere quod de plenitudine eius accepimus gratiam, et
2774 pro illa gratia accepimus aliam; et ideo videndum est quae sit
2775 prima gratia, pro qua secundam accepimus, et quae ipsa secunda.
2776 Secundum Chrysostomum autem, prima gratia, quam totum genus humanum
2777 accepit, fuit gratia veteris testamenti accepta in lege, quae
2778 quidem magna fuit, iuxta illud Prov. IV, v. 2: <i>donum bonum
2779 tribuam vobis</i> et cetera. Magnum enim fuit quod hominibus
2780 idolatris data sunt praecepta a Deo, et unius veri Dei vera
2781 cognitio; Rom. III, 1: <i>quid amplius Iudaeo, aut quae utilitas
2782 circumcisionis? Multum quidem per omnem modum. Primum quidem quia
2783 credita sunt eis eloquia Dei</i>. Pro gratia ergo ista, quae prima
2784 fuit, secundam longe meliorem accepimus; Zach. IV, 7: <i>exaequabit
2785 gratiae</i>. Sed numquid non sufficiebat prima gratia? Respondeo
2786 dicendum, quod non, quia per legem solum cognitio peccati datur,
2787 non ablatio. <i>Neminem enim ad perfectum adduxit lex</i>, Hebr.
2788 VII, 19. Et ideo erat necesse quod alia gratia peccata auferens, et
2789 reconcilians Deo, veniret. Et ideo dicit <i>quia lex per Moysen
2790 data est; gratia et veritas per Iesum Christum facta est</i>. Ubi
2791 Evangelista praefert Christum legislatori Moysi, quem Baptista sibi
2792 praetulerat. Moyses autem reputabatur maximus prophetarum; Deut.
2793 ult., 10: <i>non surrexit ultra propheta in Israel sicut
2794 Moyses</i>. Praefert autem eum Moysi, quantum ad excellentiam et
2795 dignitatem operum <i>quia per Moysen lex data est</i>; et horum
2796 duorum, tantum unum excellit alium, quantum figuratum excellit
2797 figuram et veritas ipsam umbram. <i>Umbram enim habuit lex
2798 futurorum bonorum</i> etc.; Hebr. X, 1. Item excellit quantum ad
2799 modum operandi: quia lex data est per Moysen, sicut ut per
2800 proponentem, non per facientem; quia, <i>solus dominus est legifer
2801 noster</i>: Is. XXXIII, v. 22. <i>Gratia autem, et veritas facta
2802 est per Christum</i>, sicut per dominum et auctorem veritatis et
2803 gratiae, ut supra expositum est. Secundum Augustinum vero, prima
2804 est iustificans et praeveniens, quae non datur nobis ex operibus;
2805 Rom. XI, 6: <i>si autem gratia, iam non ex operibus</i>. Pro ista
2806 ergo gratia, scilicet imperfecta, accepimus aliam gratiam
2807 consummatam, scilicet aeternae vitae. Et quamvis aeterna vita
2808 aliquo modo meritis acquiratur, tamen quia principium merendi in
2809 omnibus est gratia praeveniens, ideo vita aeterna dicitur gratia;
2810 Rom. VI, 23: <i>gratia Dei vita aeterna</i>. Et, ut breviter
2811 concludatur, quicquid praevenienti gratiae de gratia additur, totum
2812 gratia pro gratia dicitur. Necessitas autem secundae gratiae est ex
2813 insufficientia legis, quae ostendebat quid faciendum et quid
2814 cavendum erat; sed ad implendum ea quae praecipiebat, non praebebat
2815 auxilium; immo per occasionem operabatur mortem quae tamen
2816 videbatur fuisse ad vitam; apostolus, Rom. VII, 10, et II Cor. III,
2817 v. 9, dicit, legem ministram fuisse mortis: <i>nam si ministratio
2818 damnationis in gloria est, multo magis abundat ministerium
2819 iustitiae in gloria</i>. Item promittebat auxilium gratiae, sed non
2820 solvebat, quia <i>neminem ad perfectum adducit lex</i>, ut dicitur
2821 Hebr. VII, 19. Item per sacrificia et caeremonias veritatem novae
2822 gratiae figurabat, ipso suo ritu clamans eam figuram; et ideo
2823 necesse fuit quod Christus veniret, qui per mortem propriam alienas
2824 mortes perimeret, et conferret auxilium novae gratiae, ut faciliter
2825 et delectabiliter adimpleremus praecepta, et moreremur
2826 transgressioni et conversationi antiquae; Rom. VI, 6: <i>vetus homo
2827 noster simul crucifixus est</i> et cetera. Item ut manifestaretur
2828 veritas figurarum contentarum in lege, et ut promissiones factae
2829 patribus solverentur; II Cor. I. Vel aliter, <i>veritas per
2830 Christum facta est</i>, quantum ad sapientiam et veritatem occultam
2831 a saeculis, quam veniens in mundum aperte docuit, infra XVIII, v.
2832 37: <i>in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium
2833 perhibeam veritati</i>. Sed si ipse Christus est veritas, ut infra
2834 XIV, 6 dicitur, quomodo per ipsum facta est veritas, cum nihil
2835 possit fieri a seipso? Respondeo, dicendum est, quod ipse est per
2836 suam essentiam veritas increata; quae aeterna est, et non facta,
2837 sed a patre est genita; sed per ipsum factae sunt omnes veritates
2838 creatae, quae sunt quaedam participationes et refulgentiae primae
2839 veritatis, quae in animabus sanctis relucent.</p>
2840 <br />
2841 <div class="D">Lectio 11</div>
2842 <p title="Super Io., cap. 1 l. 11"><a name="87429"><span class=
2843 "ref">[87429] Super Io., cap. 1 l. 11</span></a> Supra Evangelista
2844 ostendit quomodo gratiam apostoli acceperunt a Christo, eo
2845 faciente; hic ostendit quomodo acceperunt ab ipso eam docente. Et
2846 circa hoc tria facit. Primo ostendit huius doctrinae necessitatem,
2847 dicens <i>Deum nemo vidit unquam</i>; secundo doctoris ad docendum
2848 eam facultatem, ibi <i>unigenitus qui est in sinu patris</i>;
2849 tertio ipsam doctrinam declarat, ibi <i>enarravit</i>. Necessitas
2850 autem huius doctrinae erat defectus sapientiae in hominibus, quem
2851 quidem defectum Evangelista insinuabat per ignorantiam Dei, quae in
2852 hominibus abundabat, dicens <i>Deum nemo vidit unquam</i>. Et hoc
2853 facit congrue: nam sapientia proprie in cognitione Dei, et
2854 divinorum consistit. Unde Augustinus dicit, quod sapientia est
2855 divinarum rerum cognitio, sicut et scientia humanarum. Quod autem
2856 hic dicit Evangelista <i>Deum nemo vidit unquam</i> contrariari
2857 videtur pluribus auctoritatibus divinae Scripturae. Dicitur enim
2858 Is. VI, 1: <i>vidi dominum sedentem super solium excelsum et
2859 elevatum</i>; II Reg. VI, 2, fere idem habetur: <i>nomen domini
2860 sedentis super Cherubim</i> etc.; Matth. V, v. 8, dicit dominus:
2861 <i>beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt</i>. Sed si
2862 aliquis responderet ad hoc ultimum, dicens, verum esse quod in
2863 praeterito nullus vidit, sed in futuro videbit, sicut dominus
2864 promittit, apostolus hoc excludit, dicens I Tim. ult., 16: <i>lucem
2865 habitat inaccessibilem, quam nullus hominum vidit, sed nec videre
2866 potest</i>. Sed quia apostolus dicit: <i>nullus hominum vidit</i>,
2867 posset aliquis dicere, quod si non ab hominibus videri possit,
2868 saltem videtur ab Angelis; praesertim cum Deus dicat Matth. XVIII,
2869 10: <i>Angeli eorum in caelis semper vident faciem patris</i>. Sed
2870 nec isto modo dici potest: quia, ut dicitur Matth. XXII, 30:
2871 <i>filii resurrectionis erunt sicut Angeli Dei in caelo</i>. Si
2872 ergo Angeli vident Deum in caelo, manifestum est etiam quod et
2873 filii resurrectionis eum vident; I Io. III, 2: <i>cum apparuerit,
2874 similes ei erimus, et videbimus eum sicut est</i>. Quomodo ergo
2875 intelligendum est hoc quod dicit Evangelista <i>Deum nemo vidit
2876 unquam?</i> Ad huius ergo intellectum sciendum est, quod Deus
2877 dicitur videri <span class="nota" title=
2878 "legend. quadrupliciter">tripliciter</span>. Uno quidem modo per
2879 subiectam creaturam, visui corporali propositam; sicut creditur
2880 Abraham vidisse Deum, quando <i>tres vidit, et unum adoravit</i>,
2881 Gen. XVIII; unum quidem adoravit, quia tres, quos prius homines
2882 reputaverat, et postmodum Angelos credidit, recognovit mysterium
2883 Trinitatis. Alio modo per repraesentatam imaginationem; et sic
2884 Isaias vidit <i>dominum sedentem super solium excelsum et
2885 elevatum</i>. Plures visiones huic similes in Scripturis
2886 reperiuntur. Alio vero modo videtur per aliquam speciem
2887 intelligibilem a sensibilibus abstractam, ab his qui per
2888 considerationem magnitudinis creaturarum, intellectu intuentur
2889 magnitudinem creatoris, ut dicitur Sap. XIII, 5: <i>a magnitudine
2890 speciei et creaturae cognoscibiliter poterit creator horum
2891 videri</i>, et Rom. I, 20: <i>invisibilia Dei a creatura mundi per
2892 ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur</i>. Alio modo per
2893 aliquod spirituale lumen a Deo infusum spiritualibus mentibus in
2894 contemplatione; et hoc modo vidit Iacob <i>Deum facie ad
2895 faciem</i>, Gen. XXXII, 30 quae visio, secundum Gregorium, facta
2896 est per altam contemplationem. Sed per nullam istarum visionum, ad
2897 visionem divinae essentiae pervenitur: nulla enim species facta,
2898 sive qua informatur sensus exterior, sive qua informatur
2899 imaginatio, sive qua informatur intellectus, est repraesentativa
2900 divinae essentiae sicut est. Illud autem homo per essentiam
2901 cognoscit quod species quam habet in intellectu, repraesentat ut
2902 est: per nullam ergo speciem ad visionem divinae essentiae
2903 pervenitur. Quod autem nulla creata species divinam essentiam
2904 repraesentet, patet: quia nullum finitum potest repraesentare
2905 infinitum ut est; omnis autem species creata est finita: ergo et
2906 cetera. Praeterea, Deus est suum esse; et ideo eius sapientia et
2907 bonitas, et quaecumque alia, idem sunt; per unum autem creatum non
2908 possent omnia ista repraesentari: ergo cognitio qua Deus per
2909 creaturas videtur, non est ipsius essentia, sed aenigmatica et
2910 specularis, et a remotis. Iob XXXVI, 25: <i>omnes homines vident
2911 eum</i>, aliquo dictorum modorum, <i>sed unusquisque intuetur
2912 procul</i>, quia per omnes illas cognitiones non scitur de Deo quid
2913 est, sed quid non est, vel an est. Unde dicit Dionysius libro
2914 mysticae theologiae, quod perfectus modus quo Deus in vita
2915 praesenti cognoscitur, est per privationem omnium creaturarum, et
2916 intellectorum a nobis. Fuerunt autem aliqui dicentes, quod divina
2917 essentia numquam videbitur ab aliquo intellectu creato, et quod nec
2918 ab Angelis vel beatis videtur. Sed haec propositio ostenditur esse
2919 falsa et haeretica tripliciter. Primo quidem, quia contrariatur
2920 auctoritati divinae Scripturae; I Io. III, 2: <i>videbimus eum
2921 sicuti est</i>; et infra XVII, 3: <i>haec est vita aeterna ut
2922 cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum</i>.
2923 Secundo quia claritas Dei non est aliud quam eius substantia: non
2924 enim est lucens per participationem luminis, sed per seipsam.
2925 Tertio quia impossibile est quod aliquis perfectam beatitudinem
2926 consequatur, nisi in visione divinae essentiae: quia naturale
2927 desiderium intellectus est scire et cognoscere causas omnium
2928 effectuum cognitorum ab eo; quod non potest impleri nisi scita et
2929 cognita prima universali omnium causa, quae non est composita ex
2930 effectu et causa, sicut causae secundae. Et ideo auferre
2931 possibilitatem visionis divinae essentiae ab hominibus, est auferre
2932 ipsam beatitudinem. Necesse est ergo ad beatitudinem intellectus
2933 creati, ut divina essentia videatur, Matth. V, 8: <i>beati mundo
2934 corde, quoniam ipsi Deum videbunt</i>. Quo ad visionem autem
2935 divinae essentiae, oportet tria attendere. Primo, quia numquam
2936 videbitur oculo corporali, vel aliquo sensu, vel imaginatione, cum
2937 per sensus non percipiantur nisi sensata corporea; Deus autem
2938 incorporeus est; infra IV, v. 24: <i>Deus spiritus est</i>.
2939 Secundo, quia intellectus humanus quamdiu corpori est coniunctus,
2940 Deum videre non potest, quia aggravatur a corruptibili corpore, ne
2941 possit ad summum contemplationis pertingere. Et inde est quod anima
2942 quanto magis est a passionibus libera, et purgata ab affectibus
2943 terrenorum, tanto amplius in contemplationem veritatis ascendit, et
2944 gustat quam suavis est dominus. Summus gradus autem contemplationis
2945 est videre Deum per essentiam; et ideo quamdiu homo in corpore
2946 subiecto ex necessitate passionibus multis vivit, Deum non potest
2947 per essentiam videre. Ex. c. XXXIII, 20: <i>non videbit me homo et
2948 vivet</i>. Ad hoc ergo quod intellectus humanus divinam essentiam
2949 videat, necesse est ut totaliter deserat corpus; vel per mortem,
2950 sicut apostolus dicit II Cor. V, 8: <i>audemus, et bonam voluntatem
2951 habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad
2952 dominum</i>; vel quod totaliter abstrahatur per raptum a corporis
2953 sensibus, sicut de Paulo legitur II Cor. c. XII, 3. Tertio modo,
2954 quod nullus intellectus creatus quantumcumque abstractus, sive per
2955 mortem, vel a corpore separatus, videns divinam essentiam, ipsam
2956 nullo modo comprehendere potest. Et ideo communiter dicitur, quod,
2957 licet divina essentia tota videatur a beatis, cum sit simplicissima
2958 et partibus carens, tamen non videtur totaliter, quia hoc esset eam
2959 comprehendere. Hoc enim quod dico totaliter, dicit modum quemdam.
2960 Quilibet autem modus Dei est divina essentia; unde qui non videt
2961 eum totaliter, non comprehendit eum. Comprehendere autem proprie
2962 dicitur aliquis aliquam rem cognoscendo, qui cognoscit rem illam
2963 quantum in se cognoscibilis est; alias, quamvis cognoscat eam, non
2964 tamen comprehendit. Sicut qui cognoscit hanc propositionem:
2965 triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis, syllogismo
2966 dialectico, non cognoscit eam quantum cognoscibilis est, et ideo
2967 non cognoscit totaliter; sed qui cognoscit eam syllogismo
2968 demonstrativo, totaliter scit eam. Unumquodque enim tantum
2969 cognoscibile est, quantum habet de ente et veritate; sed ipse
2970 cognoscens tantum cognoscit quantum habet de virtute cognoscitiva.
2971 Omnis autem substantia intellectualis creata est finita: ergo
2972 finite cognoscit. Cum ergo Deus sit infinitae virtutis et
2973 entitatis, et per consequens infinite cognoscibilis, a nullo
2974 intellectu creato cognosci potest quantum est cognoscibilis; et
2975 ideo omni intellectui creato remanet incomprehensibilis; Iob XXXVI,
2976 26: <i>ecce Deus magnus vincens scientiam nostram</i>. Solus autem
2977 ipse comprehendendo contemplatur seipsum, quia tanta est eius
2978 virtus in cognoscendo quanta est eius entitas in essendo. Ier.
2979 XXXII, 18: <i>fortissime, magne, potens dominus exercituum nomen
2980 tibi, magnus consilio, incomprehensibilis cogitatu</i>. Sic ergo,
2981 secundum praemissa, intelligitur <i>Deum nemo vidit unquam</i>.
2982 Primo sic: <i>nemo</i>, idest nullus hominum, <i>vidit Deum</i>,
2983 idest essentiam divinam, oculo corporali et imaginario. Secundo
2984 <i>nemo</i>, in hac mortali vita vivens, <i>vidit</i> divinam
2985 essentiam in seipsa. Tertio <i>nemo</i>, homo vel Angelus, <i>vidit
2986 Deum</i>, visione comprehensionis. Quod autem de aliquibus dicitur,
2987 quod Deum viderunt oculo, seu viventes in corpore, intelligitur non
2988 per essentiam, sed per subiectam creaturam, ut dictum est. Sic ergo
2989 necessarium erat quod reciperemus sapientiam, quia <i>Deum nemo
2990 vidit unquam</i>. Huius autem sapientiae sufficiens doctor nobis
2991 proponitur ab Evangelista, cum subdit <i>unigenitus filius qui est
2992 in sinu patris</i>, in quo ostendit nobis doctoris ipsius
2993 facultatem per tria. Scilicet per naturalem similitudinem, et per
2994 singularem excellentiam, et per perfectissimam
2995 consubstantialitatem. Per naturalem similitudinem, quia filius
2996 naturaliter similitudinem patris habet. Et inde est etiam quod
2997 intantum aliquis dicitur filius Dei, inquantum similitudinem filii
2998 naturalis participat; et intantum cognoscit, inquantum de
2999 similitudine eius habet: quia cognitio fit per assimilationem. I
3000 Io. III, 2: <i>nunc filii Dei sumus</i>, et sequitur: <i>cum
3001 apparuerit, similes ei erimus, et videbimus eum sicuti est</i>. Et
3002 ideo in hoc quod Evangelista dicit <i>filius</i>, importatur
3003 similitudo, et aptitudo ad cognoscendum Deum. Sed quia iste doctor
3004 specialius quam alii filii Deum cognoscit, ideo Evangelista hoc
3005 insinuat per excellentiam singularem, cum dicit <i>unigenitus</i>;
3006 quasi dicat: iste cognoscit Deum prae aliis filiis. Ideo dicitur
3007 <i>unigenitus</i>, quia est filius naturalis, eamdem habens cum
3008 patre naturam et cognitionem; Ps. II, 7: <i>dominus dixit ad me:
3009 filius meus es tu</i>. Quamvis autem singulariter cognosceret,
3010 posset tamen sibi deesse facultas docendi, si non cognosceret
3011 totaliter; et ideo addit tertium, scilicet consubstantialitatem
3012 eius ad patrem, cum dicit <i>in sinu patris</i>: ut non accipiatur
3013 sinus prout in hominibus veste praecinctis dici consuevit, sed pro
3014 patris occulto. Illud enim in occulto gerimus, quod in sinu
3015 portamus. Occultum autem patris est, quia superexcedit omnem
3016 virtutem, et cognitionem, cum divina essentia sit infinita. In illo
3017 ergo sinu, idest in occultissimo paternae naturae et essentiae,
3018 quae excedit omnem virtutem creaturae, est unigenitus filius; et
3019 ideo consubstantialis est patri. Et quod Evangelista hic
3020 significavit per sinum hoc David expressit per uterum, dicens Ps.
