Mercurial > hg > Aquinas
view summa/latin/sth3155.html @ 137:de4b1e200500 default tip
from https://archive.org/details/AquinasLexicon/mode/2up
| author | Henry S. Thompson <ht@inf.ed.ac.uk> |
|---|---|
| date | Sat, 03 May 2025 22:47:32 +0100 |
| parents | d777cc3962f2 |
| children |
line wrap: on
line source
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "file:///c:/cygwin/usr/local/share/lib/xml/xhtml1-transitional.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA" lang="LA"> <head> <meta content="HTML Tidy for Windows (vers 1st February 2005), see www.w3.org" name="generator"/> <meta content="text/html; charset=us-ascii" http-equiv="Content-Type"/> <meta content="text/css" http-equiv="Content-Style-Type"/> <meta content="text/javascript" http-equiv="Content-Script-Type"/> <meta content="Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Corpus Thomisticum" name="keywords"/> <meta content="Latin" name="language"/> <meta content="public" name="security"/> <meta content="ealarcon@unav.es" name="owner"/> <meta content="Enrique Alarcón" name="author"/> <meta content="" name="abstract"/> <link type="text/css" href="vscreen.css" media="screen" rel="stylesheet"/> <link type="text/css" href="vprint.css" media="print" rel="stylesheet"/> <title>Thomas de Aquino, Summa Theologiae, IIª-IIae q. 155-169</title> </head> <body><a href="http://www.corpusthomisticum.org/"/><div class="tres">CORPUS THOMISTICUM</div><div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div><div class="uno">Summa Theologiae</div><div class="dos">secunda pars secundae partis a quaestione CLV ad CLXIX</div><div class="centro"> <table summary="Imago" align="center"> <tr> <th><img align="middle" alt="Thomas de Aquino a Filippino Lippi depictus (Cappella Carafa, S. Maria sopra Minerva, Roma)" border="0" height="190" width="275" src="icons/fugit190.jpg"/></th> </tr> </table> <br/> <span class="tres">Textum Leoninum Romae 1899 editum<br/> ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas<br/> denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit<br/> <br/></span><br/> <hr/> <br/> <p><a href="sth3146.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth3170.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> // <!-- // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}} document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">'); document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="index.html">Corpus Thomisticum'); document.write('<OPTION VALUE="iopera.html">Opera omnia'); document.write('<OPTION VALUE="zbiblia.html">Bibliographia Thomistica'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="#45247">II&ordf;-IIae, q. 155 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45248">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45249">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45250">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45251">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45252">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45253">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45254">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45255">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45256">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45257">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45258">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45259">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45260">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45261">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45262">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45263">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45264">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45265">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45266">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45267">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 2 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45268">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45269">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45270">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45271">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45272">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45273">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45274">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45275">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45276">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45277">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45278">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45279">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45280">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45281">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45282">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45283">II&ordf;-IIae, q. 155 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45284">II&ordf;-IIae, q. 156 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45285">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45286">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45287">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45288">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45289">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45290">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45291">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45292">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45293">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45294">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45295">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45296">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45297">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45298">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45299">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45300">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45301">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45302">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45303">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45304">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45305">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45306">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45307">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45308">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45309">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45310">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45311">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45312">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45313">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45314">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45315">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45316">II&ordf;-IIae, q. 156 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45317">II&ordf;-IIae, q. 157 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45318">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45319">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45320">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45321">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45322">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45323">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45324">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45325">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45326">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45327">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45328">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45329">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45330">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45331">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45332">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45333">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45334">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45335">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45336">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45337">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45338">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45339">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45340">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45341">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45342">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45343">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45344">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45345">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45346">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45347">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45348">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45349">II&ordf;-IIae, q. 157 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45350">II&ordf;-IIae, q. 158 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45351">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45352">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45353">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45354">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45355">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45356">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45357">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45358">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45359">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45360">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45361">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45362">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45363">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45364">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45365">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45366">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45367">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45368">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45369">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45370">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45371">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45372">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45373">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45374">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45375">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45376">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45377">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45378">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45379">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45380">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45381">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45382">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45383">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45384">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45385">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45386">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45387">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45388">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45389">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45390">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45391">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45392">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45393">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45394">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45395">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45396">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45397">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45398">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45399">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45400">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45401">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45402">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45403">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45404">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45405">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45406">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45407">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45408">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45409">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45410">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45411">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45412">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45413">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45414">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45415">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45416">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45417">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45418">II&ordf;-IIae, q. 158 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45419">II&ordf;-IIae, q. 159 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45420">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45421">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45422">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45423">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45424">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45425">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45426">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45427">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45428">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45429">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45430">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45431">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45432">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45433">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45434">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45435">II&ordf;-IIae, q. 159 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45436">II&ordf;-IIae, q. 160 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45437">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45438">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45439">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45440">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45441">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45442">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45443">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45444">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45445">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45446">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45447">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45448">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45449">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45450">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45451">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45452">II&ordf;-IIae, q. 160 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45453">II&ordf;-IIae, q. 161 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45454">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45455">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45456">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45457">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45458">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45459">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45460">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45461">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45462">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45463">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45464">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45465">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 1 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45466">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45467">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45468">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45469">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45470">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45471">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45472">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45473">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45474">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45475">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45476">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45477">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45478">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45479">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45480">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45481">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45482">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45483">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45484">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45485">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45486">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45487">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45488">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45489">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45490">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45491">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45492">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45493">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45494">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45495">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45496">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45497">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45498">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45499">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45500">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45501">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 5 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45502">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45503">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45504">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45505">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45506">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45507">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45508">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45509">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45510">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45511">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45512">II&ordf;-IIae, q. 161 a. 6 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45513">II&ordf;-IIae, q. 162 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45514">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45515">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45516">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45517">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45518">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45519">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45520">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45521">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45522">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45523">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45524">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45525">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45526">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45527">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45528">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45529">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45530">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45531">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45532">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45533">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45534">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45535">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45536">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45537">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45538">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45539">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45540">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45541">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45542">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45543">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45544">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45545">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45546">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45547">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45548">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45549">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45550">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45551">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 4 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45552">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45553">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45554">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45555">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45556">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45557">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45558">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45559">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45560">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45561">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45562">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45563">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45564">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45565">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45566">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45567">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45568">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45569">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45570">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45571">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45572">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45573">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45574">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45575">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45576">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45577">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45578">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45579">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 7 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45580">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45581">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45582">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45583">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45584">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45585">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45586">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45587">II&ordf;-IIae, q. 162 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45588">II&ordf;-IIae, q. 163 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45589">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45590">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45591">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45592">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45593">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45594">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45595">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45596">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45597">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45598">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45599">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45600">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45601">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45602">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45603">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45604">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45605">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45606">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45607">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45608">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45609">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45610">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45611">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45612">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45613">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45614">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45615">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45616">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45617">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45618">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45619">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45620">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45621">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45622">II&ordf;-IIae, q. 163 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45623">II&ordf;-IIae, q. 164 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45624">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45625">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45626">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45627">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45628">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45629">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 6'); document.write('<OPTION VALUE="#45630">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 7'); document.write('<OPTION VALUE="#45631">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 arg. 8'); document.write('<OPTION VALUE="#45632">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45633">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45634">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45635">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45636">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45637">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45638">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45639">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 6'); document.write('<OPTION VALUE="#45640">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 7'); document.write('<OPTION VALUE="#45641">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 1 ad 8'); document.write('<OPTION VALUE="#45642">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45643">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45644">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45645">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45646">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45647">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 6'); document.write('<OPTION VALUE="#45648">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 7'); document.write('<OPTION VALUE="#45649">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 8'); document.write('<OPTION VALUE="#45650">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 arg. 9'); document.write('<OPTION VALUE="#45651">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45652">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45653">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45654">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45655">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45656">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45657">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#45658">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 6'); document.write('<OPTION VALUE="#45659">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 7'); document.write('<OPTION VALUE="#45660">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 8'); document.write('<OPTION VALUE="#45661">II&ordf;-IIae, q. 164 a. 2 ad 9'); document.write('<OPTION VALUE="#45662">II&ordf;-IIae, q. 165 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45663">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45664">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45665">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45666">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45667">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45668">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45669">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45670">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45671">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45672">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45673">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45674">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45675">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45676">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45677">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45678">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45679">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45680">II&ordf;-IIae, q. 165 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45681">II&ordf;-IIae, q. 166 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45682">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45683">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45684">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45685">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45686">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45687">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45688">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45689">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45690">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45691">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45692">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45693">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45694">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45695">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45696">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45697">II&ordf;-IIae, q. 166 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45698">II&ordf;-IIae, q. 167 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45699">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45700">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45701">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45702">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45703">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45704">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45705">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45706">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45707">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45708">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45709">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45710">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45711">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45712">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45713">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45714">II&ordf;-IIae, q. 167 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45715">II&ordf;-IIae, q. 168 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45716">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45717">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45718">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45719">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45720">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45721">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45722">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45723">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45724">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45725">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#45726">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45727">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45728">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45729">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45730">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45731">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45732">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45733">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45734">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45735">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45736">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45737">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45738">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45739">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45740">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45741">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45742">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45743">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45744">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45745">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45746">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45747">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45748">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45749">II&ordf;-IIae, q. 168 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45750">II&ordf;-IIae, q. 169 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#45751">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45752">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45753">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45754">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45755">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45756">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45757">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45758">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45759">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45760">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45761">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45762">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#45763">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#45764">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#45765">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#45766">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#45767">II&ordf;-IIae, q. 169 a. 2 ad 4'); document.write('<\/SELECT>'); document.write('<BR><BR>'); document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">'); document.write('<\/FORM>'); // --> // </script><br/> <hr/> <br/></div><div class="q" id="q155"><h2>Quaestio 155</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 155 pr."><a name="45247"><span class="ref">[45247] IIª-IIae, q. 155 pr.</span></a> Deinde considerandum est de partibus potentialibus temperantiae. Et primo, de continentia; secundo, de clementia; tertio, de modestia. Circa primum, considerandum est de continentia, et de incontinentia. Circa continentiam quaeruntur quatuor. Primo, utrum continentia sit virtus. Secundo, quae sit materia eius. Tertio, quid sit eius subiectum. Quarto, de comparatione eius ad temperantiam.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 155 a. 1 arg. 1"><a name="45248"><span class="ref">[45248] IIª-IIae, q. 155 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod continentia non sit virtus. Species enim non condividitur generi. Sed continentia condividitur virtuti, ut patet per philosophum, in VII Ethic. Ergo continentia non est virtus.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 arg. 2"><a name="45249"><span class="ref">[45249] IIª-IIae, q. 155 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, nullus utendo virtute peccat, quia secundum Augustinum, in libro de Lib. Arbit., <i>virtus est qua nemo male utitur</i>. Sed aliquis continendo potest peccare, puta si desideret aliquod bonum facere et ab eo se contineat. Ergo continentia non est virtus.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 arg. 3"><a name="45250"><span class="ref">[45250] IIª-IIae, q. 155 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, nulla virtus retrahit hominem a licitis, sed solum ab illicitis. Sed continentia retrahit hominem a licitis, dicit enim Glossa Galat. V, quod per continentiam aliquis se etiam a licitis abstinet. Ergo continentia non est virtus.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 s. c."><a name="45251"><span class="ref">[45251] IIª-IIae, q. 155 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra, omnis habitus laudabilis videtur esse virtus. Sed continentia est huiusmodi, dicit enim Andronicus quod continentia est habitus invictus a delectatione. Ergo continentia est virtus.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 co."><a name="45252"><span class="ref">[45252] IIª-IIae, q. 155 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nomen continentiae dupliciter sumitur a diversis. Quidam enim continentiam nominant per quam aliquis ab omni delectatione venerea abstinet, unde et apostolus, Galat. V, continentiam castitati coniungit. Et sic continentia perfecta principalis quidem est virginitas, secundaria vero viduitas. Unde secundum hoc, eadem ratio est de continentia quae de virginitate, quam supra diximus virtutem. Alii vero dicunt continentiam esse per quam aliquis resistit concupiscentiis pravis, quae in eo vehementes existunt. Et hoc modo accipit philosophus continentiam, VII Ethic. Et hoc etiam modo accipitur continentia in collationibus patrum. Hoc autem modo continentia habet aliquid de ratione virtutis, inquantum scilicet ratio firmata est contra passiones, ne ab eis deducatur, non tamen attingit ad perfectam rationem virtutis moralis, secundum quam etiam appetitus sensitivus subditur rationi sic ut in eo non insurgant vehementes passiones rationi contrariae. Et ideo philosophus dicit, in IV Ethic., quod continentia non est virtus, sed quaedam mixta, inquantum scilicet aliquid habet de virtute et in aliquo deficit a virtute. Largius tamen accipiendo nomen virtutis pro quolibet principio laudabilium operum, possumus dicere continentiam esse virtutem.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 ad 1"><a name="45253"><span class="ref">[45253] IIª-IIae, q. 155 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod philosophus condividit continentiam virtuti quantum ad hoc in quo deficit a virtute.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 ad 2"><a name="45254"><span class="ref">[45254] IIª-IIae, q. 155 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod homo proprie est id quod est secundum rationem. Et ideo ex hoc dicitur aliquis in seipso se tenere, quod tenet se in eo quod convenit rationi. Quod autem pertinet ad perversitatem rationis, non est conveniens rationi. Unde ille solus continens vere dicitur qui tenet se in eo quod est secundum rationem rectam, non autem in eo quod est secundum rationem perversam. Rationi autem rectae opponuntur concupiscentiae pravae, sicut et rationi perversae opponuntur concupiscentiae bonae. Et ideo proprie et vere continens est qui persistit in ratione recta abstinens a concupiscentiis pravis, non autem qui persistit in ratione perversa abstinens a concupiscentiis bonis, sed hic magis potest dici obstinatus in malo.</p><p title="II-II q. 155 a. 1 ad 3"><a name="45255"><span class="ref">[45255] IIª-IIae, q. 155 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod Glossa ibi loquitur de continentia secundum primum modum, secundum quem continentia nominat quandam virtutem perfectam, quae non solum abstinet ab illicitis bonis, sed etiam a quibusdam licitis minus bonis, ut totaliter intendatur perfectioribus bonis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 155 a. 2 arg. 1"><a name="45256"><span class="ref">[45256] IIª-IIae, q. 155 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod materia continentiae non sint concupiscentiae delectationum tactus. Dicit enim Ambrosius, in I de Offic., quod <i>generale decorum ita est ac si aequabilem formam atque universitatem honestatis habeat in omni actu suo continentem</i>. Sed non omnis actus humanus pertinet ad delectationes tactus. Ergo continentia non est solum circa concupiscentias delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 arg. 2"><a name="45257"><span class="ref">[45257] IIª-IIae, q. 155 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, nomen continentiae ex hoc sumitur quod aliquis tenet se in bono rationis rectae, sicut dictum est. Sed quaedam aliae passiones vehementius abducunt hominem a ratione recta quam concupiscentiae delectabilium tactus, sicut timor periculorum mortis, qui stupefacit hominem; et ira, quae est insaniae similis, ut Seneca dicit. Ergo continentia non dicitur proprie circa concupiscentias delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 arg. 3"><a name="45258"><span class="ref">[45258] IIª-IIae, q. 155 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, Tullius dicit, in II Rhet., quod <i>continentia est per quam cupiditas consilii gubernatione regitur</i>. Cupiditas autem magis consuevit dici divitiarum quam delectabilium tactus, secundum illud I ad Tim. ult., <i>radix omnium malorum cupiditas</i>. Ergo continentia non est proprie circa concupiscentias delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 arg. 4"><a name="45259"><span class="ref">[45259] IIª-IIae, q. 155 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, delectationes tactus non solum sunt in rebus venereis, sed etiam in esu. Sed continentia solum circa usum venereorum consuevit dici. Ergo non est propria materia eius concupiscentia delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 arg. 5"><a name="45260"><span class="ref">[45260] IIª-IIae, q. 155 a. 2 arg. 5</span></a> Praeterea, inter delectationes tactus quaedam sunt, non humanae, sed bestiales, tam in cibis, utpote si quis delectaretur in esu carnium humanarum; quam etiam in venereis, puta in abusu bestiarum vel puerorum. Sed circa huiusmodi non est continentia, ut dicitur in VII Ethic. Non ergo propria materia continentiae sunt concupiscentiae delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 s. c."><a name="45261"><span class="ref">[45261] IIª-IIae, q. 155 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>continentia et incontinentia sunt circa eadem circa quae temperantia et intemperantia</i>. Sed temperantia et intemperantia sunt circa concupiscentias delectationum tactus, ut supra habitum est. Ergo etiam continentia et incontinentia sunt circa eandem materiam.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 co."><a name="45262"><span class="ref">[45262] IIª-IIae, q. 155 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nomen continentiae refrenationem quandam importat, inquantum scilicet tenet se aliquis ne passiones sequatur. Et ideo proprie continentia dicitur circa illas passiones quae impellunt ad aliquid prosequendum, in quibus laudabile est ut ratio retrahat hominem a prosequendo, non autem proprie est circa illas passiones quae important retractionem quandam, sicut timor et alia huiusmodi; in his enim laudabile est firmitatem servare in prosequendo quod ratio dictat ut supra dictum est. Est autem considerandum quod naturales inclinationes principia sunt omnium supervenientium, ut supra dictum est. Et ideo passiones tanto vehementius impellunt ad aliquid prosequendum, quanto magis sequuntur inclinationem naturae. Quae praecipue inclinat ad ea quae sunt sibi necessaria, vel ad conservationem individui, sicut sunt cibi; vel ad conservationem speciei, sicut sunt actus venerei. Quorum delectationes ad tactum pertinent. Et ideo continentia et incontinentia proprie dicuntur circa concupiscentias delectationum tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 ad 1"><a name="45263"><span class="ref">[45263] IIª-IIae, q. 155 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut nomen temperantiae potest communiter accipi in quacumque materia, proprie tamen dicitur in illa materia in qua est optimum hominem refrenari; ita etiam continentia proprie dicitur in materia in qua est optimum et difficillimum continere, scilicet in concupiscentiis delectationum tactus. Communiter autem et secundum quid potest dici in quacumque alia materia. Et hoc modo utitur Ambrosius nomine continentiae.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 ad 2"><a name="45264"><span class="ref">[45264] IIª-IIae, q. 155 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod circa timorem non proprie laudatur continentia, sed magis firmitas animi, quam fortitudo importat. Ira autem impetum quidem facit ad aliquid prosequendum, iste tamen impetus magis sequitur apprehensionem animalem, prout scilicet aliquis apprehendit se esse ab alio laesum, quam inclinationem naturalem. Et ideo dicitur quidem aliquis secundum quid continens irae, non tamen simpliciter.