3021 CIX, 3: <i>ex utero ante Luciferum</i>, idest ex intimo et occulto
3022 meae essentiae, incomprehensibili omni intellectui creato, <i>genui
3023 te</i>, et consubstantialem mihi, et eiusdem naturae et virtutis et
3024 potestatis et cognitionis; I Cor. II, v. 11: <i>quae sunt hominis,
3025 nemo novit nisi spiritus hominis (...) et quae sunt Dei, nemo novit
3026 nisi spiritus Dei</i>. Comprehendit ergo divinam essentiam, quae
3027 sua est. Anima autem Christi Deum cognoscendo non comprehendit,
3028 quia hoc non dicitur, nisi de unigenito, qui est in sinu patris.
3029 Unde et dominus dicit Matth. XI, 27: <i>nemo novit patrem, nisi
3030 filius, et cui voluerit filius revelare</i>; ut utrumque
3031 intelligatur de notitia comprehensionis, de qua hic videtur loqui
3032 Evangelista. Nullus enim divinam comprehendit essentiam, nisi solus
3033 Deus pater, et filius, et spiritus sanctus. Sic ergo patet facultas
3034 doctoris ad docendum. Notandum etiam, quod per hoc quod dicit
3035 <i>qui est in sinu patris</i>, excluditur error quorumdam,
3036 dicentium, patrem invisibilem esse, filium vero visibilem, et non
3037 visum fuisse in veteri testamento. Nam, ex hoc quod est in
3038 abscondito patris, manifestum est quod naturaliter invisibilis est,
3039 sicut pater. Et propter hoc dicebat de ipso Is. XLV, 15: <i>tu es
3040 vere Deus absconditus</i>. Et ideo in Scriptura divina fit mentio
3041 de incomprehensibilitate filii; Matth. XI, 27: <i>nemo novit filium
3042 nisi pater, neque patrem quis novit nisi filius</i>; Prov. XXX, 4:
3043 <i>quod nomen filii eius, si nosti?</i> Consequenter Evangelista
3044 modum tradendi ipsam doctrinam insinuat, cum dicit <i>ipse
3045 enarravit</i>. Olim enim unigenitus filius manifestavit Dei
3046 cognitionem per prophetas, qui eum intantum annuntiaverunt
3047 inquantum aeterni verbi fuerunt participes. Unde dicebant:
3048 <i>factum est verbum domini</i> et cetera. Sed nunc <i>ipse
3049 unigenitus</i>, filius, <i>enarravit</i> fidelibus. Is. LII, 6:
3050 <i>ego ipse qui loquebar, ecce adsum</i>; Hebr. I, 1:
3051 <i>multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in
3052 prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in filio</i>.
3053 Et haec doctrina ideo omnibus aliis doctrinis supereminet
3054 dignitate, auctoritate et utilitate, quia ab unigenito filio, qui
3055 est prima sapientia, immediate est tradita. Hebr. II, 3: <i>quae
3056 cum initium accepisset enarrari per dominum, ab eis qui audierunt,
3057 in nos confirmata est</i>. Sed quid narravit nisi unum Deum? Hoc
3058 ipsum et Moyses enarravit, Deut. VI, 4: <i>audi, Israel: dominus
3059 Deus tuus, dominus unus est</i>. Quid ergo amplius Moyse? Multum
3060 per omnem modum, quia mysterium Trinitatis, et multa alia, quae nec
3061 Moyses, nec aliquis prophetarum narravit.</p>
3062 <br />
3063 <div class="D">Lectio 12</div>
3064 <p title="Super Io., cap. 1 l. 12"><a name="87430"><span class=
3065 "ref">[87430] Super Io., cap. 1 l. 12</span></a> Supra ostendit
3066 Evangelista quomodo Christus innotuit testimonio Ioannis ipsis
3067 apostolis; hic plenius explicat ipsum testimonium. Et primo ponit
3068 testimonium Ioannis ad turbas; secundo vero testimonium quod
3069 perhibuit de Christo discipulis suis, ibi <i>altera die iterum
3070 stabat</i>. Si autem bene considerentur quae dicta sunt, duplex
3071 testimonium Ioannis ad Christum invenitur. Unum quod tulit Christo
3072 in eius praesentia, aliud in eius absentia: nisi enim in eius
3073 praesentia testimonium Ioannes tulisset, non dixisset <i>hic
3074 erat</i>, et nisi in eius absentia, non diceret <i>quem dixi
3075 vobis</i>. Primo ergo Evangelista explicat testimonium Ioannis quod
3076 tulit de Christo in eius absentia; secundo quod tulit in eius
3077 praesentia, ibi <i>altera die vidit</i>. Differunt autem haec duo
3078 testimonia, quia primum tulit interrogatus, alterum spontaneus; et
3079 ideo in primo testimonio non solum ponitur testimonium quod tulit,
3080 sed etiam ipsa interrogatio. Primo autem fuit interrogatus de
3081 persona; secundo de officio, ibi <i>et qui missi fuerant</i>.
3082 Ostenditur ergo primo quomodo Ioannes confessus est se non esse
3083 quod non erat; secundo quomodo non negavit se esse quod erat, ibi
3084 <i>dixerunt ergo ei: quis es?</i> Circa primum ponuntur tres
3085 interrogationes est tres responsiones, sicut patet in littera. In
3086 prima autem interrogatione est magna Iudaeorum reverentia ad
3087 Ioannem, qui mittunt ad eum, eius testimonium inquirentes. Ubi
3088 magnitudo reverentiae ex quatuor colligitur. Primo ex mittentium
3089 dignitate: non enim Galilaei miserunt, sed illi qui praecipui
3090 fuerunt in populo Israel, scilicet Iudaei, qui sunt de tribu Iuda,
3091 habitantes iuxta Ierusalem; I Paral. V, de Iuda elegit dominus
3092 principes populi; infra IV, 22: <i>salus ex Iudaeis est</i>.
3093 Secundo ex loci praeeminentia, quia ab Ierusalem, quae est civitas
3094 sacerdotalis, et divino cultui mancipata; infra IV, 20: <i>vos
3095 dicitis, quia Ierosolymis est locus ubi adorare oportet</i>. Is.
3096 XIX, 21: <i>et colent eum in hostiis et in muneribus</i>. Tertio ex
3097 nuntiorum auctoritate, qui solemnes erant, et sanctiores in populo,
3098 quia sacerdotes et Levitae; Is. LXI, 6: <i>vos sacerdotes domini
3099 vocabimini</i>. Quarto ex hoc quod miserunt ut Ioannes de se
3100 testimonium perhiberet, quasi tantam fidem habentes dictis suis, ut
3101 crederent Ioanni de seipso etiam testimonium perhibenti. Unde
3102 dicitur <i>ut interrogarent eum, tu quis es?</i> Quod Christo non
3103 faciebant; immo dicebant ei, Io. VIII, 13: <i>tu testimonium
3104 perhibes de teipso</i> et cetera. Consequenter cum dicit <i>et
3105 confessus est, et non negavit</i>, ponitur Ioannis responsio. Ideo
3106 autem Evangelista ingeminat hoc quod dicit <i>et confessus est</i>,
3107 ut ostendat humilitatem Ioannis: quia licet esset tantae
3108 auctoritatis apud Iudaeos ut eum crederent Christum, non tamen
3109 honorem sibi non debitum usurpabat; immo <i>confessus est, quia non
3110 sum ego Christus</i>. Sed quid est hoc quod dicit <i>confessus est,
3111 et non negavit?</i> Videtur autem quod negavit, quia dicit se non
3112 esse Christum. Sed dicendum est, quod ideo non negavit veritatem,
3113 quia dixit se non esse Christum: alias negasset veritatem. Iob
3114 XXXI, 26: <i>si vidi solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare;
3115 et laetatum est cor meum in abscondito et osculatus sum manum meam
3116 ore meo: quae est iniquitas maxima, et negatio contra Deum
3117 altissimum</i>. Non negavit ergo veritatem quia quantumcumque
3118 haberetur magnus, non est elatus in superbiam, usurpans sibi
3119 honorem alienum. <i>Et confessus est, quia, non sum ego
3120 Christus</i>: quia vere non erat. Supra: <i>non erat ille lux</i>
3121 et cetera. Sed cum hi qui missi erant non quaererent an esset
3122 Christus, sed quis esset; quare Ioannes respondit <i>non sum ego
3123 Christus?</i> Sed dicendum, quod magis respondet ad mentem
3124 quaerentium, quam ad quaestionem; et hoc potest accipi dupliciter.
3125 Secundum Origenem enim intelligendum est, quod sacerdotes et
3126 Levitae bona intentione venerant ad ipsum. Cognoverant enim ex
3127 Scripturis, et praecipue ex prophetia Danielis, quia iam venerat
3128 tempus adventus Christi. Unde videntes sanctitatem Ioannis,
3129 suspicabantur eum esse Christum: unde miserunt ad Ioannem, quasi
3130 scire volentes per hoc quod dicunt ei <i>tu quis es?</i> An ipse se
3131 Christum fateretur. Et ideo eorum respondit menti <i>non sum ego
3132 Christus</i>. Chrysostomus vero dicit, quod isti fraudulenter
3133 interrogabant. Nam Ioannes cognatus erat sacerdotum, utpote
3134 principis sacerdotum filius, erat etiam sanctus; et tamen
3135 testimonium perhibebat Christo, cuius genus humile videbatur. Unde
3136 et dicebant: <i>nonne iste est fabri filius?</i> Et ignotus erat
3137 eis. Et ideo cupientes magis habere magistrum Ioannem quam
3138 Christum, mittunt ad eum volentes eum per blanditias allicere, et
3139 inducere ut sibi honorem hunc attribuens, confiteatur se esse
3140 Christum. Quam quidem malitiam videns Ioannes, dicit <i>non sum ego
3141 Christus</i>. Secunda interrogatio ponitur consequenter, cum
3142 dicitur <i>et interrogaverunt eum: quid ergo? Elias es tu?</i>
3143 Sciendum est autem, quod a populo Iudaeorum sicut expectabatur
3144 dominus venturus, ita expectabatur Elias Christum praecessurus;
3145 Mal. ult., 5: <i>mittam vobis Eliam</i> et cetera. Et ideo
3146 videntes, qui missi erant quod Ioannes non confitebatur se esse
3147 Christum, instant quod saltem confiteatur si est Elias. Et hoc est
3148 quod dicunt <i>quid ergo? Elias es tu?</i> Quidam autem haeretici
3149 dicunt, quod anima de corpore transmittitur in corpus. Et hoc dogma
3150 tunc temporis erat in auctoritate apud Iudaeos, unde credebant quod
3151 propter similitudinem operum Ioannis ad Eliam, anima Eliae esset in
3152 corpore Ioannis. Et dicunt quod quaerebant isti a Ioanne, an esset
3153 Elias; idest, an anima Eliae esset in Ioanne; et adducunt pro eis,
3154 quod dicit dominus, Matth. XI, 14, de Ioanne: <i>si vultis scire,
3155 ipse est Elias</i>. Sed tamen contrariatur eis responsio Ioannis
3156 dicentis <i>non sum Elias</i>. Ad quod ipsi respondent, quod
3157 Ioannes ex ignorantia respondit, nesciens, an anima sua esset anima
3158 Eliae. Sed contra hoc dicit Origenes, quod valde irrationabile
3159 videtur, quod Ioannes tamquam propheta a spiritu illuminatus, et de
3160 Dei unigenito tanta narrans, ignoraret de seipso, an numquam eius
3161 anima fuerit in Elia. Non hac ergo intentione quaerebant <i>Elias
3162 es tu?</i> Sed quia habentes ex Scripturis, IV Reg. II, 11 quod
3163 Elias non fuit mortuus, sed vivus raptus est per turbinem in
3164 caelum, credebant eum subito inter eos apparuisse. Sed contra hoc
3165 est quod Ioannes ex notis parentibus natus erat, et nativitas eius
3166 omnibus nota erat. Unde dicitur Lc. I, 63, quod <i>mirati sunt
3167 universi, et ponebant in corde suo, dicentes: quis putas puer iste
3168 erit?</i> Ad quod potest dici, quod non est incredibile quod ita
3169 aestimarent de Ioanne, sicut dictum est. Quia et simile habetur
3170 Matth. XIV, 1 quod Herodes credebat de Christo quod esset Ioannes,
3171 quem ipse decollaverat, et tamen diu antequam Ioannes decollatus
3172 esset, Christus praedicaverat, et notus fuerat. Et ideo, ex simili
3173 amentia et crassitudine, Iudaei quaerebant a Ioanne an ipse esset
3174 Elias. Sed quid est hoc quod dicit Ioannes <i>non sum</i>, scilicet
3175 Elias cum Christus dixerit, Matth. XI, 14, <i>ipse est Elias?</i>
3176 Hanc autem quaestionem solvit Angelus, Lc. I, 17: <i>ipse praecedet
3177 ante eum in spiritu et virtute Eliae</i>, in suis scilicet
3178 operibus. Non fuit ergo Elias in persona, sed in spiritu, et
3179 virtute: quia scilicet similitudinem Eliae in suis operibus
3180 ostendebat. Potest autem attendi similitudo quantum ad tria. Primo
3181 quantum ad officium: quia sicut Elias secundum domini adventum
3182 praeveniet, ita iste praecessit primum et cetera. Unde et Angelus
3183 dixit: <i>ipse praecedet ante ipsum</i> et cetera. Secundo quantum
3184 ad vivendi modum: quia Elias in desertis morabatur, parco utebatur
3185 cibo et duris vestibus operiebatur, ut dicitur III Reg. XIX, 3 ss.
3186 et IV Reg. I, 8. Et Ioannes in desertis erat, cibus eius locustae
3187 et mel silvestre, et zona eius de pilis camelorum. Tertio quantum
3188 ad zelum: quia maximi zeli fuit; unde dicebat III Reg. XIX, 10:
3189 <i>zelo zelatus sum pro domino</i>. Sic et Ioannes zelo veritatis
3190 mortuus est, ut patet Matth. XIV, v. 6 ss. Consequenter cum dicit
3191 <i>propheta es tu?</i> Ponitur tertia quaestio. Ubi primo
3192 quaeritur. Cum dicatur Lc. I, v. 76: <i>tu puer propheta altissimi
3193 vocaberis</i> etc. quid est quod Ioannes interrogatus si esset
3194 propheta, respondit se non esse prophetam? Ad quod tripliciter
3195 respondetur. Uno modo quod Ioannes non est propheta simpliciter,
3196 sed plusquam propheta. Alii namque prophetae solum futura
3197 praedicebant a remotis; Hab. II, 3: <i>si moram fecerit, expecta
3198 illum</i>; Ioannes vero Christum praesentem annuntiavit, quasi
3199 digito ostendens; infra: <i>ecce agnus Dei</i>. Et ideo, Matth. XI,
3200 9, dominus dicit eum esse plus quam prophetam. Item alio modo,
3201 secundum Origenem, quia Iudaei ex malo intellectu tres excellentes
3202 personas futuras credebant circa adventum Christi, scilicet ipsum
3203 Christum, Eliam et quemdam alium maximum prophetam, de quo Deut.
3204 XVIII, 15: <i>prophetam suscitabit nobis dominus</i> et cetera. Et
3205 licet hic maximus propheta, secundum veritatem, non sit alius quam
3206 Christus, tamen secundum Iudaeos alius est a Christo; et ideo non
3207 quaerunt simpliciter utrum sit propheta, sed an sit ille propheta
3208 maximus. Quod quidem ex ordine quaestionis apparet. Nam primo,
3209 quaerunt an sit Christus; secundo, an sit Elias; tertio, an sit
3210 propheta ille. Et ideo in Graeco ponitur hic articulus, ut dicatur
3211 ly propheta, quasi anthonomastice dictum. Tertio modo quia
3212 Pharisaei movebantur contra Ioannem, quod sibi baptizandi officium
3213 praeter ordinem legis et traditionem eorum assumpsisset. De tribus
3214 autem habetur in veteri testamento quibus competere poterat
3215 baptizare, scilicet de Christo; Ez. XXXVI, 25, ex persona Christi
3216 dicitur: <i>effundam super vos aquam mundam</i> et cetera. Item de
3217 Elia, de quo dicitur IV Reg. II, 8, quod divisit aquas Iordanis, et
3218 transiens raptus est. Item de Eliseo, qui Naaman Syrum lavari fecit
3219 septies in Iordane, ut lavaretur a lepra: ut dicitur IV Reg. c. V,
3220 9. Videntes ergo Iudaei Ioannem baptizare, credebant eum aliquem
3221 istorum esse, scilicet Christum, vel Eliam, vel Eliseum; et ideo
3222 cum dicunt hic <i>propheta es tu?</i> Interrogant an sit Eliseus.
3223 Et dicitur singulariter propheta, propter multa miracula quae
3224 fecerat; unde et ipse dicit IV Reg. V, 8: <i>sciat prophetam esse
3225 in Israel</i>. Et secundum hoc respondet <i>non sum</i>, scilicet
3226 Eliseus. Consequenter cum dicit <i>dixerunt ergo ei, quis es?</i>
3227 Ostendit quomodo confessus est se esse quod erat, et primo ponitur
3228 interrogatio nuntiorum; secundo responsio, ibi <i>ego vox clamantis
3229 in deserto</i>. Dixerunt ergo: <i>quis es tu ut responsum demus his
3230 qui miserunt nos?</i> Quasi dicant: ad hoc missi sumus, ut sciamus
3231 quis es; ideo dicas nobis <i>quid dicis de te ipso? Sed attende
3232 Ioannis devotionem: iam implevit</i> quod apostolus dicit, Gal. II,
3233 20, <i>vivo ego, iam non ego, vivit vero in me Christus</i>. Et
3234 ideo non respondet: ego sum filius Zachariae, vel talis, et talis;
3235 sed solum illud in quo Christum sequebatur. Unde dicit: <i>ego vox
3236 clamantis in deserto</i>. Dicit autem se vocem esse, quia vox
3237 origine posterior est verbo, sed notitia prior. Nam verbum in corde
3238 conceptum, per vocem prolatam cognoscimus, cum sit signum eius.
3239 Deus autem pater praecursorem misit Ioannem in tempore factum, ut
3240 verbum suum ab aeterno conceptum annuntiaretur; et ideo congrue
3241 dicit <i>ego vox</i>. Quod autem addit <i>clamantis</i>, potest
3242 intelligi dupliciter, ut scilicet sit vel Ioannis in deserto
3243 clamantis et praedicantis, vel Christi clamantis in ipso, secundum
3244 illud II Cor. ult., 3: <i>an experimentum eius quaeritis qui in me
3245 loquitur Christus?</i> Clamat autem propter quatuor. Primo namque
3246 clamor manifestationem importat; et ideo ut ostendat quod Christus
3247 in Ioanne et in se manifeste loquebatur, clamat; infra VII, 37:
3248 <i>in novissimo die magno festivitatis stabat Iesus, et clamabat
3249 dicens: si quis sitit, veniat ad me et bibat</i>. In prophetis
3250 autem non clamavit, quia prophetiae in aenigmate et figuris datae
3251 sunt; unde in Ps. XVII, 12 dicitur: <i>tenebrosa aqua in nubibus
3252 aeris</i>. Secundo quia clamor fit ad distantes; Iudaei autem
3253 elongati erant a Deo, ideo necesse erat quod clamaret. Ps. LXXXVII,
3254 19: <i>elongasti a me amicum et proximum</i>. Tertio clamat, quia
3255 surdi erant. Is. XLII, 19: <i>quis surdus, nisi servus meus?</i>
3256 Quarto clamat, quia cum indignatione loquitur, quia ipsi iram Dei
3257 meruerunt. Ps. II, 5: <i>loquetur ad eos in ira sua</i> et cetera.
3258 Sed attende quod clamat <i>in deserto</i>, quia, Lc. III, 2,
3259 <i>factum est verbum domini super Ioannem Zachariae filium in
3260 deserto</i>. Et potest esse huiusmodi ratio et litteralis et
3261 mystica. Litteralis quidem, ut in deserto manens, immunis esset ab
3262 omni peccato, ut sic dignior esset Christo testimonium ferre, et ex
3263 vita sua testimonium suum credibilius esset hominibus. Mystica
3264 autem causa duplex est. Nam per desertum gentilitas designatur,
3265 iuxta illud Is. c. LIV, 1: <i>multi filii desertae, magis quam eius
3266 quae habet virum</i>. Ut ergo ostenderet quod doctrina Dei de
3267 cetero non debet esse in Ierusalem tantum, sed in gentibus,
3268 clamavit in deserto. Matth. XXI, 43: <i>auferetur a vobis regnum
3269 Dei, et dabitur genti facienti fructus eius</i>. Item, per desertum
3270 intelligitur Iudaea, quae iam deserta erat; Matth. c. XXIII, 38:
3271 <i>ecce relinquetur vobis domus vestra deserta</i>. Clamavit ergo
3272 <i>in deserto</i>, idest est in Iudaea, ut per hoc daretur
3273 intelligi, quod populus cui praedicabat, iam desertus erat a Deo;
3274 Ps. LXII, 3: <i>in terra deserta et invia et inaquosa sic in sancto
3275 apparui tibi</i>. Sed quid clamat? <i>Dirigite viam domini</i>:
3276 quia ad hoc missus fuit; Lc. I, 76: <i>tu puer propheta altissimi
3277 vocaberis, praeibis enim ante faciem domini parare vias eius</i>.
3278 Via autem ad recipiendum Deum parata et recta, est via iustitiae,
3279 secundum illud Is. c. XXVI, 7: <i>semita iusti recta est</i> et
3280 cetera. Tunc enim semita iusti est recta quando homo totus
3281 subiicitur Deo, ut scilicet intellectus per fidem, voluntas per
3282 amorem, operatio per obedientiam Deo subdantur. Et hoc, <i>sicut
3283 dicit Isaias propheta</i>; idest, sicut praedixit. Quasi dicat: ego
3284 sum ille in quo ista complentur.</p>
3285 <br />
3286 <div class="D">Lectio 13</div>
3287 <p title="Super Io., cap. 1 l. 13"><a name="87431"><span class=
3288 "ref">[87431] Super Io., cap. 1 l. 13</span></a> Supra Ioannes
3289 interrogatus perhibuit testimonium Christo de seipso quantum ad
3290 personam; hic vero quantum ad officium. Et circa hoc ponuntur
3291 quatuor. Primo interrogantes; secundo interrogatio, ibi <i>et
3292 interrogaverunt eum</i>; tertio responsio, in qua testimonium
3293 perhibuit, ibi <i>respondit eis Ioannes</i> et cetera. Quarto locus
3294 ubi haec facta sunt, ibi <i>haec in Bethania facta sunt</i>.
3295 Interrogantes autem sunt Pharisaei. Unde dicit <i>et qui missi
3296 fuerant, erant ex Pharisaeis</i>. Et quidem, secundum Origenem,
3297 quod dicitur ex hoc loco, ad aliud testimonium pertinet: et isti
3298 qui missi sunt ex Pharisaeis, non sunt iidem cum sacerdotibus et
3299 Levitis, qui missi sunt a Iudaeorum universitate, sed alii
3300 specialiter missi a Pharisaeis. Et secundum hoc dicitur: <i>et qui
3301 missi sunt</i>, non a Iudaeis scilicet, sicut fuerunt sacerdotes et
3302 Levitae, sed alii <i>erant ex Pharisaeis</i>. Et ideo dicit quod,
3303 quia sacerdotes et Levitae disciplinati erant et reverentes,
3304 humiliter et cum reverentia Ioannem interrogant de eius dignitate,
3305 utrum scilicet Christus esset, an Elias, an propheta; isti vero,
3306 qui ex Pharisaeis erant, secundum nomen suum divisi et importuni,
3307 contumeliosas voces praetendunt Baptistae, unde <i>dixerunt ei:
3308 quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque
3309 propheta?</i> Secundum alios vero, Gregorium scilicet, Chrysostomum
3310 et Augustinum, isti qui ex Pharisaeis, sunt illi iidem qui missi
3311 fuerant a Iudaeis sacerdotes et Levitae. Quaedam enim secta erat
3312 inter Iudaeos, qui propter exteriorem cultum divisi erant ab aliis:
3313 unde et Pharisaei, idest divisi vocabantur; in qua quidem erant
3314 aliqui de sacerdotibus et Levitis, et aliqui de populo. Ut ergo
3315 nuntii maioris auctoritatis essent, miserunt sacerdotes et Levitas,
3316 qui erant ex Pharisaeis, ut eis nec sacerdotalis ordinis dignitas,
3317 nec religionis deesset auctoritas. Ideo autem Evangelista addit hoc
3318 quod dicitur <i>et qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis</i>, ut
3319 primo quidem rationem quaestionis Baptismi Ioannis, pro qua missi
3320 non fuerunt, assignet; quasi dicat: missi fuerunt, ut interrogarent
3321 a Ioanne quis esset. Sed quod quaerunt <i>quid ergo baptizas?</i>
3322 Fecerunt, quia erant ex Pharisaeis, quibus eorum religio ausum
3323 praebebat. Secundo, ut dicit Gregorius, ut ostendat qua intentione
3324 quaesierunt a Ioanne <i>tu quis es?</i> Pharisaei enim inter omnes
3325 alios insidiose, et calumniose se habebant ad Christum. Unde ipsi
3326 dixerunt ei, Matth. XII, 24: <i>in Beelzebub principe Daemoniorum
3327 Daemonia eiicit</i>. Ipsi etiam inierunt cum Herodianis consilium,
3328 <i>ut caperent Iesum in sermone</i>. Matth. XXII, 15. Et ideo per
3329 hoc quod dicit <i>qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis</i>,
3330 ostendit, quod calumniose se habebant, et ex invidia eum
3331 interrogaverunt. Interrogatio autem est de officio baptizandi, unde
3332 dicitur <i>et interrogaverunt eum, et dixerunt ei: quid ergo
3333 baptizas?</i> et cetera. Unde notandum est, quod non quaerunt ut
3334 sciant, sed ut impediant. Quia enim videbant multitudinem populi ad
3335 Ioannem currere, propter novum ritum baptizandi, et extraneum a
3336 ritu Pharisaeorum et legis, invidebant Ioanni, et conabantur pro
3337 posse impedire Baptismum eius; et ideo, se continere non valentes,
3338 suam manifestant invidiam, et dicunt <i>quid ergo baptizas, si tu
3339 non es Christus, neque Elias, neque propheta?</i> Quasi dicant: non
3340 debes baptizare, ex quo negas te esse aliquem illorum trium in
3341 quibus praefiguratus est Baptismus, ut dictum est supra. Scilicet,
3342 <i>si tu non es Christus</i>, qui habiturus est fontem in
3343 ablutionem peccati; et si non es Elias, sive propheta, idest
3344 Eliseus, qui sicco vestigio Iordanem transiverunt, ut dicitur IV
3345 Reg. II, 8, quomodo audes baptizare? Similes istis sunt invidi,
3346 animarum profectum impedientes, <i>qui dicunt videntibus: nolite
3347 videre</i> etc.: Is. XXX, 10. Responsio autem est vera: unde dicit
3348 <i>respondit eis Ioannes, dicens: ego baptizo in aqua</i>. Quasi
3349 dicat: non debetis mirari, si ego, qui non sum Christus, nec Elias,
3350 nec propheta, baptizo: quia Baptismus meus non est completivus, sed
3351 imperfectus. Nam ad perfectionem Baptismi exigitur lotio corporis
3352 et animae; et corpus quidem secundum naturam lavatur aqua, anima
3353 vero non nisi spiritu. Unde <i>ego baptizo in aqua</i>, idest,
3354 corpore lavo corpus; veniet autem alius, qui perfecte baptizabit,
3355 scilicet in aqua et spiritu sancto; Deus et homo, qui et corpus
3356 aqua et spiritum spiritu lavabit, ita quod sanctificatio spiritus
3357 derivabitur ad corpus. Act. I, 5: <i>Ioannes quidem baptizavit
3358 aqua, vos autem baptizabimini spiritu sancto non post multos hos
3359 dies</i>. Testimonium autem perhibet de Christo, cum dicit
3360 <i>medius autem vestrum stetit</i> etc., et primo per comparationem
3361 ad Iudaeos; secundo per comparationem ad seipsum, ibi <i>ipse est
3362 qui post me venturus est</i>. Ad Iudaeos autem comparat eum, dicens
3363 <i>medius autem vestrum stetit</i>; quasi dicat: ego imperfectum
3364 opus feci; sed est alius qui perficiet opus meum, qui <i>medius
3365 vestrum stetit</i>. Quod quidem exponitur multipliciter. Uno
3366 siquidem modo, secundum Gregorium, Chrysostomum et Augustinum, ut
3367 referatur ad communem Christi conversationem inter homines, quia,
3368 secundum naturam humanam, aliis hominibus similis apparuit; Phil.
3369 II, 6: <i>qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est
3370 esse se aequalem Deo; sed semetipsum exinanivit formam servi
3371 accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut
3372 homo</i>. Et secundum hoc dicit <i>medius vestrum stetit</i>, idest
3373 multoties conversatus est quasi unus ex vobis; Lc. XXII, v. 27:
3374 <i>ego in medio vestrum sum. Quem vos nescitis</i>, idest, hoc quod
3375 Deus factus est homo, capere non potestis. Item, <i>nescitis</i>
3376 quam magnus sit secundum naturam divinam, quae in eo latebat; Iob
3377 XXXVI, 26: <i>ecce dominus magnus vincens scientiam vestram</i>. Et
3378 ideo, ut Augustinus dicit, <i>accensa est lucerna</i>, scilicet
3379 Ioannes, <i>ut inveniatur Christus</i>. Ps. CXXXI, 17: <i>paravi
3380 lucernam Christo meo</i>. Alio modo exponitur, secundum Origenem,
3381 et hoc dupliciter. Primo ut referatur ad Christi divinitatem; et
3382 secundum hoc <i>medius vestrum</i>, idest in medio omnium rerum,
3383 <i>stetit</i>, scilicet Christus: quia ipse secundum quod verbum a
3384 principio creaturae implevit universam creaturam. Ier. XXIII, 24:
3385 <i>caelum et terram ego impleo. Quem tamen vos nescitis</i>, quia,
3386 ut dicitur supra, <i>in mundo erat (...) et mundus eum non
3387 cognovit</i>. Alio modo ut referatur ad causalitatem humanae
3388 sapientiae, et dicatur <i>medius vestrum stetit</i>; idest, in
3389 intellectu omnium relucet: quia quicquid lucis et sapientiae est in
3390 hominibus, provenit eis ex participatione verbi. Et dicit <i>in
3391 medio</i>, quia in medio hominis corporaliter est cor, cui
3392 attribuitur quaedam sapientia et intellectus: unde, licet
3393 intellectus non habeat organum corporale, tamen quia cor est
3394 principale organum, consuevit accipi pro intellectu; unde in medio
3395 stare dicitur secundum hanc similitudinem, inquantum <i>illuminat
3396 omnem hominem venientem in hunc mundum. Quem</i> tamen <i>vos
3397 nescitis</i>; quia, ut dicitur supra, <i>lux in tenebris lucet, et
3398 tenebrae eam non comprehenderunt</i>. Quarto modo exponitur ut
3399 referatur ad propheticam Christi praenuntiationem, ut sic
3400 respondeatur principaliter Pharisaeis, qui continue Scripturas
3401 veteris testamenti, in quibus praenuntiabatur Christus,
3402 inquirebant, et tamen eum non cognoscebant. Et secundum hoc dicitur
3403 <i>medius vestrum stetit</i>; idest, in sacra Scriptura, quam vos
3404 semper revolvitis; infra V, 39: <i>scrutamini Scripturas. Quem
3405 tamen vos nescitis</i>, quia cor vestrum induratum est propter
3406 infidelitatem et oculi vestri excaecati sunt, ut non agnoscatis
3407 praesentem, quem creditis futurum. Comparat autem Christum ad se
3408 Ioannes, cum dicit <i>ipse est qui post me venturus est</i>. Ubi
3409 primo ponit excellentiam Christi ad seipsum; secundo vero
3410 excellentiae immensitatem ostendit, ibi <i>cuius non sum dignus ut
3411 solvam corrigiam calceamenti</i>. Excellentiam autem Christi ad
3412 seipsum ostendit et quantum ad ordinem praedicationis, et quantum
3413 ad ordinem dignitatis. Quantum quidem ad ordinem praedicationis,
3414 Ioannes primo innotuit. Et ideo dicit <i>ipse est qui post me
3415 venit</i>, ad praedicandum, baptizandum et moriendum; quia, ut
3416 dicitur Lc. I, 76, <i>praeibis ante faciem domini, parare vias
3417 eius</i>. Sed Ioannes quidem praecessit Christum, sicut imperfectum
3418 perfectum, et sicut dispositio formam; sicut dicitur I Cor. c. XV,
3419 46: <i>non prius quod spirituale, sed quod animale</i>. Nam tota
3420 vita Ioannis fuit quoddam praeparatorium ad Christum; unde dixit
3421 supra <i>ego vox clamantis in deserto</i>. Sed Christus praecessit
3422 Ioannem et nos omnes, sicut perfectum imperfectum, et sicut
3423 exemplar exemplatum. Matth. XVI, 24: <i>si quis vult venire post
3424 me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me</i>;
3425 I Pet. c. II, 21: <i>Christus passus est pro nobis, vobis
3426 relinquens exemplum</i>. Quantum vero ad ordinem dignitatis, cum
3427 dicit <i>qui ante me factus est</i>, idest, mihi praelatus est, et
3428 dignitate praepositus; quia, ut dicit infra III, 30, <i>me oportet
3429 minui, illum autem crescere</i>. Immensitatem autem excellentiae
3430 assignat cum dicit <i>cuius ego non sum dignus ut solvam eius
3431 corrigiam calceamenti</i>. Quasi dicat: non intelligatis ipsum mihi
3432 in dignitate praepositum sicut unus homo praefertur alteri, sed tam
3433 excellenter, quod nihil sum in comparatione ad ipsum. Et hoc patet,
3434 quia <i>non sum dignus ut solvam corrigiam calceamenti eius</i>:
3435 quod est minimum obsequium quod hominibus fieri potest. Ex quo
3436 patet quod Ioannes multum accesserat ad Dei cognitionem, inquantum
3437 ex consideratione infinitae magnitudinis Dei se totaliter
3438 vilipendebat, et nihil se esse dicebat. Sicut Abraham, cum Deum
3439 cognovisset, dicebat, Gen. XVIII, 27: <i>loquar ad dominum meum,
3440 cum sim pulvis et cinis</i>. Sic Iob c. XLII, 5, cum dominum
3441 vidisset, dixit: <i>nunc oculus meus videt te; idcirco ipse me
3442 reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere</i>. Sic Is.
3443 XL, 17, postquam vidit gloriam Dei dixit: <i>omnes gentes quasi non
3444 sint, sic sunt coram eo</i>. Et haec quidem expositio est
3445 litteralis. Exponitur autem et mystice. Uno modo secundum
3446 Gregorium, ut per calceamentum, quod fit de pellibus mortuorum
3447 animalium, intelligatur humana natura mortalis, quam Christus
3448 assumpsit; Ps. LIX, 10: <i>in Idumaea extendam calceamentum
3449 meum</i> et cetera. Corrigia autem calceamenti eius, est ipsa unio
3450 divinitatis et humanitatis, quam nec Ioannes, nec aliquis, potest
3451 solvere nec potuit plene investigare, cum talis esset quod hominem
3452 faceret Deum, et Deum hominem. Et ideo dicit <i>cuius non sum
3453 dignus ut solvam corrigiam calceamenti</i>; idest, ut explicem
3454 mysterium incarnationis et cetera. Intelligendum est plene et
3455 perfecte: nam quoquo modo et Ioannes et alii praedicatores, licet
3456 imperfecte, solvunt corrigiam calceamenti. Alio modo exponitur,
3457 quia in veteri lege praeceptum erat, Deut. XXV, 5-10 quod quando
3458 aliquis moriebatur sine liberis, frater defuncti uxorem defuncti
3459 recipere tenebatur, et ex ea semen fratri suo suscitare; quod si
3460 nollet eam in uxorem recipere, tunc aliquis propinquus defuncti eam
3461 recipere volens, debebat eum discalceare in signum huius cessionis,
3462 et illam in uxorem recipere, et domus eius debebat vocari domus
3463 discalceati. Secundum hoc ergo dicit <i>cuius non sum dignus
3464 corrigiam calceamenti solvere</i>; idest, non sum dignus habere
3465 sponsam, quae sibi debetur, Ecclesiam. Quasi dicat: non sum dignus
3466 ut vocer sponsus Ecclesiae, quae consecratur Christo in Baptismo
3467 spiritus; ego autem baptizo in aqua tantum. Infra III, 29: <i>qui
3468 habet sponsam, sponsus est</i> et cetera. Locus autem, ubi
3469 praedicta facta sunt, subditur consequenter, cum dicit <i>haec in
3470 Bethania facta sunt trans Iordanem</i>. Sed circa hoc primo
3471 consurgit quaestio. Cum Bethania sit in monte oliveti quod est
3472 iuxta Ierusalem, sicut dicitur Io. XI, 1 et Matth. XXVI, 6 quomodo
3473 dicit quod facta sunt trans Iordanem, qui multum distabat ab
3474 Ierusalem? Sed dicendum, secundum Origenem et Chrysostomum, quod
3475 non debet dici Bethania, sed Bethabora, quae est quaedam villa
3476 ultra Iordanem: et hoc quod dicit Bethania, corruptum est vitio
3477 scriptorum. Sed quia tam libri Graeci quam Latini habent Bethania,
3478 ideo dicendum est aliter, quod est duplex Bethania: una quae est
3479 prope Ierusalem in latere montis oliveti, alia trans Iordanem, ubi
3480 erat Ioannes baptizans. Quod autem mentionem facit de loco, habet
3481 rationem litteralem et mysticam. Litteralem quidem secundum
3482 Chrysostomum, quia Ioannes scribebat Evangelium istud viventibus
3483 forte aliquibus qui et tempus quo ista facta sunt, et locum
3484 viderunt, et ideo quasi ad maiorem certitudinem illos testes facit
3485 illorum quae viderant. Mysticam vero, quia haec loca conveniunt
3486 Baptismo. Nam, si dicatur Bethania, quae domus obedientiae
3487 interpretatur, significat quod necesse est per obedientiam fidei ad
3488 Baptismum pervenire; Rom. I, 5: <i>ad obediendum fidei in omnibus
3489 gentibus</i>. Si vero dicatur Bethabora, quae interpretatur domus
3490 praeparationis, significat quod per Baptismum praeparatur homo ad
3491 vitam aeternam. Nec vacat mysterio quod trans Iordanem sit.