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 ad 3"><a name="45265"><span class="ref">[45265] IIª-IIae, q. 155 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod huiusmodi exteriora bona, sicut honores, divitiae et huiusmodi, ut philosophus dicit, in VII Ethic., <i>videntur quidem secundum se esse eligibilia, non autem quasi necessaria</i> ad conservationem naturae. Et ideo circa ea <i>non dicimus simpliciter aliquos continentes vel incontinentes</i>, sed secundum quid, apponendo quod sint <i>continentes vel incontinentes vel lucri, vel honoris</i>, vel alicuius huiusmodi. Et ideo vel Tullius communiter usus est nomine continentiae, prout comprehendit sub se etiam continentiam secundum quid, vel accipit cupiditatem stricte pro concupiscentia delectabilium tactus.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 ad 4"><a name="45266"><span class="ref">[45266] IIª-IIae, q. 155 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod delectationes venereorum sunt vehementiores quam delectationes ciborum. Et ideo circa venerea magis consuevimus continentiam et incontinentiam dicere quam circa cibos, licet, secundum philosophum, circa utrumque possit dici.</p><p title="II-II q. 155 a. 2 ad 5"><a name="45267"><span class="ref">[45267] IIª-IIae, q. 155 a. 2 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod continentia est bonum rationis humanae, et ideo attenditur circa passiones quae possunt esse homini connaturales. Unde philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>si aliquis tenens puerum concupiscat eum vel comedere, vel ad venereorum inconvenientem delectationem, sive sequatur concupiscentiam sive non, non dicetur simpliciter continens, sed secundum quid</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 155 a. 3 arg. 1"><a name="45268"><span class="ref">[45268] IIª-IIae, q. 155 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod subiectum continentiae sit vis concupiscibilis. Subiectum enim alicuius virtutis oportet esse proportionatum materiae. Sed materia continentiae, sicut dictum est, sunt concupiscentiae delectabilium tactus, quae pertinent ad vim concupiscibilem. Ergo continentia est in vi concupiscibili.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 arg. 2"><a name="45269"><span class="ref">[45269] IIª-IIae, q. 155 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, opposita sunt circa idem. Sed incontinentia est in concupiscibili, cuius passiones superant rationem, dicit enim Andronicus quod <i>incontinentia est malitia concupiscibilis, secundum quam eligit pravas delectationes, prohibente rationali</i>. Ergo et continentia, pari ratione, est in concupiscibili.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 arg. 3"><a name="45270"><span class="ref">[45270] IIª-IIae, q. 155 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, subiectum virtutis humanae vel est ratio, vel vis appetitiva, quae dividitur in voluntatem, concupiscibilem et irascibilem. Sed continentia non est in ratione, quia sic esset virtus intellectualis. Neque etiam est in voluntate, quia continentia est circa passiones, quae non sunt in voluntate. Nec etiam est in irascibili, quia non est proprie circa passiones irascibilis, ut dictum est. Ergo relinquitur quod sit in concupiscibili.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 s. c."><a name="45271"><span class="ref">[45271] IIª-IIae, q. 155 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra, omnis virtus in aliqua potentia existens aufert malum actum illius potentiae. Sed continentia non aufert malum actum concupiscibilis, habet enim continens concupiscentias pravas, ut philosophus dicit, in VII Ethic. Ergo continentia non est in concupiscibili.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 co."><a name="45272"><span class="ref">[45272] IIª-IIae, q. 155 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod omnis virtus in aliquo subiecto existens facit illud differre a dispositione quam habet dum subiicitur opposito vitio. Concupiscibilis autem eodem modo se habet in eo qui est continens, et in eo qui est incontinens, quia in utroque prorumpit ad concupiscentias pravas vehementes. Unde manifestum est quod continentia non est in concupiscibili sicut in subiecto. Similiter etiam ratio eodem modo se habet in utroque, quia tam continens quam incontinens habet rationem rectam; et uterque, extra passionem existens, gerit in proposito concupiscentias illicitas non sequi. Prima autem differentia eorum invenitur in electione, quia continens, quamvis patiatur vehementes concupiscentias, tamen eligit non sequi eas, propter rationem; incontinens autem eligit sequi eas, non obstante contradictione rationis. Et ideo oportet quod continentia sit, sicut in subiecto, in illa vi animae cuius actus est electio. Et haec est voluntas, ut supra habitum est.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 ad 1"><a name="45273"><span class="ref">[45273] IIª-IIae, q. 155 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod continentia habet materiam concupiscentias delectationum tactus, non sicut quas moderetur, quod pertinet ad temperantiam, quae est in concupiscibili, sed est circa eas quasi eis resistens. Unde oportet quod sit in alia vi, quia resistentia est alterius ad alterum.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 ad 2"><a name="45274"><span class="ref">[45274] IIª-IIae, q. 155 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod voluntas media est inter rationem et concupiscibilem, et potest ab utroque moveri. In eo autem qui est continens, movetur a ratione, in eo autem qui est incontinens, movetur a concupiscibili. Et ideo continentia potest attribui rationi sicut primo moventi, et incontinentia concupiscibili, quamvis utrumque immediate pertineat ad voluntatem sicut ad proprium subiectum.</p><p title="II-II q. 155 a. 3 ad 3"><a name="45275"><span class="ref">[45275] IIª-IIae, q. 155 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet passiones non sint in voluntate sicut in subiecto, est tamen in potestate voluntatis eis resistere et hoc modo voluntas continentis resistit concupiscentiis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 155 a. 4 arg. 1"><a name="45276"><span class="ref">[45276] IIª-IIae, q. 155 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod continentia sit melior quam temperantia. Dicitur enim Eccli. XXVI, <i>omnis autem ponderatio non est digna continentis animae</i>. Ergo nulla virtus potest continentiae adaequari.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 arg. 2"><a name="45277"><span class="ref">[45277] IIª-IIae, q. 155 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, quanto aliqua virtus meretur maius praemium, tanto potior est. Sed continentia videtur mereri maius praemium, dicitur enim II ad Tim. II, <i>non coronabitur nisi qui legitime certaverit</i>; magis autem certat continens, qui patitur vehementes concupiscentias pravas, quam temperatus, qui non habet eas vehementes. Ergo continentia est potior virtus quam temperantia.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 arg. 3"><a name="45278"><span class="ref">[45278] IIª-IIae, q. 155 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, voluntas est dignior potentia quam vis concupiscibilis. Sed continentia est in voluntate, temperantia autem in vi concupiscibili, ut ex dictis patet. Ergo continentia est potior virtus quam temperantia.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 s. c."><a name="45279"><span class="ref">[45279] IIª-IIae, q. 155 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Tullius et Andronicus ponunt continentiam adiunctam temperantiae sicut principali virtuti.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 co."><a name="45280"><span class="ref">[45280] IIª-IIae, q. 155 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, nomen continentiae dupliciter accipitur. Uno modo, secundum quod importat cessationem ab omnibus delectationibus venereis. Et sic sumendo nomen continentiae, continentia est potior temperantia simpliciter dicta, ut patet ex his quae supra dicta sunt de praeeminentia virginitatis ad castitatem simpliciter dictam. Alio modo potest accipi nomen continentiae secundum quod importat resistentiam rationis ad concupiscentias pravas quae sunt in homine vehementes. Et secundum hoc, temperantia est multo potior quam continentia. Quia bonum virtutis laudabile est ex eo quod est secundum rationem. Plus autem viget bonum rationis in eo qui est temperatus, in quo etiam ipse appetitus sensitivus est subiectus rationi et quasi a ratione edomitus, quam in eo qui est continens, in quo appetitus sensitivus vehementer resistit rationi per concupiscentias pravas. Unde continentia comparatur ad temperantiam sicut imperfectum ad perfectum.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 ad 1"><a name="45281"><span class="ref">[45281] IIª-IIae, q. 155 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod auctoritas illa potest dupliciter intelligi. Uno modo, secundum quod accipitur continentia prout abstinet ab omnibus venereis. Et hoc modo dicitur quod omnis ponderatio non est digna animae continentis, in genere castitatis, quia nec etiam fecunditas carnis, quae quaeritur in matrimonio, adaequatur continentiae virginali vel viduali, ut supra dictum est. Alio modo potest intelligi secundum quod nomen continentiae accipitur communiter pro omni abstinentia a rebus illicitis. Et sic dicitur quod omnis ponderatio non est digna animae continentis, quia non respicit aestimationem auri vel argenti, quae commutantur ad pondus.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 ad 2"><a name="45282"><span class="ref">[45282] IIª-IIae, q. 155 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod magnitudo concupiscentiae, seu debilitas eius, ex duplici causa procedere potest. Quandoque enim procedit ex causa corporali. Quidam enim ex naturali complexione sunt magis proni ad concupiscendum quam alii. Et iterum quidam habent opportunitates delectationum, concupiscentiam inflammantes, magis paratas quam alii. Et talis debilitas concupiscentiae diminuit meritum, magnitudo vero auget. Quandoque vero debilitas vel magnitudo concupiscentiae provenit ex causa spirituali laudabili, puta ex vehementia caritatis vel fortitudine rationis, sicut est in homine temperato. Et hoc modo debilitas concupiscentiae auget meritum, ratione suae causae, magnitudo vero minuit.</p><p title="II-II q. 155 a. 4 ad 3"><a name="45283"><span class="ref">[45283] IIª-IIae, q. 155 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod voluntas propinquior est rationi quam vis concupiscibilis. Unde bonum rationis, ex quo virtus laudatur, maius esse ostenditur ex hoc quod pertingit non solum usque ad voluntatem, sed etiam usque ad vim concupiscibilem, quod accidit in eo qui est temperatus, quam si pertingat solum ad voluntatem, ut accidit in eo qui est continens.</p></div></div><div class="q" id="q156"><h2>Quaestio 156</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 156 pr."><a name="45284"><span class="ref">[45284] IIª-IIae, q. 156 pr.</span></a> Deinde considerandum est de incontinentia. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum incontinentia pertineat ad animam, vel ad corpus. Secundo, utrum incontinentia sit peccatum. Tertio, de comparatione incontinentiae ad intemperantiam. Quarto, quis sit turpior, utrum incontinens irae, vel incontinens concupiscentiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 156 a. 1 arg. 1"><a name="45285"><span class="ref">[45285] IIª-IIae, q. 156 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod incontinentia non pertineat ad animam, sed ad corpus. Diversitas enim sexuum non est ex parte animae, sed ex parte corporis. Sed diversitas sexuum facit diversitatem circa incontinentiam, dicit enim philosophus, in VII Ethic., quod mulieres non dicuntur neque continentes neque incontinentes. Ergo continentia non pertinet ad animam, sed ad corpus.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 arg. 2"><a name="45286"><span class="ref">[45286] IIª-IIae, q. 156 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod pertinet ad animam, non sequitur corporis complexiones. Sed incontinentia sequitur corporis complexionem, dicit enim philosophus, in VII Ethic., quod <i>maxime acuti</i>, idest cholerici, <i>et melancholici secundum irrefrenatam concupiscentiam sunt incontinentes</i>. Ergo incontinentia pertinet ad corpus.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 arg. 3"><a name="45287"><span class="ref">[45287] IIª-IIae, q. 156 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, victoria magis pertinet ad eum qui vincit quam ad eum qui vincitur. Sed ex hoc dicitur aliquis esse incontinens quod caro concupiscens adversus spiritum superat ipsum. Ergo incontinentia magis pertinet ad carnem quam ad animam.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 s. c."><a name="45288"><span class="ref">[45288] IIª-IIae, q. 156 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod homo differt a bestiis principaliter secundum animam. Differt autem secundum rationem continentiae et incontinentiae, bestias autem dicimus neque continentes neque incontinentes, ut patet per philosophum, in VII Ethic. Ergo incontinentia maxime est ex parte animae.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 co."><a name="45289"><span class="ref">[45289] IIª-IIae, q. 156 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod unumquodque attribuitur magis ei quod est causa per se quam ei quod solam occasionem praestat. Id autem quod est ex parte corporis, solum occasionem incontinentiae praestat. Ex dispositione enim corporis potest contingere quod insurgant passiones vehementes in appetitu sensitivo, qui est virtus corporei organi, sed huiusmodi passiones, quantumcumque vehementes, non sunt sufficiens causa incontinentiae sed occasio sola; eo quod, durante usu rationis, semper homo potest passionibus resistere. Si vero passiones adeo increscant quod totaliter auferant usum rationis, sicut accidit in his qui propter vehementiam passionum amentiam incurrunt, non remanebit ratio continentiae neque incontinentiae, quia non salvatur in eis iudicium rationis, quod continens servat et incontinens deserit. Et sic relinquitur quod per se causa incontinentiae sit ex parte animae, quae ratione passioni non resistit. Quod quidem fit duobus modis, ut philosophus dicit, in VII Ethic. Uno modo, quando anima passionibus cedit antequam ratio consilietur, quae quidem vocatur irrefrenata incontinentia, vel praevolatio. Alio modo, quando non permanet homo in his quae consiliata sunt, eo quod debiliter est firmatus in eo quod ratio iudicavit, unde et haec incontinentia vocatur debilitas. Et sic patet quod incontinentia principaliter ad animam pertinet.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 ad 1"><a name="45290"><span class="ref">[45290] IIª-IIae, q. 156 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod anima humana est corporis forma, et habet quasdam vires corporeis organis utentes, quarum operationes aliquid conferunt etiam ad illa opera animae quae sunt sine corporeis instrumentis, idest ad actum intellectus et voluntatis, inquantum scilicet intellectus a sensu accipit, et voluntas impellitur a passione appetitus sensitivi. Et secundum hoc, quia femina secundum corpus habet quandam debilem complexionem, fit ut in pluribus quod etiam debiliter inhaereat quibuscumque inhaeret, etsi raro in aliquibus aliter accidat, secundum illud Proverb. ult., <i>mulierem fortem quis inveniet?</i> Et quia id quod est parvum vel debile reputatur quasi nullum, inde est quod philosophus loquitur de mulieribus quasi non habentibus iudicium rationis firmum, quamvis in aliquibus mulieribus contrarium accidat. Et propter hoc dicit quod mulieres non dicimus continentes, quia non ducunt, quasi habentes solidam rationem, sed ducuntur, quasi de facili sequentes passiones.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 ad 2"><a name="45291"><span class="ref">[45291] IIª-IIae, q. 156 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ex impetu passionis contingit quod aliquis statim passionem sequatur, ante consilium rationis. Impetus autem passionis provenire potest vel ex velocitate, sicut in cholericis; vel ex vehementia, sicut in melancholicis, qui propter terrestrem complexionem vehementissime inflammantur. Sicut et e contrario contingit quod aliquis non persistat in eo quod consiliatum est, ex eo quod debiliter inhaeret, propter mollitiem complexionis, ut de mulieribus dictum est. Quod etiam videtur in phlegmaticis contingere, propter eandem causam sicut etiam in mulieribus. Haec autem accidunt inquantum ex complexione corporis datur aliqua incontinentiae occasio, non autem causa sufficiens, ut dictum est.</p><p title="II-II q. 156 a. 1 ad 3"><a name="45292"><span class="ref">[45292] IIª-IIae, q. 156 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod concupiscentia carnis in eo qui est incontinens, superat spiritum non ex necessitate, sed per quandam negligentiam spiritus non resistentis fortiter.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 156 a. 2 arg. 1"><a name="45293"><span class="ref">[45293] IIª-IIae, q. 156 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod incontinentia non sit peccatum. Quia, ut Augustinus dicit, in libro de Lib. Arbit., <i>nullus peccat in eo quod vitare non potest</i>. Sed incontinentiam nullus potest ex seipso vitare, secundum illud Sap. VIII, <i>scio quod non possum esse continens nisi Deus det</i>. Ergo incontinentia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 arg. 2"><a name="45294"><span class="ref">[45294] IIª-IIae, q. 156 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, omne peccatum in ratione videtur consistere. Sed in eo qui est incontinens, vincitur iudicium rationis. Ergo incontinentia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 arg. 3"><a name="45295"><span class="ref">[45295] IIª-IIae, q. 156 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, nullus peccat ex eo quod vehementer Deum amat. Sed ex vehementia divini amoris aliquis fit incontinens, dicit enim Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod <i>Paulus per incontinentiam divini amoris dixit, vivo ego, iam non ego</i>. Ergo incontinentia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 s. c."><a name="45296"><span class="ref">[45296] IIª-IIae, q. 156 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod connumeratur aliis peccatis, II ad Tim. III, ubi dicitur, criminatores, incontinentes, immites, et cetera. Ergo incontinentia est peccatum.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 co."><a name="45297"><span class="ref">[45297] IIª-IIae, q. 156 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod incontinentia potest attendi circa aliquid tripliciter. Uno modo, proprie et simpliciter. Et sic incontinentia attenditur circa concupiscentias delectationum tactus, sicut et intemperantia, ut supra dictum est de continentia. Et hoc modo incontinentia est peccatum, duplici ratione, uno modo, ex eo quod incontinens recedit ab eo quod est secundum rationem; alio modo, ex eo quod se immergit quibusdam turpibus delectationibus. Et ideo philosophus dicit, in VII Ethic., quod incontinentia vituperatur non solum sicut peccatum, quod scilicet est per recessum a ratione, sed sicut malitia quaedam, inquantum scilicet pravas concupiscentias sequitur. Alio modo incontinentia dicitur circa aliquid, proprie quidem, inquantum homo recedit ab eo quod est secundum rationem, sed non simpliciter, puta cum aliquis non servat modum rationis in concupiscentia honoris, divitiarum et aliorum huiusmodi, quae secundum se videntur esse bona; circa quae non est incontinentia simpliciter, sed secundum quid, sicut supra de continentia dictum est. Et sic incontinentia est peccatum, non ex eo quod aliquis ingerat se pravis concupiscentiis, sed eo quod non servat modum debitum rationis, etiam in concupiscentia rerum per se appetendarum. Tertio modo incontinentia dicitur esse circa aliquid non proprie, sed secundum similitudinem, puta circa concupiscentias eorum quibus non potest aliquis male uti, puta circa concupiscentias virtutum. Circa quas potest dici aliquis esse incontinens per similitudinem, quia sicut ille qui est incontinens totaliter ducitur per concupiscentiam malam, ita aliquis totaliter ducitur per concupiscentiam bonam, quae est secundum rationem. Et talis incontinentia non est peccatum, sed pertinet ad perfectionem virtutis.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 ad 1"><a name="45298"><span class="ref">[45298] IIª-IIae, q. 156 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod homo potest vitare peccatum et facere bonum, non tamen sine divino auxilio, secundum illud Ioan. XV, <i>sine me nihil potestis facere</i>. Unde per hoc quod homo indiget divino auxilio ad hoc quod sit continens, non excluditur quin incontinentia sit peccatum, quia, ut dicitur in III Ethic., <i>quae per amicos possumus, aliqualiter per nos possumus</i>.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 ad 2"><a name="45299"><span class="ref">[45299] IIª-IIae, q. 156 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in eo qui est incontinens vincitur iudicium rationis, non quidem ex necessitate, quod auferret rationem peccati, sed ex negligentia quadam hominis non firmiter intendentis ad resistendum passioni per iudicium rationis quod habet.</p><p title="II-II q. 156 a. 2 ad 3"><a name="45300"><span class="ref">[45300] IIª-IIae, q. 156 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ratio illa procedit de incontinentia per similitudinem dicta, et non proprie.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 156 a. 3 arg. 1"><a name="45301"><span class="ref">[45301] IIª-IIae, q. 156 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod incontinens plus peccet quam intemperatus. Tanto enim aliquis videtur gravius peccare, quanto magis contra conscientiam agit, secundum illud Luc. XII, <i>servus sciens voluntatem domini sui et faciens digna plagis, vapulabit multis</i>. Sed incontinens magis videtur agere contra conscientiam quam intemperatus, quia, ut dicitur in VII Ethic., incontinens, sciens quoniam prava sunt quae concupiscit, nihilominus agit, propter passionem; intemperatus autem iudicat ea quae concupiscit esse bona. Ergo incontinens gravius peccat quam intemperatus.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 arg. 2"><a name="45302"><span class="ref">[45302] IIª-IIae, q. 156 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, quanto aliquod peccatum gravius est, tanto videtur esse minus sanabile, unde et peccata in spiritum sanctum, quae sunt gravissima, dicuntur esse irremissibilia. Sed peccatum incontinentiae videtur esse insanabilius quam peccatum intemperantiae. Sanatur enim peccatum alicuius per admonitionem et correctionem, quae nihil videtur conferre incontinenti, qui scit se male agere, et nihilominus male agit, intemperato autem videtur quod bene agat, et sic aliquid ei conferre posset admonitio. Ergo videtur quod incontinens gravius peccet quam intemperatus.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 arg. 3"><a name="45303"><span class="ref">[45303] IIª-IIae, q. 156 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quanto aliquis ex maiori libidine peccat, tanto gravius peccat. Sed incontinens peccat ex maiori libidine quam intemperatus, quia incontinens habet vehementes concupiscentias, quas non semper habet intemperatus. Ergo incontinens magis peccat quam intemperatus.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 s. c."><a name="45304"><span class="ref">[45304] IIª-IIae, q. 156 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod impoenitentia aggravat omne peccatum, unde Augustinus, in libro de Verb. Dom., dicit quod impoenitentia est peccatum in spiritum sanctum. Sed sicut philosophus dicit, in VII Ethic., <i>intemperatus non est poenitivus, immanet enim electioni, incontinens autem omnis est poenitivus</i>. Ergo intemperatus gravius peccat quam incontinens.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 co."><a name="45305"><span class="ref">[45305] IIª-IIae, q. 156 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod peccatum, secundum Augustinum, praecipue in voluntate consistit, voluntas enim est qua peccatur et recte vivitur. Et ideo ubi est maior inclinatio voluntatis ad peccandum, ibi est gravius peccatum. In eo autem qui est intemperatus, voluntas inclinatur ad peccandum ex propria electione, quae procedit ex habitu per consuetudinem acquisito. In eo autem qui est incontinens, voluntas inclinatur ad peccandum ex aliqua passione. Et quia passio cito transit, habitus autem est qualitas difficile mobilis, inde est quod incontinens statim poenitet, transeunte passione, quod non accidit de intemperato, quinimmo gaudet se peccasse, eo quod operatio peccati est sibi facta connaturalis secundum habitum. Unde de his dicitur Proverb. II, quod <i>laetantur cum male fecerint, et exultant in rebus pessimis</i>. Unde patet quod intemperatus est multo peior quam incontinens, ut etiam philosophus dicit, in VII Ethic.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 ad 1"><a name="45306"><span class="ref">[45306] IIª-IIae, q. 156 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ignorantia intellectus quandoque quidem praecedit inclinationem appetitus, et causat eam. Et sic, quanto est maior ignorantia, tanto magis peccatum diminuit, vel totaliter excusat, inquantum causat involuntarium. Alio modo e converso ignorantia rationis sequitur inclinationem appetitus. Et talis ignorantia quanto est maior, tanto peccatum est gravius, quia ostenditur inclinatio appetitus esse maior. Ignorantia autem tam incontinentis quam intemperati provenit ex eo quod appetitus est in aliquid inclinatus, sive per passionem, sicut in incontinente; sive per habitum, sicut in intemperato. Maior autem ignorantia causatur ex hoc in intemperato quam in incontinente. Et uno quidem modo, quantum ad durationem. Quia in incontinente durat illa ignorantia solum passione durante, sicut accessio febris tertianae durat, durante commotione humoris. Ignorantia autem intemperati durat assidue, propter permanentiam habitus, unde assimilatur phthisicae, vel cuicumque morbo continuo, ut philosophus dicit, in VII Ethic. Alio autem modo est maior ignorantia intemperati, quantum ad id quod ignoratur. Nam ignorantia incontinentis attenditur quantum ad aliquod particulare eligibile, prout scilicet aestimat hoc nunc esse eligendum, sed intemperatus habet ignorantiam circa ipsum finem, inquantum scilicet iudicat hoc esse bonum, ut irrefrenate concupiscentias sequatur. Unde philosophus, in VII Ethic., dicit quod incontinens est melior intemperato, quia salvatur in eo optimum principium, scilicet recta existimatio de fine.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 ad 2"><a name="45307"><span class="ref">[45307] IIª-IIae, q. 156 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ad sanationem incontinentis non sufficit sola cognitio, sed requiritur interius auxilium gratiae concupiscentiam mitigantis, et adhibetur etiam exterius remedium admonitionis et correctionis, ex quibus aliquis incipit concupiscentiis resistere, ex quo concupiscentia debilitatur, ut supra dictum est. Et iisdem etiam modis potest sanari intemperatus, sed difficilior est eius sanatio, propter duo. Quorum primum est ex parte rationis, quae corrupta est circa aestimationem ultimi finis, quod se habet sicut principium in demonstrativis, difficilius autem reducitur ad veritatem ille qui errat circa principium, et similiter in operativis ille qui errat circa finem. Aliud autem est ex parte inclinationis appetitus, quae in intemperato est ex habitu, qui difficile tollitur, inclinatio autem incontinentis est ex passione, quae facilius reprimi potest.</p><p title="II-II q. 156 a. 3 ad 3"><a name="45308"><span class="ref">[45308] IIª-IIae, q. 156 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod libido voluntatis, quae auget peccatum, maior est in intemperato quam in incontinente, ut ex dictis patet. Sed libido concupiscentiae appetitus sensitivi quandoque maior est in incontinente, quia incontinens non peccat nisi a gravi concupiscentia; sed intemperatus etiam ex levi concupiscentia peccat, et quandoque eam praevenit. Et ideo philosophus dicit, in VII Ethic., quod magis intemperatum vituperamus, quia non concupiscens, vel quiete, idest remisse concupiscens, persequitur delectationes. Quid enim faceret si adesset concupiscentia iuvenilis?</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 156 a. 4 arg. 1"><a name="45309"><span class="ref">[45309] IIª-IIae, q. 156 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod incontinens irae sit peior quam incontinens concupiscentiae. Quanto enim difficilius est resistere passioni, tanto incontinentia videtur esse levior, unde philosophus dicit, in VII Ethic., <i>non enim, si quis a fortibus et superexcellentibus delectationibus vincitur vel tristitiis, est admirabile, sed condonabile. Sed, sicut Heraclitus dixit, difficilius est pugnare contra concupiscentiam quam contra iram</i>. Ergo levior est incontinentia concupiscentiae quam incontinentia irae.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 arg. 2"><a name="45310"><span class="ref">[45310] IIª-IIae, q. 156 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, si passio per suam vehementiam totaliter auferat iudicium rationis, omnino excusatur aliquis a peccato, sicut patet in eo qui incidit ex passione in furiam. Sed plus remanet de iudicio rationis in eo qui est incontinens irae, quam in eo qui est incontinens concupiscentiae, <i>iratus enim aliqualiter audit rationem, non autem concupiscens</i>, ut patet per philosophum, in VII Ethic. Ergo incontinens irae est peior quam incontinens concupiscentiae.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 arg. 3"><a name="45311"><span class="ref">[45311] IIª-IIae, q. 156 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, tanto aliquod peccatum videtur esse gravius, quanto est periculosius. Sed incontinentia irae videtur esse periculosior, quia perducit hominem ad maius peccatum, scilicet ad homicidium, quod est gravius peccatum quam adulterium, ad quod perducit incontinentia concupiscentiae. Ergo incontinentia irae est gravior quam incontinentia concupiscentiae.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 s. c."><a name="45312"><span class="ref">[45312] IIª-IIae, q. 156 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>minus turpis est incontinentia irae quam incontinentia concupiscentiae</i>.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 co."><a name="45313"><span class="ref">[45313] IIª-IIae, q. 156 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod peccatum incontinentiae potest dupliciter considerari. Uno modo, ex parte passionis ex qua ratio superatur. Et sic incontinentia concupiscentiae est turpior quam incontinentia irae, quia motus concupiscentiae habet maiorem inordinationem quam motus irae. Et hoc propter quatuor, quae philosophus tangit in VII Ethic. Primo quidem, quia motus irae participat aliqualiter ratione, inquantum scilicet iratus tendit ad vindicandum iniuriam sibi factam, quod aliqualiter ratio dictat, sed non perfecte, quia non intendit debitum modum vindictae. Sed motus concupiscentiae totaliter est secundum sensum, et nullo modo secundum rationem. Secundo, quia motus irae magis consequitur corporis complexionem, propter velocitatem motus cholerae, quae intendit ad iram. Unde magis est in promptu quod ille qui est secundum complexionem corporis dispositus ad irascendum, irascatur, quam quod ille qui est dispositus ad concupiscendum, concupiscat. Unde etiam frequentius ex iracundis nascuntur iracundi quam ex concupiscentibus concupiscentes. Quod autem provenit ex naturali corporis dispositione, reputatur magis venia dignum. Tertio, quia ira quaerit manifeste operari. Sed concupiscentia quaerit latebras, et dolose subintrat. Quarto, quia concupiscens delectabiliter operatur, sed iratus quasi quadam tristitia praecedente coactus. Alio modo potest considerari peccatum incontinentiae quantum ad malum in quod quis incidit a ratione discedens. Et sic incontinentia irae est, ut plurimum, gravior, quia ducit in ea quae pertinent ad proximi nocumentum.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 ad 1"><a name="45314"><span class="ref">[45314] IIª-IIae, q. 156 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod difficilius est assidue pugnare contra delectationem quam contra iram, quia concupiscentia est magis continua, sed ad horam difficilius est resistere irae, propter eius impetum.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 ad 2"><a name="45315"><span class="ref">[45315] IIª-IIae, q. 156 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod concupiscentia dicitur esse sine ratione, non quia totaliter auferat iudicium rationis, sed quia in nullo procedit secundum iudicium rationis. Et ex hoc est turpior.</p><p title="II-II q. 156 a. 4 ad 3"><a name="45316"><span class="ref">[45316] IIª-IIae, q. 156 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ratio illa procedit ex parte eorum in quae incontinens deducitur.</p></div></div><div class="q" id="q157"><h2>Quaestio 157</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 157 pr."><a name="45317"><span class="ref">[45317] IIª-IIae, q. 157 pr.</span></a> Deinde considerandum est de clementia et mansuetudine, et vitiis oppositis. Circa ipsas autem virtutes quaeruntur quatuor. Primo, utrum clementia et mansuetudo sint idem. Secundo, utrum utraque earum sit virtus. Tertio, utrum utraque earum sit pars temperantiae. Quarto, de comparatione earum ad alias virtutes.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 157 a. 1 arg. 1"><a name="45318"><span class="ref">[45318] IIª-IIae, q. 157 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod clementia et mansuetudo sint penitus idem. Mansuetudo enim est moderativa irarum, ut philosophus dicit, in IV Ethic. Ira autem est appetitus vindictae. <i>Cum ergo clementia sit lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis poenis</i>, ut Seneca dicit, in II de clementia; per poenas autem fit vindicta, videtur quod clementia et mansuetudo sint idem.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 arg. 2"><a name="45319"><span class="ref">[45319] IIª-IIae, q. 157 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Tullius dicit, in II Rhet., quod <i>clementia est virtus per quam animus concitatus in odium alicuius, benignitate retinetur</i>, et sic videtur quod clementia sit moderativa odii. Sed odium, ut Augustinus dicit, causatur ab ira, circa quam est mansuetudo. Ergo videtur quod mansuetudo et clementia sint idem.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 arg. 3"><a name="45320"><span class="ref">[45320] IIª-IIae, q. 157 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, idem vitium non contrariatur diversis virtutibus. Sed idem vitium opponitur mansuetudini et clementiae, scilicet crudelitas. Ergo videtur quod mansuetudo et clementia sint penitus idem.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 s. c."><a name="45321"><span class="ref">[45321] IIª-IIae, q. 157 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod secundum praedictam definitionem Senecae, clementia est lenitas superioris adversus inferiorem. Mansuetudo autem non solum est superioris ad inferiorem, sed cuiuslibet ad quemlibet. Ergo mansuetudo et clementia non sunt penitus idem.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 co."><a name="45322"><span class="ref">[45322] IIª-IIae, q. 157 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dicitur in II Ethic., virtus moralis consistit circa passiones et actiones. Passiones autem interiores sunt actionum exteriorum principia, aut etiam impedimenta. Et ideo virtutes quae moderantur passiones quodammodo concurrunt in eundem effectum cum virtutibus quae moderantur actiones, licet specie differant. Sicut ad iustitiam proprie pertinet cohibere hominem a furto, ad quod aliquis inclinatur per inordinatum amorem vel concupiscentiam pecuniae, quae moderantur per liberalitatem, et ideo liberalitas concurrit cum iustitia in hoc effectu qui est abstinere a furto. Et hoc etiam considerandum est in proposito. Nam ex passione irae provocatur aliquis ad hoc quod graviorem inferat poenam. Ad clementiam autem pertinet directe quod sit diminutiva poenarum, quod quidem impediri posset per excessum irae. Et ideo mansuetudo, inquantum refrenat impetum irae, concurrit in eundem effectum cum clementia. Differunt tamen ab invicem, inquantum clementia est moderativa exterioris punitionis, mansuetudo autem proprie diminuit passionem irae.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 ad 1"><a name="45323"><span class="ref">[45323] IIª-IIae, q. 157 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod mansuetudo proprie respicit ipsum vindictae appetitum. Sed clementia respicit ipsas poenas quae exterius adhibentur ad vindictam.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 ad 2"><a name="45324"><span class="ref">[45324] IIª-IIae, q. 157 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod affectus hominis inclinatur ad minorationem eorum quae homini per se non placent. Ex hoc autem quod aliquis amat aliquem, contingit quod non placet ei per se poena eius, sed solum in ordine ad aliud, puta ad iustitiam, vel ad correctionem eius qui punitur. Et ideo ex amore provenit quod aliquis sit promptus ad diminuendum poenas, quod pertinet ad clementiam, et ex odio impeditur talis diminutio. Et propter hoc Tullius dicit quod animus concitatus in odium, scilicet ad gravius puniendum, per clementiam retinetur, ne scilicet acriorem poenam inferat, non quod clementia sit directe odii moderativa, sed poenae.</p><p title="II-II q. 157 a. 1 ad 3"><a name="45325"><span class="ref">[45325] IIª-IIae, q. 157 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod mansuetudini, quae est directe circa iras proprie opponitur vitium iracundiae, quod importat excessum irae. Sed crudelitas importat excessum in puniendo. Unde dicit Seneca, in II de Clem., quod <i>crudeles vocantur qui puniendi causam habent, modum non habent</i>. Qui autem in poenis hominum propter se delectantur, etiam sine causa, possunt dici saevi vel feri, quasi affectum humanum non habentes, ex quo naturaliter homo diligit hominem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 157 a. 2 arg. 1"><a name="45326"><span class="ref">[45326] IIª-IIae, q. 157 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod neque clementia neque mansuetudo sit virtus. Nulla enim virtus alteri virtuti opponitur. Sed utraque videtur opponi severitati, quae est quaedam virtus. Ergo neque clementia neque mansuetudo est virtus.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 arg. 2"><a name="45327"><span class="ref">[45327] IIª-IIae, q. 157 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, virtus corrumpitur per superfluum et diminutum. Sed tam clementia quam mansuetudo in diminutione quadam consistunt, nam clementia est diminutiva poenarum, mansuetudo autem est diminutiva irae. Ergo neque clementia neque mansuetudo est virtus.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 arg. 3"><a name="45328"><span class="ref">[45328] IIª-IIae, q. 157 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, mansuetudo, sive mititas, ponitur, Matth. V, inter beatitudines; et inter fructus, Galat. V. Sed virtutes differunt et a beatitudinibus et a fructibus. Ergo non continetur sub virtute.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 s. c."><a name="45329"><span class="ref">[45329] IIª-IIae, q. 157 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Seneca dicit, in II de Clem., <i>clementiam et mansuetudinem omnes boni viri praestabunt</i>. Sed virtus est proprie quae pertinet ad bonos viros, nam <i>virtus est quae bonum facit habentem, et opus eius bonum reddit</i>, ut dicitur in II Ethic. Ergo clementia et mansuetudo sunt virtutes.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 co."><a name="45330"><span class="ref">[45330] IIª-IIae, q. 157 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ratio virtutis moralis consistit in hoc quod appetitus rationi subdatur, ut patet per philosophum, in I Ethic. Hoc autem servatur tam in clementia quam in mansuetudine, nam clementia in diminuendo poenas aspicit ad rationem, ut Seneca dicit, in II de Clem.; similiter etiam mansuetudo secundum rationem rectam moderatur iras, ut dicitur in IV Ethic. Unde manifestum est quod tam clementia quam mansuetudo est virtus.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 ad 1"><a name="45331"><span class="ref">[45331] IIª-IIae, q. 157 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod mansuetudo non directe opponitur severitati, nam mansuetudo est circa iras, severitas autem attenditur circa exteriorem inflictionem poenarum. Unde secundum hoc, videretur magis opponi clementiae, quae etiam circa exteriorem punitionem consideratur, ut dictum est. Non tamen opponitur, eo quod utrumque est secundum rationem rectam. Nam severitas inflexibilis est circa inflictionem poenarum quando hoc recta ratio requirit, clementia autem diminutiva est poenarum etiam secundum rationem rectam, quando scilicet oportet, et in quibus oportet. Et ideo non sunt opposita, quia non sunt circa idem.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 ad 2"><a name="45332"><span class="ref">[45332] IIª-IIae, q. 157 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, secundum philosophum, in IV Ethic., <i>habitus qui medium tenet in ira, est innominatus; et ideo virtus nominatur a diminutione irae, quae significatur nomine mansuetudinis</i>, eo quod virtus propinquior est diminutioni quam superabundantiae, propter hoc quod naturalius est homini appetere vindictam iniuriarum illatarum quam ab hoc deficere; quia <i>vix alicui nimis parvae videntur iniuriae sibi illatae</i>, ut dicit Sallustius. Clementia autem est diminutiva poenarum, non quidem in respectu ad id quod est secundum rationem rectam, sed in respectu ad id quod est secundum legem communem, quam respicit iustitia legalis, sed propter aliqua particularia considerata, clementia diminuit poenas, quasi decernens hominem non esse magis puniendum. Unde dicit Seneca, in II de Clem., <i>clementia hoc primum praestat, ut quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiat, venia vero debitae poenae remissio est</i>. Ex quo patet quod clementia comparatur ad severitatem sicut epieikeia ad iustitiam legalem, cuius pars est severitas quantum ad inflictionem poenarum secundum legem. Differt tamen clementia ab epieikeia, ut infra dicetur.</p><p title="II-II q. 157 a. 2 ad 3"><a name="45333"><span class="ref">[45333] IIª-IIae, q. 157 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod beatitudines sunt actus virtutum, fructus autem sunt delectationes de actibus virtutum. Et ideo nihil prohibet mansuetudinem poni et virtutem et beatitudinem et fructum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 157 a. 3 arg. 1"><a name="45334"><span class="ref">[45334] IIª-IIae, q. 157 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod praedictae virtutes non sint partes temperantiae. Clementia enim est diminutiva poenarum, ut dictum est. Hoc autem philosophus, in V Ethic., attribuit epieikeiae, quae pertinet ad iustitiam, ut supra habitum est. Ergo videtur quod clementia non sit pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 arg. 2"><a name="45335"><span class="ref">[45335] IIª-IIae, q. 157 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, temperantia est circa concupiscentias. Mansuetudo autem et clementia non respiciunt concupiscentias, sed magis iram et vindictam. Non ergo debent poni partes temperantiae.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 arg. 3"><a name="45336"><span class="ref">[45336] IIª-IIae, q. 157 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, Seneca dicit, in II de Clem., <i>cui voluptati saevitia est, possumus insaniam vocare</i>. Hoc autem opponitur clementiae et mansuetudini. Cum ergo insania opponatur prudentiae, videtur quod clementia et mansuetudo sint partes prudentiae, magis quam temperantiae.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 s. c."><a name="45337"><span class="ref">[45337] IIª-IIae, q. 157 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Seneca dicit, in II de Clem., quod <i>clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi</i>. Tullius etiam ponit clementiam partem temperantiae.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 co."><a name="45338"><span class="ref">[45338] IIª-IIae, q. 157 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod partes assignantur virtutibus principalibus secundum quod imitantur ipsas in aliquibus materiis secundariis, quantum ad modum ex quo principaliter dependet laus virtutis, unde et nomen accipit, sicut modus et nomen iustitiae in quadam aequalitate consistit; fortitudinis autem in quadam firmitate; temperantiae autem in quadam refrenatione, inquantum scilicet refrenat concupiscentias vehementissimas delectationum tactus. Clementia autem et mansuetudo similiter in quadam refrenatione consistit, quia scilicet clementia est diminutiva poenarum, mansuetudo vero est mitigativa irae, ut ex dictis patet. Et ideo tam clementia quam mansuetudo adiunguntur temperantiae sicut virtuti principali. Et secundum hoc ponuntur partes ipsius.