3492 Iordanis enim interpretatur descensus eorum; et, secundum Origenem,
3493 significat Christum, qui descendit de caelis, ut dicit ipse:
3494 <i>descendi de caelo, ut facerem voluntatem patris mei</i>. Unde
3495 dicitur Eccli. XXIV, 41: <i>ego quasi fluvius Dorix</i>. Per ipsum
3496 autem omnes ingredientes in hunc mundum, mundari convenit, secundum
3497 illud Apoc. I, 5: <i>lavit nos a peccatis nostris in sanguine
3498 suo</i>. Convenienter etiam Iordanis Baptismum significat. Ipse
3499 enim confinium est inter illos qui acceperunt sortes hereditatis a
3500 Moyse ex una parte Iordanis, et illos qui acceperunt a Iosue ex
3501 alia; et ita Baptismus quasi quoddam confinium est inter Iudaeos et
3502 gentiles, qui proficiscuntur illuc, ut se lavent ad Christum
3503 venientes, ut opprobrium peccati deponant. Sicut enim filios Israel
3504 terram promissionis intrantes oportuit transire Iordanem, ita et
3505 per Baptismum oportet patriam caelestem intrare. Dicit autem
3506 <i>trans Iordanem</i>, ut insinuet quod etiam transgressoribus et
3507 peccatoribus Baptismum poenitentiae praedicabat Ioannes; unde et
3508 dominus, Matth. c. IX, 13: <i>non veni vocare iustos, sed
3509 peccatores</i>.</p>
3510 <br />
3511 <div class="D">Lectio 14</div>
3512 <p title="Super Io., cap. 1 l. 14"><a name="87432"><span class=
3513 "ref">[87432] Super Io., cap. 1 l. 14</span></a> Supra Ioannes
3514 perhibuit testimonium Christo interrogatus; hic vero perhibet aliud
3515 testimonium Christo spontaneus. Et primo quidem fert ipsum
3516 testimonium; secundo testimonium latum confirmat, ibi <i>et
3517 testimonium perhibuit Ioannes</i>. Circa primum autem primo quidem
3518 describuntur circumstantiae testimonii; secundo ponitur ipsum
3519 testimonium, ibi <i>ecce agnus Dei</i>; tertio excluditur suspicio
3520 testis, ibi <i>et ego nesciebam eum</i>. Describuntur autem
3521 circumstantiae. Una quidem ex parte temporis. Unde dicit <i>altera
3522 die</i>: in quo quidem commendatur Ioannis constantia, quia non uno
3523 die, non semel tantum, sed pluribus diebus et multoties Christo
3524 testimonium perhibebat. Ps. CXLIV, 2: <i>per singulos dies
3525 benedicam tibi</i>. Commendatur etiam eius profectus: quia non
3526 debet nobis succedere una dies sicut alia; sed quae succedit debet
3527 esse altera, idest melior; iuxta illud Ps. LXXXIII, 8: <i>ibunt de
3528 virtute in virtutem</i>. Alia circumstantia ponitur ex parte modi
3529 testificandi, quia <i>vidit Ioannes Iesum</i>: in quo insinuatur
3530 certitudo. Nam testimonium de visu certissimum est. Alia vero
3531 circumstantia ponitur ex parte eius cui testimonium perhibetur.
3532 Unde dicit <i>Iesum ad se venientem</i>, scilicet de Galilaea, ut
3533 dicitur Matth. III, 13: <i>venit Iesus a Galilaea</i>. Nec tamen
3534 intelligendum est de adventu quo venit ad Baptismum, de quo ibi
3535 loquitur Matthaeus, sed de alio adventu quo iam baptizatus, et
3536 circa Iordanem aliquamdiu commoratus, venit ad Ioannem, alias non
3537 dixisset: <i>super quem videris spiritum descendentem et manentem
3538 super eum, hic est qui baptizat in spiritu sancto. Et ego vidi</i>
3539 et cetera. Iam ergo viderat eum, et spiritum super eum descendentem
3540 quasi columbam etc., ut infra dicit. Huius autem Christi ad Ioannem
3541 adventus post Baptismum una causa fuit ut testimonium Ioannis
3542 certificaretur. Dixerat enim Ioannes de Christo: <i>ipse est qui
3543 post me venturus est</i>: nam aliquis posset errare in cognitione
3544 venturi, cum adesset; venit ad Ioannem, ab eo digito ostendendus,
3545 dicente Ioanne <i>ecce agnus Dei</i> et cetera. Alia ratio ut
3546 excluderet errorem. Posset enim aliquis credere quod Christus prima
3547 vice, cum venit ad Baptismum, venerit ad Ioannem sicut a peccatis
3548 purgandus. Christus ergo, ut hoc excluderet, venit etiam ad eum
3549 post Baptismum. Unde signanter dicit Ioannes <i>ecce qui
3550 tollit</i>. Peccatum nullum fecit, sed venit peccatum tollere.
3551 Venit etiam ut praeberet humilitatis exemplum: quia, ut dicitur
3552 Eccli. III, 20, <i>quanto maior es, humilia te in omnibus</i>. Et
3553 advertendum, quod sicut Christo iam concepto, quando virgo mater
3554 ascendit in montana cum festinatione, Elisabeth matrem Ioannis
3555 visere, Ioannes in utero matris existens, nec loqui valens,
3556 reverentiam Christo et tripudium faciens, exultavit in utero; ita
3557 et nunc, Christo ex humilitate ad eum venienti testimonium et
3558 reverentiam praebet, et in vocem prorumpit, dicens <i>ecce agnus
3559 Dei</i> et cetera. Ubi testimonium Ioannis ponitur: in quo quidem
3560 ostendit virtutem Christi, et dignitatem eius, ibi <i>hic est de
3561 quo dixi</i>. Virtutem quidem ostendit dupliciter. Primo proponendo
3562 figuram; secundo exponendo eam, ibi <i>ecce qui tollit peccata
3563 mundi</i>. Circa primum sciendum est, quod, sicut dicit Origenes,
3564 in veteri lege consueverunt quinque animalia offerri in templo:
3565 tria de terrestribus, scilicet vitulus, capra et ovis, sed ovium
3566 quidem aries, ovis et agnus; de volatilibus vero duo, turtur
3567 scilicet, et columba: quae quidem omnia praefigurativa fuerunt veri
3568 sacrificii, quod est Christus, qui <i>semetipsum obtulit oblationem
3569 Deo</i>, ut dicitur Eph. V, 2. Quare ergo Baptista Christo
3570 testimonium perhibens, agnum specialiter nominavit? Huius ratio
3571 est, quia sicut dicitur Num. XXVIII, v. 3 s., licet alia fierent
3572 sacrificia in templo ceteris temporibus, unum tamen erat
3573 quotidianum, in quo iugiter unus agnus mane, et alius vespere
3574 offerebatur; nec hoc mutabatur unquam, sed tamquam principale
3575 observabatur, alia vero ex adiuncto. Et ideo per agnum, qui erat
3576 principale sacrificium, significatur Christus, qui est principale
3577 sacrificium. Nam licet omnes sancti, qui pro fide Christi passi
3578 sunt, prosint ad salutem fidelium, hoc tamen non habent nisi
3579 inquantum super oblationem agni, quasi oblatio adiuncta principali
3580 sacrificio, immolantur. Offertur quidem mane et vespere, quia per
3581 Christum patet aditus ad intelligibilia divinorum contemplanda et
3582 fruenda, quod pertinet ad cognitionem matutinam; et instruimur
3583 quomodo utamur terrenis absque inquinamento, quod pertinet ad
3584 vespertinam. Et ideo dicit: <i>ecce agnus Dei</i>, etc., idest per
3585 agnum significatus. Dicit autem <i>Dei</i>, quia in Christo sunt
3586 duae naturae, humana scilicet et divina. Et quod hoc sacrificium
3587 esset virtuosum ad purgandum et sanctificandum a peccatis, habet ex
3588 virtute divinitatis, inquantum scilicet <i>Deus erat in Christo
3589 mundum reconcilians sibi</i>, II Cor. V, v. 19. Vel dicitur
3590 <i>agnus Dei</i>, quasi oblatus a Deo, scilicet ab ipso Christo,
3591 qui est Deus; sicut dicitur oblatio hominis, quam homo offert. Vel
3592 dicitur <i>agnus Dei</i>, scilicet patris: quia ipse providit
3593 homini oblationem ad offerendum pro peccatis sufficientem, quam
3594 homo per se habere non potest. Unde Gen. c. XXII, 7, cum Isaac
3595 quaereret ab Abraham: <i>ubi est victima holocausti?</i> Respondit:
3596 <i>Deus providebit sibi victimam holocausti</i>. Rom. VIII, v. 32:
3597 <i>proprio filio suo non pepercit Deus; sed pro nobis omnibus
3598 tradidit illum</i>. Dicitur autem Christus agnus primo propter
3599 puritatem; Ex. XII, 5: <i>erit agnus anniculus</i> etc.; I Petr. I,
3600 18: <i>non corruptibilibus auro vel argento redempti estis</i>.
3601 Secundo propter mansuetudinem; Is. LIII, 7: <i>quasi agnus coram
3602 tondente se obmutuit</i>. Tertio propter fructum, Prov. XXVII, 26:
3603 <i>agni sunt tibi ad vestimentum tuum</i>. Et hoc quantum ad
3604 indumentum, iuxta illud Rom. XIII, v. 14: <i>induimini dominum
3605 Iesum Christum</i>. Et quantum ad cibum, infra VI, 52: <i>caro mea
3606 est pro mundi vita</i>. Et ideo dicebat Isaias, c. XVI, 1:
3607 <i>emitte agnum, domine, dominatorem terrae</i>. Consequenter
3608 propositam figuram exponit cum dicit <i>qui tollit peccata
3609 mundi</i>, idest aufert; quod in lege nec per agnum, nec per alia
3610 sacrificia auferri poterat, quia, ut dicitur Hebr. X, 6:
3611 <i>impossibile est per sanguinem taurorum et hircorum auferri
3612 peccata</i>. Sanguis iste <i>tollit</i>, idest aufert, <i>peccata
3613 mundi</i>. Oseae ult., 3: <i>omnem aufert iniquitatem</i>. Vel
3614 <i>tollit</i>, idest in se accipit, <i>peccata</i> totius
3615 <i>mundi</i>; quia, ut dicitur I Petr. II, v. 24, <i>qui peccata
3616 nostra pertulit in corpore suo</i>. Is. LIII, 4: <i>dolores nostros
3617 ipse tulit, et languores nostros ipse portavit</i>. Dicit autem,
3618 secundum Glossam, <i>peccatum</i>, et non peccata, ut ostendat in
3619 universali, quod abstulit totum genus peccati; I Io. II, 2: <i>ipse
3620 est propitiatio pro peccatis nostris</i>. Vel quia pro uno peccato,
3621 scilicet originali, mortuus; Rom. V, 12: <i>per unum hominem
3622 peccatum intravit in mundum</i> et cetera. Supra perhibuit Baptista
3623 testimonium Christo quantum ad eius virtutem; hic vero perhibet
3624 testimonium quantum ad eius dignitatem, comparans eum sibi
3625 tripliciter. Et primo quantum ad officium et ordinem
3626 praedicationis; unde dicit <i>hic</i>, scilicet agnus, digito eum
3627 demonstrans, <i>est</i> ille <i>de quo dixi</i>, scilicet in eius
3628 absentia, <i>post me venit vir</i>, ad praedicandum et baptizandum,
3629 qui post me venit nascendo. Dicitur autem vir Christus ratione
3630 perfectae aetatis: quia quando incepit docere post Baptismum, iam
3631 erat in aetate perfecta; Lc. III, 23: <i>Iesus erat incipiens quasi
3632 annorum triginta</i>. Item, ratione perfectionis omnium virtutum
3633 quae in eo fuerunt; Is. IV, 1: <i>apprehendent septem mulieres</i>,
3634 idest virtutes, <i>virum unum</i>, scilicet Christum perfectum.
3635 Zach. VI, 12: <i>ecce vir, oriens nomen eius</i>: quia ipse est
3636 origo omnium virtutum in aliis. Item, ratione desponsationis; quia
3637 ipse sponsus est Ecclesiae; Oseae II, 16: <i>vocabis me virum</i>
3638 etc.; II Cor. XI, 2: <i>despondi vos uni viro</i>. Secundo quantum
3639 ad ordinem dignitatis, cum dicit <i>qui ante me factus est</i>.
3640 Quasi dicat: licet post me venerit ad praedicandum, tamen <i>ante
3641 me</i> idest praelatus mihi factus est dignitate. Cant. II, 8:
3642 <i>ecce iste venit saliens in montibus, transiliens colles</i>.
3643 Collis unus fuit Ioannes Baptista, quem Christus transilivit: quia,
3644 ut dicitur infra III, 30: <i>me oportet minui, illum autem
3645 crescere</i>. Tertio quantum ad ordinem durationis, cum dicit
3646 <i>quia prior me erat</i>. Quasi dicat: non mirum si praefertur
3647 mihi dignitate, quia, etsi posterior sit tempore, est tamen prior
3648 aeternitate <i>quia prior me erat</i>. Ex hoc autem duplex error
3649 destruitur. Error Arii: quia non dicit prior me factus est ut sit
3650 creatura, sed <i>prior me erat</i>, ab aeterno ante omnem
3651 creaturam; Prov. VIII, 25: <i>ante omnes colles generavit me
3652 dominus</i>. Item error Pauli Samosateni: quia dixit <i>prior me
3653 erat</i>, ut ostendat, quod non ex Maria sumpserat exordium. Nam,
3654 si essendi principium sumpsisset ex virgine, non extitisset utique
3655 prior praecursore, qui Christum in sex mensibus secundum
3656 generationem praecedebat humanam. Consequenter cum dicit <i>et ego
3657 nesciebam eum</i>, excludit falsam suspicionem a suo testimonio.
3658 Posset enim aliquis dicere, Ioannem testimonium perhibuisse Christo
3659 propter affectionem specialis familiaritatis quam ad ipsum habebat;
3660 et ideo hoc excludens Ioannes, dicit <i>ego nesciebam eum</i>: nam
3661 Ioannes in deserto a pueritia sua conversatus est. Licet autem
3662 miracula multa facta sint in nativitate Christi, puta de magis et
3663 de stella, et huiusmodi, tamen non erant nota Ioanni: tum quia
3664 infans erat secundum aetatem, tum quia ad desertum secedens,
3665 Christi familiaritatem non habuit. Medio vero tempore a nativitate
3666 usque ad Baptismum, nullum miraculum Christus operatus est; sed
3667 conformis conversatione aliis erat, et sua virtus ignota omnibus
3668 existebat. Quod autem medio tempore non fuerit miracula operatus
3669 usque ad triginta annos, patet per hoc quod dicitur infra II, 11:
3670 <i>hoc fecit initium signorum Iesus</i> et cetera. Ex quo apparet
3671 falsitas libri de infantia salvatoris. Ideo autem non fecit
3672 miracula medio tempore, ut non putaretur mysterium circumcisionis
3673 et incarnationis phantasma esse, si non se habuisset aetate sicut
3674 alii infantes. Et ideo demonstrationem scientiae et virtutis suae
3675 in aliud distulit tempus, in quo alii homines scientia et virtute
3676 vigere consueverunt. Iuxta quod dicitur Lc. II, 52: <i>puer autem
3677 proficiebat gratia et sapientia</i>; non quod ipse virtutem et
3678 sapientiam ante non habitam susciperet, cum in eis fuerit ab
3679 instanti suae conceptionis perfectus, sed quia virtus eius et
3680 sapientia magis innotescebat hominibus. Is. c. XLV, 15: <i>vere tu
3681 es Deus absconditus</i>. Ideo ergo Ioannes nesciebat eum, quia
3682 nulla signa adhuc de eo viderat, neque aliis per signa innotuerat.
3683 Unde subdit <i>sed ut manifestetur in Israel, propterea ego veni in
3684 aqua baptizans</i>. Quasi dicat: totum ministerium meum est ad
3685 manifestationem. Supra, <i>non erat ille lux, sed ut testimonium
3686 perhiberet de lumine</i>. Dicit autem <i>veni in aquam
3687 baptizans</i>, ad differentiam Baptismi Christi. Quia Christus non
3688 in aqua solum baptizavit, sed in spiritu, conferens gratiam; unde
3689 et Baptismus Ioannis fuit significativum tantum, non effectivum.
3690 Manifestavit autem Baptismus Ioannis Christum tripliciter. Primo
3691 scilicet per Ioannis praedicationem. Licet enim Ioannes etiam sine
3692 Baptismo potuisset praedicando parare viam domino, et inducere
3693 turbas ad Christum, tamen propter novitatem officii plures ad eum
3694 concurrebant quam si sine Baptismo praedicatio facta esset. Secundo
3695 profuit Baptismus Ioannis propter Christi humilitatem, quam
3696 demonstravit, baptizari volens a Ioanne; Matth. III, 13: <i>venit
3697 Christus ad Ioannem ut baptizaretur ab eo</i>. In quo quidem
3698 exemplum humilitatis praebuit, ut scilicet nullus, quantumcumque
3699 magnus, dedignetur a quocumque ad hoc ordinato, sacramenta
3700 suscipere. Tertio, quia Christo baptizato a Ioanne, affuit virtus
3701 patris in voce, et spiritus sanctus in columba, per quam virtus
3702 Christi et dignitas magis manifestata fuit. Lc. III, 22: <i>et vox
3703 patris intonuit: hic est filius meus dilectus</i>. Consequenter cum
3704 dicit <i>et testimonium perhibuit Ioannes</i> ipse magna quae
3705 testatus est de Christo quod totius orbis terrarum solus peccata
3706 tolleret, confirmat auctoritate Dei. Et circa hoc tria facit. Primo
3707 proponit visionem; secundo praebet de intellectu visionis
3708 instructionem, ibi <i>et ego nesciebam eum</i>; tertio suam ex ipsa
3709 visione conceptionem ostendit, ibi <i>et ego vidi, et testimonium
3710 perhibui</i>. Visionem quidem proponit cum dicit <i>vidi spiritum
3711 descendentem quasi columbam de caelo</i>. Quod quidem quando factum
3712 fuerit, Ioannes Evangelista non refert; sed Matthaeus et Lucas
3713 dicunt hoc factum fuisse quando Christus baptizatus est a Ioanne.
3714 Et quidem congruebat quod spiritus sanctus adesset baptizato et
3715 Baptismo. Baptizato namque congruebat, quia sicut filius existens a
3716 patre, manifestat patrem infra XVII, 6: <i>pater, manifestavi nomen
3717 tuum</i> etc., ita et spiritus sanctus a filio existens, filium
3718 manifestat. Infra XVI, 14: <i>ille me clarificabit, quia de meo
3719 accipiet</i> et cetera. Baptismo autem congruit, quia Baptisma
3720 Christi est inchoativum et consecrativum nostri Baptismatis.
3721 Nostrum autem Baptisma consecratur per invocationem sanctae
3722 Trinitatis; Matth. ult., 19: <i>baptizantes eos in nomine patris,
3723 et filii, et spiritus sancti</i> et cetera. Quod ergo nos invocamus
3724 in Baptismo nostro, affuit Baptismo Christi, scilicet pater in
3725 voce, spiritus sanctus in columba, filius in humana natura. Dicit
3726 autem <i>descendentem</i>, quia cum descensus duos terminos habeat,
3727 scilicet principium sursum et terminum deorsum, quantum ad utrumque
3728 convenit Baptismo. Est enim duplex spiritus, unus mundi et alius
3729 Dei. Et spiritus quidem mundi est amor mundi, qui non est desursum,
3730 sed ab inferiori ascendit in hominem, et eum descendere facit;
3731 spiritus autem Dei, scilicet Dei amor, desursum descendit ad
3732 hominem, et eum ascendere facit. I Cor. II, 12: <i>nos autem non
3733 spiritum huius mundi accepimus, sed spiritum Dei</i>. Quia ergo
3734 ille spiritus de supernis est, ideo dicit <i>descendentem</i>.
3735 Similiter etiam, quia impossibile est creaturam recipere Dei
3736 bonitatem in tanta plenitudine, secundum quod convenit Deo, ideo
3737 bonitatis ipsius ad nos derivatio, est quasi quidam descensus; Iac.
3738 I, 17: <i>omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est,
3739 descendens a patre luminum</i>. Sed quia spiritus sanctus in sua
3740 natura videri non potest, ut dicitur infra III, 8: <i>spiritus ubi
3741 vult spirat, et nescis unde veniat, aut quo vadat</i>, spiritus
3742 etiam non est descendere, sed ascendere. Ez. VIII, 3: <i>elevavit
3743 me spiritus</i> et cetera. Ideo consequenter Evangelista modum
3744 visionis et descensus exponit, dicens, hic non fuisse in spiritu,
3745 idest natura sed in specie columbae, in qua apparuit: unde dicit
3746 <i>quasi columbam</i>. Et hoc quidem congrue, ut scilicet filius
3747 Dei per carnem visibilis factus, manifestaretur per spiritum
3748 sanctum visibili specie columbae. Quae quidem columba non est
3749 assumpta a spiritu sancto in unitatem personae, sicut humana natura
3750 assumpta est a filio Dei. Cuius ratio est, quia filius apparuit non
3751 solum ut manifestator, sed ut salvator. Et ideo, secundum quod
3752 dicit Leo Papa, oportuit quod esset Deus et homo: Deus quidem, ut
3753 afferret remedium; homo vero, ut praeberet exemplum. Spiritus vero
3754 sanctus apparuit solum ad manifestandum, ad quod sufficiebat
3755 speciem corporalem assumere solum ad significationem quamdam. Utrum
3756 autem columba illa fuerit verum animal, et utrum praeexistens
3757 apparitioni: sciendum, quod rationabiliter dicitur illa fuisse vera
3758 columba. Venit enim spiritus sanctus ad manifestandum Christum, qui
3759 cum sit veritas, non nisi per veritatem manifestandus erat. Quantum
3760 vero ad secundum, dicendum, quod non praeextitit apparitioni; sed
3761 tunc virtute divina absque commixtione maris et feminae formata
3762 fuit, sicut et corpus Christi virtute spiritus sancti conceptum,
3763 non ex virili semine. Et tamen fuit vera columba, quia, ut
3764 Augustinus dicit in libro de agone Christiano, omnipotenti Deo, qui
3765 universam creaturam ex nihilo fabricavit, non erat difficile verum
3766 corpus columbae sine aliarum columbarum ministerio figurare, sicut
3767 non fuit difficile verum corpus in utero b. virginis sine naturali
3768 semine fabricare. Cyprianus in libro de unitate Ecclesiae: idcirco
3769 et in columba dicitur spiritus sanctus apparuisse, quia columba
3770 simplex animal et innocens est, non felle amarum, non morsibus
3771 ferum, non unguium laceratione violentum: hospitia humana diligere,
3772 unius domus consortium nosse, cum generat simul filios edere, cum
3773 conveniat volantibus invicem cohaerere, communi conversatione vitam
3774 suam degere, oris osculo concordiam pacis agnoscere, legem circa
3775 omnia unanimitatis implere. Quare autem potius in columba, quam in
3776 alia specie apparuit, multipliciter ratio assignatur. Primo quidem
3777 propter columbae simplicitatem. Nam columba simplex est; Matth. X,
3778 16: <i>estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut
3779 columbae</i>. Spiritus autem sanctus, quia facit respicere unum,
3780 scilicet Deum, simplices facit; et ideo in specie columbae apparet.
3781 Et quidem, secundum Augustinum, apparuit etiam super discipulos
3782 congregatos per ignem, quia quidam sunt simplices, sed tepidi;
3783 quidam autem ferventes, sed malitiosi. Ut ergo spiritu sanctificati
3784 dolo careant, spiritus in columbae specie demonstratur; et ne
3785 simplicitas frigiditate tepescat, demonstratur in igne. Secundo,
3786 propter caritatis unitatem. Nam columba amore multum fervet; Cant.
3787 VI, 8: <i>una est columba mea</i>. Ut ergo ostendat Ecclesiae
3788 unitatem, in specie columbae spiritus sanctus apparet. Nec te
3789 moveat quod discipulis dispartitae linguae apparuerunt, quando
3790 sedit supra singulos eorum spiritus sanctus, qui et dispartitus
3791 apparet, secundum diversa donorum officia, et tamen unit per
3792 caritatem; et sic propter primum apparuit in dispartitis linguis,
3793 ut dicitur I Cor. XII, 4: <i>divisiones gratiarum sunt</i>, in
3794 columbae specie propter secundum. Tertio, propter gemitum. Columba
3795 enim habet gemitum pro cantu; sic spiritus sanctus <i>postulat pro
3796 nobis gemitibus inenarrabilibus</i>, ut dicitur Rom. VIII, 26, et
3797 Nahum II, 7: <i>ancillae eius mirabantur</i>. Quarto, propter
3798 fecunditatem. Columba enim animal fecundissimum est, idcirco ad
3799 designandum fecunditatem gratiae spiritualis in Ecclesia, in specie
3800 columbae spiritus sanctus apparuit. Hic est quod Levit. V, 7
3801 dominus pullos columbarum offerre praecepit. Quinto, propter
3802 columbae cautelam. Sedet enim super rivos aquarum, in quibus
3803 respiciens, falconem volitantem conspicit, et sibi ab eo cavet;
3804 Cant. V, 12: <i>oculi tui sicut columbae</i> et cetera. Unde, quia
3805 in Baptismo est nostra tutela et defensio, congrue in specie
3806 columbae spiritus sanctus apparuit. Respondet igitur figurae
3807 veteris testamenti. Sicut etenim columba deferens ramum virentis
3808 olivae, ostendit signum clementiae Dei his qui residui fuerant ex
3809 aquis diluvii; ita et in Baptismo veniens spiritus sanctus in
3810 columbae specie, ostendit signum divinae clementiae, quae
3811 baptizatis et peccata remittit, et gratiam confert. Dicit autem
3812 <i>manentem super eum</i>, quia in mansione quies designatur. Et
3813 quod spiritus sanctus in aliquo non quiescat, duplici de causa
3814 contingit. Una est ex peccato. Omnes enim alii homines, praeter
3815 Christum, vel sauciantur vulnere peccati mortalis, per quod
3816 effugatur spiritus sanctus, vel obfuscantur macula veniali, per
3817 quam aliqua operatio spiritus sancti impeditur. In Christo autem
3818 neque mortale, nec veniale, nec originale peccatum fuit: unde nec
3819 in eo fuit spiritus sanctus inquietatus; sed <i>super eum
3820 mansit</i>, idest quievit. Alia causa: quia quantum ad gratias
3821 gratis datas, non semper adest aliis sanctis potestas operandi.
3822 Sicut non semper adest sanctis potestas operandi miracula, nec
3823 prophetis spiritus prophetiae. Christus vero semper habuit
3824 potestatem ad omnem operationem virtutum et gratiarum: et ideo ad
3825 hoc designandum, <i>super eum mansit</i>. Unde hoc proprium signum
3826 fuit agnoscendi Christum, ut dicitur in Glossa Is. XI, 2:
3827 <i>requiescet super eum spiritus domini</i>. Quod intelligendum est
3828 de Christo, inquantum est homo, secundum quod est minor patre et
3829 spiritu sancto. Consequenter cum dicit <i>et ego nesciebam eum</i>,
3830 instruit de intellectu visionis praedictae. Quidam enim haeretici,
3831 scilicet Ebionitae, dicebant, Christum a principio nativitatis
3832 suae, neque Christum fuisse, nec filium Dei, sed ex tunc filius Dei
3833 et Christus esse incepit quando in Baptismo oleo spiritus sancti
3834 unctus fuit. Sed hoc falsum, quia in ipsa hora nativitatis Angelus
3835 dixit pastoribus, Lc. II, 11: <i>natus est vobis hodie salvator,
3836 qui est Christus dominus in civitate David</i>. Ne ergo aliquis
3837 crederet spiritum sanctum in Baptismo supra Christum descendisse,
3838 quasi de novo Christus indigeret spiritu ad sui sanctificationem,
3839 ideo causam sui descensus Baptista ostendit, dicens quod non
3840 descendit propter sui necessitatem, sed propter nos, ut scilicet
3841 gratia eius nobis manifestaretur. Et ideo dicit <i>ego nesciebam
3842 eum. Sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua
3843 baptizans</i>. Sed hic oritur quaestio. Dicit enim <i>qui misit me
3844 baptizare</i> etc., si dicatur quod pater misit eum, verum est;
3845 similiter si dicatur quod filius, manifestius, cum dicatur quod et
3846 pater et filius misit eum, quia Ioannes non est de illis de quibus
3847 dicit Ierem. c. XXIII, 21: <i>non mittebam eos, et ipsi
3848 currebant</i>. Quomodo ergo dicit <i>ego nesciebam eum</i>, si
3849 filius misit eum? Si dicatur, quod licet cognosceret eum secundum
3850 divinitatem, non tamen cognoscebat eum secundum humanitatem, nisi
3851 postquam vidit spiritum descendentem super eum, contra: spiritus
3852 enim sanctus descendit super Christum quando baptizatus est.
3853 Ioannes autem cognovit Christum antequam baptizaretur, alias non
3854 dixisset <i>ego debeo a te baptizari, et tu venis ad me?</i> Est
3855 ergo dicendum, quod tripliciter potest ad hanc quaestionem
3856 responderi. Uno modo, secundum Chrysostomum, ut referatur ad
3857 cognitionem familiaritatis, ut sit sensus <i>ego nesciebam eum</i>,
3858 scilicet familiariter. Et si obiiciatur, quod dicit Ioannes <i>ego
3859 a te debeo baptizari</i> etc., dicitur quod ista duo sunt ad
3860 diversa tempora referenda, ut hoc quod dicit <i>ego nesciebam
3861 eum</i>, referatur ad tempus diu ante Baptismum, in quo nondum
3862 Christo familiaris erat; hoc vero quod dicit <i>ego a te debeo
3863 baptizari</i>, referatur ad tempus illud in quo baptizatus est
3864 Christus, quando iam propter frequentem visitationem eius, Christus
3865 familiaris erat. Alio modo, secundum Hieronymum, dicendum quod erat
3866 Christus filius Dei et salvator mundi, et hoc quidem sciebat
3867 Ioannes; sed nesciebat eum per Baptismum mundi salvatorem: et ideo
3868 hoc quod nescivit addidit, scilicet quod <i>hic est qui baptizat in
3869 spiritu sancto</i>. Sed melius dicendum est, secundum Augustinum,
3870 quod aliquid scivit et aliquid nescivit, et hoc quod nescivit
3871 addidit, scilicet quod potestatem baptizandi, quam potuit fidelibus
3872 suis communicare, sibi soli retinuit. Et hoc est quod dicit <i>qui
3873 misit me baptizare in aqua (...) hic est</i>, singulariter
3874 scilicet, et solus, <i>qui baptizat in spiritu sancto</i>, et
3875 nullus alius: quia hanc potestatem sibi soli retinuit. Notandum
3876 autem, quod triplex potestas Christi attenditur in Baptismo. Una
3877 est efficientiae, qua mundat interius animam a macula peccati; quam
3878 quidem potestatem habet Christus inquantum est Deus, non autem
3879 inquantum homo; et haec potestas nulli alii potest communicari.
3880 Alia potestas est ministerii, quam quidem communicavit fidelibus;
3881 Matth. ult., 19: <i>baptizantes eos in nomine patris, et filii, et
3882 spiritus sancti</i>. Et ideo sacerdotes, ut ministri, potestatem
3883 habent baptizandi; Christus autem, inquantum homo, minister
3884 dicitur, ut apostolus dicit sed tamen caput est omnium ministrorum
3885 Ecclesiae. Et quantum ad hoc habet singulariter potestatem
3886 excellentiae in sacramentis: quae quidem excellentia apparet in
3887 quatuor. Primo in sacramentorum institutione: quia nullus homo
3888 purus, nec etiam tota Ecclesia, posset sacramenta instituere, vel
3889 sacramenta mutare, aut a sacramentis absolvere. Nam sacramenta
3890 invisibilem gratiam conferunt ex eorum institutione; conferre autem
3891 gratiam solius Dei est: et ideo solus qui est verus Deus potest
3892 sacramenta instituere. Secundum est quantum ad meriti Christi
3893 efficaciam: nam ex merito passionis Christi sacramenta virtutem
3894 habent; Rom. VI, 3: <i>quicumque baptizati sumus in Christo Iesu,
3895 in morte ipsius baptizati sumus</i>. Tertium est quia Christus
3896 potest conferre effectum Baptismi sine sacramento: quod solius
3897 Christi est. Quarto quia aliquo tempore Baptismus conferebatur ad
3898 invocationem nominis Christi; sed modo non ita fit. Quae quidem
3899 quatuor nulli hominum communicavit; licet aliquid eorum communicare
3900 potuisset, puta quod in nomine Petri, vel alicuius alterius,
3901 conferretur Baptismus, et forte aliquid aliorum. Sed hoc ideo non
3902 fuit factum ne fieret schisma in Ecclesia, si baptizati spem suam
3903 ponerent in illis in quorum nominationem baptizarentur. Et ideo
3904 didicit Ioannes per hoc quod spiritus sanctus descendit super eum,
3905 quod Christus solus est qui sua virtute interius baptizat. Et forte
3906 posset dici, quod cum dixit <i>ego a te debeo baptizari</i> etc.
3907 cognovit eum per internam revelationem; sed cum vidit spiritum
3908 sanctum descendentem super eum, cognovit eum per exterioris signi
3909 manifestationem. Et ideo utrumque modum cognitionis tangit. Primum,
3910 cum dicit <i>qui me misit baptizare, ille mihi dixit</i>, idest
3911 interius revelavit. Secundum, quando addidit <i>super quem videris
3912 spiritum descendentem (...) hic est qui baptizat</i>. Consequenter
3913 ostendit quid Baptista ex hac visione intellexit, scilicet quod
3914 Christus esset filius Dei; et hoc est quod dicit <i>et ego
3915 vidi</i>, scilicet spiritum descendentem super eum, et
3916 <i>testimonium perhibui, quia hic</i>, scilicet Christus, <i>est
3917 filius Dei</i>, scilicet verus et naturalis. Filii enim adoptivi
3918 patris fuerunt ad similitudinem filii Dei naturalis; Rom. VIII, 29:
3919 <i>quos praescivit conformes fieri imaginis filii sui</i>. Ille
3920 ergo debet filios Dei facere qui baptizat in spiritu sancto, per
3921 quem filii adoptantur; Rom. VIII, 15: <i>non enim accepistis
3922 spiritum servitutis (...) sed spiritum adoptionis</i> et cetera.
3923 Quia ergo iste, scilicet Christus, est qui baptizat in spiritu
3924 sancto, ideo recte concludit Baptista, quod est filius Dei verus et
3925 purus. I Io. ult., 20: <i>ut simus in vero filio eius</i> et
3926 cetera. Sed si alii viderunt spiritum sanctum descendentem super
3927 eum, quare non crediderunt? Respondeo, quia non erant dispositi ad
3928 hoc, vel forte quia soli Baptistae visio illa demonstrata est.</p>
3929 <br />
3930 <div class="D">Lectio 15</div>
3931 <p title="Super Io., cap. 1 l. 15"><a name="87433"><span class=
3932 "ref">[87433] Super Io., cap. 1 l. 15</span></a> Supra Evangelista
3933 posuit testimonia Baptistae ad turbas; hic consequenter ponit eius
3934 testimonia ad discipulos Ioannis. Et primo ponitur testimonium;
3935 secundo ostenditur testimonii fructus, ibi <i>et audierunt eum duo
3936 discipuli loquentem</i> et cetera. Circa primum tria facit. Primo
3937 describitur testis; secundo assignatur modus testificandi; tertio
3938 ponitur eius testimonium. Sed testis describitur, cum dicit
3939 <i>altera die iterum stabat Ioannes, et ex discipulis eius duo</i>.
3940 In hoc autem quod dicit <i>stabat</i>, tria notantur circa Ioannem.
3941 Scilicet doctrinae ipsius modus, qui differens fuit a modo
3942 doctrinae Christi, et discipulorum eius. Christus enim circumeundo
3943 docebat; unde dicitur, Matth. IV, 23, quod <i>circuibat Iesus totam
3944 Galilaeam</i> et cetera. Similiter et apostoli discurrendo per
3945 mundum, docebant; Mc. ult., 15: <i>euntes in mundum universum,
3946 praedicate Evangelium omni creaturae</i>. Sed Ioannes stando
3947 docebat; unde dicitur <i>stabat Ioannes</i>, scilicet in uno loco
3948 trans Iordanem, et instruebat de Christo omnes ad eum venientes.