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 ad 1"><a name="45339"><span class="ref">[45339] IIª-IIae, q. 157 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in diminutione poenarum duo sunt consideranda. Quorum unum est quod diminutio poenarum fiat secundum intentionem legislatoris, licet non secundum verba legis. Et secundum hoc, pertinet ad epieikeiam. Aliud autem est quaedam moderatio affectus, ut homo non utatur sua potestate in inflictione poenarum. Et hoc proprie pertinet ad clementiam, propter quod Seneca dicit quod est temperantia animi in potestate ulciscendi. Et haec quidem moderatio animi provenit ex quadam dulcedine affectus, qua quis abhorret omne illud quod potest alium tristare. Et ideo dicit Seneca quod <i>clementia est quaedam lenitas animi</i>. Nam e contrario austeritas animi videtur esse in eo qui non veretur alios contristare.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 ad 2"><a name="45340"><span class="ref">[45340] IIª-IIae, q. 157 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod adiunctio virtutum secundariarum ad principales magis attenditur secundum modum virtutis, qui est quasi quaedam forma eius, quam secundum materiam. Mansuetudo autem et clementia conveniunt cum temperantia in modo, ut dictum est, licet non conveniant in materia.</p><p title="II-II q. 157 a. 3 ad 3"><a name="45341"><span class="ref">[45341] IIª-IIae, q. 157 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod insania dicitur per corruptionem sanitatis. Sicut autem sanitas corporalis corrumpitur per hoc quod corpus recedit a debita complexione humanae speciei, ita etiam insania secundum animam accipitur per hoc quod anima humana recedit a debita dispositione humanae speciei. Quod quidem contingit et secundum rationem, puta cum aliquis usum rationis amittit, et quantum ad vim appetitivam, puta cum aliquis amittit affectum humanum, secundum quem homo naturaliter est omni homini amicus, ut dicitur in VIII Ethic. Insania autem quae excludit usum rationis, opponitur prudentiae. Sed quod aliquis delectetur in poenis hominum, dicitur esse insania, quia per hoc videtur homo privatus affectu humano, quem sequitur clementia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 157 a. 4 arg. 1"><a name="45342"><span class="ref">[45342] IIª-IIae, q. 157 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod clementia et mansuetudo sint potissimae virtutes. Laus enim virtutis praecipue consistit ex hoc quod ordinat hominem ad beatitudinem, quae in Dei cognitione consistit. Sed mansuetudo maxime ordinat hominem ad Dei cognitionem, dicitur enim Iac. I, <i>in mansuetudine suscipite insitum verbum</i>; et Eccli. V, <i>esto mansuetus ad audiendum verbum Dei</i>; et Dionysius dicit, in epistola ad Demophil., <i>Moysen propter multam mansuetudinem Dei apparitione dignum habitum</i>. Ergo mansuetudo est potissima virtutum.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 arg. 2"><a name="45343"><span class="ref">[45343] IIª-IIae, q. 157 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, tanto virtus aliqua potior esse videtur, quanto magis acceptatur a Deo et ab hominibus. Sed mansuetudo maxime videtur acceptari a Deo, dicitur enim Eccli. I, quod <i>beneplacitum est Deo fides et mansuetudo</i>. Unde et specialiter ad suae mansuetudinis imitationem Christus nos invitat, dicens, <i>discite a me, quia mitis sum et humilis corde</i>, et Hilarius dicit quod <i>per mansuetudinem mentis nostrae habitat Christus in nobis</i>. Est etiam hominibus acceptissima, unde dicitur Eccli. III, <i>fili, in mansuetudine perfice opera tua, et super hominum gloria diligeris</i>. Propter quod et Proverb. XX dicitur quod <i>clementia thronus regius roboratur</i>. Ergo mansuetudo et clementia sunt potissimae virtutes.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 arg. 3"><a name="45344"><span class="ref">[45344] IIª-IIae, q. 157 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Serm. domini in monte, quod <i>mites sunt qui cedunt improbitatibus, et non resistunt in malo, sed vincunt in bono malum</i>. Hoc autem videtur pertinere ad misericordiam vel pietatem, quae videtur esse potissima virtutum, quia super illud I ad Tim. IV, pietas ad omnia utilis est, dicit Glossa Ambrosii quod <i>omnis summa religionis Christianae in pietate consistit</i>. Ergo mansuetudo et clementia sunt maximae virtutes.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 s. c."><a name="45345"><span class="ref">[45345] IIª-IIae, q. 157 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est, quia non ponuntur virtutes principales, sed adiunguntur alteri virtuti quasi principaliori.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 co."><a name="45346"><span class="ref">[45346] IIª-IIae, q. 157 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nihil prohibet aliquas virtutes non esse potissimas simpliciter nec quoad omnia, sed secundum quid et in aliquo genere. Non est autem possibile quod clementia et mansuetudo sint potissimae virtutes simpliciter. Quia laus earum attenditur in hoc quod retrahunt a malo, inquantum scilicet diminuunt iram vel poenam. Perfectius autem est consequi bonum quam carere malo. Et ideo virtutes quae simpliciter ordinant in bonum, sicut fides, spes, caritas, et etiam prudentia et iustitia, sunt simpliciter maiores virtutes quam clementia et mansuetudo. Sed secundum quid, nihil prohibet mansuetudinem et clementiam habere quandam excellentiam inter virtutes quae resistunt affectionibus pravis. Nam ira, quam mitigat mansuetudo, propter suum impetum maxime impedit animum hominis ne libere iudicet veritatem. Et propter hoc, mansuetudo maxime facit hominem esse compotem sui, unde dicitur Eccli. X, <i>fili, in mansuetudine serva animam tuam</i>. Quamvis concupiscentiae delectationum tactus sint turpiores, et magis continue infestent, propter quod temperantia magis ponitur virtus principalis, ut ex dictis patet. Clementia vero, in hoc quod diminuit poenas, maxime videtur accedere ad caritatem, quae est potissima virtutum, per quam bona operamur ad proximos et eorum mala impedimus.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 ad 1"><a name="45347"><span class="ref">[45347] IIª-IIae, q. 157 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod mansuetudo praeparat hominem ad Dei cognitionem removendo impedimentum. Et hoc dupliciter. Primo quidem faciendo hominem compotem sui per diminutionem irae, ut dictum est. Alio modo, quia ad mansuetudinem pertinet quod homo non contradicat verbis veritatis, quod plerumque aliqui faciunt ex commotione irae. Et ideo Augustinus dicit, in II de Doct. Christ., quod <i>mitescere est non contradicere divinae Scripturae, sive intellectae, si aliqua vitia nostra percutit; sive non intellectae, quasi nos melius et verius sapere et praecipere possemus</i>.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 ad 2"><a name="45348"><span class="ref">[45348] IIª-IIae, q. 157 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod mansuetudo et clementia reddunt hominem Deo et hominibus acceptum, secundum quod concurrunt in eundem effectum cum caritate, quae est maxima virtutum, scilicet in subtrahendo mala proximorum.</p><p title="II-II q. 157 a. 4 ad 3"><a name="45349"><span class="ref">[45349] IIª-IIae, q. 157 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod misericordia et pietas conveniunt quidem cum mansuetudine et clementia, inquantum concurrunt in eundem effectum, qui est prohibere mala proximorum. Differunt tamen quantum ad motivum. Nam pietas removet mala proximorum ex reverentia quam habet ad aliquem superiorem, puta Deum vel parentem. Misericordia vero removet mala proximorum ex hoc quod in eis aliquis contristatur inquantum aestimat eas ad se pertinere, ut supra dictum est, quod provenit ex amicitia, quae facit amicos de eisdem gaudere et tristari. Mansuetudo vero hoc facit inquantum removet iram incitantem ad vindictam. Clementia vero hoc facit ex animi lenitate, inquantum iudicat esse aequum ut aliquis non amplius puniatur.</p></div></div><div class="q" id="q158"><h2>Quaestio 158</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 158 pr."><a name="45350"><span class="ref">[45350] IIª-IIae, q. 158 pr.</span></a> Deinde considerandum est de vitiis oppositis. Et primo, de iracundia, quae opponitur mansuetudini; secundo, de crudelitate, quae opponitur clementiae. Circa iracundiam quaeruntur octo. Primo, utrum irasci possit aliquando esse licitum. Secundo, utrum ira sit peccatum. Tertio, utrum sit peccatum mortale. Quarto, utrum sit gravissimum peccatorum. Quinto, de speciebus irae. Sexto, utrum ira sit vitium capitale. Septimo, quae sint filiae eius. Octavo, utrum habeat vitium oppositum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 158 a. 1 arg. 1"><a name="45351"><span class="ref">[45351] IIª-IIae, q. 158 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod irasci non possit esse licitum. Hieronymus enim, exponens illud Matth. V, <i>qui irascitur fratri suo</i> etc., dicit, <i>in quibusdam codicibus additur, sine causa, ceterum in veris definita sententia est, et ira penitus tollitur</i>. Ergo irasci nullo modo est licitum.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 arg. 2"><a name="45352"><span class="ref">[45352] IIª-IIae, q. 158 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, secundum Dionysium, IV cap. de Div. Nom., <i>malum animae est sine ratione esse</i>. Sed ira semper est sine ratione. Dicit enim philosophus, in VII Ethic., quod <i>ira non perfecte audit rationem</i>. Et Gregorius dicit, V Moral., quod <i>cum tranquillitatem mentis ira diverberat, dilaniatam quodammodo scissamque perturbat</i>. Et Cassianus dicit, in libro de institutis coenobiorum, <i>qualibet ex causa iracundiae motus effervens, excaecat oculum cordis</i>. Ergo irasci semper est malum.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 arg. 3"><a name="45353"><span class="ref">[45353] IIª-IIae, q. 158 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, ira est appetitus vindictae, ut dicit Glossa super Levit. XIX, <i>non oderis fratrem tuum in corde tuo</i>. Sed appetere ultionem non videtur esse licitum, sed hoc Deo est reservandum, secundum illud Deut. XXXII, <i>mea est ultio</i>. Ergo videtur quod irasci semper sit malum.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 arg. 4"><a name="45354"><span class="ref">[45354] IIª-IIae, q. 158 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, omne illud quod abducit nos a divina similitudine, est malum. Sed irasci semper abducit nos a divina similitudine, quia Deus cum tranquillitate iudicat, ut habetur Sap. XII. Ergo irasci semper est malum.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 s. c."><a name="45355"><span class="ref">[45355] IIª-IIae, q. 158 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Chrysostomus dicit, super Matth., <i>qui sine causa irascitur, reus erit, qui vero cum causa, non erit reus. Nam si ira non fuerit, nec doctrina proficit, nec iudicia stant, nec crimina compescuntur</i>. Ergo irasci non semper est malum.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 co."><a name="45356"><span class="ref">[45356] IIª-IIae, q. 158 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ira, proprie loquendo, est passio quaedam appetitus sensitivi, a qua vis irascibilis denominatur, ut supra habitum est, cum de passionibus ageretur. Est autem hoc considerandum circa passiones animae, quod dupliciter in eis potest malum inveniri. Uno modo, ex ipsa specie passionis. Quae quidem consideratur secundum obiectum passionis. Sicut invidia secundum suam speciem importat quoddam malum, est enim tristitia de bono aliorum, quod secundum se rationi repugnat. Et ideo invidia, mox nominata, sonat aliquid mali, ut philosophus dicit, in II Ethic. Hoc autem non convenit irae, quae est appetitus vindictae, potest enim vindicta et bene et male appeti. Alio modo invenitur malum in aliqua passione secundum quantitatem ipsius, idest secundum superabundantiam vel defectum ipsius. Et sic potest malum in ira inveniri, quando scilicet aliquis irascitur plus vel minus, praeter rationem rectam. Si autem aliquis irascatur secundum rationem rectam, tunc irasci est laudabile.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 ad 1"><a name="45357"><span class="ref">[45357] IIª-IIae, q. 158 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Stoici iram et omnes alias passiones nominabant affectus quosdam praeter ordinem rationis existentes, et secundum hoc, ponebant iram et omnes alias passiones esse malas, ut supra dictum est, cum de passionibus ageretur. Et secundum hoc accipit iram Hieronymus, loquitur enim de ira qua quis irascitur contra proximum quasi malum eius intendens. Sed secundum Peripateticos, quorum sententiam magis approbat Augustinus, in IX de Civ. Dei, ira et aliae passiones animae dicuntur motus appetitus sensitivi, sive sint moderatae secundum rationem sive non. Et secundum hoc, ira non semper est mala.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 ad 2"><a name="45358"><span class="ref">[45358] IIª-IIae, q. 158 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ira dupliciter se potest habere ad rationem. Uno quidem modo, antecedenter. Et sic trahit rationem a sua rectitudine, unde habet rationem mali. Alio modo, consequenter prout scilicet appetitus sensitivus movetur contra vitia secundum ordinem rationis. Et haec ira est bona, quae dicitur ira per zelum. Unde Gregorius dicit, in V Moral., <i>curandum summopere est ne ira, quae ut instrumentum virtutis assumitur, menti dominetur, ne quasi domina praeeat, sed velut ancilla ad obsequium parata, a rationis tergo nunquam recedat</i>. Haec autem ira, etsi in ipsa executione actus iudicium rationis aliqualiter impediat, non tamen rectitudinem rationis tollit. Unde Gregorius, ibidem, dicit quod <i>ira per zelum turbat rationis oculum, sed ira per vitium excaecat</i>. Non autem est contra rationem virtutis ut intermittatur deliberatio rationis in executione eius quod est a ratione deliberatum. Quia etiam ars impediretur in suo actu si, dum debet agere, deliberaret de agendis.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 ad 3"><a name="45359"><span class="ref">[45359] IIª-IIae, q. 158 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod appetere vindictam propter malum eius qui puniendus est, illicitum est. Sed appetere vindictam propter vitiorum correctionem et bonum iustitiae conservandum, laudabile est. Et in hoc potest tendere appetitus sensitivus inquantum movetur a ratione. Et dum vindicta secundum ordinem iudicii fit, a Deo fit, cuius minister est potestas puniens, ut dicitur Rom. XIII.</p><p title="II-II q. 158 a. 1 ad 4"><a name="45360"><span class="ref">[45360] IIª-IIae, q. 158 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod Deo assimilari possumus et debemus in appetitu boni, sed in modo appetendi ei omnino assimilari non possumus; quia in Deo non est appetitus sensitivus, sicut in nobis, cuius motus debet rationi deservire. Unde Gregorius dicit, in V Moral., quod <i>tunc robustius ratio contra vitia erigitur, cum ira subdita rationi famulatur</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 158 a. 2 arg. 1"><a name="45361"><span class="ref">[45361] IIª-IIae, q. 158 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod ira non sit peccatum. Peccando enim demeremur. <i>Sed passionibus non demeremur, sicut neque vituperamur</i>, ut dicitur in II Ethic. Ergo nulla passio est peccatum. Ira autem est passio, ut supra habitum est, cum de passionibus ageretur. Ergo ira non est peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 arg. 2"><a name="45362"><span class="ref">[45362] IIª-IIae, q. 158 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, in omni peccato est conversio ad aliquod commutabile bonum. Sed per iram non convertitur aliquis ad aliquod bonum commutabile, sed in malum alicuius. Ergo ira non est peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 arg. 3"><a name="45363"><span class="ref">[45363] IIª-IIae, q. 158 a. 2 arg. 3</span></a> <i>Praeterea, nullus peccat in eo quod vitare non potest</i>, ut Augustinus dicit. Sed iram homo vitare non potest, quia super illud Psalmi, <i>irascimini et nolite peccare</i>, dicit Glossa quod motus irae non est in potestate nostra. Philosophus etiam dicit, in VII Ethic., quod iratus cum tristitia operatur, tristitia autem est contraria voluntati. Ergo ira non est peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 arg. 4"><a name="45364"><span class="ref">[45364] IIª-IIae, q. 158 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, peccatum est contra naturam, ut Damascenus dicit, in II libro. Sed irasci non est contra naturam hominis, cum sit actus naturalis potentiae quae est irascibilis. Unde et Hieronymus dicit, in quadam epistola, quod irasci est hominis. Ergo ira non est peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 s. c."><a name="45365"><span class="ref">[45365] IIª-IIae, q. 158 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, ad Ephes. IV, <i>omnis indignatio et ira tollatur a vobis</i>.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 co."><a name="45366"><span class="ref">[45366] IIª-IIae, q. 158 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ira, sicut dictum est, proprie nominat quandam passionem. Passio autem appetitus sensitivi intantum est bona inquantum ratione regulatur, si autem ordinem rationis excludat, est mala. Ordo autem rationis in ira potest attendi quantum ad duo. Primo quidem, quantum ad appetibile in quod tendit, quod est vindicta. Unde si aliquis appetat quod secundum ordinem rationis fiat vindicta, est laudabilis irae appetitus, et vocatur ira per zelum. Si autem aliquis appetat quod fiat vindicta qualitercumque contra ordinem rationis; puta si appetat puniri eum qui non meruit, vel ultra quam meruit, vel etiam non secundum legitimum ordinem, vel non propter debitum finem, qui est conservatio iustitiae et correctio culpae, erit appetitus irae vitiosus. Et nominatur ira per vitium. Alio modo attenditur ordo rationis circa iram quantum ad modum irascendi, ut scilicet motus irae non immoderate fervescat, nec interius nec exterius. Quod quidem si praetermittatur, non erit ira absque peccato, etiam si aliquis appetat iustam vindictam.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 ad 1"><a name="45367"><span class="ref">[45367] IIª-IIae, q. 158 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quia passio potest esse regulata ratione vel non regulata, ideo secundum passionem absolute consideratam non importatur ratio meriti vel demeriti, seu laudis vel vituperii. Secundum tamen quod est regulata ratione, potest habere rationem meritorii et laudabilis, et e contrario, secundum quod non est regulata ratione, potest habere rationem demeriti et vituperabilis. Unde et philosophus ibidem dicit quod <i>laudatur vel vituperatur qui aliqualiter irascitur</i>.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 ad 2"><a name="45368"><span class="ref">[45368] IIª-IIae, q. 158 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod iratus non appetit malum alterius propter se, sed propter vindictam, in quam convertitur appetitus eius sicut in quoddam commutabile bonum.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 ad 3"><a name="45369"><span class="ref">[45369] IIª-IIae, q. 158 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod homo est dominus suorum actuum per arbitrium rationis. Et ideo motus qui praeveniunt iudicium rationis, non sunt in potestate hominis in generali, ut scilicet nullus eorum insurgat, quamvis ratio possit quemlibet singulariter impedire ne insurgat. Et secundum hoc dicitur quod motus irae non est in potestate hominis, ita scilicet quod nullus insurgat. Quia tamen aliqualiter est in hominis potestate, non totaliter perdit rationem peccati, si sit inordinatus. Quod autem philosophus dicit, iratum cum tristitia operari, non est sic intelligendum quasi tristetur de eo quod irascitur, sed quia tristatur de iniuria quam aestimat sibi illatam, et ex hac tristitia movetur ad appetendum vindictam.</p><p title="II-II q. 158 a. 2 ad 4"><a name="45370"><span class="ref">[45370] IIª-IIae, q. 158 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod irascibilis in homine naturaliter subiicitur rationi. Et ideo actus eius intantum est homini naturalis inquantum est secundum rationem, inquantum vero est praeter ordinem rationis, est contra hominis naturam.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 158 a. 3 arg. 1"><a name="45371"><span class="ref">[45371] IIª-IIae, q. 158 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod omnis ira sit peccatum mortale. Dicitur enim Iob V, <i>virum stultum interficit iracundia</i>, et loquitur de interfectione spirituali, a qua peccatum mortale denominatur. Ergo ira est peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 arg. 2"><a name="45372"><span class="ref">[45372] IIª-IIae, q. 158 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil meretur damnationem aeternam nisi peccatum mortale. Sed ira meretur damnationem aeternam, dicit enim dominus, Matth. V, <i>omnis qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio</i>; ubi dicit Glossa quod <i>per illa tria</i>, quae ibi tanguntur, scilicet, <i>iudicium, Concilium et Gehennam, diversae mansiones in aeterna damnatione, pro modo peccati, singulariter exprimuntur</i>. Ergo ira est peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 arg. 3"><a name="45373"><span class="ref">[45373] IIª-IIae, q. 158 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid contrariatur caritati est peccatum mortale. Sed ira de se contrariatur caritati, ut patet per Hieronymum, super illud Matth. V, <i>qui irascitur fratri suo</i> etc., ubi dicit quod hoc est contra proximi dilectionem. Ergo ira est peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 s. c."><a name="45374"><span class="ref">[45374] IIª-IIae, q. 158 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod super illud Psalmi, <i>irascimini et nolite peccare</i>, dicit Glossa, <i>venialis est ira quae non perducitur ad effectum</i>.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 co."><a name="45375"><span class="ref">[45375] IIª-IIae, q. 158 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod motus irae potest esse inordinatus et peccatum dupliciter, sicut dictum est. Uno modo, ex parte appetibilis, utpote cum aliquis appetit iniustam vindictam. Et sic ex genere suo ira est peccatum mortale, quia contrariatur caritati et iustitiae. Potest tamen contingere quod talis appetitus sit peccatum veniale propter imperfectionem actus. Quae quidem imperfectio attenditur vel ex parte appetentis, puta cum motus irae praevenit iudicium rationis, vel etiam ex parte appetibilis, puta cum aliquis appetit in aliquo modico se vindicare, quod quasi nihil est reputandum, ita quod etiam si actu inferatur, non esset peccatum mortale; puta si aliquis parum trahat aliquem puerum per capillos, vel aliquid huiusmodi. Alio modo potest esse motus irae inordinatus quantum ad modum irascendi, utpote si nimis ardenter irascatur interius, vel si nimis exterius manifestet signa irae. Et sic ira secundum se non habet ex suo genere rationem peccati mortalis. Potest tamen contingere quod sit peccatum mortale, puta si ex vehementia irae aliquis excidat a dilectione Dei et proximi.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 ad 1"><a name="45376"><span class="ref">[45376] IIª-IIae, q. 158 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ex illa auctoritate non habetur quod omnis ira sit peccatum mortale, sed quod stulti per iracundiam spiritualiter occiduntur, inquantum scilicet, non refrenando per rationem motum irae, dilabuntur in aliqua peccata mortalia, puta in blasphemiam Dei vel in iniuriam proximi.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 ad 2"><a name="45377"><span class="ref">[45377] IIª-IIae, q. 158 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod dominus verbum illud dixit de ira, quasi superaddens ad illud verbum legis, qui occiderit, reus erit iudicio. Unde loquitur ibi dominus de motu irae quo quis appetit proximi occisionem, aut quamcumque gravem laesionem, cui appetitui si consensus rationis superveniat, absque dubio erit peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 158 a. 3 ad 3"><a name="45378"><span class="ref">[45378] IIª-IIae, q. 158 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in illo casu in quo ira contrariatur caritati, est peccatum mortale, sed hoc non semper accidit, ut ex dictis patet.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 158 a. 4 arg. 1"><a name="45379"><span class="ref">[45379] IIª-IIae, q. 158 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod ira sit gravissimum peccatum. Dicit enim Chrysostomus quod <i>nihil est turpius visu furentis, et nihil deformius severo visu, et multo magis, anima</i>. Ergo ira est gravissimum peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 arg. 2"><a name="45380"><span class="ref">[45380] IIª-IIae, q. 158 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, quanto aliquod peccatum est magis nocivum, tanto videtur esse peius, quia sicut Augustinus dicit, in Enchirid., <i>malum dicitur aliquid quod nocet</i>. Ira autem maxime nocet, quia aufert homini rationem, per quam est dominus sui ipsius; dicit enim Chrysostomus quod <i>irae et insaniae nihil est medium, sed ira temporaneus est quidam Daemon, magis autem et Daemonium habente difficilius</i>. Ergo ira est gravissimum peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 arg. 3"><a name="45381"><span class="ref">[45381] IIª-IIae, q. 158 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, interiores motus diiudicantur secundum exteriores effectus. Sed effectus irae est homicidium, quod est gravissimum peccatum. Ergo ira est gravissimum peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 s. c."><a name="45382"><span class="ref">[45382] IIª-IIae, q. 158 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod ira comparatur ad odium sicut festuca ad trabem, dicit enim Augustinus, in regula, <i>ne ira crescat in odium, et trabem faciat de festuca</i>. Non ergo ira est gravissimum peccatum.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 co."><a name="45383"><span class="ref">[45383] IIª-IIae, q. 158 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, inordinatio irae secundum duo attenditur, scilicet secundum indebitum appetibile, et secundum indebitum modum irascendi. Quantum igitur ad appetibile quod iratus appetit, videtur esse ira minimum peccatorum. Appetit enim ira malum poenae alicuius sub ratione boni quod est vindicta. Et ideo ex parte mali quod appetit, convenit peccatum irae cum illis peccatis quae appetunt malum proximi, puta cum invidia et odio, sed odium appetit absolute malum alicuius, inquantum huiusmodi; invidus autem appetit malum alterius propter appetitum propriae gloriae; sed iratus appetit malum alterius sub ratione iustae vindictae. Ex quo patet quod odium est gravius quam invidia, et invidia quam ira, quia peius est appetere malum sub ratione mali quam sub ratione boni; et peius est appetere malum sub ratione boni exterioris, quod est honor vel gloria, quam sub ratione rectitudinis iustitiae. Sed ex parte boni sub cuius ratione appetit iratus malum, convenit ira cum peccato concupiscentiae, quod tendit in aliquod bonum. Et quantum ad hoc etiam, absolute loquendo, peccatum irae videtur esse minus quam concupiscentiae, quanto melius est bonum iustitiae, quod appetit iratus, quam bonum delectabile vel utile, quod appetit concupiscens. Unde philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>incontinens concupiscentiae est turpior quam incontinens irae</i>. Sed quantum ad inordinationem quae est secundum modum irascendi, ira habet quandam excellentiam, propter vehementiam et velocitatem sui motus, secundum illud Proverb. XXVII, <i>ira non habet misericordiam, nec erumpens furor, et impetum concitati spiritus ferre quis poterit?</i> Unde Gregorius dicit, in V Moral., <i>irae suae stimulis accensum cor palpitat, corpus tremit, lingua se praepedit, facies ignescit, exasperantur oculi, et nequaquam recognoscuntur noti, ore quidem clamorem format, sed sensus quid loquitur, ignorat</i>.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 ad 1"><a name="45384"><span class="ref">[45384] IIª-IIae, q. 158 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Chrysostomus loquitur de turpitudine quantum ad gestus exteriores, qui proveniunt ex impetu irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 ad 2"><a name="45385"><span class="ref">[45385] IIª-IIae, q. 158 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa procedit secundum inordinatum motum irae, qui provenit ex eius impetu, ut dictum est.</p><p title="II-II q. 158 a. 4 ad 3"><a name="45386"><span class="ref">[45386] IIª-IIae, q. 158 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod homicidium non minus provenit ex odio vel invidia quam ex ira. Ira tamen levior est, inquantum attendit rationem iustitiae, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="II-II q. 158 a. 5 arg. 1"><a name="45387"><span class="ref">[45387] IIª-IIae, q. 158 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter determinentur species iracundiae a philosopho, in IV Ethic., ubi dicit quod iracundorum quidam sunt acuti, quidam amari, quidam difficiles sive graves. Quia secundum ipsum, amari dicuntur quorum ira difficile solvitur et multo tempore manet. Sed hoc videtur pertinere ad circumstantiam temporis. Ergo videtur quod etiam secundum alias circumstantias possunt accipi aliae species irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 arg. 2"><a name="45388"><span class="ref">[45388] IIª-IIae, q. 158 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, difficiles, sive graves, dicit esse <i>quorum ira non commutatur sine cruciatu vel punitione</i>. Sed hoc etiam pertinet ad insolubilitatem irae. Ergo videtur quod idem sint difficiles et amari.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 arg. 3"><a name="45389"><span class="ref">[45389] IIª-IIae, q. 158 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, dominus, Matth. V, ponit tres gradus irae, cum dicit, <i>qui irascitur fratri suo; et, qui dixerit fratri suo, raca; et, qui dixerit fratri suo, fatue</i> qui quidem gradus ad praedictas species non referuntur. Ergo videtur quod praedicta divisio irae non sit conveniens.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 s. c."><a name="45390"><span class="ref">[45390] IIª-IIae, q. 158 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius Nyssenus dicit quod tres sunt irascibilitatis species, scilicet ira quae vocatur fellea; et mania, quae dicitur insania; et furor. Quae tria videntur esse eadem tribus praemissis, nam iram felleam dicit esse quae principium et motum habet, quod philosophus attribuit acutis; maniam vero dicit esse iram quae permanet et in vetustatem devenit, quod philosophus attribuit amaris; furorem autem dicit esse iram quae observat tempus in supplicium, quod philosophus attribuit difficilibus. Et eandem etiam divisionem ponit Damascenus, in II libro. Ergo praedicta philosophi distinctio est conveniens.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 co."><a name="45391"><span class="ref">[45391] IIª-IIae, q. 158 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod praedicta distinctio potest referri vel ad passionem irae, vel etiam ad ipsum peccatum irae. Quomodo autem referatur ad passionem irae, supra habitum est, cum de passione irae ageretur. Et sic praecipue videtur poni a Gregorio Nysseno et Damasceno. Nunc autem oportet accipere distinctionem harum specierum secundum quod pertinent ad peccatum irae, prout ponitur a philosopho. Potest enim inordinatio irae ex duobus attendi. Primo quidem, ex ipsa irae origine. Et hoc pertinet ad acutos, qui nimis cito irascuntur, et ex qualibet levi causa. Alio modo, ex ipsa irae duratione, eo scilicet quod ira nimis perseverat. Quod quidem potest esse dupliciter. Uno modo, quia causa irae, scilicet iniuria illata, nimis manet in memoria hominis, unde ex hoc homo diutinam tristitiam concipit; et ideo sunt sibi ipsis graves et amari. Alio modo contingit ex parte ipsius vindictae, quam aliquis obstinato appetitu quaerit et hoc pertinet ad difficiles sive graves, qui non dimittunt iram quousque puniant.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 ad 1"><a name="45392"><span class="ref">[45392] IIª-IIae, q. 158 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in speciebus praedictis non principaliter consideratur tempus, sed facilitas hominis ad iram, vel firmitas in ira.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 ad 2"><a name="45393"><span class="ref">[45393] IIª-IIae, q. 158 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod utrique, scilicet amari et difficiles, habent iram diuturnam, sed propter aliam causam. Nam amari habent iram permanentem propter permanentiam tristitiae, quam interius tenent clausam, et quia non prorumpunt ad exteriora iracundiae signa, non possunt persuaderi ab aliis; nec ex seipsis recedunt ab ira, nisi prout diuturnitate temporis tristitia aboletur, et sic deficit ira. Sed in difficilibus est ira diuturna propter vehemens desiderium vindictae. Et ideo tempore non digeritur, sed per solam punitionem quiescit.</p><p title="II-II q. 158 a. 5 ad 3"><a name="45394"><span class="ref">[45394] IIª-IIae, q. 158 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod gradus irae quos dominus ponit, non pertinent ad diversas irae species, sed accipiuntur secundum processum humani actus. In quibus primo aliquid in corde concipitur. Et quantum ad hoc dicit, <i>qui irascitur fratri suo</i>. Secundum autem est cum per aliqua signa exteriora manifestatur exterius, etiam antequam prorumpat in effectum. Et quantum ad hoc dicit, <i>qui dixerit fratri suo, raca</i>, quod est interiectio irascentis. Tertius gradus est quando peccatum interius conceptum ad effectum perducitur. Est autem effectus irae nocumentum alterius sub ratione vindictae. Minimum autem nocumentorum est quod fit solo verbo. Et ideo quantum ad hoc dicit, <i>qui dixerit fratri suo, fatue</i>. Et sic patet quod secundum addit supra primum, et tertium supra utrumque. Unde si primum est peccatum mortale, in casu in quo dominus loquitur, sicut dictum est, multo magis alia. Et ideo singulis eorum ponuntur correspondentia aliqua pertinentia ad condemnationem. Sed in primo ponitur iudicium, quod minus est, quia, ut Augustinus dicit, in iudicio adhuc defensionis locus datur. In secundo vero ponit Concilium, in quo iudices inter se conferunt quo supplicio damnari oporteat. In tertio ponit Gehennam ignis, quae est certa damnatio.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="II-II q. 158 a. 6 arg. 1"><a name="45395"><span class="ref">[45395] IIª-IIae, q. 158 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod ira non debeat poni inter vitia capitalia. Ira enim ex tristitia nascitur. Sed tristitia est vitium capitale, quod dicitur acedia. Ergo ira non debet poni vitium capitale.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 arg. 2"><a name="45396"><span class="ref">[45396] IIª-IIae, q. 158 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, odium est gravius peccatum quam ira. Ergo magis debet poni vitium capitale quam ira.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 arg. 3"><a name="45397"><span class="ref">[45397] IIª-IIae, q. 158 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, super illud Proverb. XXIX, vir iracundus provocat rixas, dicit Glossa, <i>ianua est omnium vitiorum iracundia, qua clausa, virtutibus intrinsecus dabitur quies; aperta, ad omne facinus armabitur animus</i>. Nullum autem vitium capitale est principium omnium peccatorum, sed quorundam determinate. Ergo ira non debet poni inter vitia capitalia.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 s. c."><a name="45398"><span class="ref">[45398] IIª-IIae, q. 158 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius, XXXI Moral., ponit iram inter vitia capitalia.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 co."><a name="45399"><span class="ref">[45399] IIª-IIae, q. 158 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ex praemissis patet, vitium capitale dicitur ex quo multa vitia oriuntur. Habet autem hoc ira, quod ex ea multa vitia oriri possint, duplici ratione. Primo, ex parte sui obiecti, quod multum habet de ratione appetibilitatis, inquantum scilicet vindicta appetitur sub ratione iusti et honesti, quod sua dignitate allicit, ut supra habitum est. Alio modo, ex suo impetu, quo mentem praecipitat ad inordinata quaecumque agenda. Unde manifestum est quod ira est vitium capitale.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 ad 1"><a name="45400"><span class="ref">[45400] IIª-IIae, q. 158 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illa tristitia ex qua oritur ira, ut plurimum, non est acediae vitium, sed passio tristitiae, quae consequitur ex iniuria illata.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 ad 2"><a name="45401"><span class="ref">[45401] IIª-IIae, q. 158 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut ex supra dictis patet, ad rationem vitii capitalis pertinet quod habeat finem multum appetibilem, ut sic propter appetitum eius multa peccata committantur. Ira autem, quae appetit malum sub ratione boni, habet finem magis appetibilem quam odium, quod appetit malum sub ratione mali. Et ideo magis est vitium capitale ira quam odium.</p><p title="II-II q. 158 a. 6 ad 3"><a name="45402"><span class="ref">[45402] IIª-IIae, q. 158 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ira dicitur esse ianua vitiorum per accidens, scilicet removendo prohibens, idest impediendo iudicium rationis, per quod homo retrahitur a malis. Directe autem et per se est causa aliquorum specialium peccatorum, quae dicuntur filiae eius.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="II-II q. 158 a. 7 arg. 1"><a name="45403"><span class="ref">[45403] IIª-IIae, q. 158 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter assignentur sex filiae irae, quae sunt <i>rixa, tumor mentis, contumelia, clamor, indignatio, blasphemia</i>. Blasphemia enim ponitur ab Isidoro filia superbiae. Non ergo debet poni filia irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 arg. 2"><a name="45404"><span class="ref">[45404] IIª-IIae, q. 158 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, odium nascitur ex ira, ut Augustinus dicit, in regula. Ergo deberet numerari inter filias irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 arg. 3"><a name="45405"><span class="ref">[45405] IIª-IIae, q. 158 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, tumor mentis videtur idem esse quod superbia. Superbia autem non est filia alicuius vitii, sed mater omnium vitiorum, ut Gregorius dicit, XXXI Moral. Ergo tumor mentis non debet numerari inter filias irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 s. c."><a name="45406"><span class="ref">[45406] IIª-IIae, q. 158 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius, XXXI Moral., assignat has filias irae.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 co."><a name="45407"><span class="ref">[45407] IIª-IIae, q. 158 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ira potest tripliciter considerari. Uno modo, secundum quod est in corde. Et sic ex ira nascuntur duo vitia. Unum quidem ex parte eius contra quem homo irascitur, quem reputat indignum ut sibi tale quid fecerit. Et sic ponitur indignatio. Aliud autem vitium est ex parte sui ipsius, inquantum scilicet excogitat diversas vias vindictae, et talibus cogitationibus animum suum replet, secundum illud Iob XV, <i>nunquid sapiens implebit ardore stomachum suum</i>. Et sic ponitur tumor mentis. Alio modo consideratur ira secundum quod est in ore. Et sic ex ira duplex inordinatio procedit. Una quidem secundum hoc quod homo in modo loquendi iram suam demonstrat, sicut dictum est de eo qui dicit fratri suo, raca. Et sic ponitur clamor, per quem intelligitur inordinata et confusa locutio. Alia autem est inordinatio secundum quod aliquis prorumpit in verba iniuriosa. Quae quidem si sint contra Deum, erit blasphemia; si autem contra proximum, contumelia. Tertio modo consideratur ira secundum quod procedit usque ad factum. Et sic ex ira oriuntur rixae, per quas intelliguntur omnia nocumenta quae facto proximis inferuntur ex ira.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 ad 1"><a name="45408"><span class="ref">[45408] IIª-IIae, q. 158 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod blasphemia in quam aliquis prorumpit deliberata mente, procedit ex superbia hominis contra Deum se erigentis, quia, ut dicitur Eccli. X, <i>initium superbiae hominis apostatare a Deo</i>; idest, recedere a veneratione eius est prima superbiae pars, et ex hoc oritur blasphemia. Sed blasphemia in quam aliquis prorumpit ex commotione animi, procedit ex ira.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 ad 2"><a name="45409"><span class="ref">[45409] IIª-IIae, q. 158 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod odium, etsi aliquando nascatur ex ira, tamen habet aliquam priorem causam ex qua directius oritur, scilicet tristitiam, sicut e contrario amor nascitur ex delectatione. Ex tristitia autem illata quandoque in iram, quandoque in odium aliquis movetur. Unde convenientius fuit quod odium poneretur oriri ex acedia quam ex ira.</p><p title="II-II q. 158 a. 7 ad 3"><a name="45410"><span class="ref">[45410] IIª-IIae, q. 158 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod tumor mentis non accipitur hic pro superbia, sed pro quodam conatu sive audacia hominis intentantis vindictam. Audacia autem est vitium fortitudini oppositum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="II-II q. 158 a. 8 arg. 1"><a name="45411"><span class="ref">[45411] IIª-IIae, q. 158 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod non sit aliquod vitium oppositum iracundiae, proveniens ex defectu irae. Nihil enim est vitiosum per quod homo Deo similatur. Sed per hoc quod homo omnino est sine ira, similatur Deo, qui cum tranquillitate iudicat. Ergo non videtur quod sit vitiosum omnino ira carere.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 arg. 2"><a name="45412"><span class="ref">[45412] IIª-IIae, q. 158 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, defectus eius quod ad nihil est utile, non est vitiosus. Sed motus irae ad nihil est utilis, ut probat Seneca in libro quem fecit de ira. Ergo videtur quod defectus irae non sit vitiosus.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 arg. 3"><a name="45413"><span class="ref">[45413] IIª-IIae, q. 158 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, malum hominis, secundum Dionysium, est praeter rationem esse. Sed, subtracto omni motu irae, adhuc remanet integrum iudicium rationis. Ergo nullus defectus irae vitium causat.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 s. c."><a name="45414"><span class="ref">[45414] IIª-IIae, q. 158 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est quod Chrysostomus dicit, super Matth., <i>qui cum causa non irascitur, peccat. Patientia enim irrationabilis vitia seminat, negligentiam nutrit, et non solum malos, sed etiam bonos invitat ad malum</i>.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 co."><a name="45415"><span class="ref">[45415] IIª-IIae, q. 158 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ira dupliciter potest intelligi. Uno modo, simplex motus voluntatis quo aliquis non ex passione, sed ex iudicio rationis poenam infligit. Et sic defectus irae absque dubio est peccatum. Et hoc modo ira accipitur in verbis Chrysostomi, qui dicit ibidem, <i>iracundia quae cum causa est, non est iracundia, sed iudicium. Iracundia enim proprie intelligitur commotio passionis, qui autem cum causa irascitur, ira illius non est ex passione. Ideo iudicare dicitur, non irasci</i>. Alio modo accipitur ira pro motu appetitus sensitivi, qui est cum passione et transmutatione corporali. Et hic quidem motus ex necessitate consequitur in homine ad simplicem motum voluntatis, quia naturaliter appetitus inferior sequitur motum appetitus superioris, nisi aliquid repugnet. Et ideo non potest totaliter deficere motus irae in appetitu sensitivo, nisi per subtractionem vel debilitatem voluntarii motus. Et ideo ex consequenti etiam defectus passionis irae vitiosus est, sicut et defectus voluntarii motus ad puniendum secundum iudicium rationis.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 ad 1"><a name="45416"><span class="ref">[45416] IIª-IIae, q. 158 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ille qui totaliter non irascitur cum debet irasci, imitatur quidem Deum quantum ad carentiam passionis, non autem quantum ad hoc quod Deus ex iudicio punit.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 ad 2"><a name="45417"><span class="ref">[45417] IIª-IIae, q. 158 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod passio irae utilis est, sicut et omnes alii motus appetitus sensitivi, ad hoc quod homo promptius exequatur id quod ratio dictat. Alioquin, frustra esset in homine appetitus sensitivus, cum tamen natura nihil faciat frustra.</p><p title="II-II q. 158 a. 8 ad 3"><a name="45418"><span class="ref">[45418] IIª-IIae, q. 158 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in eo qui ordinate agit, iudicium rationis non solum est causa simplicis motus voluntatis, sed etiam passionis appetitus sensitivi, ut dictum est, et ideo, sicut remotio effectus est signum remotionis causae, ita etiam remotio irae est signum remotionis iudicii rationis.