3949 Ratio autem quare Christus et eius discipuli discurrendo docebant,
3950 est quia praedicatio Christi facta erat credibilis per miracula, et
3951 ideo circuibant diversa loca, ut miracula et virtutes Christi
3952 innotescerent. Praedicatio vero Ioannis non est confirmata
3953 miraculis, unde dicitur infra X, 41: <i>Ioannes signum fecit
3954 nullum</i>: sed merito et sanctitate vitae. Et ideo stabat in loco
3955 uno, ut diversi ad eum confluerent, et per eius sanctitatem
3956 ducerentur ad Christum. Similiter etiam si Ioannes sine miraculis
3957 discurrisset ad praenuntiandum Christum, eius testimonium
3958 incredibilius redderetur, cum videretur importune, et quasi
3959 ingerendo se hoc facere. Secundo notatur Ioannis constantia in
3960 veritate, quia Ioannes non fuit arundo vento agitata, sed firmus in
3961 fide, secundum illud I Cor. X, 12: <i>qui se existimat stare videat
3962 ne cadat</i>. Hab. II, 1: <i>super custodiam meam stabo</i>. Tertio
3963 allegorice notatur, quod stare allegorice idem est quod deficere;
3964 IV Reg. IV, 6: <i>stetitque oleum</i>, idest defecit. Stabat ergo
3965 Ioannes veniente Christo, quia cum venit veritas, defecit figura.
3966 Ioannes stat, quia lex transit. Modus autem testificandi ponitur
3967 certus, quia cum aspectu. Unde dicit <i>et respiciens Iesum
3968 ambulantem</i>. Ubi sciendum est, quod prophetae perhibuerunt
3969 testimonium Christo, Act. X, 43: <i>huic omnes prophetae
3970 testimonium perhibent</i>. Similiter et apostoli per mundum
3971 discurrentes, Act. I, 8: <i>eritis mihi testes in Ierusalem, et in
3972 omni Iudaea</i> et cetera. Sed tamen non per visum, neque de
3973 praesente, sed de absente. Prophetae quidem ut de futuro, apostoli
3974 vero ut de praeterito. Sed Ioannes, Christo sibi praesente et a se
3975 viso, testimonium perhibuit: et ideo dicit <i>et respiciens</i>,
3976 oculis corporis, et mentis, iuxta illud Ps. LXXXIII, 10: <i>respice
3977 in faciem Christi tui</i>; Is. LII, 8: <i>oculo ad oculum
3978 videbunt</i>. Sed dicit <i>ambulantem</i>, ut designet
3979 incarnationis mysterium, per quod Dei verbum mutabilem naturam
3980 assumpsit; infra XVI, 28: <i>exivi a patre, et veni in mundum</i>.
3981 Consequenter ponitur testimonium, cum dicit <i>ecce agnus Dei</i>,
3982 quod non solum est demonstrativum, sed admirativum virtutis ipsius;
3983 Is. IX, 6: <i>vocabitur nomen eius admirabilis</i>. Et vere
3984 admirabilis virtutis est iste agnus, qui occisus, leonem
3985 interfecit: illum, inquam, leonem de quo dicitur I Petr. ult., 8:
3986 <i>adversarius vester Diabolus, tamquam leo rugiens, circuit
3987 quaerens quem devoret</i>. Et ideo ipse agnus leo vocari meruit
3988 victor et gloriosus; Apoc. V, 5: <i>ecce vicit leo de tribu
3989 Iuda</i>. Breviter autem testimonium profert, dicens <i>ecce agnus
3990 Dei</i>, tum quia discipuli quibus hoc testimonium perhibebat, ex
3991 his quae audierant a Ioanne, iam satis instructi erant de Christo;
3992 tum etiam quia per hoc satis intelligitur tota intentio Ioannis,
3993 quae ad hoc solum erat ut eos ad Christum duceret. Nec dicit: ite
3994 ad eum, ne videantur discipuli gratiam praestare Christo, si eum
3995 sequerentur; sed commendat Christi gratiam, ut quasi in beneficium
3996 sibi computent, si Christum sequuntur. Et ideo dicit <i>ecce agnus
3997 Dei</i>; idest, ecce in quo est gratia, et virtus purgativa
3998 peccatorum: agnus enim offerebatur pro peccatis, ut dictum est.
3999 Consequenter ponitur fructus testimonii, cum dicit <i>et audierunt
4000 eum duo discipuli loquentem</i>, et primo ponitur fructus
4001 proveniens ex testimonio Ioannis et discipulorum eius; secundo vero
4002 ponitur fructus proveniens ex praedicatione Christi, ibi <i>in
4003 crastinum autem voluit exire in Galilaeam</i>. Circa primum primo
4004 ponitur fructus proveniens ex testimonio Ioannis; secundo fructus
4005 proveniens ex praedicatione unius discipulorum eius, ibi <i>erat
4006 autem Andreas frater Simonis Petri</i> et cetera. Circa primum duo
4007 facit. Primo ponitur inchoatio huius fructus ex testimonio Ioannis
4008 facta. Secundo ponitur consummatio facta per Christum, ibi
4009 <i>conversus autem Iesus</i> et cetera. Dicit ergo primo <i>et
4010 audierunt eum</i>, scilicet Ioannem, <i>duo discipuli</i>, qui
4011 erant cum eo, <i>loquentem (ecce agnus Dei) et secuti sunt
4012 Iesum</i>, ad litteram: euntes cum eo. Ubi quatuor, secundum
4013 Chrysostomum, considerari possunt. Primo quia hoc quod Ioannes
4014 loquitur et Christus tacet, et verbo Ioannis discipuli congregantur
4015 ad Christum, competit mysterio: Christus enim est sponsus
4016 Ecclesiae, Ioannes vero amicus et paranymphus sponsi. Officium
4017 autem paranymphi est sponsam tradere sponso, et loquendo, pacta
4018 tradere; sponsi autem est quasi prae verecundia tacere, et de
4019 sponsa iam habita pro velle disponere. Sic ergo discipuli traduntur
4020 a Ioanne Christo quasi desponsati per fidem. Ioannes loquitur,
4021 Christus tacet; sed tamen susceptos diligenter instruxit. Secundo
4022 vero quod cum Ioannes dignitatem Christi commendans dixit <i>ante
4023 me factus est</i>, et quoniam <i>non sum dignus solvere corrigiam
4024 calceamenti eius</i>, nullus conversus est; sed quando humilia de
4025 Christo, et incarnationis mysterio locutus est, tunc secuti sunt
4026 eum discipuli: quia humilia, et quae pro nobis passus est Christus,
4027 magis movent nos; et ideo dicitur Cant. I, 2: <i>oleum effusum
4028 nomen tuum</i>, idest misericordia, qua salutem omnium procurasti;
4029 et ideo statim sequitur <i>adolescentulae dilexerunt te nimis</i>.
4030 Tertio, quia verbum praedicationis est sicut semen cadens in
4031 diversas terras: in una quidem fructificat, in alia non. Ita et
4032 Ioannes cum praedicat, non omnes discipulos convertit ad Christum,
4033 sed duos tantum, scilicet qui bene dispositi erant; alii vero e
4034 contrario invidia moventur ad Christum: unde et quaestionem ei
4035 movent, ut dicitur Matth. IX, 14. Quartum est quod discipuli
4036 Ioannis audito eius testimonio de Christo, non statim ingesserunt
4037 se ad loquendum cum eo ex abrupto, sed quasi studiosi cum quadam
4038 verecundia singulariter loqui cum eo, et in secreto loco
4039 studuerunt. Eccle. VIII, 6: <i>omni negotio tempus est, et
4040 opportunitas</i>. Consequenter ponitur consummatio fructus, cum
4041 dicit <i>conversus autem Iesus</i>. Quod enim Ioannes inchoavit,
4042 consummatur per Christum, quia <i>neminem ad perfectum adduxit
4043 lex</i>, ut habetur Hebr. VII, 19. Et circa hoc Christus duo facit:
4044 primo enim examinavit discipulos sequentes; secundo eos instruxit,
4045 ibi <i>dicit eis: venite, et videte</i>. Circa primum primo ponitur
4046 Christi examinantis interrogatio; secundo discipulorum examinatorum
4047 responsio, ibi <i>qui dixerunt ei: Rabbi, ubi habitas?</i> Dicit
4048 ergo <i>conversus autem Iesus, et videns eos sequentes se, dixit
4049 eis</i>. Et quidem per litteralem sensum intelligendum est quod
4050 Christus eos praeibat, et hi duo discipuli eum sequentes, faciem
4051 eius minime videbant: et ideo Christus ut daret eis fiduciam,
4052 convertit se ad eos. In quo datur nobis intelligi, quod omnibus,
4053 qui Christum sequi incipiunt puro corde, dat fiduciam vel spem
4054 misericordiae; Sap. VI, 14: <i>praeoccupat eos qui se
4055 concupiscunt</i>. Convertit autem se Iesus ad nos, ut videatur a
4056 nobis: hoc erit in illa beata visione, quando ostendet nobis faciem
4057 suam, ut dicitur in Ps. LXXIX, 4: <i>ostende nobis faciem tuam, et
4058 salvi erimus</i>. Quamdiu enim in mundo isto sumus, videmus
4059 posteriora eius, quia per effectus in eius cognitionem venimus;
4060 unde dicitur Ex. XXXIII, 23: <i>posteriora mea videbis</i>. Item
4061 convertit se ut opem suae misericordiae nobis impendat. Hoc petebat
4062 Ps. LXXXIX, 13: <i>convertere, domine, aliquantulum</i> et cetera.
4063 Quamdiu enim Christus opem suae miserationis non impendit, videtur
4064 a nobis aversus. Conversus est ergo Iesus ad discipulos Ioannis eum
4065 sequentes, ut faciem suam eis ostenderet, et gratiam eis
4066 infunderet. Examinat autem eos specialiter de intentione.
4067 Sequentium namque Christum non eadem intentio est: quidam enim eum
4068 sequuntur propter bona temporalia; alii vero propter bona
4069 spiritualia. Et ideo quid isti intendant, dominus quaerit, dicens
4070 <i>quid quaeritis?</i> Non quidem ut discat, sed ut rectam
4071 intentionem aperientes, magis familiares faciat, et ostendat eos
4072 auditione dignos. Notandum autem, quod hoc est primum verbum quod
4073 Christus in isto Evangelio loquitur. Et congrue, quia primum quod
4074 quaerit Deus ab homine, est recta intentio. Et secundum Origenem,
4075 post sex verba quae Ioannes dixerat, Christus septimum locutus est.
4076 Primum namque Ioannes Baptista locutus est, quando testimonium
4077 perhibens de Christo, clamabat dicens <i>hic est de quo dixi</i>.
4078 Aliud quando dixit <i>non sum dignus solvere corrigiam calceamenti
4079 eius</i>. Tertium quando dixit <i>ego baptizo in aqua, medius autem
4080 vestrum stetit quem vos nescitis</i>. Quartum <i>ecce agnus
4081 Dei</i>. Quintum <i>vidi spiritum descendentem quasi columbam</i>
4082 et cetera. Sextum, cum hic dicit <i>ecce agnus Dei</i>. Et Christus
4083 septimum loquitur, ut intelligas mystice, quod quies, quae
4084 designatur per septimum diem, nobis est futura per Christum, et
4085 quod in ipso est plenitudo septiformis gratiae spiritus sancti.
4086 Consequenter respondent discipuli <i>qui dixerunt ei</i> et cetera.
4087 Et quidem interrogati de uno, duo respondent. Primo quidem quare
4088 Christum sequuntur, scilicet ut addiscant, unde et magistrum eum
4089 vocant <i>Rabbi (quod dicitur interpretatum magister)</i> quasi
4090 dicerent: quaerimus, ut nos doceas. Iam enim praecognoscebant quod
4091 dicitur Matth. XXIII, 10, <i>unus est magister vester Christus</i>.
4092 Secundo vero quod sequendo quaerunt, scilicet <i>ubi habitas?</i>
4093 Et quidem litteraliter dici potest quod in veritate domum Christi
4094 quaerebant. Propter enim mira et magna, quae a Ioanne de eo
4095 audierant, nolebant eum perfunctorie interrogare, nec semel tantum,
4096 sed frequenter et seriose; et ideo domum eius scire volebant, ut
4097 frequenter ad eum accederent, iuxta consilium sapientis, Eccli. VI,
4098 36: <i>si videris sensatum, evigila ad illum</i>, et Prov. c. VIII,
4099 34: <i>beatus qui audit me, et vigilat ad fores meas quotidie</i>.
4100 Allegorice autem in caelis est habitaculum Dei, secundum illud Ps.
4101 CXXII, 1: <i>ad te levavi oculos meos qui habitas in caelis</i>.
4102 Quaerunt ergo ubi Christus habitet, quia ad hoc debemus Christum
4103 sequi ut per eum ducamur ad caelos, idest ad gloriam caelestem.
4104 Moraliter autem interrogant <i>ubi habitas?</i> Quasi vellent
4105 scire, quales debent esse homines qui digni sunt quod Christus
4106 habitet in eis; de quo habitaculo dicitur Eph. II, 22:
4107 <i>aedificamini in habitaculum Dei</i>, et Cant. I, v. 6: <i>indica
4108 mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie</i>.
4109 Consequenter cum dicit <i>venite, et videte</i>, ponitur instructio
4110 discipulorum a Christo, et primo describitur ipsa instructio
4111 discipulorum a Christo; secundo commendatur discipulorum obedientia
4112 <i>venerunt, et viderunt</i>; tertio determinatur tempus <i>quia
4113 hora erat quasi decima</i>. Dicit ergo primo <i>venite, et
4114 videte</i>, scilicet ubi habitem. Sed hic est quaestio. Cum dominus
4115 dicat, Matth. VIII, 20, <i>filius hominis non habet ubi caput suum
4116 reclinet</i>, quare dicit <i>venite, et videte</i> ubi habito?
4117 Respondeo dicendum, secundum Chrysostomum, quod per hoc quod dixit
4118 dominus: <i>filius hominis non habet ubi caput suum reclinet</i>,
4119 demonstravit quod non habuit proprium habitaculum, non quod in domo
4120 alicuius alterius non maneret. Et ad hanc videndum istos invitabat,
4121 dicens <i>venite, et videte</i>. Mystice autem dicit <i>venite, et
4122 videte</i> quia habitatio Dei, sive gloriae, sive gratiae, agnosci
4123 non potest nisi per experientiam: nam verbis explicari non potest;
4124 Apoc. II, 17: <i>in calculo nomen novum</i> et cetera. Et ideo
4125 dicit <i>venite, et videte. Venite</i>, credendo et operando, <i>et
4126 videte</i>, experiendo et intelligendo. Notandum autem, quod
4127 quatuor modis pervenitur ad hanc cognitionem. Primo per bonorum
4128 operum actionem: unde dicit <i>venite</i>. Ps. XLI, 3: <i>quando
4129 veniam, et apparebo ante faciem domini</i>. Secundo per mentis
4130 quietem, seu vacationem; Ps. XLV, 11: <i>vacate, et videte</i>.
4131 Tertio per divinae dulcedinis gustationem; Ps. XXXIII, 9:
4132 <i>gustate, et videte, quoniam suavis est dominus</i>. Quarto per
4133 operationem devotionis; Thren. III, v. 41: <i>levemus corda nostra
4134 cum manibus orando</i> et cetera. Et ideo dicit dominus Lc. XXIV,
4135 v. 39: <i>palpate, et videte</i> et cetera. Consequenter ponitur
4136 discipulorum obedientia, quia statim sequitur <i>venerunt, et
4137 viderunt</i>, quia veniendo viderunt, et videntes non deseruerunt,
4138 unde dicitur <i>et manserunt ibi die illo</i> quia, ut dicitur
4139 infra c. VI, 45, <i>omnis qui audit a patre, et didicit, venit ad
4140 me</i>. Qui enim recedunt a Christo, non viderunt eum adhuc, sicut
4141 videre oportet. Isti autem qui perfecte credendo, eum viderunt,
4142 <i>manserunt ibi die illo</i>; audientes et videntes beatum diem,
4143 beatam noctem duxerunt; III Reg. X, 8: <i>beati viri tui, et beati
4144 servi tui, qui stant coram te semper</i>. Et ideo, ut dicit
4145 Augustinus, <i>aedificemus et nosmetipsi in corde nostro, et
4146 faciamus domum quo veniat ille, et doceat nos</i>. Et dicit <i>die
4147 illo</i>, quia nox esse non potest ubi est lumen Christi, ubi est
4148 sol iustitiae. Tempus autem determinatur consequenter, cum dicit
4149 <i>hora autem erat quasi decima</i>. Quod quidem Evangelista
4150 determinat, ut, secundum litteram, insinuet commendationem Christi,
4151 et discipulorum. Hora enim decima est in occasu diei: ex quo et
4152 Christus commendatur, qui tam studiosus erat ad docendum, quod nec
4153 propter temporis tarditatem eos docere distulit, sed in hora decima
4154 docuit eos; Eccle. XI, 6: <i>mane semina semen tuum, et vespere ne
4155 cesset manus tua</i>. Similiter etiam commendatur et discipulorum
4156 temperantia. Quia etiam hora decima qua consueverunt homines
4157 comedisse et esse minus sobrii ad perceptionem sapientiae, ipsi et
4158 sobrii et apti erant ad sapientiam audiendam, nec propter cibum,
4159 aut vinum impediebantur. Nec mirum, quia discipuli eius fuerant,
4160 scilicet Ioannis, cuius potus erat aqua, esca autem locusta et mel
4161 silvestre. Secundum autem Augustinum, per horam decimam lex
4162 signatur, quae in decem praeceptis data est. Erat ergo hora decima
4163 quando isti venerunt, et manserunt cum Christo, et ab eo
4164 erudiuntur, ut impleretur lex per Christum quae a Iudaeis impleri
4165 non poterat. Et ideo etiam in ipsa hora vocatus est Rabbi, idest
4166 magister. Consequenter cum dicit <i>erat autem Andreas frater
4167 Simonis Petri</i> etc. ponitur fructus quem fecit discipulus
4168 Ioannis conversus ad Christum. Et super hoc primo describitur
4169 discipulus; secundo fructus ab ipso inchoatus, ibi <i>invenit hic
4170 primum fratrem suum Simonem</i>; tertio ponitur consummatio fructus
4171 facta per Christum, ibi <i>intuitus autem eum Iesus dixit</i>.