</p></div></div><div class="q" id="q159"><h2>Quaestio 159</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 159 pr."><a name="45419"><span class="ref">[45419] IIª-IIae, q. 159 pr.</span></a> Deinde considerandum est de crudelitate. Et circa hoc quaeruntur duo. Primo, utrum crudelitas opponatur clementiae. Secundo, de comparatione eius ad saevitiam vel feritatem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 159 a. 1 arg. 1"><a name="45420"><span class="ref">[45420] IIª-IIae, q. 159 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod crudelitas non opponatur clementiae. Dicit enim Seneca, in II de Clement., quod <i>illi vocantur crudeles qui excedunt modum in puniendo</i>, quod contrariatur iustitiae. Clementia autem non ponitur pars iustitiae, sed temperantiae. Ergo crudelitas non videtur opponi clementiae.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 arg. 2"><a name="45421"><span class="ref">[45421] IIª-IIae, q. 159 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Ierem. VI dicitur, <i>crudelis est, et non miserebitur</i>, et sic videtur quod crudelitas opponatur misericordiae. Sed misericordia non est idem clementiae, ut supra dictum est. Ergo crudelitas non opponitur clementiae.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 arg. 3"><a name="45422"><span class="ref">[45422] IIª-IIae, q. 159 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, clementia consideratur circa inflictionem poenarum, ut dictum est. Sed crudelitas consideratur etiam in subtractione beneficiorum, secundum illud Proverb. XI, <i>qui crudelis est, propinquos abiicit</i>. Ergo crudelitas non opponitur clementiae.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 s. c."><a name="45423"><span class="ref">[45423] IIª-IIae, q. 159 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Seneca, in II de Clement., quod <i>opponitur clementiae crudelitas, quae nihil aliud est quam atrocitas animi in exigendis poenis</i>.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 co."><a name="45424"><span class="ref">[45424] IIª-IIae, q. 159 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nomen crudelitatis a cruditate sumptum esse videtur. Sicut autem ea quae sunt decocta et digesta, solent habere suavem et dulcem saporem; ita illa quae sunt cruda, habent horribilem et asperum saporem. Dictum est autem supra quod clementia importat quandam animi lenitatem sive dulcedinem, per quam aliquis est diminutivus poenarum. Unde directe crudelitas clementiae opponitur.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 ad 1"><a name="45425"><span class="ref">[45425] IIª-IIae, q. 159 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut diminutio poenarum quae est secundum rationem, pertinet ad epieikeiam, sed ipsa dulcedo affectus ex qua homo ad hoc inclinatur, pertinet ad clementiam; ita etiam superexcessus poenarum, quantum ad id quod exterius agitur, pertinet ad iniustitiam; sed quantum ad austeritatem animi per quam aliquis fit promptus ad poenas augendas, pertinet ad crudelitatem.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 ad 2"><a name="45426"><span class="ref">[45426] IIª-IIae, q. 159 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod misericordia et clementia conveniunt in hoc quod utraque refugit et abhorret miseriam alienam, aliter tamen et aliter. Nam ad misericordiam pertinet miseriae subvenire per beneficii collationem, ad clementiam autem pertinet miseriam diminuere per subtractionem poenarum. Et quia crudelitas superabundantiam in exigendis poenis importat, directius opponitur clementiae quam misericordiae. Tamen, propter similitudinem harum virtutum, accipitur quandoque crudelitas pro immisericordia.</p><p title="II-II q. 159 a. 1 ad 3"><a name="45427"><span class="ref">[45427] IIª-IIae, q. 159 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod crudelitas ibi accipitur pro immisericordia, ad quam pertinet beneficia non largiri. Quamvis etiam dici possit quod ipsa beneficii subtractio quaedam poena est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 159 a. 2 arg. 1"><a name="45428"><span class="ref">[45428] IIª-IIae, q. 159 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod crudelitas a saevitia sive feritate non differat. Uni enim virtuti, ex una parte, unum vitium videtur esse oppositum. Sed clementiae per superabundantiam opponitur et crudelitas et saevitia. Ergo videtur quod saevitia et crudelitas sint idem.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 arg. 2"><a name="45429"><span class="ref">[45429] IIª-IIae, q. 159 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Isidorus dicit, in libro Etymol., quod <i>severus dicitur quasi saevus et verus, quia sine pietate tenet iustitiam</i>, et sic saevitia videtur excludere remissionem poenarum in iudiciis, quod pertinet ad pietatem. Hoc autem dictum est ad crudelitatem pertinere. Ergo crudelitas est idem quod saevitia.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 arg. 3"><a name="45430"><span class="ref">[45430] IIª-IIae, q. 159 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut virtuti opponitur aliquod vitium in excessu, ita etiam et in defectu, quod quidem contrariatur et virtuti, quae est in medio, et vitio quod est in excessu. Sed idem vitium ad defectum pertinens opponitur et crudelitati et saevitiae, videlicet remissio vel dissolutio, dicit enim Gregorius, XX Moral., <i>sit amor, sed non emolliens, sit rigor, sed non exasperans. Sit zelus, sed non immoderate saeviens, sit pietas, sed non plus quam expediat parcens</i>. Ergo saevitia est idem crudelitati.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 s. c."><a name="45431"><span class="ref">[45431] IIª-IIae, q. 159 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Seneca dicit, in II de Clement., quod <i>ille qui non laesus, nec peccatori irascitur, non dicitur crudelis, sed ferus sive saevus</i>.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 co."><a name="45432"><span class="ref">[45432] IIª-IIae, q. 159 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nomen saevitiae et feritatis a similitudine ferarum accipitur, quae etiam saevae dicuntur. Huiusmodi enim animalia nocent hominibus ut ex eorum corporibus pascantur, non ex aliqua iustitiae causa, cuius consideratio pertinet ad solam rationem. Et ideo, proprie loquendo, feritas vel saevitia dicitur secundum quam aliquis in poenis inferendis non considerat aliquam culpam eius qui punitur, sed solum hoc quod delectatur in hominum cruciatu. Et sic patet quod continetur sub bestialitate, nam talis delectatio non est humana, sed bestialis, proveniens vel ex mala consuetudine vel ex corruptione naturae, sicut et aliae huiusmodi bestiales affectiones. Sed crudelitas attendit culpam in eo qui punitur, sed excedit modum in puniendo. Et ideo crudelitas differt a saevitia sive feritate sicut malitia humana a bestialitate, ut dicitur in VII Ethic.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 ad 1"><a name="45433"><span class="ref">[45433] IIª-IIae, q. 159 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod clementia est virtus humana, unde directe sibi opponitur crudelitas, quae est malitia humana. Sed saevitia vel feritas continetur sub bestialitate. Unde non directe opponitur clementiae, sed superexcellentiori virtuti, quam philosophus vocat heroicam vel divinam, quae secundum nos videtur pertinere ad dona spiritus sancti. Unde potest dici quod saevitia directe opponitur dono pietatis.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 ad 2"><a name="45434"><span class="ref">[45434] IIª-IIae, q. 159 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod severus non dicitur simpliciter saevus, quia hoc sonat in vitium, sed dicitur saevus circa veritatem, propter aliquam similitudinem saevitiae, quae non est diminutiva poenarum.</p><p title="II-II q. 159 a. 2 ad 3"><a name="45435"><span class="ref">[45435] IIª-IIae, q. 159 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod remissio in puniendo non est vitium nisi inquantum praetermittitur ordo iustitiae, quo aliquis debet puniri propter culpam, quam excedit crudelitas. Saevitia autem penitus hunc ordinem non attendit. Unde remissio punitionis directe opponitur crudelitati, non autem saevitiae.</p></div></div><div class="q" id="q160"><h2>Quaestio 160</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 160 pr."><a name="45436"><span class="ref">[45436] IIª-IIae, q. 160 pr.</span></a> Deinde considerandum est de modestia. Et primo, de ipsa in communi; secundo, de singulis quae sub ea continentur. Circa primum quaeruntur duo. Primo, utrum modestia sit pars temperantiae. Secundo, quae sit materia modestiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 160 a. 1 arg. 1"><a name="45437"><span class="ref">[45437] IIª-IIae, q. 160 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod modestia non sit pars temperantiae. Modestia enim a modo dicitur. Sed in omnibus virtutibus requiritur modus, nam virtus ordinatur ad bonum; bonum autem, ut Augustinus dicit, in libro de natura boni, consistit in modo, specie et ordine. Ergo modestia est generalis virtus. Non ergo debet poni pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 arg. 2"><a name="45438"><span class="ref">[45438] IIª-IIae, q. 160 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, laus temperantiae praecipue videtur consistere ex quadam moderatione. Ab hac autem sumitur nomen modestiae. Ergo modestia est idem quod temperantia, et non pars eius.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 arg. 3"><a name="45439"><span class="ref">[45439] IIª-IIae, q. 160 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, modestia videtur consistere circa proximorum correctionem, secundum illud II ad Tim. II, <i>servum Dei non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati</i>. Sed correctio delinquentium est actus iustitiae vel caritatis, ut supra habitum est. Ergo videtur quod modestia magis sit pars iustitiae quam temperantiae.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 s. c."><a name="45440"><span class="ref">[45440] IIª-IIae, q. 160 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Tullius ponit modestiam partem temperantiae.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 co."><a name="45441"><span class="ref">[45441] IIª-IIae, q. 160 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, temperantia moderationem adhibet circa ea in quibus difficillimum est moderari, scilicet circa concupiscentias delectationum tactus. Ubicumque autem est aliqua virtus specialiter circa aliquod maximum, oportet esse aliam virtutem circa ea quae mediocriter se habent, eo quod oportet quantum ad omnia vitam hominis secundum virtutes regulatam esse, sicut supra dictum est quod magnificentia est circa magnos sumptus pecuniarum, praeter quam est necessaria liberalitas, quae fit circa mediocres sumptus. Unde necessarium est quod sit quaedam virtus moderativa in aliis mediocribus, in quibus non est ita difficile moderari. Et haec virtus vocatur modestia, et adiungitur temperantiae sicut principali.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 ad 1"><a name="45442"><span class="ref">[45442] IIª-IIae, q. 160 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod nomen commune quandoque appropriatur his quae sunt infima, sicut nomen commune Angelorum appropriatur infimo ordini Angelorum. Ita etiam et modus, qui communiter observatur in qualibet virtute, appropriatur specialiter virtuti quae in minimis modum ponit.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 ad 2"><a name="45443"><span class="ref">[45443] IIª-IIae, q. 160 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliqua temperatione indigent propter suam vehementiam, sicut vinum forte temperatur, sed moderatio requiritur in omnibus. Et ideo temperantia magis se habet ad passiones vehementes, modestia vero ad mediocres.</p><p title="II-II q. 160 a. 1 ad 3"><a name="45444"><span class="ref">[45444] IIª-IIae, q. 160 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod modestia ibi accipitur a modo communiter sumpto, prout requiritur in omnibus virtutibus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 160 a. 2 arg. 1"><a name="45445"><span class="ref">[45445] IIª-IIae, q. 160 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod modestia sit solum circa exteriores actiones. Interiores enim motus passionum aliis noti esse non possunt. Sed apostolus, Philipp. IV, mandat ut modestia nostra nota sit omnibus hominibus. Ergo modestia est solum circa exteriores actiones.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 arg. 2"><a name="45446"><span class="ref">[45446] IIª-IIae, q. 160 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, virtutes quae sunt circa passiones, distinguuntur a virtute iustitiae, quae est circa operationes. Sed modestia videtur esse una virtus. Si ergo est circa operationes exteriores, non erit circa aliquas interiores passiones.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 arg. 3"><a name="45447"><span class="ref">[45447] IIª-IIae, q. 160 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, nulla virtus una et eadem est circa ea quae pertinent ad appetitum, quod est proprium virtutum moralium; et circa ea quae pertinent ad cognitionem, quae est proprie virtutum intellectualium; neque etiam circa ea quae pertinent ad irascibilem, et concupiscibilem. Si ergo modestia est una virtus, non potest esse circa omnia praedicta.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 s. c."><a name="45448"><span class="ref">[45448] IIª-IIae, q. 160 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra, in omnibus praedictis oportet observari modum, a quo modestia dicitur. Ergo circa omnia praedicta est modestia.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 co."><a name="45449"><span class="ref">[45449] IIª-IIae, q. 160 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, modestia differt a temperantia in hoc quod temperantia est moderativa eorum quae difficillimum est refrenare, modestia autem est moderativa eorum quae in hoc mediocriter se habent. Diversimode autem aliqui de modestia videntur esse locuti. Ubicumque enim consideraverunt aliquam specialem rationem boni vel difficultatis in moderando, illud subtraxerunt modestiae, relinquentes modestiam circa minora. Manifestum est autem omnibus quod refrenatio delectationum tactus specialem quandam difficultatem habet. Unde omnes temperantiam a modestia distinxerunt. Sed praeter hoc, Tullius consideravit quoddam speciale bonum esse in moderatione poenarum. Et ideo etiam clementiam subtraxit modestiae, ponens modestiam circa omnia quae relinquuntur moderanda. Quae quidem videntur esse quatuor. Quorum unum est motus animi ad aliquam excellentiam, quem moderatur humilitas. Secundum autem est desiderium eorum quae pertinent ad cognitionem, et in hoc moderatur studiositas, quae opponitur curiositati. Tertium autem, quod pertinet ad corporales motus et actiones, ut scilicet decenter et honeste fiant, tam in his quae serio, quam in his quae ludo aguntur. Quartum autem est quod pertinet ad exteriorem apparatum, puta in vestibus et aliis huiusmodi. Sed circa quaedam eorum alii posuerunt quasdam speciales virtutes sicut Andronicus mansuetudinem, simplicitatem et humilitatem, et alia huiusmodi, de quibus supra dictum est. Aristoteles etiam circa delectationes ludorum posuit eutrapeliam. Quae omnia continentur sub modestia, secundum quod a Tullio accipitur. Et hoc modo modestia se habet non solum circa exteriores actiones, sed etiam circa interiores.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 ad 1"><a name="45450"><span class="ref">[45450] IIª-IIae, q. 160 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod apostolus loquitur de modestia prout est circa exteriora. Et tamen etiam interiorum moderatio manifestari potest per quaedam exteriora signa.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 ad 2"><a name="45451"><span class="ref">[45451] IIª-IIae, q. 160 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod sub modestia continentur diversae virtutes, quae a diversis assignantur. Unde nihil prohibet modestiam esse circa ea quae requirunt diversas virtutes. Et tamen non est tanta diversitas inter partes modestiae ad invicem, quanta est iustitiae, quae est circa operationes, ad temperantiam, quae est circa passiones, quia in actionibus et passionibus in quibus non est aliqua excellens difficultas ex parte materiae, sed solum ex parte moderationis, non attenditur virtus nisi una, scilicet secundum rationem moderationis.</p><p title="II-II q. 160 a. 2 ad 3"><a name="45452"><span class="ref">[45452] IIª-IIae, q. 160 a. 2 ad 3</span></a> Et per hoc etiam patet responsio ad tertium.</p></div></div><div class="q" id="q161"><h2>Quaestio 161</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 161 pr."><a name="45453"><span class="ref">[45453] IIª-IIae, q. 161 pr.</span></a> Deinde considerandum est de speciebus modestiae. Et primo, de humilitate, et superbia, quae ei opponitur; secundo, de studiositate, et curiositate sibi opposita; tertio, de modestia secundum quod est in verbis vel factis; quarto, de modestia secundum quod est circa exteriorem cultum. Circa humilitatem quaeruntur sex. Primo, utrum humilitas sit virtus. Secundo, utrum consistat in appetitu, vel in iudicio rationis. Tertio, utrum aliquis per humilitatem se debeat omnibus subiicere. Quarto, utrum sit pars modestiae vel temperantiae. Quinto, de comparatione eius ad alias virtutes. Sexto, de gradibus humilitatis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 161 a. 1 arg. 1"><a name="45454"><span class="ref">[45454] IIª-IIae, q. 161 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod humilitas non sit virtus. Virtus enim importat rationem boni. Sed humilitas videtur importare rationem mali poenalis, secundum illud Psalmi. <i>Humiliaverunt in compedibus pedes eius</i>. Ergo humilitas non est virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 arg. 2"><a name="45455"><span class="ref">[45455] IIª-IIae, q. 161 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, virtus et vitium opponuntur. Sed humilitas quandoque sonat in vitium, dicitur enim Eccli. XIX, est qui nequiter se humiliat. Ergo humilitas non est virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 arg. 3"><a name="45456"><span class="ref">[45456] IIª-IIae, q. 161 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, nulla virtus opponitur alii virtuti. Sed humilitas videtur opponi virtuti magnanimitatis, quae tendit in magna, humilitas autem ipsa refugit. Ergo videtur quod humilitas non sit virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 arg. 4"><a name="45457"><span class="ref">[45457] IIª-IIae, q. 161 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, virtus est dispositio perfecti, ut dicitur in VII Physic. Sed humilitas videtur esse imperfectorum, unde et Deo non convenit humiliari, qui nulli subiici potest. Ergo videtur quod humilitas non sit virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 arg. 5"><a name="45458"><span class="ref">[45458] IIª-IIae, q. 161 a. 1 arg. 5</span></a> <i>Praeterea, omnis virtus moralis est circa actiones vel passiones</i>, ut dicitur in II Ethic. Sed humilitas non connumeratur a philosopho inter virtutes quae sunt circa passiones, nec etiam continetur sub iustitia, quae est circa actiones. Ergo videtur quod non sit virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 s. c."><a name="45459"><span class="ref">[45459] IIª-IIae, q. 161 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Origenes dicit, exponens illud Luc. I, <i>respexit humilitatem ancillae suae, proprie in Scripturis una de virtutibus humilitas praedicatur, ait quippe salvator, discite a me, quia mitis sum et humilis corde</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 co."><a name="45460"><span class="ref">[45460] IIª-IIae, q. 161 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, cum de passionibus ageretur, bonum arduum habet aliquid unde attrahit appetitum, scilicet ipsam rationem boni, et habet aliquid retrahens, scilicet ipsam difficultatem adipiscendi, secundum quorum primum insurgit motus spei, et secundum aliud motus desperationis. Dictum est autem supra quod circa motus appetitivos qui se habent per modum impulsionis, oportet esse virtutem moralem moderantem et refrenantem, circa illos autem qui se habent per modum retractionis, oportet esse virtutem moralem firmantem et impellentem. Et ideo circa appetitum boni ardui necessaria est duplex virtus. Una quidem quae temperet et refrenet animum, ne immoderate tendat in excelsa, et hoc pertinet ad virtutem humilitatis. Alia vero quae firmat animum contra desperationem, et impellit ipsum ad prosecutionem magnorum secundum rationem rectam, et haec est magnanimitas. Et sic patet quod humilitas est quaedam virtus.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 ad 1"><a name="45461"><span class="ref">[45461] IIª-IIae, q. 161 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut Isidorus dicit, in libro Etymol., humilis dicitur quasi humi acclinis, idest, imis inhaerens. Quod quidem contingit dupliciter. Uno modo, ex principio extrinseco, puta cum aliquis ab alio deiicitur. Et sic humilitas est poena. Alio modo, a principio intrinseco. Et hoc potest fieri quandoque quidem bene, puta cum aliquis, considerans suum defectum, tenet se in infimis secundum suum modum; sicut Abraham dixit ad dominum, Gen. XVIII, <i>loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis</i>. Et hoc modo humilitas ponitur virtus. Quandoque autem potest fieri male, puta cum homo, honorem suum non intelligens, comparat se iumentis insipientibus, et fit similis illis.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 ad 2"><a name="45462"><span class="ref">[45462] IIª-IIae, q. 161 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut dictum est, humilitas, secundum quod est virtus, in sui ratione importat quandam laudabilem deiectionem ad ima. Hoc autem quandoque fit solum secundum signa exteriora, secundum fictionem. Unde haec est falsa humilitas, de qua Augustinus dicit, in quadam epistola, quod est magna superbia, quia scilicet videtur tendere ad excellentiam gloriae. Quandoque autem fit secundum interiorem motum animae. Et secundum hoc humilitas proprie ponitur virtus, quia virtus non consistit in exterioribus, sed principaliter in interiori electione mentis, ut patet per philosophum, in libro Ethicorum.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 ad 3"><a name="45463"><span class="ref">[45463] IIª-IIae, q. 161 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod humilitas reprimit appetitum, ne tendat in magna praeter rationem rectam. Magnanimitas autem animum ad magna impellit secundum rationem rectam. Unde patet quod magnanimitas non opponitur humilitati, sed conveniunt in hoc quod utraque est secundum rationem rectam.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 ad 4"><a name="45464"><span class="ref">[45464] IIª-IIae, q. 161 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod perfectum dicitur aliquid dupliciter. Uno modo, simpliciter, in quo scilicet nullus defectus invenitur, nec secundum suam naturam, nec per respectum ad aliquid aliud. Et sic solus Deus est perfectus, cui secundum naturam divinam non competit humilitas, sed solum secundum naturam assumptam. Alio modo potest dici aliquid perfectum secundum quid, puta secundum suam naturam, vel secundum statum aut tempus. Et hoc modo homo virtuosus est perfectus. Cuius tamen perfectio in comparatione ad Deum deficiens invenitur, secundum illud Isaiae XL, <i>omnes gentes, quasi non sint, sic sunt coram eo</i>. Et sic cuilibet homini potest convenire humilitas.</p><p title="II-II q. 161 a. 1 ad 5"><a name="45465"><span class="ref">[45465] IIª-IIae, q. 161 a. 1 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod philosophus intendebat agere de virtutibus secundum quod ordinantur ad vitam civilem, in qua subiectio unius hominis ad alterum secundum legis ordinem determinatur, et ideo continetur sub iustitia legali. Humilitas autem, secundum quod est specialis virtus, praecipue respicit subiectionem hominis ad Deum, propter quem etiam aliis humiliando se subiicit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 161 a. 2 arg. 1"><a name="45466"><span class="ref">[45466] IIª-IIae, q. 161 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod humilitas non consistat circa appetitum, sed magis circa iudicium rationis. Humilitas enim superbiae opponitur. Sed superbia maxime consistit in his quae pertinent ad cognitionem. Dicit enim Gregorius, XXXIV Moral., quod <i>superbia, cum exterius usque ad corpus extenditur, prius per oculos indicatur</i>; unde etiam in Psalmo dicitur, <i>domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei</i>, oculi autem maxime deserviunt cognitioni. Ergo videtur quod humilitas maxime sit circa cognitionem, quam de se aliquis aestimat parvam.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 arg. 2"><a name="45467"><span class="ref">[45467] IIª-IIae, q. 161 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Virginit., quod <i>humilitas pene tota disciplina Christiana est</i>. Nihil ergo quod in disciplina Christiana continetur, repugnat humilitati. Sed in disciplina Christiana admonemur ad appetendum meliora, secundum illud I ad Cor. XII, <i>aemulamini charismata meliora</i>. Ergo ad humilitatem non pertinet reprimere appetitum arduorum, sed magis aestimationem.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 arg. 3"><a name="45468"><span class="ref">[45468] IIª-IIae, q. 161 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, ad eandem virtutem pertinet refrenare superfluum motum, et firmare animum contra superfluam retractionem, sicut eadem fortitudo est quae refrenat audaciam, et quae firmat animum contra timorem. Sed magnanimitas firmat animum contra difficultates quae accidunt in prosecutione magnorum. Si ergo humilitas refrenaret appetitum magnorum, sequeretur quod humilitas non esset virtus distincta a magnanimitate. Quod patet esse falsum. Non ergo humilitas consistit circa appetitum magnorum, sed magis circa aestimationem.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 arg. 4"><a name="45469"><span class="ref">[45469] IIª-IIae, q. 161 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, Andronicus ponit humilitatem circa exteriorem cultum, dicit enim quod <i>humilitas est habitus non superabundans sumptibus et praeparationibus</i>. Ergo non est circa motum appetitus.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 s. c."><a name="45470"><span class="ref">[45470] IIª-IIae, q. 161 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de Poenit., quod <i>humilis est qui eligit abiici in domo domini, magis quam habitare in tabernaculis peccatorum</i>. Sed electio pertinet ad appetitum. Ergo humilitas consistit circa appetitum, magis quam circa aestimationem.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 co."><a name="45471"><span class="ref">[45471] IIª-IIae, q. 161 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, ad humilitatem proprie pertinet ut aliquis reprimat seipsum, ne feratur in ea quae sunt supra se. Ad hoc autem necessarium est ut aliquis cognoscat id in quo deficit a proportione eius quod suam virtutem excedit. Et ideo cognitio proprii defectus pertinet ad humilitatem sicut regula quaedam directiva appetitus. Sed in ipso appetitu consistit humilitas essentialiter. Et ideo dicendum est quod humilitas proprie est moderativa motus appetitus.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 ad 1"><a name="45472"><span class="ref">[45472] IIª-IIae, q. 161 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod extollentia oculorum est quoddam signum superbiae, inquantum excludit reverentiam et timorem. Consueverunt enim timentes et verecundati maxime oculos deprimere, quasi non audentes se aliis comparare. Non autem ex hoc sequitur quod humilitas essentialiter circa cognitionem consistat.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 ad 2"><a name="45473"><span class="ref">[45473] IIª-IIae, q. 161 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod tendere in aliqua maiora ex propriarum virium confidentia, humilitati contrariatur. Sed quod aliquis ex confidentia divini auxilii in maiora tendat, hoc non est contra humilitatem, praesertim cum ex hoc aliquis magis apud Deum exaltetur quod ei se magis per humilitatem subiicit. Unde Augustinus dicit, in libro de Poenit., <i>aliud est levare se ad Deum, aliud est levare se contra Deum. Qui ante illum se proiicit, ab illo erigitur, qui adversus illum se erigit, ab illo proiicitur</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 ad 3"><a name="45474"><span class="ref">[45474] IIª-IIae, q. 161 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in fortitudine invenitur eadem ratio refrenandi audaciam et firmandi animum contra timorem, utriusque enim ratio est ex hoc quod homo debet bonum rationis periculis mortis praestare. Sed in refrenando praesumptionem spei, quod pertinet ad humilitatem, et in firmando animum contra desperationem, quod pertinet ad magnanimitatem, est alia et alia ratio. Nam ratio firmandi animum contra desperationem est adeptio proprii boni, ne scilicet, desperando, homo se indignum reddat bono quod sibi competebat. Sed in reprimendo praesumptionem spei, ratio praecipua sumitur ex reverentia divina, ex qua contingit ut homo non plus sibi attribuat quam sibi competat secundum gradum quem est a Deo sortitus. Unde humilitas praecipue videtur importare subiectionem hominis ad Deum. Et propter hoc Augustinus, in libro de Serm. Dom. in monte, humilitatem, quam intelligit per paupertatem spiritus, attribuit dono timoris, quo homo Deum reveretur. Et inde est quod fortitudo aliter se habet ad audaciam quam humilitas ad spem. Nam fortitudo plus utitur audacia quam eam reprimat, unde superabundantia est ei similior quam defectus. Humilitas autem plus reprimit spem vel fiduciam de seipso quam ea utatur, unde magis opponitur sibi superabundantia quam defectus.</p><p title="II-II q. 161 a. 2 ad 4"><a name="45475"><span class="ref">[45475] IIª-IIae, q. 161 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod superabundantia in exterioribus sumptibus et praeparationibus solet ad quandam iactantiam fieri, quae per humilitatem reprimitur. Et quantum ad hoc, secundario consistit in exterioribus, prout sunt signa interioris appetitivi motus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 161 a. 3 arg. 1"><a name="45476"><span class="ref">[45476] IIª-IIae, q. 161 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod homo non debeat se omnibus per humilitatem subiicere. Quia, sicut dictum est, humilitas praecipue consistit in subiectione hominis ad Deum. Sed id quod debetur Deo, non est homini exhibendum, ut patet in omnibus actibus latriae. Ergo homo per humilitatem non debet se homini subiicere.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 arg. 2"><a name="45477"><span class="ref">[45477] IIª-IIae, q. 161 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Nat. et gratia, <i>humilitas collocanda est in parte veritatis, non in parte falsitatis</i>. Sed aliqui sunt in supremo statu, qui si se inferioribus subiicerent, absque falsitate hoc fieri non posset. Ergo homo non debet se omnibus per humilitatem subiicere.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 arg. 3"><a name="45478"><span class="ref">[45478] IIª-IIae, q. 161 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, nullus debet facere id quod vergat in detrimentum salutis alterius. Sed si aliquis per humilitatem se alteri subiiciat, quandoque hoc verget in detrimentum illius cui se subiicit, qui ex hoc superbiret vel contemneret, unde Augustinus dicit, in regula, <i>ne, dum nimium servatur humilitas, regendi frangatur auctoritas</i>. Ergo homo non debet se per humilitatem omnibus subiicere.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 s. c."><a name="45479"><span class="ref">[45479] IIª-IIae, q. 161 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Philipp. II, <i>in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 co."><a name="45480"><span class="ref">[45480] IIª-IIae, q. 161 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in homine duo possunt considerari, scilicet id quod est Dei, et id quod est hominis. Hominis autem est quidquid pertinet ad defectum, sed Dei est quidquid pertinet ad salutem et perfectionem, secundum illud Osee XIII, <i>perditio tua, Israel, ex me tantum auxilium tuum</i>. Humilitas autem, sicut dictum est, proprie respicit reverentiam qua homo Deo subiicitur. Et ideo quilibet homo, secundum id quod suum est, debet se cuilibet proximo subiicere quantum ad id quod est Dei in ipso. Non autem hoc requirit humilitas, ut aliquis id quod est Dei in seipso, subiiciat ei quod apparet esse Dei in altero. Nam illi qui dona Dei participant, cognoscunt se ea habere, secundum illud I ad Cor. II, <i>ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis</i>. Et ideo absque praeiudicio humilitatis possunt dona quae ipsi acceperunt, praeferre donis Dei quae aliis apparent collata, sicut apostolus, ad Ephes. III, dicit, <i>aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis eius</i>. Similiter etiam non hoc requirit humilitas, ut aliquis id quod est suum in seipso, subiiciat ei quod est hominis in proximo. Alioquin, oporteret ut quilibet reputaret se magis peccatorem quolibet alio, cum tamen apostolus absque praeiudicio humilitatis dicat, Galat. II, <i>nos natura Iudaei, et non ex gentibus peccatores</i>. Potest tamen aliquis reputare aliquid boni esse in proximo quod ipse non habet, vel aliquid mali in se esse quod in alio non est, ex quo potest ei se subiicere per humilitatem.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 ad 1"><a name="45481"><span class="ref">[45481] IIª-IIae, q. 161 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod non solum debemus Deum revereri in seipso, sed etiam id quod est eius debemus revereri in quolibet, non tamen eodem modo reverentiae quo reveremur Deum. Et ideo per humilitatem debemus nos subiicere omnibus proximis propter Deum, secundum illud I Pet. II, <i>subiecti estote omni humanae creaturae propter Deum</i>, latriam tamen soli Deo debemus exhibere.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 ad 2"><a name="45482"><span class="ref">[45482] IIª-IIae, q. 161 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, si nos praeferamus id quod est Dei in proximo, ei quod est proprium in nobis, non possumus incurrere falsitatem. Unde super illud Philipp. II, <i>superiores invicem arbitrantes</i>, dicit Glossa, <i>non hoc ita debemus aestimare ut nos aestimare fingamus, sed vere aestimemus posse aliquid esse occultum in alio quo nobis superior sit, etiam si bonum nostrum, quo illo videmur superiores esse, non sit occultum</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 3 ad 3"><a name="45483"><span class="ref">[45483] IIª-IIae, q. 161 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod humilitas, sicut et ceterae virtutes, praecipue interius in anima consistit. Et ideo potest homo secundum interiorem actum animae alteri se subiicere, sine hoc quod occasionem habeat alicuius quod pertineat ad detrimentum suae salutis. Et hoc est quod Augustinus dicit, in regula, <i>timore coram Deo praelatus substratus sit pedibus vestris</i>. Sed in exterioribus humilitatis actibus, sicut et in actibus ceterarum virtutum, est debita moderatio adhibenda, ne possint vergere in detrimentum alterius. Si autem aliquis quod debet faciat, et alii ex hoc occasionem sumant peccati, non imputatur humiliter agenti, quia ille non scandalizat, quamvis alter scandalizetur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 161 a. 4 arg. 1"><a name="45484"><span class="ref">[45484] IIª-IIae, q. 161 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod humilitas non sit pars modestiae vel temperantiae. Humilitas enim praecipue respicit reverentiam qua quis subiicitur Deo, ut dictum est. Sed ad virtutem theologicam pertinet quod habeat Deum pro obiecto. Ergo humilitas magis debet poni virtus theologica quam pars temperantiae seu modestiae.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 arg. 2"><a name="45485"><span class="ref">[45485] IIª-IIae, q. 161 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, temperantia est in concupiscibili. Humilitas autem videtur esse in irascibili, sicut et superbia, quae ei opponitur, cuius obiectum est arduum. Ergo videtur quod humilitas non sit pars temperantiae vel modestiae.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 arg. 3"><a name="45486"><span class="ref">[45486] IIª-IIae, q. 161 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, humilitas et magnanimitas circa eadem sunt, ut ex supra dictis patet. Sed magnanimitas non ponitur pars temperantiae, sed magis fortitudinis, ut supra habitum est. Ergo videtur quod humilitas non sit pars temperantiae vel modestiae.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 s. c."><a name="45487"><span class="ref">[45487] IIª-IIae, q. 161 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Origenes dicit, super Lucam, <i>si vis nomen huius audire virtutis, quomodo etiam a philosophis appelletur, ausculta eandem esse humilitatem quam respicit Deus, quae ab illis metriotes dicitur</i>, idest mensuratio sive moderatio, quae manifeste pertinet ad modestiam et temperantiam. Ergo humilitas est pars modestiae et temperantiae.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 co."><a name="45488"><span class="ref">[45488] IIª-IIae, q. 161 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, in assignando partes virtutibus praecipue attenditur similitudo quantum ad modum virtutis. Modus autem temperantiae, ex quo maxime laudem habet, est refrenatio vel repressio impetus alicuius passionis. Et ideo omnes virtutes refrenantes sive reprimentes impetus aliquarum affectionum, vel actiones moderantes, ponuntur partes temperantiae. Sicut autem mansuetudo reprimit motum irae, ita etiam humilitas reprimit motum spei, qui est motus spiritus in magna tendentis. Et ideo, sicut mansuetudo ponitur pars temperantiae, ita etiam humilitas. Unde et philosophus, in IV Ethic., eum qui tendit in parva secundum suum modum, dicit non esse magnanimum, sed temperatum, quem nos humilem dicere possumus. Et inter alias partes temperantiae, ratione superius dicta, continetur sub modestia, prout Tullius de ea loquitur, inquantum scilicet humilitas nihil est aliud quam quaedam moderatio spiritus. Unde et I Pet. III dicitur, <i>in incorruptibilitate quieti ac modesti spiritus</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 ad 1"><a name="45489"><span class="ref">[45489] IIª-IIae, q. 161 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod virtutes theologicae, quae sunt circa ultimum finem, qui est primum principium in appetibilibus, sunt causae omnium aliarum virtutum. Unde ex hoc quod humilitas causatur ex reverentia divina, non excluditur quin humilitas sit pars modestiae vel temperantiae.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 ad 2"><a name="45490"><span class="ref">[45490] IIª-IIae, q. 161 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod partes principalibus virtutibus assignantur, non secundum convenientiam in subiecto vel in materia, sed secundum convenientiam in modo formali, ut dictum est. Et ideo, licet humilitas sit in irascibili sicut in subiecto, ponitur tamen pars modestiae et temperantiae propter modum.</p><p title="II-II q. 161 a. 4 ad 3"><a name="45491"><span class="ref">[45491] IIª-IIae, q. 161 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet magnanimitas et humilitas in materia conveniant, differunt tamen in modo, ratione cuius magnanimitas ponitur pars fortitudinis, humilitas autem pars temperantiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="II-II q. 161 a. 5 arg. 1"><a name="45492"><span class="ref">[45492] IIª-IIae, q. 161 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod humilitas sit potissima virtutum. Dicit enim Chrysostomus, exponens illud quod dicitur Luc. XVIII de Pharisaeo et publicano, quod, <i>si mixta delictis humilitas tam facile currit ut iustitiam superbiae coniunctam transeat, si iustitiae coniunxeris eam, quo non ibit? Assistet ipsi tribunali divino in medio Angelorum</i>. Et sic patet quod humilitas praefertur iustitiae. Sed iustitia vel est praeclarissima virtutum, vel includit in se omnes virtutes, ut patet per philosophum, in V Ethic. Ergo humilitas est maxima virtutum.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 arg. 2"><a name="45493"><span class="ref">[45493] IIª-IIae, q. 161 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Verb. Dom., <i>cogitas magnam fabricam construere celsitudinis? De fundamento prius cogita humilitatis</i>. Ex quo videtur quod humilitas sit fundamentum omnium virtutum. Ergo videtur esse potior aliis.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 arg. 3"><a name="45494"><span class="ref">[45494] IIª-IIae, q. 161 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, maiori virtuti maius debetur praemium. Sed humilitati debetur maximum praemium, quia qui se humiliat, exaltabitur, ut dicitur Luc. XIV. Ergo humilitas est maxima virtutum.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 arg. 4"><a name="45495"><span class="ref">[45495] IIª-IIae, q. 161 a. 5 arg. 4</span></a> Praeterea, sicut Augustinus dicit, in libro de vera Relig., <i>tota vita Christi in terris, per hominem quem suscipere dignatus est, disciplina morum fuit</i>. Praecipue humilitatem suam imitandam proposuit. Dicens, Matth. XI, <i>discite a me, quia mitis sum et humilis corde</i>. Et Gregorius dicit, in Pastoral., quod <i>argumentum redemptionis nostrae inventa est humilitas Dei</i>. Ergo humilitas videtur esse maxima virtutum.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 s. c."><a name="45496"><span class="ref">[45496] IIª-IIae, q. 161 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod caritas praefertur omnibus virtutibus, secundum illud Coloss. III, <i>super omnia, caritatem habete</i>. Non ergo humilitas est maxima virtutum.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 co."><a name="45497"><span class="ref">[45497] IIª-IIae, q. 161 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod bonum humanae virtutis in ordine rationis consistit. Qui quidem principaliter attenditur respectu finis. Unde virtutes theologicae, quae habent ultimum finem pro obiecto, sunt potissimae. Secundario autem attenditur prout secundum rationem finis ordinantur ea quae sunt ad finem. Et haec quidem ordinatio essentialiter consistit in ipsa ratione ordinante, participative autem in appetitu per rationem ordinato. Quam quidem ordinationem universaliter facit iustitia, praesertim legalis. Ordinationi autem facit hominem bene subiectum humilitas in universali quantum ad omnia, quaelibet autem alia virtus quantum ad aliquam materiam specialem. Et ideo post virtutes theologicas; et virtutes intellectuales, quae respiciunt ipsam rationem; et post iustitiam, praesertim legalem; potior ceteris est humilitas.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 ad 1"><a name="45498"><span class="ref">[45498] IIª-IIae, q. 161 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod humilitas iustitiae non praefertur, sed iustitiae cui superbia coniungitur, quae iam desinit esse virtus. Sicut e contrario peccatum per humilitatem remittitur, nam et de publicano dicitur, Luc. XVIII, quod merito humilitatis descendit iustificatus in domum suam. Unde et Chrysostomus dicit, <i>geminas bigas mihi accommodes, alteram quidem iustitiae et superbiae; alteram vero peccati et humilitatis. Et videbis peccatum praevertens iustitiam, non propriis, sed humilitatis coniugae viribus, aliud vero par videbis devictum, non fragilitate iustitiae, sed mole et tumore superbiae</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 ad 2"><a name="45499"><span class="ref">[45499] IIª-IIae, q. 161 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut ordinata virtutum congregatio per quandam similitudinem aedificio comparatur, ita etiam illud quod est primum in acquisitione virtutum, fundamento comparatur, quod primum in aedificio iacitur. Virtutes autem verae infunduntur a Deo. Unde primum in acquisitione virtutum potest accipi dupliciter. Uno modo, per modum removentis prohibens. Et sic humilitas primum locum tenet, inquantum scilicet expellit superbiam, cui Deus resistit, et praebet hominem subditum et semper patulum ad suscipiendum influxum divinae gratiae, inquantum evacuat inflationem superbiae; ut dicitur Iac. IV, quod <i>Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam</i>. Et secundum hoc, humilitas dicitur spiritualis aedificii fundamentum. Alio modo est aliquid primum in virtutibus directe, per quod scilicet iam ad Deum acceditur. Primus autem accessus ad Deum est per fidem, secundum illud Heb. XI, <i>accedentem ad Deum oportet credere</i>. Et secundum hoc, fides ponitur fundamentum, nobiliori modo quam humilitas.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 ad 3"><a name="45500"><span class="ref">[45500] IIª-IIae, q. 161 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod contemnenti terrena promittuntur caelestia, sicut contemnentibus divitias terrenas promittuntur caelestes thesauri, secundum illud Matth. VI, <i>nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, sed thesaurizate vobis thesauros in coelo</i>; et similiter contemnentibus mundi gaudia promittuntur consolationes caelestes, secundum illud Matth. V, <i>beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur</i>. Et eodem modo humilitati promittitur spiritualis exaltatio, non quia ipsa sola eam mereatur, sed quia eius est proprium contemnere sublimitatem terrenam. Unde Augustinus dicit, in libro de poenitentia, <i>ne putes eum qui se humiliat, semper iacere, cum dictum sit, exaltabitur. Et ne opineris eius exaltationem in oculis hominum per sublimitates fieri corporales</i>.