4172 Describitur autem discipulus primo a nomine, cum dicit <i>erat
4173 autem Andreas</i>, idest virilis. Ps. XXX, 25: <i>viriliter agite,
4174 et confortetur cor vestrum</i>. Exprimit autem nomen, ut ostendatur
4175 eius privilegium: tum quia prior conversus est ad fidem Christi
4176 perfecte, tum etiam quia Christum praedicavit: unde sicut Stephanus
4177 fuit primus martyr post Christum, ita et Andreas fuit primus
4178 Christianus. Secundo describitur a cognatione, quia <i>frater
4179 Simonis Petri</i>: quia iunior erat. Et hoc quidem est ad
4180 commendationem suam, ut qui aetate posterior, fide efficiatur
4181 primus. Tertio a disciplina, quia <i>unus ex duobus qui audierant a
4182 Ioanne</i>. Et huius quidem nomen describitur ad ostendendum
4183 Andreae privilegium quod insignis fuerit. Alterius enim nomen
4184 tacetur: aut quia ille alius fuit Ioannes Evangelista, cuius
4185 consuetudo est in suo Evangelio cum de eo agitur, nomen suum non
4186 exprimere propter humilitatem; aut, secundum Chrysostomum, non fuit
4187 aliquis insignis, nec fecit aliquid magnum: unde non fuisset
4188 utilitas nomen eius ponere. Sic enim et Lucas, cap. X, nomina
4189 septuaginta duorum discipulorum, quos dominus binos misit ante
4190 faciem suam, non posuit, quia non erant solemnes personae et
4191 insignes, sicut apostoli fuerunt. Aut, secundum Alcuinum, ille
4192 discipulus fuit Philippus: et hoc patet, quia statim postquam
4193 Evangelista prosecutus est de Andrea, prosequitur de Philippo,
4194 dicens: <i>in crastinum autem voluit exire in Galilaeam, et invenit
4195 Philippum</i> et cetera. Quarto commendatur a devotionis studio:
4196 unde dicitur <i>et secuti fuerant eum</i>, idest Iesum. Iob XXIII,
4197 11: <i>vestigia eius secutus est pes meus</i>. Fructus autem
4198 inchoatus per Andream ponitur, cum dicit <i>invenit hic primum
4199 Simonem fratrem suum</i>. Et primo insinuat apud quem fructum
4200 fecit, scilicet apud fratrem suum, ut commendet suae conversionis
4201 perfectionem: sicut enim Petrus dicit in itinerario Clementis,
4202 evidens signum perfectae conversionis alicuius est, cum conversus,
4203 quanto aliquis sibi est magis coniunctus, tanto magis satagit eum
4204 convertere ad Christum. Et ideo Andreas perfecte conversus non
4205 detinuit apud seipsum inventum thesaurum, sed festinat et currit
4206 cito ad fratrem, traditurus ei bona quae suscepit. Et ideo dicit
4207 <i>invenit hic</i>, scilicet Andreas, <i>primum</i>, idest primo
4208 adverbialiter, <i>fratrem suum Simonem</i>, quem quaerebat, ut
4209 sicut erat sanguine, ita faceret eum germanum fide. Prov. XVIII,
4210 19: <i>frater qui adiuvatur a fratre quasi civitas firma</i>; Apoc.
4211 ult., 17: <i>qui audit, dicat, veni</i>. Secundo ponit verba quae
4212 dicit Andreas <i>invenimus Messiam (quod interpretatur
4213 Christus)</i>; ubi, secundum Chrysostomum, tacite respondet cuidam
4214 quaestioni. Scilicet, si quis eum interrogaret de quo instructi
4215 fuissent a Christo, in promptu est responsio, scilicet quod per
4216 testimonia Scripturae instruxit eum intantum quod cognosceret eum
4217 esse Christum. Et ideo dicit <i>invenimus</i>. Per quod etiam
4218 innuit quod diu cum desiderio eum quaesierat; Prov. III, 13:
4219 <i>beatus homo qui invenit sapientiam. Messia</i> Hebraice, quod
4220 Graece interpretatum est Christus, idest unctus Latine: quia
4221 specialiter unctus est oleo invisibili, idest spiritus sancti. Ideo
4222 signanter nomine isto manifestat eum: unde in Ps. XLIV, 8 dicitur:
4223 <i>unxit te Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus</i>, idest
4224 prae omnibus sanctis: nam omnes sancti isto oleo unguntur; sed iste
4225 singulariter unctus est, et singulariter sanctus. Ideo secundum
4226 Chrysostomum, non dicit Messiam simpliciter, sed cum adiectione
4227 articuli. Tertio ponit fructum quem fecit, quia <i>adduxit eum ad
4228 Iesum</i>, scilicet Petrum. In quo Petri obedientia commendatur:
4229 confestim enim occurrit, in hoc non tardans. Et Andreae devotionem
4230 considera: quia duxit eum ad Iesum, non ad se (sciebat enim se
4231 infirmum), et ideo eum ad Christum adducit, ut ipse eum instruat;
4232 instruens simul per hoc, quod hic debet esse praedicatorum conatus
4233 et studium, ut fructus praedicationis et studium non sibi
4234 vindicent, seu ad utilitatem et honorem proprium convertant, sed ut
4235 adducant ad Iesum, idest ad eius gloriam et honorem referant. II
4236 Cor. IV, 5: <i>non enim praedicamus nosmetipsos, sed Iesum
4237 Christum</i>. Consummatio autem huius fructus ponitur cum dicit
4238 <i>intuitus autem eum Iesus dixit</i>, et cetera. Ubi Christus, ad
4239 fidem divinitatis eum elevare volens, incipit quae divinitatis sunt
4240 opera facere, occulta praedicans. Et primo quidem quantum ad
4241 occulta praesentiae; unde <i>intuitus eum</i>, idest, statim cum
4242 vidit eum virtute divinitatis, consideravit, et dixit ei nomen
4243 suum: unde dicit <i>tu es Simon</i>. Nec mirum, quia, ut dicitur I
4244 Reg. XVI, v. 7, <i>homines vident ea quae apparent, Deus autem
4245 intuetur cor</i>. Congruit autem hoc nomen mysterio. Nam Simon
4246 interpretatur obediens; ut insinuet quod obedientia necessaria est
4247 ei qui conversus est ad Christum per fidem. Act. V, 32: <i>dat
4248 spiritum sanctum obedientibus sibi</i>. Secundo vero quantum ad
4249 occulta praeterita. Unde dicit <i>filius Ioanna</i>, quia hoc
4250 nomine vocatus est pater suus, vel, secundum Matthaeum, filius
4251 Iona, cum dicit <i>Simon Bariona</i>. Et utrumque congruit
4252 mysterio. Ioanna enim interpretatur gratia, ut insinuet quod
4253 homines per gratiam veniunt ad fidem Christi; Eph. II, 5: <i>gratia
4254 salvati estis</i> et cetera. Iona vero interpretatur columba, ut
4255 insinuet quod per spiritum sanctum, qui datus est nobis, firmamur
4256 in amore Dei, ut dicitur Rom. V, 5: <i>caritas Dei diffusa est in
4257 cordibus nostris</i>. Tertio vero quantum ad occulta futura; unde
4258 dicit <i>tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus</i>, et in
4259 Graeco caput. Et congruit mysterio, ut ille qui debet esse aliorum
4260 caput et Christi vicarius, firmitati inhaereret. Matth. XVI, 18:
4261 <i>tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam
4262 meam</i>. Sed hic est quaestio litteralis. Et primo quare Christus
4263 imposuit ei in principio suae conversionis nomen, et non voluit
4264 quod a principio nativitatis suae hoc nomine vocaretur? Ad hoc
4265 respondetur dupliciter. Secundum Chrysostomum, primo quidem quia
4266 nomina divinitus imposita aliquam eminentiam gratiae spiritualis
4267 designant. Quando autem Deus confert specialem gratiam alicui, ab
4268 ipsa nativitate nomen gratiam illam significans imponitur; sicut
4269 patet de Ioanne Baptista, qui ante a Deo est nominatus quam natus,
4270 quia fuit sanctificatus in utero matris. Aliquando autem aliter
4271 confertur eminentia gratiae specialis tempore procedenti; et talia
4272 nomina divinitus imponuntur non a principio nativitatis, sed in
4273 ipso processu temporis; sicut patet de Abraham et Sara, quibus
4274 nomina mutata sunt quando promissionem multiplicandi germinis
4275 acceperunt. Eodem modo et Petrus nominatur divinitus quando ad
4276 fidem Christi, et gratiam apostolatus vocatur, et specialiter quia
4277 constitutus est princeps apostolorum totius Ecclesiae; quod in
4278 aliis apostolis non est factum. Secundum Augustinum autem, quia si
4279 a principio fuisset nominatus Cephas, non apparuisset mysterium. Et
4280 ideo voluit dominus quod tunc nomen haberet, ut mutatione nominis,
4281 Ecclesiae mysterium appareret, quae in confessione fidei eius
4282 fundata erat. Petrus enim a petra dicitur; petra autem erat
4283 Christus. In Petri ergo nomine figurata est Ecclesia, quae supra
4284 firmam petram immobilem, idest Christum, aedificata est. Secunda
4285 quaestio est utrum hic fuerit impositum hoc nomen Simoni, an in
4286 Matthaeo cum dicitur <i>tu es Petrus</i>. Et ad hoc respondet
4287 Augustinus dicens, quod istud nomen hoc loco fuit Simoni impositum;
4288 sed quod dicit ei dominus in Matth. <i>tu es Petrus</i> etc. non
4289 est nominis impositio, sed impositi nominis commemoratio, ut quasi
4290 utatur illo nomine tamquam iam imposito. Alii autem dicunt, quod
4291 hoc nomen fuit impositum Simoni quando dominus dixit ei <i>tu es
4292 Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam</i>. Hic
4293 vero non imponit ei hoc nomen, sed praesignat quod sit ei postmodum
4294 imponendum. Tertia quaestio est de vocatione Petri et Andreae: quia
4295 hic dicitur, quod fuerunt vocati iuxta Iordanem, quia fuerunt
4296 discipuli Ioannis; et Matth. IV, 18 dicitur, quod Christus vocavit
4297 eos iuxta mare Galilaeae. Et ad hoc dicendum, quod triplex fuit
4298 vocatio apostolorum. Prima fuit ad cognitionem, seu familiaritatem,
4299 et fidem; et de hac dicitur hic. Secunda fuit in officii
4300 praesignatione, de qua habetur Lc. V, 10: <i>ex hoc eris homines
4301 capiens</i>. Tertia fuit ad apostolatum, de qua dicitur Matth. IV,
4302 18 s., quae fuit perfecta, quia postea non redierunt ad
4303 propria.</p>
4304 <br />
4305 <div class="D">Lectio 16</div>
4306 <p title="Super Io., cap. 1 l. 16"><a name="87434"><span class=
4307 "ref">[87434] Super Io., cap. 1 l. 16</span></a> Posito fructu qui
4308 provenit ex praedicatione Ioannis, et eius discipuli, consequenter
4309 Evangelista manifestat fructum qui provenit ex praedicatione
4310 Christi, et primo agit de conversione unius discipuli ad
4311 praedicationem Christi; secundo de conversione aliorum ad
4312 praedicationem discipuli ad Christum conversi, ibi <i>invenit
4313 Philippus Nathanaelem</i> et cetera. Circa primum tria facit. Primo
4314 ponitur discipuli vocandi occasio; secundo subditur ipsius
4315 discipuli vocatio; tertio describitur vocati discipuli conditio,
4316 ibi <i>erat autem Philippus a Bethsaida</i>. Occasio quidem
4317 vocationis fuit exitus Iesu a Iudaea. Et ideo dicitur <i>in
4318 crastinum</i> autem <i>voluit exire</i>, scilicet Iesus a Iudaea,
4319 <i>in Galilaeam, et invenit Philippum</i>. Ratio autem exitus Iesu
4320 in Galilaeam assignatur triplex: duae videlicet litterales, quarum
4321 una est quia postquam baptizatus fuerat a Ioanne, volens honorem
4322 deferre Baptistae, exivit in Galilaeam, a Iudaea recedens, ne sua
4323 praesentia offuscaret, et minueret Ioannis magisterium, dum adhuc
4324 statum haberet: docens nos honore invicem praevenire, ut dicitur
4325 Rom. XII, 10. Secunda ratio est quia in Galilaea non sunt insignes
4326 personae, infra VII, 52: <i>a Galilaea propheta non surgit</i> etc.
4327 et ideo voluit exire illuc Iesus, et eligere inde principes orbis
4328 terrae, qui sunt prophetis maiores, ut per hoc suam virtutem
4329 ostendat. Ps. CVI, 35: <i>posuit desertum in stagna aquarum</i>.
4330 Tertia ratio est mystica: quia Galilaea interpretatur
4331 transmigratio. Voluit ergo exire a Iudaea in Galilaeam ut
4332 insinuaret quod in crastinum, idest in die gratiae, scilicet
4333 Evangelii, exiret a Iudaea in Galilaeam, idest ad gentes salvandas;
4334 infra VII, 35: <i>numquid hic iturus est in dispersionem
4335 gentium?</i> Vocatio ergo discipuli est ad sequendum; et ideo dicit
4336 <i>invenit Philippum, et dicit ei: sequere me</i>. Et nota, quod
4337 aliquando homo invenit Deum, sed quasi ignotum; Prov. VIII, 35:
4338 <i>qui invenerit me, inveniet vitam, et hauriet salutem a
4339 domino</i>. Aliquando Deus invenit hominem, sed ut eum manifestet,
4340 et magnificet; Ps. LXXXVIII, 21: <i>inveni David servum meum</i>.
4341 Et sic Christus invenit Philippum, ut eum ad fidem et gratiam
4342 vocet: et ideo statim dicit <i>sequere me</i>. Quaestio est quare
4343 Iesus a principio non vocavit discipulos. Ad quod respondet
4344 Chrysostomus, quod noluit a principio aliquem vocare, antequam
4345 aliquis spontaneus ei adhaereret per praedicationem Ioannis: quia
4346 homines magis exemplo trahuntur quam verbis Ex. XXVI, <i>cortina
4347 trahit cortinam</i>. Quaeritur etiam quare Philippus statim ad unum
4348 verbum secutus est Christum, cum Andreas eum secutus fuerit audiens
4349 a Ioanne de Christo, Petrus autem ab Andrea. Ad hoc est triplex
4350 responsio. Una, quia Philippus iam instructus erat a Ioanne; quia,
4351 secundum unam expositionem supra positam, ille alius, qui cum
4352 Andrea secutus est Christum, erat Philippus. Alia ratio est quia
4353 vox Christi virtutem quamdam habebat ut non solum exterius, sed
4354 etiam interius cor moveret; Ier. XXIII, 29: <i>verba mea sunt quasi
4355 ignis</i>. Non enim vox Christi solum exterioribus dicebatur, sed
4356 fidelium interiora ad eius inflammabat amorem. Tertio, quia forte
4357 Philippus iam de Christo fuerat instructus ab Andrea et Petro, quia
4358 ex eadem villa erant; quod Evangelista videtur innuere per hoc quod
4359 subdit <i>erat autem Philippus a Bethsaida civitate Andreae et
4360 Petri</i>. In quo discipuli vocati conditio exprimitur: quia erat a
4361 Bethsaida. Et sic congruit mysterio. Bethsaida enim domus venatorum
4362 interpretatur: ut ostendat quales tunc animo erant Philippus,
4363 Petrus et Andreas, et quod de domo venatorum, congrue venatores ad
4364 capiendas animas ad vitam vocaret. Ier. XVI, 16: <i>mittam meos
4365 venatores</i> et cetera. Consequenter ponitur fructus discipuli ad
4366 Christum conversi, et primo ponitur inchoatio fructus facta a
4367 discipulo; secundo consummatio facta per Christum, ibi <i>vidit
4368 Iesus Nathanaelem</i>. Circa primum tria facit. Primo ponitur
4369 Annuntiatio Philippi; secundo responsio Nathanaelis, ibi <i>et
4370 dixit Nathanael</i>; tertio consequens admonitio Philippi, ibi
4371 <i>dicit ei Philippus</i>. Circa primum attende, quod sicut Andreas
4372 perfecte conversus studuit adducere fratrem suum ad Christum, ita
4373 et Philippus fratrem suum Nathanaelem. Et ideo dicit <i>invenit
4374 Philippus Nathanaelem</i>, quem forte quaerebat, sicut Andreas
4375 Petrum quaesierat: quod fuit signum perfectae conversionis. <i>Et
4376 dixit ei</i>. Nathanael interpretatur donum Dei; et quod aliquis ad
4377 Christum convertatur, ex dono Dei est. Annuntiat autem ei omnes
4378 prophetias et legem complementum habere, et desideria sanctorum
4379 patrum non esse frustrata, sed esse verificata, et quod eorum
4380 desideriis erat promissum a Deo, iam adimpletum esse. <i>Quem
4381 scripsit Moyses in lege et prophetis, invenimus Iesum</i>; per quod
4382 datur intelligi quod Nathanael erat satis peritus in lege, et quod
4383 etiam Philippus iam instructus de Christo, voluit Nathanaelem ex
4384 sibi notis, scilicet ex lege et prophetis, inducere ad Christum, et
4385 ideo dicit <i>quem scripsit Moyses</i> et cetera. Moyses enim de
4386 Christo scripsit; infra V, 46: <i>si crederetis Moysi, crederetis
4387 forsitan et mihi: de me enim ille scripsit</i>. Similiter prophetae
4388 de Christo scripserunt; Act. c. X, 43: <i>huic omnes prophetae
4389 testimonium perhibent</i>. Etiam attende, quod tria dicit de
4390 Christo Philippus, legi et prophetis consona. Primo quidem nomen;
4391 unde dixit <i>invenimus Iesum</i>. Et hoc consonat prophetis: Is.
4392 XIX, v. 20: <i>mittam eis salvatorem</i> etc.; Hab. ult., v. 18:
4393 <i>exultabo in Deo Iesu meo</i>. Secundo vero genus, unde duxit
4394 originem humanam cum dicit <i>filium Ioseph</i>, scilicet qui erat
4395 de domo David et familia. Et quamvis ex eo Christus originem non
4396 duxerit, tamen ex virgine duxit, quae erat de eadem progenie cum
4397 Ioseph. Vocat autem <i>filium Ioseph</i>, quia eius filius
4398 aestimabatur esse, cui scilicet desponsata erat mater eius. Unde
4399 dicitur Lc. c. III, 23: <i>ut putabatur filius Ioseph</i>. Nec
4400 mirum, si Philippus vocabat eum filium Ioseph, cum et mater eius
4401 divinae incarnationis conscia, ipsum eius filium diceret; Lc. II,
4402 48, <i>pater tuus, et ego dolentes quaerebamus te</i>. Et si quidem
4403 aliquis filius alicuius vocatur, quia nutritur ab ipso, Ioseph
4404 multo amplius pater Iesu dici poterat, licet secundum carnem pater
4405 non esset: quia et eum nutriverat, et sponsus matris virginis erat.
4406 Dicitur autem hic a Philippo non tamquam de commixtione Ioseph et
4407 virginis natus esset, sed quia sciebat Christum de generatione
4408 David nasciturum, de cuius domo et familia erat Ioseph, cui
4409 desponsata erat Maria. Et hoc etiam consonat prophetis: Ierem.
4410 XXIII, 5: <i>suscitabo David germen iustum</i> et cetera. Tertio
4411 commemorat patriam, dicens <i>a Nazareth</i>: non quia in ea natus
4412 esset, immo in Bethlehem, sed quia in ea erat nutritus. Quia enim
4413 nativitas eius multis erat incognita, locus autem ubi nutritus
4414 erat, cognitus erat multis, ideo Philippus Bethlehem tacuit, et
4415 posuit Nazareth. Et hoc quidem consonat dictis prophetarum; nam,
4416 Is. XI, 1: <i>egredietur virga de radice Iesse, et flos</i>, sive
4417 Nazaraeus, secundum aliam litteram, <i>de radice eius ascendet</i>.
4418 Consequenter cum dicit <i>et dixit ei Nathanael</i> etc. ponitur
4419 responsio Nathanaelis: quod quidem potest legi et assertive et
4420 interrogative; et utroque modo eiusmodi responsio congruit verbis
4421 Philippi. Si enim, secundum quod Augustinus vult, legatur
4422 assertive, est sensus: <i>a Nazareth potest aliquid boni esse</i>.
4423 Idest, a civitate, tanti nominis, potest esse quod aliquid summae
4424 gratiae nobis oriatur, seu aliquis doctor eximius, qui florem
4425 virtutum et munditiam sanctitatis nobis praedicet. Nazareth enim
4426 flos interpretatur. Ex quo datur intelligi quod Nathanael
4427 doctissimus in lege, scrutatus Scripturas, praenoscebat quod de
4428 Nazareth expectandus esset salvator, quod non facile alii Scribae
4429 et Pharisaei noverant; et ideo, cum Philippus diceret <i>invenimus
4430 Iesum a Nazareth</i>, erectus in spem, respondit: vere a Nazareth
4431 potest esse et cetera. Si vero legatur, secundum Chrysostomum,
4432 interrogative, tunc est sensus: <i>a Nazareth potest aliquid boni
4433 esse?</i> Quasi dicat: omnia alia quae dicis credibilia videntur
4434 esse, quia et nomen et genus prophetis consonat, sed hoc quod dicis
4435 <i>a Nazareth</i>, non videtur possibile. Nathanael enim habuerat
4436 per Scripturas, quod a Bethlehem oportet Christum venire, secundum
4437 illud Matth. II, 6: <i>et tu, Bethlehem terra Iuda, nequaquam
4438 minima es in principibus Iuda: ex te enim exiet dux qui regat
4439 populum meum Israel</i>. Et ideo, non inveniens convenire
4440 enunciationem Philippi cum prophetica praedicatione, prudenter et
4441 mansuete de veritate dicti interrogat <i>a Nazareth potest aliquid
4442 boni esse?</i> Consequenter ponitur admonitio Philippi: <i>dixit ei
4443 Philippus: veni et vide</i>; quae quidem admonitio utrique
4444 responsioni Nathanaelis convenit. Assertive quidem, ut dicatur: tu
4445 dicis quod a Nazareth potest aliquid boni esse, sed ego dico, quod
4446 illud bonum quod tibi annuntio, tantum et tam magnificum est quod
4447 ego exprimere non valeo; et ideo <i>veni, et vide</i>.
4448 Interrogative autem legitur sic. Tu admirando dicis: <i>a Nazareth
4449 potest aliquid boni esse?</i> Reputans hoc esse impossibile
4450 secundum Scripturas; sed si experiri volueris quae ego expertus
4451 sum, intelliges vera esse quae dico; et ideo <i>veni, et vide</i>.
4452 Trahit quidem Philippus Nathanaelem ad Christum, eius
4453 interrogationibus non fractus, qui scit de reliquo eum non
4454 contradicturum, si verba et doctrinam Christi gustaverit: et in hoc
4455 Philippus Christum secutus est, qui superius interrogantibus eum de
4456 habitaculo, respondit: <i>venite, et videte</i>. Ps. XXXIII, 6:
4457 <i>accedite ad eum, et illuminamini</i>. Consequenter cum dicit
4458 <i>vidit Iesus Nathanaelem</i>, ponitur consummatio fructus per
4459 Christum. Sciendum autem, quod aliqui dupliciter convertuntur ad
4460 Christum: quidam per miracula visa, et experta in se, sive in
4461 aliis; quidam vero per spirationes internas, et per prophetiam et
4462 praenoscentiam occultorum futurorum. Sed efficacior est modus per
4463 prophetias et praenoscentiam futurorum converti, quam per miracula.
4464 Ipsi enim Daemones, et aliqui homines eorum auxilio, aliqua mira
4465 praetendere possunt: sed futura praedicere solius divinae virtutis
4466 opus est; Is. XLI, 23: <i>ventura quoque annuntiate, et dicemus
4467 quod dii estis</i>; I Cor. c. XIV, 22: <i>prophetiae datae sunt
4468 fidelibus</i>. Et inde est quod dominus non per miracula, sed per
4469 praenuntiationem occultorum Nathanaelem ad fidem trahit; et ideo
4470 dicit de eo <i>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</i>. Ubi
4471 tria occulta ei insinuat, scilicet occulta praesentia, quae sunt in
4472 corde, praeterita facta, et futura caelestia: quae quidem tria
4473 scire, divinum est, non humanum opus. Occulta quidem praesentia
4474 insinuat ei, cum dicit <i>ecce vere Israelita, in quo dolus non
4475 est</i>: ubi quidem primo ponitur Christi praenuntiatio; secundo
4476 vero Nathanaelis inquisitio, ibi <i>unde me nosti?</i> Dicit ergo
4477 circa primum <i>vidit Iesus Nathanaelem venientem ad se</i>, quasi
4478 dicat: antequam ad ipsum perveniret, dixit de eo: <i>ecce vere
4479 Israelita</i> et cetera. Dixit autem hoc de eo antequam ad ipsum
4480 perveniret, quia si dixisset hoc postquam ad Iesum pervenisset,
4481 potuisset credere Nathanael quod hoc Iesus audivisset a Philippo.
4482 Dixit autem <i>ecce vere Israelita, in quo dolus non est</i>:
4483 Israel autem duas interpretationes habet. Uno enim modo
4484 interpretatur rectissimus; Is. XLIV, 2: <i>noli timere, serve meus
4485 rectissime, quem elegi</i>, ubi dicit Glossa, quod Israel
4486 interpretatur rectissimus. Alio modo Israel interpretatur vir
4487 videns Deum. Et secundum utrumque, Nathanael est vere Israelita:
4488 quia enim ille dicitur rectus in quo non est dolus, ideo dicitur
4489 <i>vere Israelita, in quo dolus non est</i>; quasi dicat: vere
4490 repraesentas genus tuum, quia tu es rectus et sine dolo. Quia vero
4491 per munditiam et simplicitatem homo Deum videt, ideo dixit <i>vere
4492 Israelita</i>; idest, tu es vir vere videns Deum, quia tu es
4493 simplex et sine dolo. Dixit autem <i>in quo dolus non est</i>, ne
4494 credatur quod malitiose dixerit: <i>a Nazareth potest aliquid boni
4495 esse?</i> Quasi interrogans. Augustinus autem aliter exponit.
4496 Manifestum est enim quod omnes sub peccato nascuntur. Illi ergo
4497 dicuntur dolosi qui peccatum habentes in corde, exterius fingunt se
4498 iustos; qui vero peccator est, et se peccatorem confitetur, non est
4499 dolosus. Dixit ergo <i>ecce vere Israelita, in quo dolus non
4500 est</i>, non quod peccatum non haberet, non quod illi medicus
4501 necessarius non esset, quia nemo sic natus est ut nullo medico
4502 indigeat; sed in eo confessionem peccati laudavit. Consequenter cum
4503 dicit <i>unde me nosti?</i> Ponitur Nathanaelis inquisitio.
4504 Admirans enim Nathanael virtutem Dei in occultorum manifestatione,
4505 quia hoc solius Dei est: Ier. XVII, 9, <i>pravum est cor hominis,
4506 et inscrutabile, et quis cognoscet illud? Ego dominus scrutans cor
4507 et probans renes</i>; et I Reg. XVI, 7, <i>homines vident ea quae
4508 parent, Deus autem intuetur cor</i>, ideo quaerit <i>unde me
4509 nosti?</i> In quo commendatur Nathanaelis humilitas: quia licet
4510 laudaretur, non est elatus; sed laudem propriam suspectam habuit:
4511 contra quod dicitur Is. III, 12: <i>popule meus, qui beatum te
4512 dicunt, ipsi te decipiunt</i>. Praeterita vero absentia insinuat,
4513 cum dicit <i>priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu,
4514 vidi te</i>, ubi primo ponitur denuntiatio Christi; secundo
4515 confessio Nathanaelis, ibi <i>respondit et Nathanael, et ait:
4516 Rabbi, tu es filius Dei</i>. Circa primum sciendum est, quod
4517 Nathanael posset habere duplicem suspicionem de Christo: unam quod
4518 dixisset Christus praemissa, volens ei blandiri et ad amicitiam
4519 suam trahere; aliam quod ea quae dixit supra, ab alio cognovisset.
4520 Ut ergo suspicionem auferat, et ad altiora erigat, illa occulta
4521 manifestat quae nullus nisi divinitus scire potuisset, ea videlicet
4522 quae statim circa ipsum Nathanaelem contigerant: et hoc est quod
4523 dicit <i>priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi
4524 te</i>. Ad litteram enim, sub arbore fici fuerat Nathanael, cum a
4525 Philippo vocaretur: quod Christus virtute divinitatis coniecerat,
4526 quia, ut dicitur Eccli. XXIII, v. 28, <i>oculi domini multo
4527 lucidiores super solem</i>. Mystice autem per ficum designatur
4528 peccatum: tum quia invenimus arborem fici maledictam folia sola
4529 habentem, et non fructum, Matth. XXI, 19 quod factum est in figuram
4530 peccati; tum quia Adam et Eva cum peccassent, de foliis ficus
4531 perizomata fecerunt. Dicit ergo <i>cum esses sub ficu</i>, idest,
4532 sub umbra peccati antequam ad gratiam vocatus esses, <i>ego vidi
4533 te</i>, scilicet oculo misericordiae: nam ipsa Dei praedestinatio
4534 oculo pietatis respicit praedestinatos sub peccatis viventes; Eph.
4535 I, 4: <i>elegit nos ante mundi constitutionem</i> et cetera. Et de
4536 isto oculo loquitur hic. <i>Vidi te</i>, praedestinando scilicet ab
4537 aeterno. Vel, secundum Gregorium, <i>cum esses sub ficu</i>, idest
4538 sub umbra legis, <i>vidi te</i>. Hebr. X, v. 1: <i>umbram habens
4539 lex futurorum bonorum</i> et cetera. Statim autem Nathanael ad hoc
4540 conversus, et virtutem divinitatis in Christo cognoscens, in vocem
4541 confessionis et laudem prorumpit, dicens <i>Rabbi, tu es filius
4542 Dei</i>. Ubi tria considerat de Christo, scilicet plenitudinem
4543 scientiae, cum dicit <i>Rabbi</i>, quod interpretatur magister; ac
4544 si dicat, perfectus es in scientia. Iam praesentiebat quod dicitur
4545 Matth. XXIII, 10: <i>magister vester unus est, Christus</i>.
4546 Secundo excellentiam singularis gratiae, cum dicit <i>tu es filius
4547 Dei</i>. Nam quod homo sit filius Dei per adoptionem, non est nisi
4548 gratiae; et etiam esse filium Dei per unionem, quod est proprium
4549 homini Christo, per gratiam est: quia non ex aliquibus
4550 praecedentibus meritis, sed per gratiam unionis homo ille est
4551 filius Dei. Tertio vero immensitatem potentiae, cum dicit <i>tu es
4552 rex Israel</i>, idest expectatus ab Israel in regem et defensorem;
4553 Dan. VII, 14: <i>potestas eius, potestas aeterna</i> et cetera. Sed
4554 circa hoc insurgit quaestio, secundum Chrysostomum. Cum Petrus, qui
4555 post multa miracula, post magnam doctrinam confessus fuit quod hic
4556 confitetur Nathanael de Christo, <i>tu es filius Dei</i>, meruit
4557 beatificari, dicente domino: <i>beatus es, Simon Bariona</i> etc.,
4558 cur et Nathanael, qui simile dixerat ante visa miracula et
4559 perceptam doctrinam, beatificatus non fuit? Et ad hoc respondet
4560 Chrysostomus, quod huius causa est, quia licet eadem verba
4561 Nathanael et Petrus protulerint, non tamen fuit eadem intentio
4562 utriusque. Petrus quidem confessus fuit, Christum esse filium Dei
4563 verum per naturam, ut scilicet sic esset homo quod tamen esset
4564 verus Deus; hic autem confessus est esse filium Dei per adoptionem,
4565 secundum illud Ps. LXXXI, 6: <i>ego dixi: dii estis, et filii
4566 excelsi omnes</i>. Et hoc patet per verba sequentia. Si enim
4567 intellexisset eum esse filium Dei per naturam, non dixisset, <i>tu
4568 es rex Israel</i> solum, sed totius mundi. Hoc etiam patet, quia ad
4569 fidem Petri Christus nihil addidit, quasi perfectam existentem, sed
4570 Ecclesiam dixit se fabricaturum esse in confessione illius. Sed
4571 Nathanaelem, quasi maiori parte suae confessionis deficiente,
4572 elevat ad maiora, scilicet ad cognitionem divinitatis suae. Unde
4573 dixit <i>maius his videbis</i>. Ubi notatur tertium, scilicet
4574 insinuatio futurorum, quasi dicat: quia dixi tibi praeterita,
4575 credis me esse filium Dei per adoptionem et regem Israel tantum,
4576 sed ducam te ad maiorem cognitionem, ut scilicet credas me filium
4577 Dei naturalem et regem omnium saeculorum. Et ideo sequitur <i>amen,
4578 amen dico vobis, videbitis caelum apertum, et Angelos Dei
4579 ascendentes et descendentes super filium hominis</i>, ubi, secundum
4580 Chrysostomum, vult probare dominus quod sit verus Dei filius, et
4581 Deus. Angelorum enim est proprium ministrare, et subiici, Ps. CII:
4582 <i>benedicite domino, omnes Angeli eius, ministri eius, qui facitis
4583 voluntatem eius</i>. Cum ergo videbitis quod Angeli administrabunt
4584 mihi, certum erit vobis quod sum verus filius Dei. Hebr. c. I, 6:
4585 <i>cum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: et adorent
4586 eum omnes Angeli Dei</i>. Sed quando viderunt hoc apostoli?
4587 Viderunt, inquam, in passione, quando Angelus affuit illi,
4588 confortans eum, Lc. XXII, 43. Item in resurrectione, quando
4589 apostoli invenerunt duos Angelos stantes supra sepulcrum. Similiter
4590 in ascensione, quando dixerunt apostolis, Act. I, 11: <i>viri
4591 Galilaei, quid admiramini aspicientes in caelum? Hic Iesus qui
4592 assumptus est a vobis in caelum, sic veniet quemadmodum vidistis
4593 eum euntem in caelum</i>. Et quia de praeteritis ei vera iam
4594 dixerat, magis ei credibile fuit quod praenuntiat de futuro, cum
4595 dicit <i>videbitis</i>. Evidens enim argumentum est vera dicere de
4596 futuris qui de occultis praeteritis manifestaverat veritatem. Dicit
4597 autem <i>super filium hominis Angelos ascendentes et
4598 descendentes</i>, quia secundum carnem mortalem paulo minoratus est
4599 ab Angelis: et intantum Angeli ascendunt et descendunt super eum;
4600 sed secundum quod est filius Dei, ipse super Angelos est, ut dictum
4601 est. Secundum Augustinum autem, pulchre in verbis praedictis suam
4602 divinitatem manifestat. Legitur enim Gen. XXVIII, 12 quod <i>Iacob
4603 vidit scalam, et Angelos ascendentes et descendentes</i>. Et Iacob
4604 intelligens quid vidit, surgens unxit lapidem oleo, et deinde
4605 dixit: <i>vere dominus est in loco isto</i>. Lapis iste Christus
4606 est, quem reprobaverunt aedificantes; et est unctus oleo invisibili
4607 spiritus sancti; sed erigitur in titulum, quia futurus erat
4608 Ecclesiae fundamentum, ut dicitur I ad Cor. c. III, 11:
4609 <i>fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum
4610 est</i>. Angeli autem ascendunt et descendunt, inquantum ei adsunt
4611 obsequendo et ministrando. Dixit ergo: <i>amen, amen dico vobis,
4612 videbitis caelum apertum</i> etc., quasi dicat: quia vere Israelita
4613 es, attende ad id quod Israel vidit, ut scilicet credas me illum
4614 esse qui est significatus per unctum lapidem a Iacob: nam tu etiam
4615 videbis super ipsum Angelos ascendentes et descendentes. Vel Angeli
4616 sunt praedicatores, secundum Augustinum, praedicantes Christum; Is.
4617 XVIII, 2: <i>ite veloces Angeli ad gentem convulsam et
4618 dilaceratam</i>; qui quidem ascendunt per contemplationem, sicut
4619 Paulus ascenderat usque ad tertium caelum, ut dicitur II Cor. c.
4620 XII, 2, et descendunt per proximorum eruditionem <i>super filium
4621 hominis</i>, idest ad honorem Christi: quia, ut dicitur II Cor. IV,
4622 v. 5: <i>non enim praedicamus nos ipsos, sed Iesum Christum dominum
4623 nostrum</i>. Sed ut ascendant et descendant, apertum est caelum,
4624 quia oportet quod gratia caelestis detur praedicatoribus, ut
4625 ascendant et descendant. Ps. LXVII, 9: <i>caeli distillaverunt</i>
4626 etc.; Apoc. IV, v. 1: <i>postea vidi caelum apertum</i> et cetera.
4627 Ratio autem quare Nathanael non eligitur in apostolum post tantam
4628 fidei confessionem, ista est, quia Christus noluit quod mundi
4629 conversio ad fidem ascriberetur humanae sapientiae, sed solum
4630 potentiae Dei. Et ideo non voluit Nathanaelem in lege peritissimum,
4631 in apostolum eligere; sed simplices et indoctos elegit; ut dicitur
4632 I Cor. I, 26: <i>non multi sapientes (...) sed quae stulta sunt
4633 mundi elegit Deus</i>.</p>
4634 <div class="centro"><br />
4635 <p><a href="cih00.html"><img src="icons/ageretro.gif" width="19"
4636 height="19" align="middle" border="0" alt="age retro" /></a> &nbsp;
4637 <a href="cih02.html"><img src="icons/ageultra.gif" width="19"
4638 height="19" align="middle" border="0" alt="age ultra" /></a></p>
4639 <br />
4640 <hr />
4641 <br />
4642 <address>&copy; 2006 Fundaci&oacute;n Tom&aacute;s de Aquino quoad
4643 hanc editionem<br />
4644 Iura omnia asservantur<br />
4645 OCLC nr. <a href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264"
4646 style="text-decoration=none">49644264</a></address>
4647 </div>
4648 </body>
4649 </html>