</p><p title="II-II q. 161 a. 5 ad 4"><a name="45501"><span class="ref">[45501] IIª-IIae, q. 161 a. 5 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod ideo Christus praecipue humilitatem nobis commendavit, quia per hoc maxime removetur impedimentum humanae salutis, quae consistit in hoc quod homo ad caelestia et spiritualia tendat, a quibus homo impeditur dum in terrenis magnificari studet. Et ideo dominus, ut impedimentum salutis auferret, exteriorem celsitudinem contemnendam monstravit per humilitatis exempla. Et sic humilitas est quasi quaedam dispositio ad liberum accessum hominis in spiritualia et divina bona. Sicut ergo perfectio est potior dispositione, ita etiam caritas et aliae virtutes quibus homo directe movetur in Deum, sunt potiores humilitate.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="II-II q. 161 a. 6 arg. 1"><a name="45502"><span class="ref">[45502] IIª-IIae, q. 161 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter distinguantur duodecim gradus humilitatis qui in regula beati Benedicti ponuntur, quorum primus est, corde et corpore semper humilitatem ostendere, defixis in terram aspectibus; secundus, ut pauca verba, et rationabilia loquatur aliquis, non clamosa voce; tertius, ut non sit facilis aut promptus in risum; quartus, taciturnitas usque ad interrogationem; quintus, tenere quod habet communis monasterii regula; sextus, credere et pronuntiare se omnibus viliorem; septimus, ad omnia indignum et inutilem se confiteri et credere; octavus, confessio peccatorum; nonus, pro obedientia in duris et asperis patientiam amplecti; decimus, ut cum obedientia se subdat maiori; undecimus, ut voluntatem propriam non delectetur implere; duodecimus, ut Deum timeat, et memor sit omnium quae praecepit. Enumerantur enim hic quaedam quae ad alias virtutes pertinent, sicut obedientia et patientia. Enumerantur etiam aliqua quae ad falsam opinionem pertinere videntur, quae nulli virtuti potest competere, scilicet quod aliquis pronuntiet se omnibus viliorem, quod ad omnia indignum et inutilem se confiteatur et credat. Ergo inconvenienter ista ponuntur inter gradus humilitatis.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 arg. 2"><a name="45503"><span class="ref">[45503] IIª-IIae, q. 161 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, humilitas ab interioribus ad exteriora procedit, sicut et ceterae virtutes. Inconvenienter igitur praemittuntur in praemissis gradibus illa quae pertinent ad exteriores actus, his quae pertinent ad interiores.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 arg. 3"><a name="45504"><span class="ref">[45504] IIª-IIae, q. 161 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, Anselmus, in libro de similitudinibus, ponit septem humilitatis gradus, quorum primus est, contemptibilem se esse cognoscere; secundus, de hoc dolere; tertius, hoc confiteri; quartus, hoc persuadere, ut scilicet velit hoc credi; quintus, ut patienter sustineat hoc dici; sextus, ut patiatur contemptibiliter se tractari; septimus, ut hoc amet. Ergo videntur praemissi gradus esse superflui.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 arg. 4"><a name="45505"><span class="ref">[45505] IIª-IIae, q. 161 a. 6 arg. 4</span></a> Praeterea, Matth. III dicit Glossa, <i>perfecta humilitas tres habet gradus. Primus est subdere se maiori, et non praeferre se aequali, qui est sufficiens. Secundus est subdere se aequali, nec praeferre se minori, et hic dicitur abundans. Tertius gradus est subesse minori, in quo est omnis iustitia</i>. Ergo praemissi gradus videntur esse superflui.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 arg. 5"><a name="45506"><span class="ref">[45506] IIª-IIae, q. 161 a. 6 arg. 5</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Virginit., <i>mensura humilitatis cuique ex mensura ipsius magnitudinis data est, cui est periculosa superbia, quae amplius amplioribus insidiatur</i>. Sed mensura magnitudinis humanae non potest sub certo numero graduum determinari. Ergo videtur quod non possint determinati gradus humilitatis assignari.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 co."><a name="45507"><span class="ref">[45507] IIª-IIae, q. 161 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ex supra dictis patet, humilitas essentialiter in appetitu consistit, secundum quod aliquis refrenat impetum animi sui, ne inordinate tendat in magna, sed regulam habet in cognitione, ut scilicet aliquis non se existimet esse supra id quod est. Et utriusque principium et radix est reverentia quam quis habet ad Deum. Ex interiori autem dispositione humilitatis procedunt quaedam exteriora signa in verbis et factis et gestibus, quibus id quod interius latet manifestatur, sicut et in ceteris virtutibus accidit, nam <i>ex visu cognoscitur vir, et ab occursu faciei sensatus</i>, ut dicitur Eccli. XIX. Et ideo in praedictis gradibus humilitatis ponitur aliquid quod pertinet ad humilitatis radicem, scilicet duodecimus gradus, qui est, <i>ut homo Deum timeat, et memor sit omnium quae praecepit</i>. Ponitur etiam aliquid pertinens ad appetitum, ne scilicet in propriam excellentiam inordinate tendat. Quod quidem fit tripliciter. Uno modo, ut non sequatur homo propriam voluntatem, quod pertinet ad undecimum gradum. Alio modo, ut regulet eam secundum superioris arbitrium, quod pertinet ad gradum decimum. Tertio modo, ut ab hoc non desistat propter dura et aspera quae occurrunt, et hoc pertinet ad nonum. Ponuntur etiam quaedam pertinentia ad existimationem hominis recognoscentis suum defectum. Et hoc tripliciter. Uno quidem modo, per hoc quod proprios defectus recognoscat et confiteatur, quod pertinet ad octavum gradum. Secundo, ut ex consideratione sui defectus aliquis insufficientem se existimet ad maiora, quod pertinet ad septimum. Tertio, ut quantum ad hoc sibi alios praeferat, quod pertinet ad sextum. Ponuntur etiam quaedam quae pertinent ad exteriora signa. Quorum unum est in factis, ut scilicet homo non recedat in suis operibus a via communi, quod pertinet ad quintum. Alia duo sunt in verbis, ut scilicet homo non praeripiat tempus loquendi, quod pertinet ad quartum; nec excedat modum in loquendo, quod pertinet ad secundum. Alia vero consistunt in exterioribus gestibus, puta in reprimendo extollentiam oculorum, quod pertinet ad primum; et in cohibendo exterius risum et alia ineptae laetitiae signa, quod pertinet ad tertium.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 ad 1"><a name="45508"><span class="ref">[45508] IIª-IIae, q. 161 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod aliquis absque falsitate potest se credere et pronuntiare omnibus viliorem, secundum defectus occultos quos in se recognoscit, et dona Dei quae in aliis latent. Unde Augustinus dicit, in libro de Virginit., <i>existimate aliquos in occulto superiores, quibus estis in manifesto meliores</i>. Similiter etiam absque falsitate potest aliquis confiteri et credere ad omnia se inutilem et indignum, secundum proprias vires, ut sufficientiam suam totam in Deum referat, secundum illud II ad Cor. III, <i>non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est</i>. Non est autem inconveniens quod ea quae ad alias virtutes pertinent, humilitati adscribantur. Quia sicut unum vitium oritur ex alio, ita naturali ordine actus unius virtutis procedit ex actu alterius.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 ad 2"><a name="45509"><span class="ref">[45509] IIª-IIae, q. 161 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod homo ad humilitatem pervenit per duo. Primo quidem et principaliter, per gratiae donum. Et quantum ad hoc, interiora praecedunt exteriora. Aliud autem est humanum studium, per quod homo prius exteriora cohibet, et postmodum pertingit ad extirpandum interiorem radicem. Et secundum hunc ordinem assignantur hic humilitatis gradus.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 ad 3"><a name="45510"><span class="ref">[45510] IIª-IIae, q. 161 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod omnes gradus quos Anselmus ponit, reducuntur ad opinionem et manifestationem et voluntatem propriae abiectionis. Nam primus gradus pertinet ad cognitionem proprii defectus. Sed quia vituperabile esset si quis proprium defectum amaret, hoc per secundum gradum excluditur. Sed ad manifestationem sui defectus pertinent tertius et quartus gradus, ut scilicet aliquis non solum simpliciter suum defectum enuntiet, sed etiam persuadeat. Alii autem tres gradus pertinent ad appetitum. Qui excellentiam exteriorem non quaerit, sed exteriorem abiectionem vel aequanimiter patitur, sive in verbis sive in factis, quia, sicut Gregorius dicit, in registro, <i>non grande est his nos esse humiles a quibus honoramur, quia et hoc saeculares quilibet faciunt, sed illis maxime humiles esse debemus a quibus aliqua patimur</i>. Et hoc pertinet ad quintum et sextum gradum. Vel etiam desideranter exteriorem abiectionem amplectitur, quod pertinet ad septimum gradum. Et sic omnes isti gradus continentur sub sexto et septimo superius enumeratis.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 ad 4"><a name="45511"><span class="ref">[45511] IIª-IIae, q. 161 a. 6 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod illi gradus accipiuntur non ex parte ipsius rei, idest secundum naturam humilitatis, sed per comparationem ad gradus hominum, qui sunt vel maiores vel minores vel aequales.</p><p title="II-II q. 161 a. 6 ad 5"><a name="45512"><span class="ref">[45512] IIª-IIae, q. 161 a. 6 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod etiam illa ratio procedit ex gradibus humilitatis non secundum ipsam naturam rei, secundum quam assignantur praemissi gradus, sed secundum diversas hominum conditiones.</p></div></div><div class="q" id="q162"><h2>Quaestio 162</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 162 pr."><a name="45513"><span class="ref">[45513] IIª-IIae, q. 162 pr.</span></a> Deinde considerandum est de superbia. Et primo, de superbia in communi; secundo, de peccato primi hominis, quod ponitur esse superbia. Circa primum quaeruntur octo. Primo, utrum superbia sit peccatum. Secundo, utrum sit vitium speciale. Tertio, in quo sit sicut in subiecto. Quarto, de speciebus eius. Quinto, utrum sit peccatum mortale. Sexto, utrum sit gravissimum omnium peccatorum. Septimo, de ordine eius ad alia peccata. Octavo, utrum debeat poni vitium capitale.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 162 a. 1 arg. 1"><a name="45514"><span class="ref">[45514] IIª-IIae, q. 162 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod superbia non sit peccatum. Nullum enim peccatum est repromissum a Deo, promittit enim Deus quod ipse facturus est; non est autem auctor peccati. Sed superbia connumeratur inter repromissiones divinas, dicitur enim Isaiae LX, <i>ponam te in superbiam saeculorum, gaudium in generatione et generationem</i>. Ergo superbia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 arg. 2"><a name="45515"><span class="ref">[45515] IIª-IIae, q. 162 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, appetere divinam similitudinem non est peccatum, hoc enim naturaliter appetit quaelibet creatura, et in hoc optimum eius consistit. Et praecipue hoc convenit rationali creaturae, quae facta est ad imaginem et similitudinem Dei. Sed sicut dicitur in libro sententiarum prosperi, superbia est amor propriae excellentiae, per quam homo Deo similatur, qui est excellentissimus, unde dicit Augustinus, in II Confess., <i>superbia celsitudinem imitatur, cum tu sis unus super omnia Deus excelsus</i>. Ergo superbia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 arg. 3"><a name="45516"><span class="ref">[45516] IIª-IIae, q. 162 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, peccatum non solum contrariatur virtuti, sed etiam opposito vitio, ut patet per philosophum, in II Ethic. Sed nullum vitium invenitur oppositum esse superbiae. Ergo superbia non est peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 s. c."><a name="45517"><span class="ref">[45517] IIª-IIae, q. 162 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Tobiae IV, <i>superbiam nunquam in tuo sensu aut in tuo verbo dominari permittas</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 co."><a name="45518"><span class="ref">[45518] IIª-IIae, q. 162 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod superbia nominatur ex hoc quod aliquis per voluntatem tendit supra id quod est, unde dicit Isidorus, in libro Etymol., <i>superbus dictus est quia super vult videri quam est, qui enim vult supergredi quod est, superbus est</i>. Habet autem hoc ratio recta, ut voluntas uniuscuiusque feratur in id quod est proportionatum sibi. Et ideo manifestum est quod superbia importat aliquid quod adversatur rationi rectae. Hoc autem facit rationem peccati, quia secundum Dionysium, IV cap. de Div. Nom., malum animae est praeter rationem esse. Unde manifestum est quod superbia est peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 ad 1"><a name="45519"><span class="ref">[45519] IIª-IIae, q. 162 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod superbia dupliciter accipi potest. Uno modo, ex eo quod supergreditur regulam rationis. Et sic dicimus eam esse peccatum. Alio modo potest superbia nominari simpliciter a superexcessu. Et secundum hoc, omne superexcedens potest nominari superbia. Et ita repromittitur a Deo superbia, quasi quidam superexcessus bonorum. Unde et Glossa Hieronymi dicit, ibidem, quod est superbia bona, et mala. Quamvis etiam dici possit quod superbia ibi accipitur materialiter pro abundantia rerum de quibus possunt homines superbire.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 ad 2"><a name="45520"><span class="ref">[45520] IIª-IIae, q. 162 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod eorum quae naturaliter homo appetit, ratio est ordinatrix, et ita, si aliquis a regula rationis recedit, vel in plus vel in minus, erit talis appetitus vitiosus; sicut patet de appetitu cibi, qui naturaliter desideratur. Superbia autem appetit excellentiam in excessu ad rationem rectam, unde Augustinus dicit, in XIV de Civ. Dei, quod superbia est perversae celsitudinis appetitus. Et inde est etiam quod, sicut Augustinus dicit, XIX de Civ. Dei, <i>superbia perverse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo, sed imponere vult sociis dominationem suam pro illo</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 1 ad 3"><a name="45521"><span class="ref">[45521] IIª-IIae, q. 162 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod superbia directe opponitur virtuti humilitatis, quae quodammodo circa eadem magnanimitati existit, ut supra dictum est. Unde et vitium quod opponitur superbiae in defectum vergens, propinquum est vitio pusillanimitatis, quae opponitur magnanimitati secundum defectum. Nam sicut ad magnanimitatem pertinet impellere animum ad magna, contra desperationem; ita ad humilitatem pertinet retrahere animum ab inordinato appetitu magnorum, contra praesumptionem. Pusillanimitas autem, si importet defectum a prosecutione magnorum, proprie opponitur magnanimitati per modum defectus; si autem importet applicationem animi ad aliqua viliora quam hominem deceant, opponetur humilitati secundum defectum, utrumque enim ex animi parvitate procedit. Sicut et e contrario superbia potest secundum superexcessum et magnanimitati et humilitati opponi, secundum rationes diversas, humilitati quidem, secundum quod subiectionem aspernatur; magnanimitati autem, secundum quod inordinate ad magna se extendit. Sed quia superbia superioritatem quandam importat, directius opponitur humilitati, sicut et pusillanimitas, quae importat parvitatem animi in magna tendentis, directius opponitur magnanimitati.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 162 a. 2 arg. 1"><a name="45522"><span class="ref">[45522] IIª-IIae, q. 162 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod superbia non sit speciale peccatum. Dicit enim Augustinus, in libro de Nat. et gratia, quod <i>sine superbiae appellatione, nullum peccatum invenies</i>. Et prosper dicit, in libro de vita Contemplat., <i>nullum peccatum absque superbia potest, vel potuit esse, aut poterit</i>. Ergo superbia est generale peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 arg. 2"><a name="45523"><span class="ref">[45523] IIª-IIae, q. 162 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Iob XXXIII, ut avertat hominem ab iniquitate, dicit Glossa quod <i>contra conditorem superbire est eius praecepta peccando transcendere</i>. Sed secundum Ambrosium, <i>omne peccatum est transgressio legis divinae et caelestium inobedientia mandatorum</i>. Ergo omne peccatum est superbia.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 arg. 3"><a name="45524"><span class="ref">[45524] IIª-IIae, q. 162 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, omne peccatum speciale alicui speciali virtuti opponitur. Sed superbia opponitur omnibus virtutibus, dicit enim Gregorius, XXXIV Moral., <i>superbia nequaquam est unius virtutis extinctione contenta, per cuncta animae membra se erigit, et quasi generalis ac pestifer morbus, corpus omne corrumpit</i>. Et Isidorus dicit, in libro Etymol., quod est ruina omnium virtutum ergo superbia non est speciale peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 arg. 4"><a name="45525"><span class="ref">[45525] IIª-IIae, q. 162 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, omne peccatum speciale habet specialem materiam. Sed superbia habet generalem materiam, dicit enim Gregorius, XXXIV Moral., quod <i>alter intumescit auro, alter eloquio, alter infimis et terrenis rebus, alter summis caelestibusque virtutibus</i>. Ergo superbia non est speciale peccatum, sed generale.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 s. c."><a name="45526"><span class="ref">[45526] IIª-IIae, q. 162 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de Nat. et gratia, <i>quaerat, et inveniet, secundum legem Dei, superbiam esse peccatum multum discretum ab aliis vitiis</i>. Genus autem non distinguitur a suis speciebus. Ergo superbia non est generale peccatum, sed speciale.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 co."><a name="45527"><span class="ref">[45527] IIª-IIae, q. 162 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod peccatum superbiae dupliciter potest considerari. Uno modo, secundum propriam speciem, quam habet ex ratione proprii obiecti. Et hoc modo superbia est speciale peccatum, quia habet speciale obiectum, est enim inordinatus appetitus propriae excellentiae, ut dictum est. Alio modo potest considerari secundum redundantiam quandam in alia peccata. Et secundum hoc, habet quandam generalitatem, inquantum scilicet ex superbia oriri possunt omnia peccata, duplici ratione. Uno modo, per se, inquantum scilicet alia peccata ordinantur ad finem superbiae, qui est propria excellentia, ad quam potest ordinari omne id quod quis inordinate appetit. Alio modo, indirecte et quasi per accidens, scilicet removendo prohibens, inquantum scilicet per superbiam homo contemnit divinam legem, per quam prohibetur a peccando; secundum illud Ierem. II, <i>confregisti iugum, rupisti vincula, dixisti, non serviam</i>. Sciendum tamen quod ad hanc generalitatem superbiae pertinet quod omnia vitia ex superbia interdum oriri possunt, non autem ad eam pertinet quod omnia vitia semper ex superbia oriantur. Quamvis enim omnia praecepta legis possit aliquis transgredi qualicumque peccato ex contemptu, qui pertinet ad superbiam; non tamen semper ex contemptu aliquis praecepta divina transgreditur, sed quandoque ex ignorantia, quandoque ex infirmitate. Et inde est quod, sicut Augustinus dicit, in libro de Nat. et gratia, <i>multa perperam fiunt, quae non fiunt superbe</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 ad 1"><a name="45528"><span class="ref">[45528] IIª-IIae, q. 162 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Augustinus illa verba inducit, in libro de Nat. et gratia, non ex persona sua, sed ex persona alterius, contra quem disputat. Unde et postmodum improbat ea, ostendens quod non semper ex superbia peccatur. Potest tamen dici quod auctoritates illae intelliguntur quantum ad exteriorem effectum superbiae, qui est transgredi praecepta, quod invenitur in quolibet peccato, non autem quantum ad interiorem actum superbiae, qui est contemptus praecepti. Non enim semper peccatum fit ex contemptu, sed quandoque ex ignorantia, quandoque ex infirmitate, ut dictum est.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 ad 2"><a name="45529"><span class="ref">[45529] IIª-IIae, q. 162 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod quandoque aliquis committit aliquod peccatum secundum effectum, sed non secundum affectum, sicut ille qui ignoranter occidit patrem, committit parricidium secundum effectum, sed non secundum affectum, quia hoc non intendebat. Et secundum hoc, transgredi praeceptum Dei dicitur esse contra Deum superbire, secundum effectum quidem semper, non autem semper secundum affectum.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 ad 3"><a name="45530"><span class="ref">[45530] IIª-IIae, q. 162 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod peccatum aliquod potest corrumpere virtutem dupliciter. Uno modo, per directam contrarietatem ad virtutem. Et hoc modo superbia non corrumpit quamlibet virtutem, sed solam humilitatem, sicut et quodlibet aliud speciale peccatum corrumpit specialem virtutem sibi oppositam, contrarium agendo. Alio modo peccatum aliquod corrumpit virtutem abutendo ipsa virtute. Et sic superbia corrumpit quamlibet virtutem, inquantum scilicet ex ipsis virtutibus sumit occasionem superbiendi, sicut et quibuslibet aliis rebus ad excellentiam pertinentibus. Unde non sequitur quod sit generale peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 2 ad 4"><a name="45531"><span class="ref">[45531] IIª-IIae, q. 162 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod superbia attendit specialem rationem obiecti, quae tamen inveniri potest in diversis materiis. Est enim inordinatus amor propriae excellentiae, excellentia autem potest in diversis rebus inveniri.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 162 a. 3 arg. 1"><a name="45532"><span class="ref">[45532] IIª-IIae, q. 162 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod superbia non sit in irascibili sicut in subiecto. Dicit enim Gregorius, XXIII Moral., <i>obstaculum veritatis tumor mentis est, quia, dum inflat, obnubilat</i>. Sed cognitio veritatis non pertinet ad irascibilem, sed ad vim rationalem. Ergo superbia non est in irascibili.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 arg. 2"><a name="45533"><span class="ref">[45533] IIª-IIae, q. 162 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, Gregorius dicit, XXIV Moral., quod <i>superbi non eorum vitam considerant quibus se humiliando postponant, sed quibus superbiendo se praeferant</i>, et sic videtur superbia ex indebita consideratione procedere. Sed consideratio non pertinet ad irascibilem, sed potius ad rationalem. Ergo superbia non est in irascibili, sed potius in rationali.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 arg. 3"><a name="45534"><span class="ref">[45534] IIª-IIae, q. 162 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, superbia non solum quaerit excellentiam in rebus sensibilibus, sed etiam in rebus spiritualibus et intelligibilibus ipsa etiam principaliter consistit in contemptu Dei, secundum illud Eccli. X, <i>initium superbiae hominis est apostatare a Deo</i>. Sed irascibilis, cum sit pars appetitus sensitivi, non potest se extendere in Deum et in intelligibilia. Ergo superbia non potest esse in irascibili.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 arg. 4"><a name="45535"><span class="ref">[45535] IIª-IIae, q. 162 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, ut dicitur in libro sententiarum prosperi, <i>superbia est amor propriae excellentiae</i>. Sed amor non est in irascibili, sed in concupiscibili. Ergo superbia non est in irascibili.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 s. c."><a name="45536"><span class="ref">[45536] IIª-IIae, q. 162 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius, in II Moral., ponit contra superbiam donum timoris. Timor autem pertinet ad irascibilem. Ergo superbia est in irascibili.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 co."><a name="45537"><span class="ref">[45537] IIª-IIae, q. 162 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod subiectum cuiuslibet virtutis vel vitii oportet inquirere ex proprio obiecto, non enim potest esse aliud obiectum habitus vel actus nisi quod est obiectum potentiae quae utrique subiicitur. Proprium autem obiectum superbiae est arduum, est enim appetitus propriae excellentiae, ut dictum est. Unde oportet quod superbia aliquo modo ad vim irascibilem pertineat. Sed irascibilis dupliciter accipi potest. Uno modo, proprie. Et sic est pars appetitus sensitivi, sicut et ira proprie sumpta est quaedam passio sensitivi appetitus. Alio modo, potest accipi irascibilis largius, ut scilicet pertineat etiam ad appetitum intellectivum, cui etiam quandoque attribuitur ira, prout scilicet attribuimus iram Deo et Angelis, non quidem secundum passionem, sed secundum iudicium iustitiae iudicantis. Et tamen irascibilis sic communiter dicta non est potentia distincta a concupiscibili, ut patet ex his quae in primo dicta sunt. Si ergo arduum quod est obiectum superbiae, esset solum aliquid sensibile, in quod posset tendere appetitus sensitivus, oporteret quod superbia esset in irascibili quae est pars appetitus sensitivi. Sed quia arduum quod respicit superbia, communiter invenitur et in sensibilibus et in spiritualibus rebus necesse est dicere quod subiectum superbiae sit irascibilis non solum proprie sumpta, prout est pars appetitus sensitivi, sed etiam communius accepta, prout invenitur in appetitu intellectivo. Unde et in Daemonibus superbia ponitur.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 ad 1"><a name="45538"><span class="ref">[45538] IIª-IIae, q. 162 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod cognitio veritatis est duplex. Una pure speculativa. Et hanc superbia indirecte impedit, subtrahendo causam. Superbus enim neque Deo suum intellectum subiicit, ut ab eo veritatis cognitionem percipiat, secundum illud Matth. XI, abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, idest a superbis, qui sibi sapientes et prudentes videntur, et revelasti ea parvulis, idest humilibus. Neque etiam ab hominibus addiscere dignantur, cum tamen dicatur, Eccli. VI, <i>si inclinaveris aurem tuam</i>. Scilicet humiliter audiendo, excipies doctrinam. Alia autem est cognitio veritatis affectiva. Et talem cognitionem veritatis directe impedit superbia. Quia superbi, dum delectantur in propria excellentia, excellentiam veritatis fastidiunt, ut Gregorius dicit, XXIII Moral., quod <i>superbi et secreta quaedam intelligendo percipiunt, et eorum dulcedinem experiri non possunt, et si noverint quomodo sunt, ignorant quomodo sapiunt</i>. Unde et Proverb. XI dicitur, <i>ubi humilitas, ibi sapientia</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 ad 2"><a name="45539"><span class="ref">[45539] IIª-IIae, q. 162 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut supra dictum est, humilitas attendit ad regulam rationis rectae, secundum quam aliquis veram existimationem de se habet. Hanc autem regulam rectae rationis non attendit superbia, sed de se maiora existimat quam sint. Quod contingit ex inordinato appetitu propriae excellentiae, quia quod quis vehementer desiderat, facile credit. Et ex hoc etiam eius appetitus in altiora fertur quam sibi conveniant. Et ideo quaecumque ad hoc conferant quod aliquis existimet se supra id quod est, inducunt hominem ad superbiam. Quorum unum est quod aliquis consideret defectus aliorum, sicut e contrario Gregorius, ibidem, dicit quod <i>sancti viri virtutum consideratione vicissim sibi alios praeferunt</i>. Ex hoc ergo non habetur quod superbia sit in rationali, sed quod aliqua causa eius in ratione existat.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 ad 3"><a name="45540"><span class="ref">[45540] IIª-IIae, q. 162 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod superbia non est solum in irascibili secundum quod est pars appetitus sensitivi, sed prout communius irascibilis accipitur, ut dictum est.</p><p title="II-II q. 162 a. 3 ad 4"><a name="45541"><span class="ref">[45541] IIª-IIae, q. 162 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XIV de Civ. Dei, amor praecedit omnes alias animi affectiones, et est causa earum. Et ideo potest poni pro qualibet aliarum affectionum. Et secundum hoc, superbia dicitur esse amor propriae excellentiae, inquantum ex amore causatur inordinata praesumptio alios superandi, quod proprie pertinet ad superbiam.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 162 a. 4 arg. 1"><a name="45542"><span class="ref">[45542] IIª-IIae, q. 162 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter assignentur quatuor superbiae species quas Gregorius assignat, XXIII Moral., dicens, <i>quatuor quippe sunt species quibus omnis tumor arrogantium demonstratur, cum bonum aut a semetipsis habere se aestimant; aut, si sibi datum desuper credunt, pro suis hoc accepisse meritis putant; aut cum iactant se habere quod non habent; aut, despectis ceteris, singulariter videri appetunt habere quod habent</i>. Superbia enim est vitium distinctum ab infidelitate, sicut etiam humilitas est virtus distincta a fide. Sed quod aliquis existimet bonum se non habere a Deo, vel quod bonum gratiae habeat ex meritis propriis, ad infidelitatem pertinet. Ergo non debent poni species superbiae.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 arg. 2"><a name="45543"><span class="ref">[45543] IIª-IIae, q. 162 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, idem non debet poni species diversorum generum. Sed iactantia ponitur species mendacii, ut supra habitum est. Non ergo debet poni species superbiae.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 arg. 3"><a name="45544"><span class="ref">[45544] IIª-IIae, q. 162 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, quaedam alia videntur ad superbiam pertinere quae hic non connumerantur. Dicit enim Hieronymus quod <i>nihil est tam superbum quam ingratum videri</i>. Et Augustinus dicit, XIV de Civ. Dei, quod excusare se de peccato commisso ad superbiam pertinet. Praesumptio etiam, qua quis tendit ad assequendum aliquid quod supra se est, maxime ad superbiam pertinere videtur. Non ergo sufficienter praedicta divisio comprehendit superbiae species.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 arg. 4"><a name="45545"><span class="ref">[45545] IIª-IIae, q. 162 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, inveniuntur aliae divisiones superbiae. Dividit enim Anselmus exaltationem superbiae, dicens quod quaedam est in voluntate, quaedam in sermone, quaedam in operatione. Bernardus etiam ponit duodecim gradus superbiae, qui sunt, <i>curiositas, mentis levitas, inepta laetitia, iactantia, singularitas, arrogantia, praesumptio, defensio peccatorum, simulata confessio, rebellio, libertas, peccandi consuetudo</i>. Quae non videntur comprehendi sub speciebus a Gregorio assignatis. Ergo videtur quod inconvenienter assignentur.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 s. c."><a name="45546"><span class="ref">[45546] IIª-IIae, q. 162 a. 4 s. c.</span></a> In contrarium sufficiat auctoritas Gregorii.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 co."><a name="45547"><span class="ref">[45547] IIª-IIae, q. 162 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, superbia importat immoderatum excellentiae appetitum, qui scilicet non est secundum rationem rectam. Est autem considerandum quod quaelibet excellentia consequitur aliquod bonum habitum. Quod quidem potest considerari tripliciter. Uno modo, secundum se. Manifestum est enim quod quanto maius est bonum quod quis habet, tanto per hoc maiorem excellentiam consequitur. Et ideo cum aliquis attribuit sibi maius bonum quam habeat, consequens est quod eius appetitus tendit in excellentiam propriam ultra modum sibi convenientem. Et sic est tertia superbiae species, cum scilicet aliquis iactat se habere quod non habet. Alio modo, ex parte causae, prout excellentius est quod aliquod bonum insit alicui a seipso, quam quod insit ei ab alio. Et ideo cum aliquis aestimat bonum quod habet ab alio, ac si haberet a seipso, fertur per consequens appetitus eius in propriam excellentiam supra suum modum. Est autem dupliciter aliquis causa sui boni, uno modo, efficienter; alio modo, meritorie. Et secundum hoc sumuntur duae primae superbiae species, scilicet, cum quis a semetipso habere aestimat quod a Deo habet; vel, cum propriis meritis sibi datum desuper credit. Tertio modo, ex parte modi habendi, prout excellentior aliquis redditur ex hoc quod aliquod bonum excellentius ceteris possidet. Unde et ex hoc etiam fertur inordinate appetitus in propriam excellentiam. Et secundum hoc sumitur quarta species superbiae, quae est cum aliquis, despectis ceteris, singulariter vult videri.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 ad 1"><a name="45548"><span class="ref">[45548] IIª-IIae, q. 162 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod vera existimatio potest corrumpi dupliciter. Uno modo, in universali. Et sic, in his quae ad finem pertinent, corrumpitur vera existimatio per infidelitatem. Alio modo, in aliquo particulari eligibili. Et hoc non facit infidelitatem. Sicut ille qui fornicatur, aestimat pro tempore illo bonum esse sibi fornicari, nec tamen est infidelis, sicut esset si in universali diceret fornicationem esse bonam. Et ita etiam est in proposito. Nam dicere in universali aliquod bonum esse quod non est a Deo, vel gratiam hominibus pro meritis dari, pertinet ad infidelitatem. Sed quod aliquis, ex inordinato appetitu propriae excellentiae, ita de bonis suis glorietur ac si ea a se haberet vel ex meritis propriis, pertinet ad superbiam, et non ad infidelitatem, proprie loquendo.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 ad 2"><a name="45549"><span class="ref">[45549] IIª-IIae, q. 162 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod iactantia ponitur species mendacii quantum ad exteriorem actum, quo quis falso sibi attribuit quod non habet. Sed quantum ad interiorem cordis arrogantiam, ponitur a Gregorio species superbiae.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 ad 3"><a name="45550"><span class="ref">[45550] IIª-IIae, q. 162 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ingratus est qui sibi attribuit quod ab alio habet. Unde duae primae superbiae species ad ingratitudinem pertinent. Quod autem aliquis se excuset de peccato quod habet, pertinet ad tertiam speciem, quia per hoc aliquis sibi attribuit bonum innocentiae, quod non habet. Quod autem aliquis praesumptuose tendit in id quod supra ipsum est, praecipue videtur ad quartam speciem pertinere, secundum quam aliquis vult aliis praeferri.</p><p title="II-II q. 162 a. 4 ad 4"><a name="45551"><span class="ref">[45551] IIª-IIae, q. 162 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod illa tria quae ponit Anselmus, accipiuntur secundum progressum peccati cuiuslibet, quod primo, corde concipitur; secundo, ore profertur; tertio, opere perficitur. Illa autem duodecim quae ponit Bernardus, sumuntur per oppositum ad duodecim gradus humilitatis, de quibus supra habitum est. Nam primus gradus humilitatis est, corde et corpore semper humilitatem ostendere, defixis in terram aspectibus. Cui opponitur curiositas, per quam aliquis curiose ubique et inordinate circumspicit. Secundus gradus humilitatis est, ut pauca verba et rationabilia loquatur aliquis, non clamosa voce. Contra quem opponitur levitas mentis, per quam scilicet homo superbe se habet in verbo. Tertius gradus humilitatis est, ut non sit facilis aut promptus in risu. Cui opponitur inepta laetitia. Quartus gradus humilitatis est taciturnitas usque ad interrogationem. Cui opponitur iactantia. Quintus gradus humilitatis est, tenere quod communis regula monasterii habet. Cui opponitur singularitas, per quam scilicet aliquis sanctior vult apparere. Sextus gradus humilitatis est, credere et pronuntiare se omnibus viliorem. Cui opponitur arrogantia, per quam scilicet homo se aliis praefert. Septimus gradus humilitatis est, ad omnia inutilem et indignum se confiteri et credere. Cui opponitur praesumptio, per quam scilicet aliquis reputat se sufficientem ad maiora. Octavus gradus humilitatis est confessio peccatorum. Cui opponitur defensio peccatorum. Nonus gradus est, in duris et asperis patientiam amplecti. Cui opponitur simulata confessio, per quam scilicet aliquis non vult subire poenam pro peccatis, quae simulate confitetur. Decimus gradus humilitatis est obedientia. Cui opponitur rebellio. Undecimus autem gradus est, ut homo non delectetur facere propriam voluntatem. Cui opponitur libertas, per quam scilicet homo delectatur libere facere quod vult. Ultimus autem gradus humilitatis est timor Dei. Cui opponitur peccandi consuetudo, quae implicat Dei contemptum. In his autem duodecim gradibus tanguntur non solum superbiae species, sed etiam quaedam antecedentia et consequentia, sicut etiam supra de humilitate dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="II-II q. 162 a. 5 arg. 1"><a name="45552"><span class="ref">[45552] IIª-IIae, q. 162 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod superbia non sit peccatum mortale. Quia super illud Psalmi, <i>domine Deus meus si feci istud</i>, dicit Glossa, scilicet universale peccatum, quod est superbia. Si igitur superbia esset peccatum mortale, omne peccatum esset mortale.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 arg. 2"><a name="45553"><span class="ref">[45553] IIª-IIae, q. 162 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, omne peccatum contrariatur caritati. Sed peccatum superbiae non videtur contrariari caritati, neque quantum ad dilectionem Dei, neque quantum ad dilectionem proximi, quia excellentia quam quis inordinate per superbiam appetit, non semper contrariatur honori Dei aut utilitati proximi. Ergo superbia non est peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 arg. 3"><a name="45554"><span class="ref">[45554] IIª-IIae, q. 162 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, omne peccatum mortale contrariatur virtuti. Sed superbia non contrariatur virtuti, sed potius ex ea oritur, quia, ut Gregorius dicit, XXXIV Moral., <i>aliquando homo ex summis caelestibusque virtutibus intumescit</i>. Ergo superbia non est peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 s. c."><a name="45555"><span class="ref">[45555] IIª-IIae, q. 162 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius, in eodem libro, dicit quod <i>evidentissimum reproborum signum superbia est, at contra, humilitas electorum</i>. Sed homines non fiunt reprobi pro peccatis venialibus. Ergo superbia non est peccatum veniale, sed mortale.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 co."><a name="45556"><span class="ref">[45556] IIª-IIae, q. 162 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod superbia humilitati opponitur. Humilitas autem proprie respicit subiectionem hominis ad Deum, ut supra dictum est. Unde e contrario superbia proprie respicit defectum huius subiectionis, secundum scilicet quod aliquis se extollit supra id quod est sibi praefixum secundum divinam regulam vel mensuram; contra id quod apostolus dicit, <i>nos autem non in immensum gloriamur, sed secundum mensuram qua mensus est nobis Deus</i>. Et ideo dicitur Eccli. X, quod <i>initium superbiae hominis est apostatare a Deo</i>, scilicet, in hoc radix superbiae consideratur, quod homo aliqualiter non subditur Deo et regulae ipsius. Manifestum est autem quod hoc ipsum quod est non subiici Deo, habet rationem peccati mortalis, hoc enim est averti a Deo. Unde consequens est quod superbia, secundum suum genus, sit peccatum mortale. Sicut tamen in aliis quae ex suo genere sunt peccata mortalia, puta in fornicatione et adulterio, sunt aliqui motus qui sunt peccata venialia propter eorum imperfectionem, quia scilicet praeveniunt rationis iudicium et sunt praeter eius consensum; ita etiam et circa superbiam accidit quod aliqui motus superbiae sunt peccata venialia, dum eis ratio non consentit.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 ad 1"><a name="45557"><span class="ref">[45557] IIª-IIae, q. 162 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut supra dictum est, superbia non est universale peccatum secundum suam essentiam, sed per quandam redundantiam, inquantum scilicet ex superbia omnia peccata oriri possunt. Unde non sequitur quod omnia peccata sint mortalia, sed solum quando oriuntur ex superbia completa, quam diximus esse peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 ad 2"><a name="45558"><span class="ref">[45558] IIª-IIae, q. 162 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod superbia semper quidem contrariatur dilectioni divinae, inquantum scilicet superbus non se subiicit divinae regulae prout debet. Et quandoque etiam contrariatur dilectioni proximi, inquantum scilicet aliquis inordinate se praefert proximo, aut ab eius subiectione se subtrahit. In quo etiam derogatur divinae regulae, ex qua sunt hominum ordines instituti, prout scilicet unus eorum sub alio esse debet.</p><p title="II-II q. 162 a. 5 ad 3"><a name="45559"><span class="ref">[45559] IIª-IIae, q. 162 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod superbia non oritur ex virtutibus sicut ex causa per se, sed sicut ex causa per accidens, inquantum scilicet aliquis ex virtutibus occasiones superbiae sumit. Nihil autem prohibet quin unum contrariorum sit alterius causa per accidens, ut dicitur in VIII Physic. Unde etiam et de ipsa humilitate aliqui superbiunt.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="II-II q. 162 a. 6 arg. 1"><a name="45560"><span class="ref">[45560] IIª-IIae, q. 162 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod superbia non sit gravissimum peccatorum. Quanto enim aliquod peccatum difficilius cavetur, tanto videtur esse levius. Sed superbia difficillime cavetur, quia sicut Augustinus dicit, in regula, <i>cetera peccata in malis operibus exercentur, ut fiant, superbia vero bonis operibus insidiatur, ut pereant</i>. Ergo superbia non est gravissimum peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 arg. 2"><a name="45561"><span class="ref">[45561] IIª-IIae, q. 162 a. 6 arg. 2</span></a> <i>Praeterea, maius malum maiori bono opponitur</i>, ut philosophus dicit, in VIII Ethic. Sed humilitas, cui opponitur superbia, non est maxima virtutum, ut supra habitum est. Ergo et vitia quae opponuntur maioribus virtutibus, puta infidelitas, desperatio, odium Dei, homicidium, et alia huiusmodi, sunt graviora peccata quam superbia.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 arg. 3"><a name="45562"><span class="ref">[45562] IIª-IIae, q. 162 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, maius malum non punitur per minus malum. Sed superbia interdum punitur per alia peccata, ut patet Rom. I, ubi dicitur quod philosophi propter elationem cordis <i>traditi sunt in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt</i>. Ergo superbia non est gravissimum peccatorum.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 s. c."><a name="45563"><span class="ref">[45563] IIª-IIae, q. 162 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod super illud Psalmi, <i>superbi inique agebant usquequaque</i>, dicit Glossa, <i>maximum peccatum in homine est superbia</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 co."><a name="45564"><span class="ref">[45564] IIª-IIae, q. 162 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in peccato duo attenduntur, scilicet conversio ad commutabile bonum, quae materialiter se habet in peccato; et aversio a bono incommutabili, quae est formalis et completiva peccati. Ex parte autem conversionis, non habet superbia quod sit maximum peccatorum, quia celsitudo, quam superbus inordinate appetit, secundum suam rationem non habet maximam repugnantiam ad bonum virtutis. Sed ex parte aversionis, superbia habet maximam gravitatem, quia in aliis peccatis homo a Deo avertitur vel propter ignorantiam, vel propter infirmitatem, sive propter desiderium cuiuscumque alterius boni; sed superbia habet aversionem a Deo ex hoc ipso quod non vult Deo et eius regulae subiici. Unde Boetius dicit quod, <i>cum omnia vitia fugiant a Deo, sola superbia se Deo opponit</i>. Propter quod etiam specialiter dicitur Iac. IV, quod <i>Deus superbis resistit</i>. Et ideo averti a Deo et eius praeceptis, quod est quasi consequens in aliis peccatis, per se ad superbiam pertinet, cuius actus est Dei contemptus. Et quia id quod est per se, semper est potius eo quod est per aliud, consequens est quod superbia sit gravissimum peccatorum secundum suum genus, quia excedit in aversione, quae formaliter complet peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 ad 1"><a name="45565"><span class="ref">[45565] IIª-IIae, q. 162 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod aliquod peccatum difficile cavetur dupliciter. Uno modo, propter vehementiam impugnationis, sicut ira vehementer impugnat propter suum impetum. Et adhuc difficilius est resistere concupiscentiae, propter eius connaturalitatem, ut dicitur in II Ethic. Et talis difficultas vitandi peccatum gravitatem peccati diminuit, quia quanto aliquis minoris tentationis impetu cadit, tanto gravius peccat, ut Augustinus dicit. Alio modo difficile est vitare aliquod peccatum propter eius latentiam. Et hoc modo superbiam difficile est vitare, quia etiam ex ipsis bonis occasionem sumit, ut dictum est. Et ideo signanter Augustinus dicit quod bonis operibus insidiatur et in Psalmo dicitur, <i>in via hac qua ambulabam, absconderunt superbi laqueum mihi</i>. Et ideo motus superbiae occulte subrepens non habet maximam gravitatem, antequam per iudicium rationis deprehendatur. Sed postquam deprehensus fuerit per rationem, tunc facile evitatur. Tum ex consideratione propriae infirmitatis, secundum illud Eccli. X, quid superbit terra et cinis? Tum etiam ex consideratione magnitudinis divinae, secundum illud Iob XV, quid tumet contra Deum spiritus tuus? Tum etiam ex imperfectione bonorum de quibus homo superbit, secundum illud Isaiae XL, <i>omnis caro faenum, et omnis gloria eius quasi flos agri</i>; et infra, LXIV, <i>quasi pannus menstruatae universae iustitiae nostrae</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 ad 2"><a name="45566"><span class="ref">[45566] IIª-IIae, q. 162 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod oppositio vitii ad virtutem attenditur secundum obiectum, quod consideratur ex parte conversionis. Et secundum hoc superbia non habet quod sit maximum peccatorum, sicut nec humilitas quod sit maxima virtutum. Sed ex parte aversionis est maximum, utpote aliis peccatis magnitudinem praestans. Nam per hoc ipsum infidelitatis peccatum gravius redditur, si ex superbiae contemptu procedat, quam si ex ignorantia vel infirmitate proveniat. Et idem dicendum est de desperatione et aliis huiusmodi.</p><p title="II-II q. 162 a. 6 ad 3"><a name="45567"><span class="ref">[45567] IIª-IIae, q. 162 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut in syllogismis ducentibus ad impossibile quandoque aliquis convincitur per hoc quod ducitur ad inconveniens magis manifestum; ita etiam, ad convincendum superbiam hominum, Deus aliquos punit permittens eos ruere in peccata carnalia, quae, etsi sint minora, tamen manifestiorem turpitudinem continent. Unde Isidorus dicit, in libro de summo bono, <i>omni vitio deteriorem esse superbiam, seu propter quod a summis personis et primis assumitur; seu quod de opere iustitiae et virtutis exoritur, minusque culpa eius sentitur. Luxuria vero carnis ideo notabilis omnibus est, quoniam statim per se turpis est. Et tamen, dispensante Deo, superbia minor est, sed qui detinetur superbia et non sentit, labitur in carnis luxuriam, ut per hanc humiliatus, a confusione exurgat</i>. Ex quo etiam patet gravitas peccati superbiae. Sicut enim medicus sapiens in remedium maioris morbi patitur infirmum in leviorem morbum incidere, ita etiam peccatum superbiae gravius esse ostenditur ex hoc ipso quod pro eius remedio Deus permittit ruere hominem in alia peccata.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="II-II q. 162 a. 7 arg. 1"><a name="45568"><span class="ref">[45568] IIª-IIae, q. 162 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod superbia non sit primum omnium peccatorum. Primum enim salvatur in omnibus consequentibus. Sed non omnia peccata sunt cum superbia, nec oriuntur ex superbia, dicit enim Augustinus, in libro de Nat. et gratia, quod <i>multa perperam fiunt quae non fiunt superbe</i>. Ergo superbia non est primum omnium peccatorum.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 arg. 2"><a name="45569"><span class="ref">[45569] IIª-IIae, q. 162 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, Eccli. X dicitur quod <i>initium superbiae est apostatare a Deo</i>. Ergo apostasia a Deo est prius quam superbia.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 arg. 3"><a name="45570"><span class="ref">[45570] IIª-IIae, q. 162 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, ordo peccatorum esse videtur secundum ordinem virtutum. Sed humilitas non est prima virtutum, sed magis fides. Ergo superbia non est primum peccatorum.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 arg. 4"><a name="45571"><span class="ref">[45571] IIª-IIae, q. 162 a. 7 arg. 4</span></a> Praeterea, II ad Tim. III, dicitur, <i>mali homines et seductores proficiunt in peius</i>, et ita videtur quod principium malitiae hominis non sit a maximo peccatorum. Sed superbia est maximum peccatorum, ut dictum est. Non est igitur primum peccatum.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 arg. 5"><a name="45572"><span class="ref">[45572] IIª-IIae, q. 162 a. 7 arg. 5</span></a> Praeterea, id quod est secundum apparentiam et fictionem, est posterius eo quod est secundum veritatem. Sed philosophus dicit, in III Ethic., quod <i>superbus est fictor fortitudinis et audaciae</i>. Ergo vitium audaciae est prius vitio superbiae.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 s. c."><a name="45573"><span class="ref">[45573] IIª-IIae, q. 162 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Eccli. X, <i>initium omnis peccati superbia</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 co."><a name="45574"><span class="ref">[45574] IIª-IIae, q. 162 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod illud quod est per se, est primum in quolibet genere. Dictum est autem supra quod aversio a Deo, quae formaliter complet rationem peccati, pertinet ad superbiam per se, ad alia autem peccata ex consequenti. Et inde est quod superbia habet rationem primi; et est etiam principium omnium peccatorum, ut supra dictum est, cum de causis peccati ageretur, ex parte aversionis, quae est principalior in peccato.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 ad 1"><a name="45575"><span class="ref">[45575] IIª-IIae, q. 162 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod superbia dicitur esse omnis peccati initium, non quia quodlibet peccatum singulariter ex superbia oriatur, sed quia quodlibet genus peccati natum est ex superbia oriri.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 ad 2"><a name="45576"><span class="ref">[45576] IIª-IIae, q. 162 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod apostatare a Deo dicitur esse superbiae humanae initium, non quasi aliquod aliud peccatum a superbia existens, sed quia est prima superbiae pars. Dictum est enim quod superbia principaliter respicit subiectionem divinam, quam contemnit, ex consequenti autem contemnit subiici creaturae propter Deum.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 ad 3"><a name="45577"><span class="ref">[45577] IIª-IIae, q. 162 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non oportet esse eundem ordinem virtutum et vitiorum. Nam vitium est corruptivum virtutis. Id autem quod est primum in generatione, est postremum in corruptione. Et ideo, sicut fides est prima virtutum, ita infidelitas est ultimum peccatorum, ad quam homo quandoque per alia peccata perducitur. Super illud Psalmi, <i>exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea</i>, dicit Glossa quod <i>coacervatione vitiorum subrepit diffidentia</i>. Et apostolus dicit, I ad Tim. I, quod <i>quidam, repellentes conscientiam bonam, circa fidem naufragaverunt</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 ad 4"><a name="45578"><span class="ref">[45578] IIª-IIae, q. 162 a. 7 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod superbia dicitur esse gravissimum peccatum ex eo quod per se competit peccato, ex quo attenditur gravitas in peccato. Et ideo superbia causat gravitatem aliorum peccatorum. Contingit ergo ante superbiam esse aliqua peccata leviora, quae scilicet ex ignorantia vel infirmitate committuntur. Sed inter gravia peccata primum est superbia, sicut causa per quam alia peccata aggravantur. Et quia id quod est primum in causando, est etiam ultimum in recedendo; ideo super illud Psalmi, <i>emundabor a delicto maximo</i>, dicit Glossa, <i>hoc est, a delicto superbiae, quod est ultimum redeuntibus ad Deum, et primum recedentibus</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 7 ad 5"><a name="45579"><span class="ref">[45579] IIª-IIae, q. 162 a. 7 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod philosophus ponit superbiam circa fictionem fortitudinis, non quia solum in hoc consistat, sed quia per hoc homo maxime reputat se posse excellentiam apud homines consequi, si audax vel fortis videatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="II-II q. 162 a. 8 arg. 1"><a name="45580"><span class="ref">[45580] IIª-IIae, q. 162 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod superbia debeat poni vitium capitale. Isidorus enim, et etiam Cassianus, enumerant superbiam inter vitia capitalia.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 arg. 2"><a name="45581"><span class="ref">[45581] IIª-IIae, q. 162 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, superbia videtur esse idem inani gloriae, quia utraque excellentiam quaerit. Sed inanis gloria ponitur vitium capitale. Ergo etiam superbia debet poni vitium capitale.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 arg. 3"><a name="45582"><span class="ref">[45582] IIª-IIae, q. 162 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Virginit., quod <i>superbia invidiam parit, nec unquam est sine tali comite</i>. Sed invidia ponitur vitium capitale, ut supra habitum est. Ergo multo magis superbia.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 s. c."><a name="45583"><span class="ref">[45583] IIª-IIae, q. 162 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius, XXXI Moral., non enumerat superbiam inter vitia capitalia.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 co."><a name="45584"><span class="ref">[45584] IIª-IIae, q. 162 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ex supra dictis patet, superbia dupliciter considerari potest, uno modo, secundum se, prout scilicet est quoddam speciale peccatum; alio modo, secundum quod habet quandam universalem influentiam in omnia peccata. Vitia autem capitalia ponuntur esse quaedam specialia peccata, ex quibus multa genera peccatorum oriuntur. Et ideo quidam, considerantes superbiam secundum quod est quoddam speciale peccatum, connumeraverunt eam aliis vitiis capitalibus. Gregorius vero, considerans universalem eius influentiam quam habet in omnia vitia, ut dictum est, non connumeravit eam aliis capitalibus vitiis, sed posuit eam reginam omnium vitiorum et matrem. Unde Gregorius dicit, in XXXI Moral., <i>ipsa vitiorum regina superbia, cum devictum plene cor ceperit, mox illud septem principalibus vitiis, quasi quibusdam suis ducibus, devastandum tradit, ex quibus vitiorum multitudines oriuntur</i>.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 ad 1"><a name="45585"><span class="ref">[45585] IIª-IIae, q. 162 a. 8 ad 1</span></a> Et per hoc patet responsio ad primum.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 ad 2"><a name="45586"><span class="ref">[45586] IIª-IIae, q. 162 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod superbia non est idem inani gloriae, sed causa eius. Nam superbia inordinate excellentiam appetit, sed inanis gloria appetit excellentiae manifestationem.</p><p title="II-II q. 162 a. 8 ad 3"><a name="45587"><span class="ref">[45587] IIª-IIae, q. 162 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex hoc quod invidia, quae est vitium capitale, oritur ex superbia, non sequitur quod superbia sit vitium capitale, sed quod sit aliquid principalius capitalibus vitiis.</p></div></div><div class="q" id="q163"><h2>Quaestio 163</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 163 pr."><a name="45588"><span class="ref">[45588] IIª-IIae, q. 163 pr.</span></a> Deinde considerandum est de peccato primi hominis, quod fuit per superbiam. Et primo, de peccato eius; secundo, de poena peccati; tertio, de tentatione qua inductus est ad peccandum. Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, utrum primum peccatum hominis fuerit superbia. Secundo, quid primus homo peccando appetierit. Tertio, utrum eius peccatum fuerit gravius omnibus aliis peccatis. Quarto, quis plus peccaverit, utrum vir vel mulier.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 163 a. 1 arg. 1"><a name="45589"><span class="ref">[45589] IIª-IIae, q. 163 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod superbia non fuerit primi hominis peccatum. Dicit enim apostolus, Rom. V, quod <i>per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi</i>. Sed primi hominis peccatum est ex quo omnes peccatores constituti sunt originali peccato. Ergo inobedientia fuit primi hominis peccatum, et non superbia.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 arg. 2"><a name="45590"><span class="ref">[45590] IIª-IIae, q. 163 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Ambrosius dicit, super Luc., quod eo ordine Diabolus Christum tentavit quo primum hominem deiecit. Sed Christus primo tentatus est de gula, ut patet Matth. IV, cum ei dictum est, <i>si filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant</i>. Ergo primum peccatum primi hominis non fuit superbia, sed gula.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 arg. 3"><a name="45591"><span class="ref">[45591] IIª-IIae, q. 163 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, homo Diabolo suggerente peccavit. Sed Diabolus tentans hominem scientiam repromisit, ut patet Gen. III. Ergo prima inordinatio hominis fuit per appetitum scientiae, quod pertinet ad curiositatem. Ergo curiositas fuit peccatum primum, et non superbia.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 arg. 4"><a name="45592"><span class="ref">[45592] IIª-IIae, q. 163 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, super illud I ad Tim. II, <i>mulier seducta in praevaricatione fuit</i>, dicit Glossa, <i>hanc seductionem proprie appellavit apostolus, per quam id quod suadebatur, cum falsum esset, verum putatum est, scilicet quod Deus lignum illud ideo tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, velut deos futuros; tanquam eis divinitatem invideret qui eos homines fecerat</i>. Sed hoc credere pertinet ad infidelitatem. Ergo primum peccatum hominis fuit infidelitas, et non superbia.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 s. c."><a name="45593"><span class="ref">[45593] IIª-IIae, q. 163 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Eccli. X, <i>initium omnis peccati superbia</i>. Sed peccatum primi hominis est initium omnis peccati, secundum illud Rom. V, <i>per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit</i>. Ergo primum peccatum hominis fuit superbia.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 co."><a name="45594"><span class="ref">[45594] IIª-IIae, q. 163 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ad unum peccatum multi motus concurrere possunt, inter quos ille habet rationem primi peccati in quo primo inordinatio invenitur. Manifestum est autem quod primo invenitur inordinatio in motu interiori animae quam in actu exteriori corporis, quia, ut Augustinus dicit, in I de Civ. Dei, <i>non amittitur corporis sanctitas manente animae sanctitate</i>. Inter motus autem interiores, prius movetur appetitus in finem quam in id quod quaeritur propter finem. Et ideo ibi fuit primum peccatum hominis ubi potuit esse primus appetitus inordinati finis. Sic autem homo erat in statu innocentiae institutus ut nulla esset rebellio carnis ad spiritum. Unde non potuit esse prima inordinatio appetitus humani ex hoc quod appetierit aliquod sensibile bonum, in quod carnis concupiscentia tendit praeter ordinem rationis. Relinquitur igitur quod prima inordinatio appetitus humani fuit ex hoc quod aliquod bonum spirituale inordinate appetiit. Non autem inordinate appetivisset, appetendo illud secundum suam mensuram ex divina regula praestitutam. Unde relinquitur quod primum peccatum eius fuit in hoc quod appetiit quoddam spirituale bonum supra suam mensuram. Quod pertinet ad superbiam. Unde manifestum est quod primum peccatum hominis fuit superbia.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 ad 1"><a name="45595"><span class="ref">[45595] IIª-IIae, q. 163 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod hoc quod homo divino praecepto non obediret, non fuit propter se ab eo volitum, quia hoc non posset contingere nisi praesupposita inordinatione voluntatis. Relinquitur ergo quod voluerit propter aliquid aliud. Primum autem quod inordinate voluit fuit propria excellentia. Et ideo inobedientia in eo causata fuit ex superbia. Et hoc est quod Augustinus dicit, ad Orosium, quod <i>homo elatus superbia, suasioni serpentis obediens, praecepta Dei contempsit</i>.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 ad 2"><a name="45596"><span class="ref">[45596] IIª-IIae, q. 163 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in peccato primorum parentum etiam gula locum habuit, dicitur enim Gen. III, <i>vidit mulier quod lignum esset bonum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu eius, et comedit</i>. Non tamen ipsa bonitas et pulchritudo cibi fuit primum motivum ad peccandum, sed potius suasio serpentis, qui dixit, <i>aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii</i>; quod appetendo, superbiam mulier incurrit. Et ideo peccatum gulae derivatum est ex peccato superbiae.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 ad 3"><a name="45597"><span class="ref">[45597] IIª-IIae, q. 163 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod appetitus scientiae causatus fuit in primis parentibus ex inordinato appetitu excellentiae. Unde et in verbis serpentis praemittitur, eritis sicut dii; et postea subditur, scientes bonum et malum.</p><p title="II-II q. 163 a. 1 ad 4"><a name="45598"><span class="ref">[45598] IIª-IIae, q. 163 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>verbis serpentis mulier non crederet a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi iam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaedam de se superba praesumptio</i>. Quod non est sic intelligendum quasi superbia praecesserit suasionem serpentis, sed quia statim post suasionem serpentis, invasit mentem eius elatio, ex qua consecutum est ut crederet verum esse quod Daemon dicebat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 163 a. 2 arg. 1"><a name="45599"><span class="ref">[45599] IIª-IIae, q. 163 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod superbia primi hominis non fuerit in hoc quod appetierit divinam similitudinem. Nullus enim peccat appetendo id quod sibi competit secundum suam naturam. Sed similitudo Dei competit homini secundum suam naturam, dicitur enim Gen. I, <i>faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram</i>. Ergo non peccavit divinam similitudinem appetendo.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 arg. 2"><a name="45600"><span class="ref">[45600] IIª-IIae, q. 163 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, in hoc videtur primus homo divinam similitudinem appetiisse, ut scientia boni et mali potiretur, hoc enim ei a serpente suggerebatur, <i>eritis sicut dii, scientes bonum et malum</i>. Sed appetitus scientiae est homini naturalis, secundum illud philosophi, in principio Metaphys., <i>omnes homines natura scire desiderant</i>. Ergo non peccavit appetendo divinam similitudinem.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 arg. 3"><a name="45601"><span class="ref">[45601] IIª-IIae, q. 163 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, nullus sapiens eligit id quod est impossibile. Primus autem homo sapientia praeditus erat, secundum illud Eccli. XVII, <i>disciplina intellectus replevit illos</i>. Cum ergo omne peccatum consistat in appetitu deliberato, qui est electio, videtur quod primus homo non peccaverit appetendo aliquid impossibile. Sed impossibile est esse hominem similem Deo, secundum illud Exodi XV, <i>quis similis tui in fortibus, domine?</i> Ergo primus homo non peccavit appetendo divinam similitudinem.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 s. c."><a name="45602"><span class="ref">[45602] IIª-IIae, q. 163 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod super illud Psalmi, <i>quae non rapui, tunc exsolvebam</i>, dicit Augustinus, <i>Adam et Eva rapere voluerunt divinitatem, et perdiderunt felicitatem</i>.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 co."><a name="45603"><span class="ref">[45603] IIª-IIae, q. 163 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod duplex est similitudo. Una omnimodae aequiparantiae. Et hanc similitudinem ad Deum primi parentes non appetierunt, quia talis similitudo ad Deum non cadit in apprehensione, praecipue sapientis. Alia autem est similitudo imitationis, qualis possibilis est creaturae ad Deum, inquantum videlicet participat aliquid de similitudine ipsius secundum suum modum. Unde Dionysius dicit, in IX cap. de Div. Nom., <i>eadem similia sunt Deo, et dissimilia, hoc quidem secundum contingentem imitationem; hoc autem secundum quod causata minus habent a causa</i>. Quodlibet autem bonum in creatura existens est quaedam participata similitudo primi boni. Et ideo ex hoc ipso quod homo appetiit aliquod spirituale bonum supra suam mensuram, ut dictum est, consequens est quod appetierit divinam similitudinem inordinate. Considerandum tamen est quod appetitus proprie est rei non habitae. Bonum autem spirituale secundum quod creatura rationalis participat divinam similitudinem, potest secundum tria attendi. Primo quidem, secundum ipsum esse naturae. Et talis similitudo ab ipso creationis principio fuit impressa et homini, de quo dicitur, Gen. I, quod <i>fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam</i>; et Angelo, de quo dicitur, Ezech. XXVIII, <i>tu signaculum similitudinis</i>. Secundo vero, quantum ad cognitionem. Et hanc etiam similitudinem in sui creatione Angelus accepit, unde in praemissis verbis, cum dictum esset, tu signaculum similitudinis, statim subditur, plenus sapientia. Sed primus homo in sua creatione istam similitudinem nondum actu adeptus erat, sed solum in potentia. Tertio, quantum ad potestatem operandi. Et hanc similitudinem nondum erant in actu assecuti neque Angelus neque homo in ipso creationis principio, quia utrique restabat aliquid agendum quo ad beatitudinem perveniret. Et ideo cum uterque, scilicet Diabolus et primus homo, inordinate divinam similitudinem appetierint, neuter eorum peccavit appetendo similitudinem naturae. Sed primus homo peccavit principaliter appetendo similitudinem Dei quantum ad scientiam boni et mali, sicut serpens ei suggessit, ut scilicet per virtutem propriae naturae determinaret sibi quid esset bonum et quid malum ad agendum; vel etiam ut per seipsum praecognosceret quid sibi boni vel mali esset futurum. Et secundario peccavit appetendo similitudinem Dei quantum ad propriam potestatem operandi, ut scilicet virtute propriae naturae operaretur ad beatitudinem consequendam, unde Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., quod <i>menti mulieris inhaesit amor propriae potestatis</i>. Sed Diabolus peccavit appetendo similitudinem Dei quantum ad potestatem, unde Augustinus dicit, in libro de vera Relig., quod <i>magis voluit sua potentia frui quam Dei</i>. Veruntamen quantum ad aliquid uterque Deo aequiparari appetiit, inquantum scilicet uterque sibi inniti voluit, contempto divinae regulae ordine.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 ad 1"><a name="45604"><span class="ref">[45604] IIª-IIae, q. 163 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ratio illa procedit de similitudine naturae, ex cuius appetitu homo non peccavit, ut dictum est.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 ad 2"><a name="45605"><span class="ref">[45605] IIª-IIae, q. 163 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod appetere similitudinem Dei absolute quantum ad scientiam, non est peccatum. Sed appetere huiusmodi similitudinem inordinate, idest supra suam mensuram, peccatum est. Unde super illud Psalmi, <i>Deus quis similis erit tibi</i>, dicit Augustinus, <i>qui per se vult esse Deus, perverse vult esse similis Deo, ut Diabolus, qui noluit sub eo esse; et homo, qui ut servus noluit tenere praecepta</i>.</p><p title="II-II q. 163 a. 2 ad 3"><a name="45606"><span class="ref">[45606] IIª-IIae, q. 163 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ratio illa procedit de similitudine aequiparantiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 163 a. 3 arg. 1"><a name="45607"><span class="ref">[45607] IIª-IIae, q. 163 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod peccatum primorum parentum fuerit ceteris gravius. Dicit enim Augustinus, XIV de Civ. Dei, <i>magna fuit in peccando iniquitas, ubi tanta fuit in non peccando facilitas</i>. Sed primi parentes maximam habuerunt facilitatem ad non peccandum, quia nihil habebant intrinsecus quod eos ad peccandum impelleret. Ergo peccatum primorum parentum fuit ceteris gravius.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 arg. 2"><a name="45608"><span class="ref">[45608] IIª-IIae, q. 163 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, poena proportionatur culpae. Sed peccatum primorum parentum gravissime est punitum, quia ex ipso mors introivit in hunc mundum, ut apostolus dicit, Rom. V. Ergo peccatum illud fuit gravius aliis peccatis.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 arg. 3"><a name="45609"><span class="ref">[45609] IIª-IIae, q. 163 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, primum in quolibet genere videtur esse maximum, ut dicitur in II Metaphys. Sed peccatum primorum parentum fuit primum inter alia peccata hominum. Ergo fuit maximum.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 s. c."><a name="45610"><span class="ref">[45610] IIª-IIae, q. 163 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Origenes dicit, <i>non arbitror quod aliquis ex his qui in summo perfectoque constiterunt gradu, ad subitum evacuetur ac decidat, sed paulatim et per partes defluere eum necesse est</i>. Sed primi parentes in summo perfectoque gradu consistebant. Non ergo eorum primum peccatum fuit maximum omnium peccatorum.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 co."><a name="45611"><span class="ref">[45611] IIª-IIae, q. 163 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod duplex gravitas in peccato attendi potest. Una quidem, ex ipsa specie peccati, sicut dicimus adulterium esse gravius peccatum simplici fornicatione. Alia autem est gravitas peccati quae attenditur secundum aliquam circumstantiam loci, vel personae, aut temporis. Prima autem gravitas essentialior est peccato, et principalior. Unde secundum eam magis peccatum dicitur grave quam secundum aliam. Dicendum est igitur quod peccatum primi hominis non fuit gravius omnibus aliis peccatis humanis secundum speciem peccati. Etsi enim superbia secundum suum genus habeat quandam excellentiam inter alia peccata, maior tamen est superbia qua quis Deum negat vel blasphemat, quam superbia qua quis inordinate divinam similitudinem appetit, qualis fuit superbia primorum parentum, ut dictum est. Sed secundum conditionem personarum peccantium, peccatum illud habuit maximam gravitatem, propter perfectionem status ipsorum. Et ideo dicendum est quod illud peccatum fuit quidem secundum quid gravissimum, sed non simpliciter.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 ad 1"><a name="45612"><span class="ref">[45612] IIª-IIae, q. 163 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ratio illa procedit de gravitate peccati ex circumstantia peccantis.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 ad 2"><a name="45613"><span class="ref">[45613] IIª-IIae, q. 163 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod magnitudo poenae quae consecuta est ad illud primum peccatum, non correspondet ei secundum quantitatem propriae speciei, sed inquantum fuit primum, quia ex hoc interrupta est innocentia primi status, qua subtracta, deordinata est tota natura humana.</p><p title="II-II q. 163 a. 3 ad 3"><a name="45614"><span class="ref">[45614] IIª-IIae, q. 163 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in his quae sunt per se ordinata, oportet id quod est primum esse maximum. Talis autem ordo non attenditur in peccatis, sed unum per accidens sequitur post aliud. Unde non sequitur quod primum peccatum sit maximum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 163 a. 4 arg. 1"><a name="45615"><span class="ref">[45615] IIª-IIae, q. 163 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod peccatum Adae fuit gravius quam peccatum Evae. Dicitur enim I ad Tim. II, quod <i>Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit</i>, et sic videtur quod peccatum mulieris fuerit ex ignorantia, peccatum autem viri ex certa scientia. Sed huiusmodi peccatum est gravius, secundum illud Luc. XII, <i>ille servus qui cognovit voluntatem domini sui et non fecit secundum voluntatem eius, vapulabit multis, qui autem non cognovit et fecit digna plagis, vapulabit paucis</i>. Ergo Adam gravius peccavit quam Eva.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 arg. 2"><a name="45616"><span class="ref">[45616] IIª-IIae, q. 163 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro de decem chordis, <i>si caput est vir, melius debet vivere, et praecedere in omnibus bonis factis uxorem suam, ut illa imitetur virum</i>. Sed ille qui melius debet facere, si peccet, gravius peccat. Ergo Adam gravius peccavit quam Eva.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 arg. 3"><a name="45617"><span class="ref">[45617] IIª-IIae, q. 163 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, peccatum in spiritum sanctum videtur esse gravissimum. Sed Adam videtur in spiritum sanctum peccasse, quia peccavit cogitans de divina misericordia, quod pertinet ad peccatum praesumptionis. Ergo videtur quod Adam gravius peccavit quam Eva.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 s. c."><a name="45618"><span class="ref">[45618] IIª-IIae, q. 163 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod poena respondet culpae. Sed mulier gravius est punita quam vir, ut patet Gen. III. Ergo gravius peccavit quam vir.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 co."><a name="45619"><span class="ref">[45619] IIª-IIae, q. 163 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, gravitas peccati principalius attenditur secundum peccati speciem quam secundum personae circumstantiam. Dicendum est ergo quod, si consideremus conditionem personae utriusque, scilicet mulieris et viri, peccatum viri est gravius, quia erat perfectior muliere. Sed quantum ad ipsum genus peccati, utriusque peccatum aequale dicitur, quia utriusque peccatum fuit superbia. Unde Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., quod mulier excusavit peccatum suum <i>in impari sexu, sed pari fastu</i>. Sed quantum ad speciem superbiae, gravius peccavit mulier, triplici ratione. Primo quidem, quia maior elatio fuit mulieris quam viri. Mulier enim credidit verum esse quod serpens suasit, scilicet quod Deus prohibuit ligni esum ne ad eius similitudinem pervenirent, et ita, dum per esum ligni vetiti Dei similitudinem consequi voluit, superbia eius ad hoc se erexit quod contra Dei voluntatem aliquid voluit obtinere. Sed vir non credidit hoc esse verum. Unde non voluit consequi divinam similitudinem contra Dei voluntatem, sed in hoc superbivit, quod voluit eam consequi per seipsum. Secundo, quia mulier non solum ipsa peccavit, sed etiam viro peccatum suggessit. Unde peccavit et in Deum et in proximum. Tertio, in hoc quod peccatum viri diminutum est ex hoc quod in peccatum consensit <i>amicabili quadam benevolentia, qua plerumque fit ut offendatur Deus ne homo ex amico fiat inimicus, quod eum facere non debuisse divinae sententiae exitus indicavit</i>, ut Augustinus dicit, XI Sup. Gen. ad litteram. Et sic patet quod peccatum mulieris fuit gravius quam peccatum viri.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 ad 1"><a name="45620"><span class="ref">[45620] IIª-IIae, q. 163 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illa seductio mulieris ex praecedenti elevatione subsecuta est. Et ideo talis ignorantia non excusat, sed aggravat peccatum, inquantum scilicet ignorando in maiorem elationem erecta est.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 ad 2"><a name="45621"><span class="ref">[45621] IIª-IIae, q. 163 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa procedit ex circumstantia conditionis personae, ex qua peccatum viri fuit gravius secundum quid.</p><p title="II-II q. 163 a. 4 ad 3"><a name="45622"><span class="ref">[45622] IIª-IIae, q. 163 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod vir non cogitavit de divina misericordia usque ad contemptum divinae iustitiae, quod facit peccatum in spiritum sanctum, sed quia, ut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>inexpertus divinae severitatis, credidit illud peccatum esse veniale</i>, id est de facili remissibile.</p></div></div><div class="q" id="q164"><h2>Quaestio 164</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 164 pr."><a name="45623"><span class="ref">[45623] IIª-IIae, q. 164 pr.</span></a> Deinde considerandum est de poena primi peccati. Et circa hoc quaeruntur duo. Primo, de morte, quae est poena communis. Secundo, de aliis particularibus poenis quae in Genesi assignantur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 1"><a name="45624"><span class="ref">[45624] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod mors non sit poena peccati primorum parentum. Illud enim quod est homini naturale, non potest dici poena peccati, quia peccatum non perficit naturam, sed vitiat. Mors autem est homini naturalis, quod patet ex hoc quod corpus eius ex contrariis componitur; et ex hoc etiam quod mortale ponitur in definitione hominis. Ergo mors non est poena peccati primorum parentum.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 2"><a name="45625"><span class="ref">[45625] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, mors et alii corporales defectus similiter inveniuntur in homine sicut et in aliis animalibus, secundum illud Eccle. III, <i>unus interitus est hominis et iumentorum, et aequa utriusque conditio</i>. Sed in animalibus brutis mors non est poena peccati. Ergo etiam neque in hominibus.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 3"><a name="45626"><span class="ref">[45626] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, peccatum primorum parentum fuit specialium personarum. Sed mors consequitur totam humanam naturam. Ergo non videtur esse poena peccati primorum parentum.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 4"><a name="45627"><span class="ref">[45627] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, omnes aequaliter derivantur a primis parentibus. Si igitur mors esset poena peccati primorum parentum, sequeretur quod omnes homines aequaliter mortem paterentur. Quod patet esse falsum, quia quidam citius aliis, et gravius moriuntur. Ergo mors non est poena primi peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 5"><a name="45628"><span class="ref">[45628] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 5</span></a> Praeterea, malum poenae est a Deo, ut supra habitum est. Sed mors non videtur esse a Deo, dicitur enim Sap. I, quod <i>Deus mortem non fecit</i>. Ergo mors non est poena primi peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 6"><a name="45629"><span class="ref">[45629] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 6</span></a> Praeterea, poenae non videntur esse meritoriae, nam meritum continetur sub bono, poena autem sub malo. Sed mors quandoque est meritoria, sicut patet de morte martyrum. Ergo videtur quod mors non sit poena.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 7"><a name="45630"><span class="ref">[45630] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 7</span></a> Praeterea, poena videtur esse afflictiva. Sed mors non potest esse afflictiva, ut videtur, quia quando mors est, homo non sentit; quando autem non est, sentiri non potest. Ergo mors non est poena peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 arg. 8"><a name="45631"><span class="ref">[45631] IIª-IIae, q. 164 a. 1 arg. 8</span></a> Praeterea, si mors esset poena peccati, statim fuisset ad peccatum consecuta. Sed hoc non est verum, nam primi parentes post peccatum diu vixerunt, ut patet Gen. IV. Ergo mors non videtur esse poena peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 s. c."><a name="45632"><span class="ref">[45632] IIª-IIae, q. 164 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, Rom. V, <i>per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors</i>.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 co."><a name="45633"><span class="ref">[45633] IIª-IIae, q. 164 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, si aliquis propter culpam suam privetur aliquo beneficio sibi dato, carentia illius beneficii est poena culpae illius. Sicut autem in primo dictum est, homini in prima sui institutione hoc beneficium fuit collatum divinitus, ut quandiu mens eius esset Deo subiecta, inferiores vires animae subiicerentur rationali menti, et corpus animae subiiceretur. Sed quia mens hominis per peccatum a divina subiectione recessit, consecutum est ut nec inferiores vires totaliter rationi subiicerentur, unde tanta est rebellio carnalis appetitus ad rationem; nec etiam corpus totaliter subiiceretur animae, unde consequitur mors, et alii corporales defectus. Vita enim et incolumitas corporis consistit in hoc quod subiiciatur animae, sicut perfectibile suae perfectioni, unde, per oppositum, mors et aegritudo, et quilibet corporalis defectus, pertinet ad defectum subiectionis corporis ad animam. Unde patet quod, sicut rebellio carnalis appetitus ad spiritum est poena peccati primorum parentum, ita etiam et mors et omnes corporales defectus.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 1"><a name="45634"><span class="ref">[45634] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod naturale dicitur quod ex principiis naturae causatur. Naturae autem per se principia sunt forma et materia. Forma autem hominis est anima rationalis, quae de se est immortalis. Et ideo mors non est naturalis homini ex parte suae formae. Materia autem hominis est corpus tale quod est ex contrariis compositum, ad quod sequitur ex necessitate corruptibilitas. Et quantum ad hoc, mors est homini naturalis. Haec tamen conditio in materia humani corporis est consequens ex necessitate materiae, quia oportebat corpus humanum esse organum tactus, et per consequens medium inter tangibilia; et hoc non poterat esse nisi esset ex contrariis compositum, ut patet per philosophum, in II de anima. Non autem est conditio secundum quam materia adaptetur formae, quia, si esset possibile, cum forma sit incorruptibilis, potius oporteret materiam incorruptibilem esse. Sicut quod serra sit ferrea, competit formae et actioni ipsius, ut per duritiem sit apta ad secandum, sed quod sit potens rubiginem contrahere, consequitur ex necessitate talis materiae, et non secundum electionem agentis; nam si artifex posset, faceret ex ferro serram quae rubiginem non posset contrahere. Deus autem, qui est conditor hominis, omnipotens est. Unde ademit suo beneficio ab homine primitus instituto necessitatem moriendi ex tali materia consequentem. Quod tamen beneficium subtractum est per peccatum primorum parentum. Et sic mors et est naturalis, propter conditionem materiae, et est poenalis, propter amissionem divini beneficii praeservantis a morte.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 2"><a name="45635"><span class="ref">[45635] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod similitudo illa hominis ad alia animalia attenditur quantum ad conditionem materiae, idest quantum ad corpus ex contrariis compositum, non autem quantum ad formam. Nam anima hominis est immortalis, brutorum vero animalium animae sunt mortales.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 3"><a name="45636"><span class="ref">[45636] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod primi parentes fuerunt instituti a Deo non solum sicut quaedam personae singulares, sed sicut quaedam principia totius humanae naturae ab eis in posteros derivandae simul cum beneficio divino praeservante a morte. Et ideo per eorum peccatum tota humana natura in posteris tali beneficio destituta, mortem incurrit.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 4"><a name="45637"><span class="ref">[45637] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod aliquis defectus ex peccato consequitur dupliciter. Uno modo, per modum poenae taxatae a iudice. Et talis defectus aequalis debet esse in his ad quos aequaliter pertinet peccatum. Alius autem defectus est qui ex huiusmodi poena per accidens consequitur, sicut quod aliquis pro sua culpa excaecatus, cadat in via. Et talis defectus culpae non proportionatur, nec ab homine iudice pensatur, qui non potest fortuitos eventus praecognoscere. Sic igitur poena taxata pro primo peccato, proportionaliter ei respondens, fuit subtractio divini beneficii quo rectitudo et integritas humanae naturae conservabatur. Defectus autem consequentes subtractionem huius beneficii, sunt mors et aliae poenalitates praesentis vitae. Et ideo non oportet huiusmodi poenas aequales esse in his ad quos aequaliter pertinet primum peccatum. Verum quia Deus praescius est omnium futurorum eventuum, ex dispensatione divinae providentiae huiusmodi poenalitates diversimode in diversis inveniuntur, non quidem propter aliqua merita praecedentia hanc vitam, ut Origenes posuit (hoc enim est contra id quod dicitur Rom. IX, <i>cum nondum aliquid boni aut mali egissent</i>; est etiam contra hoc quod in primo ostensum est, quod anima non est creata ante corpus); sed vel in poenam paternorum peccatorum, inquantum filius est quaedam res patris, unde frequenter parentes puniuntur in prole; vel etiam propter remedium salutis eius qui huiusmodi poenalitatibus subditur, ut scilicet per hoc a peccatis arceatur, vel etiam de virtutibus non superbiat, et per patientiam coronetur.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 5"><a name="45638"><span class="ref">[45638] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod mors dupliciter potest considerari. Uno modo, secundum quod est quoddam malum humanae naturae. Et sic non est ex Deo, sed est defectus quidam incidens ex culpa humana. Alio modo potest considerari secundum quod habet quandam rationem boni, prout scilicet est quaedam iusta poena. Et sic est a Deo. Unde Augustinus dicit, in libro Retractat., quod Deus non est auctor mortis, nisi inquantum est poena.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 6"><a name="45639"><span class="ref">[45639] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 6</span></a> Ad sextum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XIII de Civ. Dei, <i>quemadmodum iniusti male utuntur non tantum malis, verum etiam bonis; ita iusti bene utuntur non tantum bonis, sed etiam malis. Hinc fit ut et mali male lege utantur, quamvis sit lex bonum, et boni bene moriantur, quamvis sit mors malum</i>. Inquantum igitur sancti bene morte utuntur, fit eis mors meritoria.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 7"><a name="45640"><span class="ref">[45640] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 7</span></a> Ad septimum dicendum quod mors dupliciter accipi potest. Uno modo, pro ipsa privatione vitae. Et sic mors sentiri non potest, cum sit privatio sensus et vitae. Et sic non est poena sensus, sed poena damni. Alio modo, secundum quod nominat ipsam corruptionem quae terminatur ad privationem praedictam. De corruptione autem, sicut et de generatione, dupliciter loqui possumus. Uno modo, secundum quod est terminus alterationis. Et sic in ipso instanti in quo primo privatur vita, dicitur inesse mors. Et secundum hoc etiam, mors non est poena sensus. Alio modo corruptio potest accipi cum alteratione praecedente, prout dicitur aliquis mori dum movetur in mortem; sicut dicitur aliquid generari dum movetur in generatum esse. Et sic mors potest esse afflictiva.</p><p title="II-II q. 164 a. 1 ad 8"><a name="45641"><span class="ref">[45641] IIª-IIae, q. 164 a. 1 ad 8</span></a> Ad octavum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, super Gen. ad Litt., <i>quamvis annos multos primi parentes postea vixerint, illo tamen die mori coeperunt quo mortis legem, qua in senium veterascerent, acceperunt</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 1"><a name="45642"><span class="ref">[45642] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter particulares poenae primorum parentum determinentur in Scriptura. Non enim debet assignari ut poena peccati id quod etiam sine peccato esset. Sed dolor in pariendo esset, ut videtur, etiam sine peccato, hoc enim requirit dispositio feminei sexus, ut proles nasci non possit sine dolore parientis. Similiter etiam subiectio mulieris ad virum consequitur perfectionem virilis sexus et imperfectionem muliebris. Germinatio etiam spinarum et tribulorum ad naturam terrae pertinet, quae fuisset etiam sine peccato. Non ergo huiusmodi sunt convenientes poenae primi peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 2"><a name="45643"><span class="ref">[45643] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod pertinet ad dignitatem alicuius, non videtur ad poenam eius pertinere. Sed multiplicatio conceptus pertinet ad dignitatem mulieris. Ergo non debet poni quasi mulieris poena.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 3"><a name="45644"><span class="ref">[45644] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, poena peccati primorum parentum ad omnes derivatur, sicut de morte dictum est. Sed non omnium mulierum multiplicantur conceptus, nec omnes viri in sudore vultus sui pane vescuntur. Non ergo ista sunt convenientes poenae primi peccati.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 4"><a name="45645"><span class="ref">[45645] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, locus Paradisi propter hominem factus erat. Sed nihil debet esse frustra in rerum ordine. Ergo videtur quod non fuerit conveniens hominis poena quod a Paradiso excluderetur.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 5"><a name="45646"><span class="ref">[45646] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 5</span></a> Praeterea, locus ille Paradisi terrestris de se dicitur esse inaccessibilis. Frustra ergo apposita sunt alia impedimenta, ne homo illuc reverteretur, scilicet Cherubin et gladius flammeus atque versatilis.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 6"><a name="45647"><span class="ref">[45647] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 6</span></a> Praeterea, homo post peccatum statim necessitati mortis fuit addictus, et ita beneficio ligni vitae non poterat ad immortalitatem reparari. Frustra ergo ei esus ligni vitae interdicitur. Cum dicitur Gen. III, <i>videte, ne forte sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum</i>.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 7"><a name="45648"><span class="ref">[45648] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 7</span></a> Praeterea, insultare misero videtur misericordiae et clementiae repugnare, quae maxime in Scriptura Deo attribuitur, secundum illud Psalmi, <i>miserationes eius super omnia opera eius</i>. Ergo inconvenienter ponitur dominum insultasse primis parentibus per peccatum iam in miseriam deductis, ubi dicitur, <i>ecce, Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum.</i></p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 8"><a name="45649"><span class="ref">[45649] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 8</span></a> Praeterea, vestitus ad necessitatem hominis pertinet, sicut et cibus, secundum illud I ad Tim. ult., <i>habentes alimenta et quibus tegamur, his contenti sumus</i>. Ergo, sicut cibus primis parentibus fuit attributus ante peccatum, ita etiam et vestitus attribui debuit. Inconvenienter ergo post peccatum dicitur eis Deus tunicas pelliceas fecisse.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 arg. 9"><a name="45650"><span class="ref">[45650] IIª-IIae, q. 164 a. 2 arg. 9</span></a> Praeterea, poena quae peccato alicui adhibetur, debet plus habere in malo quam emolumentum quod quis ex peccato consequitur, alioquin, per poenam non deterreretur aliquis a peccato. Sed primi parentes ex peccato consecuti sunt quod eorum oculi aperirentur, ut dicitur Gen. III. Hoc autem praeponderat in bono omnibus malis poenalibus quae ponuntur ex peccato consecuta. Inconvenienter igitur describuntur poenae peccatum primorum parentum consequentes.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 s. c."><a name="45651"><span class="ref">[45651] IIª-IIae, q. 164 a. 2 s. c.</span></a> In contrarium est quod huiusmodi poenae sunt divinitus taxatae, qui omnia facit in numero, pondere et mensura, ut dicitur Sap. XI.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 co."><a name="45652"><span class="ref">[45652] IIª-IIae, q. 164 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, primi parentes propter suum peccatum privati sunt beneficio divino quo humanae naturae integritas in eis conservabatur, per cuius subtractionem humana natura in defectus poenales incidit. Et ideo dupliciter puniti fuerunt. Primo quidem, quantum ad hoc quod subtractum fuit eis id quod integritatis statui competebat, scilicet locus terrestris Paradisi, quod significatur Gen. III, cum dicitur, <i>et emisit eum Deus de Paradiso voluptatis</i>. Et quia ad illum statum primae innocentiae per seipsum redire non poterat, convenienter apposita sunt impedimenta ne rediret ad ea quae primo statui competebant, scilicet a cibo, ne sumeret de ligno vitae; et a loco, <i>collocavit Deus ante Paradisum Cherubin et flammeum gladium</i>. Secundo autem puniti fuerunt quantum ad hoc quod attributa sunt eis ea quae naturae conveniunt tali beneficio destitutae. Et hoc quidem et quantum ad corpus, et quantum ad animam. Quantum quidem ad corpus, ad quod pertinet differentia sexus, alia poena attributa est mulieri, alia viro. Mulieri quidem attributa est poena secundum duo propter quae viro coniungitur, quae sunt generatio prolis, et communicatio operum pertinentium ad domesticam conversationem. Quantum autem ad generationem prolis, punita fuit dupliciter. Primo quidem, quantum ad taedia quae sustinet portando prolem conceptam, et hoc significatur cum dicitur, <i>multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos</i>. Et quantum ad dolorem quem patitur in pariendo, et quantum ad hoc dicitur, <i>in dolore paries</i>. Quantum vero ad domesticam conversationem, punitur secundum hoc quod subiicitur dominationi viri, per hoc quod dicitur, <i>sub viri potestate eris</i>. Sicut autem ad mulierem pertinet ut subdatur viro in his quae ad domesticam conversationem pertinent, ita ad virum pertinet quod necessaria vitae procuret. Et circa hoc punitur tripliciter. Primo quidem, per terrae sterilitatem, cum dicitur, maledicta terra in opere tuo. Secundo, per laboris anxietatem, sine qua fructus terrae non percipit, unde dicitur, <i>in labore comedes de ea cunctis diebus vitae tuae</i>. Tertio, quantum ad impedimenta quae proveniunt terram colentibus, unde dicitur, <i>spinas et tribulos germinabit tibi</i>. Similiter etiam ex parte animae triplex eorum poena describitur. Primo quidem, quantum ad confusionem quam passi sunt de rebellione carnis ad spiritum, unde dicitur, <i>aperti sunt oculi amborum, et cognoverunt se esse nudos</i>. Secundo, quantum ad increpationem propriae culpae, per hoc quod dicitur, <i>ecce, Adam factus est quasi unus ex nobis</i>. Tertio, quantum ad commemorationem futurae mortis, secundum quod ei dictum est, <i>pulvis es, et in pulverem reverteris</i>. Ad quod etiam pertinet quod Deus fecit eis tunicas pelliceas, in signum mortalitatis eorum.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 1"><a name="45653"><span class="ref">[45653] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in statu innocentiae fuisset partus absque dolore. Dicit enim Augustinus, XIV de Civ. Dei, <i>sic ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis impulsus feminea viscera relaxaret, sicut ad concipiendum non libidinis appetitus, sed voluntarius usus naturam utramque coniungeret</i>. Subiectio autem mulieris ad virum intelligenda est in poenam mulieris esse inducta, non quantum ad regimen, quia etiam ante peccatum vir caput mulieris fuisset et eius gubernator existeret, sed prout mulier, contra propriam voluntatem, necesse habet viri voluntati parere. Spinas autem et tribulos terra germinasset, si homo non peccasset, in cibum animalium, non autem in hominis poenam, quia scilicet per eorum exortum nullus labor aut punctio homini operanti in terra accideret, ut Augustinus dicit, super Gen. ad Litt. Quamvis Alcuinus dicat quod ante peccatum terra omnino spinas et tribulos non germinasset. Sed primum melius est.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 2"><a name="45654"><span class="ref">[45654] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod multitudo conceptuum inducitur in poenam mulieris, non propter ipsam procreationem prolis, quae etiam ante peccatum fuisset, sed propter multitudinem afflictionum, quae mulier patitur ex hoc quod portat fetum conceptum. Unde signanter coniungitur, <i>multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos</i>.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 3"><a name="45655"><span class="ref">[45655] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod illae poenae aliqualiter ad omnes pertinent. Quaecumque enim mulier concipit, necesse est quod aerumnas patiatur et cum dolore pariat, praeter beatam virginem, quae sine corruptione concepit et sine dolore peperit, quia eius conceptio non fuit secundum legem naturae a primis parentibus derivata. Si autem aliqua non concipit neque parit, patitur sterilitatis defectum, qui praeponderat poenis praedictis. Similiter etiam oportet ut quicumque terram operatur, in sudore vultus comedat panem. Et qui ipsi per se agriculturam non exercent, in aliis laboribus occupantur, homo enim nascitur ad laborem, ut dicitur Iob V, et sic panem ab aliis in sudore vultus elaboratum manducant.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 4"><a name="45656"><span class="ref">[45656] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod locus ille Paradisi terrestris, quamvis non serviat homini ad usum, servit tamen ei ad documentum, dum cognoscit propter peccatum se tali loco fuisse privatum; et dum per ea quae corporaliter in illo Paradiso sunt, instruuntur de his quae pertinent ad Paradisum caelestem, quo aditus homini praeparatur per Christum.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 5"><a name="45657"><span class="ref">[45657] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod, salvis spiritualis sensus mysteriis, locus ille praecipue videtur esse inaccessibilis propter vehementiam aestus in locis intermediis ex propinquitate solis. Et hoc significatur per flammeum gladium, qui versatilis dicitur, propter proprietatem motus circularis huiusmodi aestum causantis. Et quia motus corporalis creaturae disponitur ministerio Angelorum, ut patet per Augustinum, III de Trin.; convenienter etiam simul cum gladio versatili Cherubin adiungitur, ad custodiendam viam ligni vitae. Unde Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>hoc per caelestes potestates etiam in Paradiso visibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic quaedam ignea custodia</i>.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 6"><a name="45658"><span class="ref">[45658] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 6</span></a> Ad sextum dicendum quod homo, si post peccatum de ligno vitae comedisset, non propter hoc immortalitatem recuperasset, sed beneficio illius cibi potuisset vitam magis prolongare. Unde quod dicitur, et vivat in aeternum, sumitur ibi aeternum pro diuturno. Hoc autem non expediebat homini, ut in miseria huius vitae diutius permaneret.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 7"><a name="45659"><span class="ref">[45659] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 7</span></a> Ad septimum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>verba Dei non tam sunt primis parentibus insultantis, quam ceteros, ne ita superbiant, deterrentis, propter quos ista conscripta sunt, quia scilicet non solum Adam non fuit factus qualis fieri voluit, sed nec illud quod factus fuerat, conservavit</i>.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 8"><a name="45660"><span class="ref">[45660] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 8</span></a> Ad octavum dicendum quod vestitus necessarius est homini secundum statum praesentis miseriae, propter duo, primo quidem, propter defectum ab exterioribus nocumentis, puta intemperie caloris et frigoris; secundo, ad tegumentum ignominiae, ne turpitudo membrorum appareat in quibus praecipue manifestatur rebellio carnis ad spiritum. Haec autem duo in primo statu non erant. Quia in statu illo corpus hominis non poterat per aliquid extrinsecum laedi, ut in primo dictum est. Nec etiam erat in statu illo aliqua turpitudo in corpore hominis quae confusionem induceret, unde dicitur Genesi, <i>erat autem uterque nudus</i>, Adam scilicet et uxor eius, et non erubescebant. Alia autem ratio est de cibo, qui est necessarius ad fomentum caloris naturalis et ad corporis augmentum.</p><p title="II-II q. 164 a. 2 ad 9"><a name="45661"><span class="ref">[45661] IIª-IIae, q. 164 a. 2 ad 9</span></a> Ad nonum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., non est credendum quod primi parentes essent producti clausis oculis, praecipue cum de muliere dicatur quod <i>vidit lignum, quod esset pulchrum et bonum ad vescendum. Aperti ergo sunt oculi amborum ad aliquid intuendum et cogitandum quod antea nunquam adverterant</i>, scilicet ad invicem concupiscendum, quod ante non fuerat.</p></div></div><div class="q" id="q165"><h2>Quaestio 165</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 165 pr."><a name="45662"><span class="ref">[45662] IIª-IIae, q. 165 pr.</span></a> Deinde considerandum est de tentatione primorum parentum. Circa quam quaeruntur duo. Primo, utrum fuerit conveniens quod homo a Diabolo tentaretur. Secundo, de modo et ordine illius tentationis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 165 a. 1 arg. 1"><a name="45663"><span class="ref">[45663] IIª-IIae, q. 165 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod non fuerit conveniens ut homo a Diabolo tentaretur. Eadem enim poena finalis debetur peccato Angeli et peccato hominis, secundum illud Matth. XXV, <i>ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est Diabolo et Angelis eius</i>. Sed primum peccatum Angeli non fuit ex aliqua tentatione exteriori. Ergo nec primum peccatum hominis debuit esse ex aliqua tentatione exteriori.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 arg. 2"><a name="45664"><span class="ref">[45664] IIª-IIae, q. 165 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Deus, praescius futurorum, sciebat quod homo per tentationem Daemonis in peccatum deiiceretur, et sic bene sciebat quod non expediebat ei quod tentaretur. Ergo videtur quod non fuerit conveniens quod permitteret eum tentari.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 arg. 3"><a name="45665"><span class="ref">[45665] IIª-IIae, q. 165 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, quod aliquis impugnatorem habeat, ad poenam pertinere videtur, sicut et e contrario ad praemium pertinere videtur quod impugnatio subtrahatur, secundum illud Prov. XVI, <i>cum placuerint domino viae hominis, inimicos quoque eius convertet ad pacem</i>. Sed poena non debet praecedere culpam. Ergo inconveniens fuit quod homo ante peccatum tentaretur.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 s. c."><a name="45666"><span class="ref">[45666] IIª-IIae, q. 165 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Eccli. XXXIV, <i>qui non est tentatus, qualia scit?</i></p><p title="II-II q. 165 a. 1 co."><a name="45667"><span class="ref">[45667] IIª-IIae, q. 165 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod divina sapientia disponit omnia suaviter, ut dicitur Sap. VIII, inquantum scilicet sua providentia singulis attribuit quae eis competunt secundum suam naturam; quia, ut Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., <i>providentiae non est naturam corrumpere, sed salvare</i>. Hoc autem pertinet ad conditionem humanae naturae, ut ab aliis creaturis iuvari vel impediri possit. Unde conveniens fuit ut Deus hominem in statu innocentiae et tentari permitteret per malos Angelos, et iuvari eum faceret per bonos. Ex speciali autem beneficio gratiae hoc erat ei collatum, ut nulla creatura exterior ei posset nocere contra propriam voluntatem, per quam etiam tentationi Daemonis resistere poterat.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 ad 1"><a name="45668"><span class="ref">[45668] IIª-IIae, q. 165 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod supra naturam humanam est aliqua natura in qua potest malum culpae inveniri, non autem supra naturam angelicam. Tentare autem inducendo ad malum, non est nisi iam depravati per culpam. Et ideo conveniens fuit ut homo per Angelum malum tentaretur ad peccandum, sicut etiam, secundum naturae ordinem, per Angelum bonum promovetur ad perfectionem. Angelus autem a suo superiori, scilicet a Deo, in bono perfici potuit, non autem ad peccandum induci, quia, sicut dicitur Iac. I, <i>Deus intentator malorum est</i>.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 ad 2"><a name="45669"><span class="ref">[45669] IIª-IIae, q. 165 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut Deus sciebat quod homo per tentationem in peccatum esset deiiciendus, ita etiam sciebat quod per liberum arbitrium resistere poterat tentatori. Hoc autem requirebat conditio naturae ipsius, ut propriae voluntati relinqueretur, secundum illud Eccli. XV, <i>Deus reliquit hominem in manu consilii sui</i>. Unde Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>non mihi videtur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere quia nemo male vivere suaderet, cum et in natura posse, et in potestate haberet velle non consentire suadenti</i>.</p><p title="II-II q. 165 a. 1 ad 3"><a name="45670"><span class="ref">[45670] IIª-IIae, q. 165 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod impugnatio cui cum difficultate resistitur, poenalis est. Sed homo in statu innocentiae poterat absque omni difficultate tentationi resistere. Et ideo impugnatio tentatoris poenalis ei non fuit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 165 a. 2 arg. 1"><a name="45671"><span class="ref">[45671] IIª-IIae, q. 165 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod non fuerit conveniens modus et ordo primae tentationis. Sicut enim ordine naturae Angelus erat superior homine, ita et vir erat perfectior muliere. Sed peccatum pervenit ab Angelo ad hominem. Ergo, pari ratione, debuit pervenire a viro in mulierem, ut scilicet mulier per virum tentaretur, et non e converso.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 arg. 2"><a name="45672"><span class="ref">[45672] IIª-IIae, q. 165 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, tentatio primorum parentum fuit per suggestionem. Potest autem Diabolus suggerere homini etiam absque aliqua exteriori sensibili creatura. Cum ergo primi parentes essent spirituali mente praediti, minus sensibilibus quam intelligibilibus inhaerentes, convenientius fuisset quod solum spirituali tentatione homo tentaretur quam exteriori.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 arg. 3"><a name="45673"><span class="ref">[45673] IIª-IIae, q. 165 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, non potest convenienter aliquis malum suggerere nisi per aliquid quod appareat bonum. Sed multa alia animalia habent maiorem apparentiam boni quam serpens. Non ergo convenienter tentatus fuit homo a Diabolo per serpentem.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 arg. 4"><a name="45674"><span class="ref">[45674] IIª-IIae, q. 165 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, serpens est animal irrationale. Sed animali irrationali non competit sapientia nec locutio, nec poena. Ergo inconvenienter inducitur serpens esse callidior cunctis animalibus, vel, prudentissimus omnium bestiarum, secundum aliam translationem. Inconvenienter etiam inducitur fuisse mulieri locutus, et a Deo punitus.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 s. c."><a name="45675"><span class="ref">[45675] IIª-IIae, q. 165 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod id quod est primum in aliquo genere, debet esse proportionatum his quae in eodem genere consequuntur. Sed in quolibet peccato invenitur ordo primae tentationis, inquantum videlicet praecedit in sensualitate, quae per serpentem significatur, peccati concupiscentia; in ratione inferiori, quae significatur per mulierem, delectatio; in ratione superiori, quae significatur per virum, consensus peccati; ut Augustinus dicit, XII de Trin. Ergo congruus fuit ordo primae tentationis.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 co."><a name="45676"><span class="ref">[45676] IIª-IIae, q. 165 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod homo compositus est ex duplici natura, intellectiva scilicet et sensitiva. Et ideo Diabolus in tentatione hominis usus est incitamento ad peccandum dupliciter. Uno quidem modo, ex parte intellectus, inquantum promisit divinitatis similitudinem per scientiae adeptionem, quam homo naturaliter desiderat. Alio modo, ex parte sensus. Et sic usus est his sensibilibus rebus quae maximam habent affinitatem ad hominem, partim quidem in eadem specie, tentans virum per mulierem; partim vero in eodem genere, tentans mulierem per serpentem; partim vero ex genere propinquo, proponens pomum ligni vetiti ad edendum.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 ad 1"><a name="45677"><span class="ref">[45677] IIª-IIae, q. 165 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in actu tentationis Diabolus erat sicut principale agens, sed mulier assumebatur quasi instrumentum tentationis ad deiiciendum virum. Tum quia mulier erat infirmior viro, unde magis seduci poterat. Tum etiam, propter coniunctionem eius ad virum, maxime per eam Diabolus poterat virum seducere. Non autem est eadem ratio principalis agentis et instrumenti. Nam principale agens oportet esse potius, quod non requiritur in agente instrumentali.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 ad 2"><a name="45678"><span class="ref">[45678] IIª-IIae, q. 165 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod suggestio qua spiritualiter Diabolus aliquid homini suggerit, ostendit Diabolus plus habere potestatis in homine quam suggestio exterior, quia per suggestionem interiorem immutatur a Diabolo saltem hominis phantasia, sed per suggestionem exteriorem immutatur sola exterior creatura. Diabolus autem minimum potestatis habebat in homine ante peccatum et ideo non potuit eum interiori suggestione, sed solum exteriori tentare.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 ad 3"><a name="45679"><span class="ref">[45679] IIª-IIae, q. 165 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>non debemus opinari quod serpentem sibi, per quem tentaret, Diabolus eligeret. Sed, cum esset in illo decipiendi cupiditas, non nisi per illud animal potuit per quod posse permissus est</i>.</p><p title="II-II q. 165 a. 2 ad 4"><a name="45680"><span class="ref">[45680] IIª-IIae, q. 165 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XI super Gen. ad Litt., <i>serpens dictus est astutus, vel callidus, sive prudens, propter astutiam Diaboli, quae in illo agebat dolum, sicut dicitur prudens vel astuta lingua quam prudens vel astutus movet ad aliquid prudenter vel astute suadendum. Neque etiam serpens verborum sonos intelligebat qui ex illo fiebant ad mulierem, neque enim conversa credenda est anima eius in naturam rationalem. Quandoquidem nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum Daemon in eis loquitur, sciunt quid loquantur. Sic ergo locutus est serpens homini sicut asina in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud fuit opus diabolicum, hoc angelicum. Unde serpens non est interrogatus cur hoc fecerit, quia non in sua natura ipse id fecerat, sed Diabolus in illo, qui iam ex peccato suo igni destinatus fuerat sempiterno. Quod autem serpenti dicitur, ad eum qui per serpentem operatus est, refertur</i>. Et sicut Augustinus dicit, in libro super Gen. contra Manichaeos, <i>nunc quidem eius poena, idest Diaboli, dicitur qua nobis cavendus est, non ea quae ultimo iudicio reservatur</i>. Per hoc enim quod ei dicitur, <i>maledictus es inter omnia animantia et bestias terrae, pecora illi praeponuntur, non in potestate, sed in conservatione naturae suae, quia pecora non amiserunt beatitudinem aliquam caelestem, quam nunquam habuerunt, sed in sua natura quam acceperunt, peragunt vitam</i>. Dicitur etiam ei, pectore et ventre repes, secundum aliam litteram. Ubi <i>nomine pectoris significatur superbia, quia ibi dominatur impetus animae, nomine autem ventris significatur carnale desiderium, quia haec pars mollior sentitur in corpore. His autem rebus serpit ad eos quos vult decipere</i>. Quod autem dicitur, <i>terram comedes cunctis diebus vitae tuae, duobus modis intelligi potest. Vel, ad te pertinebunt quos terrena cupiditate deceperis, idest peccatores, qui terrae nomine significantur. Vel tertium genus tentationis his verbis figuratur, quod est curiositas, terram enim qui manducat, profunda et tenebrosa penetrat</i>. Per hoc autem quod inimicitiae ponuntur inter ipsum et mulierem, <i>ostenditur non posse nos a Diabolo tentari nisi per illam animalem partem quae quasi mulieris imaginem in homine ostendit. Semen autem Diaboli est perversa suggestio, semen mulieris, fructus boni operis, quod perversae suggestioni resistit. Et ideo observat serpens plantam mulieris, ut, si quando in illicita illabitur, delectatio illam capiat, et illa observat caput eius, ut eum in ipso initio malae suasionis excludat</i>.</p></div></div><div class="q" id="q166"><h2>Quaestio 166</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 166 pr."><a name="45681"><span class="ref">[45681] IIª-IIae, q. 166 pr.</span></a> Deinde considerandum est de studiositate, et curiositate sibi opposita. Circa studiositatem autem quaeruntur duo. Primo, quae sit materia studiositatis. Secundo, utrum sit pars temperantiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 166 a. 1 arg. 1"><a name="45682"><span class="ref">[45682] IIª-IIae, q. 166 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod materia studiositatis non sit proprie cognitio. Studiosus enim dicitur aliquis ex eo quod adhibet studium aliquibus rebus. Sed in qualibet materia debet homo studium adhibere, ad hoc quod recte faciat quod est faciendum. Ergo videtur quod non sit specialis materia studiositatis cognitio.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 arg. 2"><a name="45683"><span class="ref">[45683] IIª-IIae, q. 166 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, studiositas curiositati opponitur. Sed curiositas, quae a cura dicitur, potest esse etiam circa ornatum vestium, et circa alia huiusmodi quae pertinent ad corpus, unde apostolus dicit, Rom. XIII, <i>carnis curam ne feceritis in desideriis</i>. Ergo studiositas non est solum circa cognitionem.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 arg. 3"><a name="45684"><span class="ref">[45684] IIª-IIae, q. 166 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Ierem. VI dicitur, <i>a minori usque ad maiorem, omnes avaritiae student</i>. Sed avaritia non est proprie circa cognitionem, sed magis circa possessionem divitiarum, ut supra habitum est. Ergo studiositas, quae a studio dicitur, non est proprie circa cognitionem.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 s. c."><a name="45685"><span class="ref">[45685] IIª-IIae, q. 166 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Prov. XXVII, <i>stude sapientiae, fili mi, et laetifica cor meum, ut possis respondere sermonem</i>. Sed eadem studiositas est quae laudatur ut virtus, et ad quam lex invitat. Ergo studiositas proprie est circa cognitionem.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 co."><a name="45686"><span class="ref">[45686] IIª-IIae, q. 166 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod studium praecipue importat vehementem applicationem mentis ad aliquid. Mens autem non applicatur ad aliquid nisi cognoscendo illud. Unde per prius mens applicatur ad cognitionem, secundario autem applicatur ad ea in quibus homo per cognitionem dirigitur. Et ideo studium per prius respicit cognitionem, et per posterius quaecumque alia ad quae operanda directione cognitionis indigemus. Virtutes autem proprie sibi attribuunt illam materiam circa quam primo et principaliter sunt, sicut fortitudo pericula mortis, et temperantia delectationem tactus. Et ideo studiositas proprie dicitur circa cognitionem.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 ad 1"><a name="45687"><span class="ref">[45687] IIª-IIae, q. 166 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod circa alias materias non potest aliquid recte fieri, nisi secundum quod est praeordinatum per rationem cognoscentem. Et ideo per prius studiositas cognitionem respicit, cuicumque materiae studium adhibeatur.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 ad 2"><a name="45688"><span class="ref">[45688] IIª-IIae, q. 166 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ex affectu hominis trahitur mens eius ad intendendum his ad quae afficitur, secundum illud Matth. VI, <i>ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum</i>. Et quia ad ea quibus caro fovetur, maxime homo afficitur, consequens est quod cogitatio hominis versetur praecipue circa ea quibus caro fovetur, ut scilicet homo inquirat qualiter homo optime possit carni suae subvenire. Et secundum hoc, curiositas ponitur circa ea quae ad carnem pertinent, ratione eorum quae ad cognitionem pertinent.</p><p title="II-II q. 166 a. 1 ad 3"><a name="45689"><span class="ref">[45689] IIª-IIae, q. 166 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod avaritia inhiat ad lucra conquirenda, ad quod maxime necessaria est quaedam peritia terrenarum rerum. Et secundum hoc, studium attribuitur his quae ad avaritiam spectant.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 166 a. 2 arg. 1"><a name="45690"><span class="ref">[45690] IIª-IIae, q. 166 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod studiositas non sit temperantiae pars. Studiosus enim dicitur aliquis secundum studiositatem. Sed universaliter omnis virtuosus vocatur studiosus, ut patet per philosophum, qui frequenter sic utitur nomine studiosi. Ergo studiositas est generalis virtus, et non est pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 arg. 2"><a name="45691"><span class="ref">[45691] IIª-IIae, q. 166 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, studiositas, sicut dictum est, ad cognitionem pertinet. Sed cognitio non pertinet ad virtutes morales, quae sunt in appetitiva animae parte, sed magis ad intellectuales, quae sunt in parte cognoscitiva, unde et sollicitudo est actus prudentiae, ut supra habitum est. Ergo studiositas non est pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 arg. 3"><a name="45692"><span class="ref">[45692] IIª-IIae, q. 166 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, virtus quae ponitur pars alicuius principalis virtutis, assimilatur ei quantum ad modum. Sed studiositas non assimilatur temperantiae quantum ad modum. Quia temperantiae nomen sumitur ex quadam refrenatione, unde magis opponitur vitio quod est in excessu. Nomen autem studiositatis sumitur e contrario ex applicatione animae ad aliquid, unde magis videtur opponi vitio quod est in defectu, scilicet negligentiae studendi, quam vitio quod est in excessu, scilicet curiositati. Unde, propter horum similitudinem, dicit Isidorus, in libro Etymol., quod studiosus dicitur quasi studiis curiosus. Ergo studiositas non est pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 s. c."><a name="45693"><span class="ref">[45693] IIª-IIae, q. 166 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de moribus Eccle., <i>curiosi esse prohibemur, quod magnae temperantiae munus est</i>. Sed curiositas prohibetur per studiositatem moderatam. Ergo studiositas est pars temperantiae.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 co."><a name="45694"><span class="ref">[45694] IIª-IIae, q. 166 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, ad temperantiam pertinet moderari motum appetitus, ne superflue tendat in id quod naturaliter concupiscitur. Sicut autem naturaliter homo concupiscit delectationes ciborum et venereorum secundum naturam corporalem, ita secundum animam naturaliter desiderat cognoscere aliquid, unde et philosophus dicit, in I Metaphys., quod <i>omnes homines naturaliter scire desiderant</i>. Moderatio autem huius appetitus pertinet ad virtutem studiositatis. Unde consequens est quod studiositas sit pars potentialis temperantiae, sicut virtus secundaria ei adiuncta ut principali virtuti. Et comprehenditur sub modestia, ratione superius dicta.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 ad 1"><a name="45695"><span class="ref">[45695] IIª-IIae, q. 166 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod prudentia est completiva omnium virtutum moralium, ut dicitur in VI Ethic. Inquantum igitur cognitio prudentiae ad omnes virtutes pertinet, intantum nomen studiositatis, quae proprie circa cognitionem est, ad omnes virtutes derivatur.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 ad 2"><a name="45696"><span class="ref">[45696] IIª-IIae, q. 166 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod actus cognoscitivae virtutis imperatur a vi appetitiva, quae est motiva omnium virium, ut supra habitum est. Et ideo circa cognitionem duplex bonum potest attendi. Unum quidem, quantum ad ipsum actum cognitionis. Et tale bonum pertinet ad virtutes intellectuales, ut scilicet homo circa singula aestimet verum. Aliud autem est bonum quod pertinet ad actum appetitivae virtutis, ut scilicet homo habeat appetitum rectum applicandi vim cognoscitivam sic vel aliter, ad hoc vel ad illud. Et hoc pertinet ad virtutem studiositatis. Unde computatur inter virtutes morales.</p><p title="II-II q. 166 a. 2 ad 3"><a name="45697"><span class="ref">[45697] IIª-IIae, q. 166 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut philosophus dicit, in II Ethic., ad hoc quod homo fiat virtuosus, oportet quod servet se ab his ad quae maxime inclinat natura. Et inde est quod, quia natura praecipue inclinat ad timendum mortis pericula et ad sectandum delectabilia carnis, quod laus virtutis fortitudinis praecipue consistit in quadam firmitate persistendi contra huiusmodi pericula, et laus virtutis temperantiae in quadam refrenatione a delectabilibus carnis. Sed quantum ad cognitionem, est in homine contraria inclinatio. Quia ex parte animae, inclinatur homo ad hoc quod cognitionem rerum desideret, et sic oportet ut homo laudabiliter huiusmodi appetitum refrenet, ne immoderate rerum cognitioni intendat. Ex parte vero naturae corporalis, homo inclinatur ad hoc ut laborem inquirendi scientiam vitet. Quantum igitur ad primum, studiositas in refrenatione consistit, et secundum hoc ponitur pars temperantiae. Sed quantum ad secundum laus huius virtutis consistit in quadam vehementia intentionis ad scientiam rerum percipiendam, et ex hoc nominatur. Primum autem est essentialius huic virtuti quam secundum. Nam appetitus cognoscendi per se respicit cognitionem, ad quam ordinatur studiositas. Sed labor addiscendi est impedimentum quoddam cognitionis, unde respicitur ab hac virtute per accidens, quasi removendo prohibens.</p></div></div><div class="q" id="q167"><h2>Quaestio 167</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 167 pr."><a name="45698"><span class="ref">[45698] IIª-IIae, q. 167 pr.</span></a> Deinde considerandum est de curiositate. Et circa hoc quaeruntur duo. Primo, utrum vitium curiositatis possit esse in cognitione intellectiva. Secundo, utrum sit in cognitione sensitiva.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 167 a. 1 arg. 1"><a name="45699"><span class="ref">[45699] IIª-IIae, q. 167 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod circa cognitionem intellectivam non possit esse curiositas. Quia secundum philosophum, in II Ethic., in his quae secundum se sunt bona vel mala, non possunt accipi medium et extrema. Sed cognitio intellectiva secundum se est bona, in hoc enim perfectio hominis videtur consistere, ut intellectus eius de potentia reducatur in actum, quod fit per cognitionem veritatis. Dionysius etiam dicit, IV cap. de Div. Nom., quod <i>bonum animae humanae est secundum rationem esse</i>, cuius perfectio in cognitione veritatis consistit. Ergo circa cognitionem intellectivam non potest esse vitium curiositatis.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 arg. 2"><a name="45700"><span class="ref">[45700] IIª-IIae, q. 167 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, illud per quod homo similatur Deo, et quod a Deo consequitur, non potest esse malum. Sed quaecumque abundantia cognitionis a Deo est, secundum illud Eccli. I, <i>omnis sapientia a domino Deo est</i>. Et Sap. VII dicitur, <i>ipse dedit mihi horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum et virtutes elementorum</i>, et cetera. Per hoc etiam homo Deo assimilatur, quod veritatem cognoscit, quia omnia nuda et aperta sunt oculis eius, ut habetur ad Heb. IV. Unde et I Reg. II dicitur quod <i>Deus scientiarum dominus est</i>, ergo, quantumcumque abundet cognitio veritatis, non est mala, sed bona. Appetitus autem boni non est vitiosus. Ergo circa intellectivam cognitionem veritatis non potest esse vitium curiositatis.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 arg. 3"><a name="45701"><span class="ref">[45701] IIª-IIae, q. 167 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, si circa aliquam intellectivam cognitionem posset esse curiositatis vitium, praecipue esset circa philosophicas scientias. Sed eis intendere non videtur esse vitiosum, dicit enim Hieronymus, super Danielem, <i>qui de mensa et vino regis noluerunt comedere ne polluantur, si sapientiam atque doctrinam Babyloniorum scirent esse peccatum, nunquam acquiescerent discere quod non licebat</i>. Et Augustinus dicit, in II de Doctr. Christ., quod, <i>si qua vera philosophi dixerunt, ab eis sunt, tanquam ab iniustis possessoribus, in usum nostrum vindicanda</i>. Non ergo circa cognitionem intellectivam potest esse curiositas vitiosa.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 s. c."><a name="45702"><span class="ref">[45702] IIª-IIae, q. 167 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Hieronymus dicit, <i>nonne vobis videtur in vanitate sensus et obscuritate mentis ingredi qui diebus ac noctibus in dialectica arte torquetur, qui physicus perscrutator oculos trans caelum levat?</i> Sed vanitas sensus et obscuritas mentis est vitiosa. Ergo circa intellectivas scientias potest esse curiositas vitiosa.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 co."><a name="45703"><span class="ref">[45703] IIª-IIae, q. 167 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, studiositas non est directe circa ipsam cognitionem, sed circa appetitum et studium cognitionis acquirendae. Aliter autem est iudicandum de ipsa cognitione veritatis, et aliter de appetitu et studio veritatis cognoscendae. Ipsa enim veritatis cognitio, per se loquendo, bona est. Potest autem per accidens esse mala, ratione scilicet alicuius consequentis, vel inquantum scilicet aliquis de cognitione veritatis superbit, secundum illud I ad Cor. VIII, scientia inflat; vel inquantum homo utitur cognitione veritatis ad peccandum. Sed ipse appetitus vel studium cognoscendae veritatis potest habere rectitudinem vel perversitatem. Uno quidem modo, prout aliquis tendit suo studio in cognitionem veritatis prout per accidens coniungitur ei malum, sicut illi qui student ad scientiam veritatis ut exinde superbiant. Unde Augustinus dicit, in libro de moribus Eccle., <i>sunt qui, desertis virtutibus, et nescientes quid sit Deus et quanta sit maiestas semper eodem modo manentis naturae, magnum aliquid se agere putant si universam istam corporis molem quam mundum nuncupamus, curiosissime intentissimeque perquirant. Unde etiam tanta superbia gignitur ut in ipso caelo, de quo saepe disputant, sibimet habitare videantur</i>. Similiter etiam illi qui student addiscere aliquid ad peccandum, vitiosum studium habent, secundum illud Ierem. IX, <i>docuerunt linguam suam loqui mendacium, ut inique agerent, laboraverunt</i>. Alio autem modo potest esse vitium ex ipsa inordinatione appetitus et studii addiscendi veritatem. Et hoc quadrupliciter. Uno modo, inquantum per studium minus utile retrahuntur a studio quod eis ex necessitate incumbit. Unde Hieronymus dicit, <i>sacerdotes, dimissis Evangeliis et prophetiis, videmus comoedias legere, et amatoria bucolicorum versuum verba cantare</i>. Alio modo, inquantum studet aliquis addiscere ab eo a quo non licet, sicut patet de his qui aliqua futura a Daemonibus perquirunt, quae est superstitiosa curiositas. De quo Augustinus dicit, in libro de vera Relig., <i>nescio an philosophi impedirentur a fide vitio curiositatis in percunctandis Daemonibus</i>. Tertio, quando homo appetit cognoscere veritatem circa creaturas non referendo ad debitum finem, scilicet ad cognitionem Dei. Unde Augustinus dicit, in libro de vera Relig., quod <i>in consideratione creaturarum non est vana et peritura curiositas exercenda, sed gradus ad immortalia et semper manentia faciendus</i>. Quarto modo, inquantum aliquis studet ad cognoscendam veritatem supra proprii ingenii facultatem, quia per hoc homines de facili in errores labuntur. Unde dicitur Eccli. III, <i>altiora te ne quaesieris, et fortiora ne scrutatus fueris, et in pluribus operibus eius ne fueris curiosus</i>; et postea sequitur, <i>multos enim supplantavit suspicio eorum, et in vanitate detinuit sensus eorum</i>.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 ad 1"><a name="45704"><span class="ref">[45704] IIª-IIae, q. 167 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod bonum hominis consistit in cognitione veri, non tamen summum hominis bonum consistit in cognitione cuiuslibet veri, sed in perfecta cognitione summae veritatis, ut patet per philosophum, in X Ethic. Et ideo potest esse vitium in cognitione aliquorum verorum, secundum quod talis appetitus non debito modo ordinatur ad cognitionem summae veritatis, in qua consistit summa felicitas.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 ad 2"><a name="45705"><span class="ref">[45705] IIª-IIae, q. 167 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa ostendit quod cognitio veritatis secundum se sit bona, non tamen per hoc excluditur quin possit aliquis cognitione veritatis abuti ad malum, vel etiam inordinate cognitionem veritatis appetere; quia etiam oportet appetitum boni debito modo regulatum esse.</p><p title="II-II q. 167 a. 1 ad 3"><a name="45706"><span class="ref">[45706] IIª-IIae, q. 167 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod studium philosophiae secundum se est licitum et laudabile, propter veritatem quam philosophi perceperunt, Deo illis revelante, ut dicitur Rom. I. Sed quia quidam philosophi abutuntur ad fidei impugnationem, ideo apostolus dicit, ad Coloss. II, <i>videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem scientiam, secundum traditionem hominum, et non secundum Christum</i>. Et Dionysius dicit, in epistola ad Polycarpum, de quibusdam philosophis, quod <i>divinis non sancte contra divina utuntur, per sapientiam Dei tentantes expellere divinam venerationem</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 167 a. 2 arg. 1"><a name="45707"><span class="ref">[45707] IIª-IIae, q. 167 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod vitium curiositatis non sit circa sensitivam cognitionem. Sicut enim aliqua cognoscuntur per sensum visus, ita etiam aliqua cognoscuntur per sensum tactus et gustus. Sed circa tangibilia et gustabilia non ponitur vitium curiositatis, sed magis vitium luxuriae aut gulae. Ergo videtur quod nec circa ea quae cognoscuntur per visum, sit vitium curiositatis.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 arg. 2"><a name="45708"><span class="ref">[45708] IIª-IIae, q. 167 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, curiositas esse videtur in inspectione ludorum, unde Augustinus dicit, in VI Confess., quod, <i>quodam pugnae casu, cum clamor ingens totius populi vehementer Alypium pulsasset, curiositate victus, aperuit oculos</i>. Sed inspectio ludorum non videtur esse vitiosa, quia huiusmodi inspectio delectabilis redditur propter repraesentationem, in qua homo naturaliter delectatur, ut philosophus dicit, in sua poetria. Non ergo circa sensibilium cognitionem est vitium curiositatis.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 arg. 3"><a name="45709"><span class="ref">[45709] IIª-IIae, q. 167 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, ad curiositatem pertinere videtur actus proximorum perquirere, ut dicit Beda. Sed perquirere facta aliorum non videtur esse vitiosum, quia sicut dicitur Eccli. XVII, <i>unicuique mandavit Deus de proximo suo</i>. Ergo vitium curiositatis non est in huiusmodi particularibus sensibilibus cognoscendis.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 s. c."><a name="45710"><span class="ref">[45710] IIª-IIae, q. 167 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de vera Relig., quod <i>concupiscentia oculorum reddit homines curiosos</i>. Ut autem dicit Beda, concupiscentia oculorum est non solum in discendis magicis artibus, sed etiam in contemplandis spectaculis, et in dignoscendis et carpendis vitiis proximorum, quae sunt quaedam particularia sensibilia. Cum ergo concupiscentia oculorum sit quoddam vitium, sicut etiam superbia vitae et concupiscentia carnis, contra quae dividitur, I Ioan. II; videtur quod vitium curiositatis sit circa sensibilium cognitionem.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 co."><a name="45711"><span class="ref">[45711] IIª-IIae, q. 167 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod cognitio sensitiva ordinatur ad duo. Uno enim modo, tam in hominibus quam in aliis animalibus, ordinatur ad corporis sustentationem, quia per huiusmodi cognitionem homines et alia animalia vitant nociva, et conquirunt ea quae sunt necessaria ad corporis sustentationem. Alio modo, specialiter in homine ordinatur ad cognitionem intellectivam, vel speculativam vel practicam. Apponere ergo studium circa sensibilia cognoscenda, dupliciter potest esse vitiosum. Uno modo, inquantum cognitio sensitiva non ordinatur in aliquid utile, sed potius avertit hominem ab aliqua utili consideratione. Unde Augustinus dicit, in X Confess., <i>canem currentem post leporem iam non specto cum in circo fit. At vero in agro, si casu transeam, avertit me fortassis ab aliqua magna cogitatione, atque ad se convertit illa venatio, et nisi iam mihi demonstrata infirmitate mea, cito admoneas, vanus hebesco</i>. Alio modo, inquantum cognitio sensitiva ordinatur ad aliquod noxium, sicut inspectio mulieris ordinatur ad concupiscendum; et diligens inquisitio eorum quae ab aliis fiunt, ordinatur ad detrahendum. Si quis autem cognitioni sensibilium intendit ordinate, propter necessitatem sustentandae naturae, vel propter studium intelligendae veritatis, est virtuosa studiositas circa sensibilem cognitionem.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 ad 1"><a name="45712"><span class="ref">[45712] IIª-IIae, q. 167 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod luxuria et gula sunt circa delectationes quae sunt in usu rerum tangibilium. Sed circa delectationem cognitionis omnium sensuum est curiositas. <i>Et vocatur concupiscentia oculorum, quia oculi sunt ad cognoscendum in sensibus principales, unde omnia sensibilia videri dicuntur</i>, ut Augustinus dicit, in X Confess. Et sicut Augustinus ibidem subdit, <i>ex hoc evidentius discernitur quid voluptatis, quid curiositatis agatur per sensus, quod voluptas pulchra, suavia, canora, sapida, lenia sectatur; curiositas autem etiam his contraria, tentandi causa, non ad subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidinem</i>.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 ad 2"><a name="45713"><span class="ref">[45713] IIª-IIae, q. 167 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod inspectio spectaculorum vitiosa redditur inquantum per hoc homo fit pronus ad vitia vel lasciviae vel crudelitatis, per ea quae ibi repraesentantur. Unde Chrysostomus dicit quod <i>adulteros et inverecundos constituunt tales inspectiones</i>.</p><p title="II-II q. 167 a. 2 ad 3"><a name="45714"><span class="ref">[45714] IIª-IIae, q. 167 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod prospicere facta aliorum bono animo, vel ad utilitatem propriam, ut scilicet homo ex bonis operibus proximi provocetur ad melius, vel etiam ad utilitatem illius, ut scilicet corrigatur si quid ab eo agitur vitiose, secundum regulam caritatis et debitum officii, est laudabile, secundum illud Heb. X, <i>considerate vos invicem in provocationem caritatis et bonorum operum</i>. Sed quod aliquis intendit ad consideranda vitia proximorum ad despiciendum vel detrahendum, vel saltem inutiliter inquietandum, est vitiosum. Unde dicitur Prov. XXIV, <i>ne insidieris et quaeras iniquitatem in domo iusti, neque vastes requiem eius</i>.</p></div></div><div class="q" id="q168"><h2>Quaestio 168</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 168 pr."><a name="45715"><span class="ref">[45715] IIª-IIae, q. 168 pr.</span></a> Deinde considerandum est de modestia secundum quod consistit in exterioribus motibus corporis. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum in exterioribus motibus corporis qui serio aguntur, possit esse virtus et vitium. Secundo, utrum possit esse aliqua virtus circa actiones ludi. Tertio, de peccato quod fit ex excessu ludi. Quarto, de peccato ex defectu ludi.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 168 a. 1 arg. 1"><a name="45716"><span class="ref">[45716] IIª-IIae, q. 168 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod in exterioribus motibus corporis non sit aliqua virtus. Omnis enim virtus pertinet ad spiritualem animae decorem, secundum illud Psalmi, <i>omnis gloria eius filiae regis ab intus</i>, Glossa, idest, in conscientia. Sed motus corporales non sunt ab intus, sed exterius. Ergo circa huiusmodi motus non potest esse virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 arg. 2"><a name="45717"><span class="ref">[45717] IIª-IIae, q. 168 a. 1 arg. 2</span></a> <i>Praeterea, virtutes non sunt nobis a natura</i>, ut patet per philosophum, in II Ethic. Sed motus corporales exteriores sunt hominibus a natura, secundum quam quidam sunt velocis motus et quidam tardi motus, et idem est de aliis differentiis exteriorum motuum. Ergo circa tales motus non attenditur aliqua virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 arg. 3"><a name="45718"><span class="ref">[45718] IIª-IIae, q. 168 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, omnis virtus moralis est circa actiones quae sunt ad alterum, sicut iustitia, vel circa passiones, sicut temperantia et fortitudo. Sed exteriores motus corporales non sunt ad alterum usum, neque etiam sunt passiones. Ergo circa eos non est aliqua virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 arg. 4"><a name="45719"><span class="ref">[45719] IIª-IIae, q. 168 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, in omni opere virtutis est studium adhibendum, ut supra dictum est. Sed adhibere studium in dispositione exteriorum motuum est vituperabile, dicit enim Ambrosius, in I de Offic., <i>est gressus probabilis in quo sit species auctoritatis, gravitatisque pondus, tranquillitatis vestigium, ita tamen si studium desit atque affectatio, sed motus sit purus ac simplex</i>. Ergo videtur quod circa compositionem exteriorum motuum non consistat virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 s. c."><a name="45720"><span class="ref">[45720] IIª-IIae, q. 168 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod decor honestatis pertinet ad virtutem. Sed compositio exteriorum motuum pertinet ad decorem honestatis, dicit enim Ambrosius, in I de Offic., <i>sicut molliculum et infractum aut vocis sonum aut gestum corporis non probo, ita neque agrestem aut rusticum. Naturam imitemur, effigies eius formula disciplinae, forma honestatis est</i>. Ergo circa compositionem exteriorum motuum est virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 co."><a name="45721"><span class="ref">[45721] IIª-IIae, q. 168 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod virtus moralis consistit in hoc quod ea quae sunt hominis per rationem ordinantur. Manifestum est autem quod exteriores motus hominis sunt per rationem ordinabiles, quia ad imperium rationis exteriora membra moventur. Unde manifestum est quod circa horum motuum ordinationem virtus moralis consistit ordinatio autem horum motuum attenditur quantum ad duo, uno quidem modo, secundum convenientiam personae; alio modo, secundum convenientiam ad exteriores personas, negotia seu loca. Unde dicit Ambrosius, in I de Offic., <i>hoc est pulchritudinem vivendi tenere, convenientia cuique sexui et personae reddere</i>, et hoc pertinet ad primum. Quantum autem ad secundum, subditur, <i>hic ordo gestorum optimus, hic ornatus ad omnem actionem accommodus</i>. Et ideo circa huiusmodi exteriores motus ponit Andronicus duo. Scilicet ornatum, qui respicit convenientiam personae, unde dicit quod est scientia circa decens in motu et habitudine. Et bonam ordinationem, quae respicit convenientiam ad diversa negotia et ea quae circumstant, unde dicit quod est experientia separationis, idest distinctionis, actionum.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 ad 1"><a name="45722"><span class="ref">[45722] IIª-IIae, q. 168 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod motus exteriores sunt quaedam signa interioris dispositionis, secundum illud Eccli. XIX, <i>amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis, enuntiant de illo</i>. Et Ambrosius dicit, in I de Offic., quod <i>habitus mentis in corporis statu cernitur, et quod vox quaedam animi est corporis motus</i>.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 ad 2"><a name="45723"><span class="ref">[45723] IIª-IIae, q. 168 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, quamvis ex naturali dispositione habeat homo aptitudinem ad hanc vel illam dispositionem exteriorum motuum, tamen quod deest naturae, potest suppleri ex industria rationis. Unde Ambrosius dicit, in I de Offic., <i>motum natura informat, si quid sane in natura vitii est, industria emendet</i>.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 ad 3"><a name="45724"><span class="ref">[45724] IIª-IIae, q. 168 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut dictum est, exteriores motus sunt quaedam signa interioris dispositionis, quae praecipue attenditur secundum animae passiones. Et ideo moderatio exteriorum motuum requirit moderationem interiorum passionum. Unde Ambrosius dicit, in I de Offic., quod hinc, scilicet ex motibus exterioribus, <i>homo cordis nostri absconditus aut levior aut iactanctior aut turbidior, aut gravior et constantior et purior et maturior aestimatur</i>. Per motus etiam exteriores alii homines de nobis iudicium capiunt, secundum illud Eccli. XIX, <i>ex visu cognoscitur vir, et ab occursu faciei cognoscitur sensatus</i>. Et ideo moderatio exteriorum motuum quodammodo ad alios ordinatur, secundum illud quod Augustinus dicit, in regula, <i>in omnibus motibus vestris nihil fiat quod cuiusquam offendat aspectum, sed quod vestram deceat sanctitatem</i>. Et ideo moderatio exteriorum motuum potest reduci ad duas virtutes quas philosophus tangit in IV Ethic. Inquantum enim per exteriores motus ordinamur ad alios, pertinet exteriorum motuum moderatio ad amicitiam vel affabilitatem, quae attenditur circa delectationes et tristitias quae sunt in verbis et factis in ordine ad alios quibus homo convivit. Inquantum vero exteriores motus sunt signa interioris dispositionis, pertinet eorum moderatio ad virtutem veritatis, secundum quam aliquis talem se exhibet in verbis et factis qualis est interius.</p><p title="II-II q. 168 a. 1 ad 4"><a name="45725"><span class="ref">[45725] IIª-IIae, q. 168 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod in compositione exteriorum motuum studium vituperatur per quod aliquis fictione quadam in exterioribus motibus utitur, ita quod interiori dispositioni non conveniant. Debet tamen tale studium adhiberi ut, si quid in eis inordinatum est, corrigatur. Unde Ambrosius dicit, in I de Offic., <i>ars desit, non desit correctio</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 168 a. 2 arg. 1"><a name="45726"><span class="ref">[45726] IIª-IIae, q. 168 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod in ludis non possit esse aliqua virtus. Dicit enim Ambrosius, in I de Offic., <i>dominus ait, vae, vobis qui ridetis, quia flebitis. Non solum ergo profusos, sed etiam omnes iocos declinandos arbitror</i>. Sed illud quod potest virtuose fieri, non est totaliter declinandum. Non ergo circa ludos potest esse virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 arg. 2"><a name="45727"><span class="ref">[45727] IIª-IIae, q. 168 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, virtus est quam Deus in nobis sine nobis operatur, ut supra habitum est. Sed Chrysostomus dicit, <i>non dat Deus ludere, sed Diabolus. Audi quid ludentes passi sunt, sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere</i>. Ergo circa ludos non potest esse virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 arg. 3"><a name="45728"><span class="ref">[45728] IIª-IIae, q. 168 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in X Ethic., quod <i>operationes ludi non ordinantur in aliquid aliud</i>. Sed ad virtutem requiritur ut propter aliquid eligens operetur, sicut patet per philosophum, in II Ethic. Ergo circa ludos non potest esse aliqua virtus.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 s. c."><a name="45729"><span class="ref">[45729] IIª-IIae, q. 168 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in II musicae, <i>volo tandem tibi parcas, nam sapientem decet interdum remittere aciem rebus agendis intentam</i>. Sed ista remissio animi a rebus agendis fit per ludicra verba et facta. Ergo his uti interdum ad sapientem et virtuosum pertinet. Philosophus etiam ponit virtutem eutrapeliae circa ludos, quam nos possumus dicere iucunditatem.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 co."><a name="45730"><span class="ref">[45730] IIª-IIae, q. 168 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut homo indiget corporali quiete ad corporis refocillationem, quod non potest continue laborare, propter hoc quod habet finitam virtutem, quae determinatis laboribus proportionatur; ita etiam est ex parte animae, cuius etiam est virtus finita ad determinatas operationes proportionata, et ideo, quando ultra modum suum in aliquas operationes se extendit, laborat, et ex hoc fatigatur, praesertim quia in operationibus animae simul etiam laborat corpus, inquantum scilicet anima, etiam intellectiva, utitur viribus per organa corporea operantibus. Sunt autem bona sensibilia connaturalia homini. Et ideo, quando anima supra sensibilia elevatur operibus rationis intenta, nascitur exinde quaedam fatigatio animalis, sive homo intendat operibus rationis practicae, sive speculativae. Magis tamen si operibus contemplationis intendat, quia per hoc magis a sensibilibus elevatur, quamvis forte in aliquibus operibus exterioribus rationis practicae maior labor corporis consistat. In utrisque tamen tanto aliquis magis animaliter fatigatur, quanto vehementius operibus rationis intendat. Sicut autem fatigatio corporalis solvitur per corporis quietem, ita etiam oportet quod fatigatio animalis solvatur per animae quietem. Quies autem animae est delectatio, ut supra habitum est, cum de passionibus ageretur. Et ideo oportet remedium contra fatigationem animalem adhibere per aliquam delectationem, intermissa intentione ad insistendum studio rationis. Sicut in collationibus patrum legitur quod beatus Evangelista Ioannes, cum quidam scandalizarentur quod eum cum suis discipulis ludentem invenerunt, dicitur mandasse uni eorum, qui arcum gerebat, ut sagittam traheret. Quod cum pluries fecisset, quaesivit utrum hoc continue facere posset. Qui respondit quod, si hoc continue faceret, arcus frangeretur. Unde beatus Ioannes subintulit quod similiter animus hominis frangeretur, si nunquam a sua intentione relaxaretur. Huiusmodi autem dicta vel facta, in quibus non quaeritur nisi delectatio animalis, vocantur ludicra vel iocosa. Et ideo necesse est talibus interdum uti, quasi ad quandam animae quietem. Et hoc est quod philosophus dicit, in IV Ethic., quod <i>in huius vitae conversatione quaedam requies cum ludo habetur</i>, et ideo oportet interdum aliquibus talibus uti. Circa quae tamen tria videntur praecipue esse cavenda. Quorum primum et principale est quod praedicta delectatio non quaeratur in aliquibus operationibus vel verbis turpibus vel nocivis. Unde Tullius dicit, in I de Offic., quod <i>unum genus iocandi est illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum</i>. Aliud autem attendendum est, ne totaliter gravitas animae resolvatur. Unde Ambrosius dicit, in I de Offic., <i>caveamus ne, dum relaxare animum volumus, solvamus omnem harmoniam, quasi concentum quendam bonorum operum</i>. Et Tullius dicit, in I de Offic., quod <i>sicut pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam quae ab honestatis actionibus non sit aliena; sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat</i>. Tertio autem est attendendum, sicut et in omnibus aliis humanis actibus, ut congruat personae et tempori et loco, et secundum alias circumstantias debite ordinetur, ut scilicet sit et tempore et homine dignus, ut Tullius dicit, ibidem. Huiusmodi autem secundum regulam rationis ordinantur. Habitus autem secundum rationem operans est virtus moralis. Et ideo circa ludos potest esse aliqua virtus, quam philosophus eutrapeliam nominat. Et dicitur aliquis eutrapelus a bona versione, quia scilicet bene convertit aliqua dicta vel facta in solatium. Et inquantum per hanc virtutem homo refrenatur ab immoderantia ludorum, sub modestia continetur.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 ad 1"><a name="45731"><span class="ref">[45731] IIª-IIae, q. 168 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut dictum est, iocosa debent congruere negotiis et personis. Unde et Tullius dicit, in I Rhet., quod quando auditores sunt defatigati, <i>non est inutile ab aliqua re nova aut ridicula oratorem incipere, si tamen rei dignitas non adimit iocandi facultatem</i>. Doctrina autem sacra maximis rebus intendit, secundum illud Prov. VIII, <i>audite, quoniam de rebus magnis locutura sum</i>. Unde Ambrosius non excludit universaliter iocum a conversatione humana, sed a doctrina sacra. Unde praemittit, <i>licet interdum honesta ioca ac suavia sint, tamen ab ecclesiastica abhorrent regula, quoniam quae in Scripturis sanctis non reperimus, ea quem ad modum usurpare possumus?</i></p><p title="II-II q. 168 a. 2 ad 2"><a name="45732"><span class="ref">[45732] IIª-IIae, q. 168 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod verbum illud Chrysostomi est intelligendum de illis qui inordinate ludis utuntur, et praecipue eorum qui finem in delectatione ludi constituunt, sicut de quibusdam dicitur Sap. XV, <i>aestimaverunt esse ludum vitam nostram</i>. Contra quod dicit Tullius, in I de Offic., <i>non ita generati a natura sumus ut ad ludum et iocum facti esse videamur, sed ad severitatem potius, et ad quaedam studia graviora atque maiora</i>.</p><p title="II-II q. 168 a. 2 ad 3"><a name="45733"><span class="ref">[45733] IIª-IIae, q. 168 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ipsae operationes ludi, secundum suam speciem, non ordinantur ad aliquem finem. Sed delectatio quae in talibus actibus habetur, ordinatur ad quandam animae recreationem et quietem. Et secundum hoc, si moderate fiat, licet uti ludo. Unde Tullius dicit, in I de Offic., <i>ludo et ioco uti quidem licet, sed, sicut somno et quietibus ceteris, tunc cum gravibus seriisque rebus satisfecerimus</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="II-II q. 168 a. 3 arg. 1"><a name="45734"><span class="ref">[45734] IIª-IIae, q. 168 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod in superfluitate ludi non possit esse peccatum. Illud enim quod excusat a peccato, non videtur esse peccatum. Sed ludus quandoque excusat a peccato, multa enim, si serio fierent, gravia peccata essent, quae quidem, ioco facta, vel nulla vel levia sunt. Ergo videtur quod in superabundantia ludi non sit peccatum.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 arg. 2"><a name="45735"><span class="ref">[45735] IIª-IIae, q. 168 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, omnia alia vitia reducuntur ad septem vitia capitalia, ut Gregorius dicit, XXXI Moral. Sed superabundantia in lucis non videtur reduci ad aliquod capitalium vitiorum. Ergo videtur quod non sit peccatum.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 arg. 3"><a name="45736"><span class="ref">[45736] IIª-IIae, q. 168 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, maxime histriones in ludo videntur superabundare, qui totam vitam suam ordinant ad ludendum. Si ergo superabundantia ludi esset peccatum, tunc omnes histriones essent in statu peccati. Peccarent etiam omnes qui eorum ministerio uterentur, vel qui eis aliqua largirentur, tanquam peccati fautores. Quod videtur esse falsum. Legitur enim in vitis patrum, quod beato Paphnutio revelatum est quod quidam ioculator futurus erat sibi consors in vita futura.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 s. c."><a name="45737"><span class="ref">[45737] IIª-IIae, q. 168 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod, super illud Prov. XIV, <i>risus dolori miscebitur et extrema gaudii luctus occupat</i>, dicit Glossa, luctus perpetuus. Sed in superfluitate ludi est inordinatus risus et inordinatum gaudium. Ergo est ibi peccatum mortale, cui soli debetur luctus perpetuus.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 co."><a name="45738"><span class="ref">[45738] IIª-IIae, q. 168 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in omni eo quod est dirigibile secundum rationem, superfluum dicitur quod regulam rationis excedit, diminutum autem dicitur aliquid secundum quod deficit a regula rationis. Dictum est autem quod ludicra sive iocosa verba vel facta sunt dirigibilia secundum rationem. Et ideo superfluum in ludo accipitur quod excedit regulam rationis. Quod quidem potest esse dupliciter. Uno modo, ex ipsa specie actionum quae assumuntur in ludum, quod quidem iocandi genus secundum Tullium dicitur esse illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, quando scilicet utitur aliquis, causa ludi, turpibus verbis vel factis, vel etiam his quae vergunt in proximi nocumentum, quae de se sunt peccata mortalia. Et sic, patet quod excessus in ludo est peccatum mortale. Alio autem modo potest esse excessus in ludo secundum defectum debitarum circumstantiarum, puta cum aliqui utuntur ludo vel temporibus vel locis indebitis, aut etiam praeter convenientiam negotii seu personae. Et hoc quidem quandoque potest esse peccatum mortale, propter vehementiam affectus ad ludum, cuius delectationem praeponit aliquis dilectioni Dei, ita quod contra praeceptum Dei vel Ecclesiae talibus ludis uti non refugiat. Quandoque autem est peccatum veniale, puta cum aliquis non tantum afficitur ad ludum quod propter hoc vellet aliquid contra Deum committere.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 ad 1"><a name="45739"><span class="ref">[45739] IIª-IIae, q. 168 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod aliqua sunt peccata propter solam intentionem, quia scilicet in iniuriam alicuius fiunt, quam quidem intentionem excludit ludus, cuius intentio ad delectationem fertur, non ad iniuriam alicuius. Et in talibus ludus excusat a peccato, vel peccatum diminuit. Quaedam vero sunt quae secundum suam speciem sunt peccata, sicut homicidium, fornicatio et similia. Et talia non excusantur per ludum, quinimmo ex his ludus redditur flagitiosus et obscenus.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 ad 2"><a name="45740"><span class="ref">[45740] IIª-IIae, q. 168 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod superfluitas in ludo pertinet ad ineptam laetitiam, quam Gregorius dicit esse filiam gulae. Unde Exod. XXXII dicitur, <i>sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere</i>.</p><p title="II-II q. 168 a. 3 ad 3"><a name="45741"><span class="ref">[45741] IIª-IIae, q. 168 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut dictum est, ludus est necessarius ad conversationem humanae vitae. Ad omnia autem quae sunt utilia conversationi humanae, deputari possunt aliqua officia licita. Et ideo etiam officium histrionum, quod ordinatur ad solatium hominibus exhibendum, non est secundum se illicitum, nec sunt in statu peccati, dummodo moderate ludo utantur, idest, non utendo aliquibus illicitis verbis vel factis ad ludum, et non adhibendo ludum negotiis et temporibus indebitis. Et quamvis in rebus humanis non utantur alio officio per comparationem ad alios homines, tamen per comparationem ad seipsos et ad Deum, alias habent seriosas et virtuosas operationes, puta dum orant, et suas passiones et operationes componunt, et quandoque etiam pauperibus eleemosynas largiuntur. Unde illi qui moderate eis subveniunt, non peccant, sed iusta faciunt, mercedem ministerii eorum eis attribuendo. Si qui autem superflue sua in tales consumunt, vel etiam sustentant illos histriones qui illicitis ludis utuntur, peccant, quasi eos in peccato foventes. Unde Augustinus dicit, super Ioan., quod <i>donare res suas histrionibus vitium est immane</i>. Nisi forte aliquis histrio esset in extrema necessitate, in qua esset ei subveniendum. Dicit enim Ambrosius, in libro de Offic., <i>pasce fame morientem. Quisquis enim pascendo hominem servare poteris, si non paveris, occidisti</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="II-II q. 168 a. 4 arg. 1"><a name="45742"><span class="ref">[45742] IIª-IIae, q. 168 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod in defectu ludi non consistat aliquod peccatum. Nullum enim peccatum indicitur poenitenti. Sed Augustinus dicit, de poenitente loquens, <i>cohibeat se a ludis, a spectaculis saeculi, qui perfectam vult consequi remissionis gratiam</i>. Ergo in defectu ludi non est aliquod peccatum.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 arg. 2"><a name="45743"><span class="ref">[45743] IIª-IIae, q. 168 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, nullum peccatum ponitur in commendatione sanctorum. Sed in commendatione quorundam ponitur quod a ludo abstinuerunt, dicitur enim Ierem. XV, non sedi in Concilio ludentium; et Tobiae III dicitur, <i>nunquam cum ludentibus miscui me, neque cum his qui in levitate ambulant, participem me praebui</i>. Ergo in defectu ludi non potest esse peccatum.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 arg. 3"><a name="45744"><span class="ref">[45744] IIª-IIae, q. 168 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Andronicus ponit austeritatem, quam inter virtutes numerat, esse <i>habitum secundum quem aliqui neque afferunt aliis delectationes collocutionum, neque ab aliis recipiunt</i>. Sed hoc pertinet ad defectum ludi. Ergo defectus ludi magis pertinet ad virtutem quam ad vitium.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 s. c."><a name="45745"><span class="ref">[45745] IIª-IIae, q. 168 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus, in II et IV Ethic., ponit defectum in ludo esse vitiosum.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 co."><a name="45746"><span class="ref">[45746] IIª-IIae, q. 168 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod omne quod est contra rationem in rebus humanis, vitiosum est. Est autem contra rationem ut aliquis se aliis onerosum exhibeat, puta dum nihil delectabile exhibet, et etiam delectationes aliorum impedit. Unde Seneca dicit, <i>sic te geras sapienter ut nullus te habeat tanquam asperum, nec contemnat quasi vilem</i>. Illi autem qui in ludo deficiunt, neque ipsi dicunt aliquod ridiculum; et dicentibus molesti sunt, quia scilicet moderatos aliorum ludos non recipiunt. Et ideo tales vitiosi sunt, et dicuntur duri et agrestes, ut philosophus dicit, in IV Ethic. Sed quia ludus est utilis propter delectationem et quietem; delectatio autem et quies non propter se quaeruntur in humana vita, sed propter operationem, ut dicitur in X Ethic., defectus ludi minus est vitiosus quam ludi superexcessus. Unde philosophus dicit, in IX Ethic., quod <i>pauci amici propter delectationem sunt habendi</i>, quia parum de delectatione sufficit ad vitam, quasi pro condimento; sicut parum de sale sufficit in cibo.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 ad 1"><a name="45747"><span class="ref">[45747] IIª-IIae, q. 168 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quia poenitentibus luctus indicitur pro peccatis, ideo interdicitur eis ludus. Nec hoc pertinet ad vitium defectus, quia hoc ipsum est secundum rationem quod in eis ludus diminuatur.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 ad 2"><a name="45748"><span class="ref">[45748] IIª-IIae, q. 168 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod Ieremias ibi loquitur secundum congruentiam temporis cuius status magis luctum requirebat. Unde subdit, <i>solus sedebam, quoniam amaritudine replevisti me</i>. Quod autem dicitur Tobiae III, pertinet ad ludum superfluum. Quod patet ex eo quod sequitur, <i>neque cum his qui in levitate ambulant participem me praebui</i>.</p><p title="II-II q. 168 a. 4 ad 3"><a name="45749"><span class="ref">[45749] IIª-IIae, q. 168 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod austeritas, secundum quod est virtus, non excludit omnes delectationes, sed superfluas et inordinatas. Unde videtur pertinere ad affabilitatem, quam philosophus amicitiam nominat, vel ad eutrapeliam, sive iucunditatem. Et tamen nominat et definit eam sic secundum convenientiam ad temperantiam, cuius est delectationes reprimere.</p></div></div><div class="q" id="q169"><h2>Quaestio 169</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="II-II q. 169 pr."><a name="45750"><span class="ref">[45750] IIª-IIae, q. 169 pr.</span></a> Deinde considerandum est de modestia secundum quod consistit in exteriori apparatu. Et circa hoc quaeruntur duo. Primo, utrum circa exteriorem apparatum possit esse virtus et vitium. Secundo, utrum mulieres mortaliter peccent in superfluo ornatu.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="II-II q. 169 a. 1 arg. 1"><a name="45751"><span class="ref">[45751] IIª-IIae, q. 169 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod circa exteriorem ornatum non possit esse virtus et vitium. Exterior enim ornatus non est in nobis a natura, unde et secundum diversitatem temporum et locorum variantur. Unde Augustinus dicit, in III de Doct. Christ., quod <i>talares et manicatas tunicas habere apud veteres Romanos flagitium erat, nunc autem honesto loco natis non eas habere flagitium est</i>. Sed sicut philosophus dicit, in II Ethic., <i>naturalis inest nobis aptitudo ad virtutes</i>. Ergo circa huiusmodi non est virtus et vitium.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 arg. 2"><a name="45752"><span class="ref">[45752] IIª-IIae, q. 169 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, si circa exteriorem cultum esset virtus et vitium, oporteret quod superfluitas in talibus esset vitiosa, et etiam defectus vitiosus. Sed superfluitas in cultu exteriori non videtur esse vitiosa, quia etiam sacerdotes et ministri altaris in sacro ministerio pretiosissimis vestibus utuntur. Similiter etiam defectus in talibus non videtur esse vitiosus, quia in laudem quorundam dicitur, Heb. XI, <i>circuierunt in melotis et in pellibus caprinis</i>. Non ergo videtur quod in talibus possit esse virtus et vitium.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 arg. 3"><a name="45753"><span class="ref">[45753] IIª-IIae, q. 169 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, omnis virtus aut est theologica, aut moralis, aut intellectualis. Sed circa huiusmodi non consistit virtus intellectualis, quae perficit in aliqua cognitione veritatis. Similiter etiam nec est ibi virtus theologica, quae habet Deum pro obiecto. Nec etiam est ibi aliqua virtutum moralium quas philosophus tangit. Ergo videtur quod circa huiusmodi cultum non possit esse virtus et vitium.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 s. c."><a name="45754"><span class="ref">[45754] IIª-IIae, q. 169 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra, honestas ad virtutem pertinet. Sed in exteriori cultu consideratur quaedam honestas, dicit enim Ambrosius, in I de Offic., <i>decor corporis non sit affectatus, sed naturalis; simplex, neglectus magis quam expeditus; non pretiosis et albentibus adiutus vestimentis, sed communibus, ut honestati vel necessitati nihil desit, nihil accedat nitori</i>. Ergo in exteriori cultu potest esse virtus et vitium.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 co."><a name="45755"><span class="ref">[45755] IIª-IIae, q. 169 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in ipsis rebus exterioribus quibus homo utitur, non est aliquod vitium, sed ex parte hominis qui immoderate utitur eis. Quae quidem immoderantia potest esse dupliciter. Uno quidem modo, per comparationem ad consuetudinem hominum cum quibus aliquis vivit. Unde dicit Augustinus, in III Confess., <i>quae contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate vitanda sunt, ut pactum inter se civitatis et gentis consuetudine vel lege firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim est omnis pars universo suo non congruens</i>. Alio modo potest esse immoderatio in usu talium rerum ex inordinato affectu utentis, ex quo quandoque contingit quod homo nimis libidinose talibus utatur, sive secundum consuetudinem eorum cum quibus vivit, sive etiam praeter eorum consuetudinem. Unde Augustinus dicit, in III de Doct. Christ., <i>in usu rerum abesse oportet libidinem, quae non solum ipsa eorum inter quos vivit consuetudine nequiter abutitur; sed etiam saepe fines eius egressa, foeditatem suam, quae inter claustra morum solemnium latitabat, flagitiosissima eruptione manifestat</i>. Contingit autem ista inordinatio affectus tripliciter, quantum ad superabundantiam. Uno modo, per hoc quod aliquis ex superfluo cultu vestium hominum gloriam quaerit, prout scilicet vestes et alia huiusmodi pertinent ad quendam ornatum. Unde Gregorius dicit, in quadam homilia, <i>sunt nonnulli qui cultum subtilium pretiosarumque vestium non putant esse peccatum. Quod videlicet si culpa non esset nequaquam sermo Dei tam vigilanter exprimeret quod dives qui torquebatur apud Inferos, bysso et purpura indutus fuisset. Nemo quippe vestimenta pretiosa</i>, scilicet excedentia proprium statum, nisi ad inanem gloriam quaerit. Alio modo, secundum quod homo per superfluum cultum vestium quaerit delicias, secundum quod vestis ordinatur ad corporis fomentum. Tertio modo, secundum quod nimiam sollicitudinem apponit ad exteriorem vestium cultum, etiam si non sit aliqua inordinatio ex parte finis. Et secundum hoc, Andronicus ponit tres virtutes circa exteriorem cultum. Scilicet, humilitatem, quae excludit intentionem gloriae. Unde dicit quod humilitas est habitus non superabundans in sumptibus et praeparationibus. Et per se sufficientiam, quae excludit intentionem deliciarum. Unde dicit quod per se sufficientia est habitus contentus quibus oportet, et determinativa eorum quae ad vivere convenit (secundum illud apostoli, I ad Tim. ult., <i>habentes alimenta et quibus tegamur, his contenti simus</i>). Et simplicitatem, quae excludit superfluam sollicitudinem talium. Unde dicit quod simplicitas est habitus contentus his quae contingunt. Ex parte autem defectus similiter potest esse duplex inordinatio secundum affectum. Uno quidem modo, ex negligentia hominis qui non adhibet studium vel laborem ad hoc quod exteriori cultu utatur secundum quod oportet. Unde philosophus dicit, in VII Ethic., quod ad mollitiem pertinet quod aliquis <i>trahat vestimentum per terram, ut non laboret elevando ipsum</i>. Alio modo, ex eo quod ipsum defectum exterioris cultus ad gloriam ordinant. Unde dicit Augustinus, in libro de Serm. Dom. in monte, <i>non in solo rerum corporearum nitore atque pompa, sed etiam in ipsis sordibus et luctuosis esse posse iactantiam, et eo periculosiorem quo sub nomine servitutis Dei decipit</i>. Et philosophus dicit, in IV Ethic., quod <i>superabundantia et inordinatus defectus ad iactantiam pertinet</i>.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 ad 1"><a name="45756"><span class="ref">[45756] IIª-IIae, q. 169 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quamvis ipse cultus exterior non sit a natura, tamen ad naturalem rationem pertinet ut exteriorem cultum moderetur. Et secundum hoc, innati sumus hanc virtutem suscipere, quae exteriorem cultum moderatur.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 ad 2"><a name="45757"><span class="ref">[45757] IIª-IIae, q. 169 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod illi qui in dignitatibus constituuntur, vel etiam ministri altaris, pretiosioribus vestibus quam ceteri induuntur, non propter sui gloriam, sed ad significandam excellentiam sui ministerii vel cultus divini. Et ideo in eis non est vitiosum. Unde Augustinus dicit, in III de Doct. Christ., <i>quisquis sic utitur exterioribus rebus ut metas consuetudinis bonorum inter quos versatur excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est</i>, dum scilicet propter delicias vel ostentationem talibus utitur. Similiter etiam ex parte defectus contingit esse peccatum, non tamen semper qui vilioribus quam ceteri vestibus utitur, peccat. Si enim hoc faciat propter iactantiam vel superbiam, ut se ceteris praeferat, vitium superstitionis est. Si autem hoc faciat propter macerationem carnis vel humiliationem spiritus, ad virtutem temperantiae pertinet. Unde Augustinus dicit, in III de Doct. Christ., <i>quisquis restrictius rebus utitur quam se habeant mores eorum cum quibus vivit, aut temperans aut superstitiosus est</i>. Praecipue autem competit vilibus vestimentis uti his qui alios verbo et exemplo ad poenitentiam hortantur, sicut fuerunt prophetae, de quibus apostolus ibi loquitur. Unde quaedam Glossa dicit, Matth. III, <i>qui poenitentiam praedicat, habitum poenitentiae praetendit</i>.</p><p title="II-II q. 169 a. 1 ad 3"><a name="45758"><span class="ref">[45758] IIª-IIae, q. 169 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod huiusmodi exterior cultus indicium quoddam est conditionis humanae. Et ideo excessus et defectus et medium in talibus possunt reduci ad virtutem veritatis, quam philosophus ponit circa facta et dicta quibus aliquid de statu hominis significatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="II-II q. 169 a. 2 arg. 1"><a name="45759"><span class="ref">[45759] IIª-IIae, q. 169 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod ornatus mulierum non sit sine peccato mortali. Omne enim quod est contra praeceptum divinae legis, est peccatum mortale. Sed ornatus mulierum est contra praeceptum divinae legis, dicitur enim I Pet. III, <i>quarum, scilicet mulierum sit non extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri, aut indumenti vestimentorum cultus</i>. Ubi dicit Glossa Cypriani, <i>serico et purpura indutae Christum sincere induere non possunt, auro et margaritis adornatae et monilibus, ornamenta mentis et corporis perdiderunt</i>. Sed hoc non fit nisi per peccatum mortale. Ergo ornatus mulierum non potest esse sine peccato mortali.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 arg. 2"><a name="45760"><span class="ref">[45760] IIª-IIae, q. 169 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Cyprianus dicit, in libro de habitu Virgin., <i>non virgines tantum aut viduas, sed et nuptas puto et omnes omnino feminas admonendas, quod opus Dei et facturam eius et plasma adulterare nullo modo debeant, adhibito flavo colore vel nigro pulvere vel rubore, aut quolibet lineamenta nativa corrumpente medicamine</i>. Et postea subdit, <i>manus Deo inferunt, quando illud quod ille formavit, reformare contendunt. Impugnatio ista est divini operis, praevaricatio est veritatis. Deum videre non poteris, quando oculi tibi non sunt quos Deus fecit, sed quos Diabolus infecit, de inimico tuo compta, cum illo pariter arsura</i>. Sed hoc non debetur nisi peccato mortali. Ergo ornatus mulieris non est sine peccato mortali.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 arg. 3"><a name="45761"><span class="ref">[45761] IIª-IIae, q. 169 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut non congruit mulieri quod veste virili utatur, ita etiam ei non competit quod inordinato ornatu utatur. Sed primum est peccatum, dicitur enim Deut. XXII, <i>non induatur mulier veste virili, nec vir veste muliebri</i>. Ergo videtur quod etiam superfluus ornatus mulierum sit peccatum mortale.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 s. c."><a name="45762"><span class="ref">[45762] IIª-IIae, q. 169 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quia secundum hoc videretur quod artifices huiusmodi ornamenta praeparantes mortaliter peccarent.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 co."><a name="45763"><span class="ref">[45763] IIª-IIae, q. 169 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod circa ornatum mulierum sunt eadem attendenda quae supra communiter dicta sunt circa exteriorem cultum, et insuper quiddam aliud speciale, quod scilicet muliebris cultus viros ad lasciviam provocat, secundum illud Prov. VII, <i>ecce, mulier occurrit illi ornatu meretricio praeparata ad decipiendas animas</i>. Potest tamen mulier licite operam dare ad hoc quod viro suo placeat, ne per eius contemptum in adulterium labatur. Unde dicitur I ad Cor. VII, quod <i>mulier quae nupta est cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro</i>. Et ideo si mulier coniugata ad hoc se ornet ut viro suo placeat, potest hoc facere absque peccato. Illae autem mulieres quae viros non habent, nec volunt habere, et sunt in statu non habendi, non possunt absque peccato appetere placere virorum aspectibus ad concupiscendum, quia hoc est dare eis incentivum peccandi. Et si quidem hac intentione se ornent ut alios provocent, ad concupiscentiam, mortaliter peccant. Si autem ex quadam levitate, vel etiam ex vanitate propter quandam iactantiam, non semper est peccatum mortale, sed quandoque veniale. Et eadem ratio, quantum ad hoc, est de viris. Unde Augustinus dicit, in epistola ad Possidium, <i>nolo ut de ornamentis auri vel vestis praeproperam habeas in prohibendo sententiam, nisi in eos qui neque coniugati sunt, neque coniugari cupientes, cogitare debent quomodo placeant Deo. Illi autem cogitant quae sunt mundi, quomodo placeant vel viri uxoribus, vel mulieres maritis, nisi quod capillos nudare feminas, quas etiam caput velare apostolus iubet, nec maritatas decet</i>. In quo tamen possent aliquae a peccato excusari, quando hoc non fieret ex aliqua vanitate, sed propter contrariam consuetudinem, quamvis talis consuetudo non sit laudabilis.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 ad 1"><a name="45764"><span class="ref">[45764] IIª-IIae, q. 169 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut Glossa ibidem dicit, <i>mulieres eorum qui in tribulatione erant, contemnebant viros, et ut aliis placerent, se pulchre ornabant, quod fieri apostolus prohibet</i>. In quo etiam casu loquitur Cyprianus, non autem prohibet mulieribus coniugatis ornari ut placeant viris, ne detur eis occasio peccandi cum aliis. Unde I ad Tim. dicit apostolus, <i>mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate ornantes se, non in tortis crinibus, aut auro aut margaritis aut veste pretiosa</i>, per quod datur intelligi quod sobrius et moderatus ornatus non prohibetur mulieribus, sed superfluus et inverecundus et impudicus.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 ad 2"><a name="45765"><span class="ref">[45765] IIª-IIae, q. 169 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod mulierum fucatio, de qua Cyprianus loquitur, est quaedam species fictionis, quae non potest esse sine peccato. Unde Augustinus dicit, in epistola ad Possidium, <i>fucari figmentis, quo rubicundior vel candidior appareat, adulterina fallacia est, qua non dubito etiam ipsos maritos se nolle decipi, quibus solis permittendae sunt feminae ornari, secundum veniam, non secundum imperium</i>. Non tamen semper talis fucatio est cum peccato mortali, sed solum quando fit propter lasciviam, vel in Dei contemptum, in quibus casibus loquitur Cyprianus. Sciendum tamen quod aliud est fingere pulchritudinem non habitam, et aliud est occultare turpitudinem ex aliqua causa provenientem, puta aegritudine vel aliquo huiusmodi. Hoc enim est licitum, quia secundum apostolum, I ad Cor., <i>quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his honorem abundantiorem circundamus</i>.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 ad 3"><a name="45766"><span class="ref">[45766] IIª-IIae, q. 169 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut dictum est, cultus exterior debet competere conditioni personae secundum communem consuetudinem. Et ideo de se vitiosum est quod mulier utatur veste virili aut e converso, et praecipue quia hoc potest esse causa lasciviae. Et specialiter prohibetur in lege, quia gentiles tali mutatione habitus utebantur ad idololatriae superstitionem. Potest tamen quandoque hoc fieri sine peccato propter aliquam necessitatem, vel causa occultandi ab hostibus, vel propter defectum alterius vestimenti, vel propter aliquid aliud huiusmodi.</p><p title="II-II q. 169 a. 2 ad 4"><a name="45767"><span class="ref">[45767] IIª-IIae, q. 169 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, si qua ars est ad faciendum aliqua opera quibus homines uti non possunt absque peccato, per consequens artifices talia faciendo peccarent, utpote praebentes directe aliis occasionem peccandi, puta si quis fabricaret idola, vel aliqua ad cultum idololatriae pertinentia. Si qua vero ars sit cuius operibus homines possunt bene et male uti, sicut gladii, sagittae et alia huiusmodi, usus talium artium non est peccatum, et eae solae artes sunt dicendae. Unde Chrysostomus dicit, super Matth., <i>eas solas oportet artes vocare quae necessariorum, et eorum quae continent vitam nostram, sunt tributivae et constructivae</i>. Si tamen operibus alicuius artis ut pluries aliqui male uterentur, quamvis de se non sint illicitae, sunt tamen per officium principis a civitate extirpandae, secundum documenta Platonis. Quia ergo mulieres licite se possunt ornare, vel ut conservent decentiam sui status, vel etiam aliquid superaddere ut placeant viris; consequens est quod artifices talium ornamentorum non peccant in usu talis artis, nisi forte inveniendo aliqua superflua et curiosa. Unde Chrysostomus dicit, super Matth., quod <i>etiam ab arte calceorum et textorum multa abscidere oportet. Etenim ad luxuriam deduxerunt necessitatem eius corrumpentes, artem male arti commiscentes</i>.</p></div></div><div class="centro"><br/> <p><a href="sth3146.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth3170.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <br/> <hr/> <br/> <address>© 2006 Fundación Tomás de Aquino quoad hanc editionem<br/> Iura omnia asservantur<br/> OCLC nr. <a style="text-decoration=none" href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264">49644264</a></address> </div></body> </html>