view summa/latin/sth2098.html @ 90:f5ba56cfd1ca

started
author ht
date Sun, 16 Jun 2013 14:47:31 +0000
parents d777cc3962f2
children 71f2c033089e
line wrap: on
line source

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE html
  PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "file:///c:/cygwin/usr/local/share/lib/xml/xhtml1-transitional.dtd">
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA" lang="LA">
<head>
<meta content="HTML Tidy for Windows (vers 1st February 2005), see www.w3.org" name="generator"/>
<meta content="text/html; charset=us-ascii" http-equiv="Content-Type"/>
<meta content="text/css" http-equiv="Content-Style-Type"/>
<meta content="text/javascript" http-equiv="Content-Script-Type"/>
<meta content="Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Corpus Thomisticum" name="keywords"/>
<meta content="Latin" name="language"/>
<meta content="public" name="security"/>
<meta content="ealarcon@unav.es" name="owner"/>
<meta content="Enrique Alarcón" name="author"/>
<meta content="" name="abstract"/>
<link type="text/css" href="vscreen.css" media="screen" rel="stylesheet"/>
<link type="text/css" href="vprint.css" media="print" rel="stylesheet"/>
<title>Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Iª-IIae q.
98-105</title>
</head>
<body><a href="http://www.corpusthomisticum.org/"/><div class="tres">CORPUS THOMISTICUM</div><div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div><div class="uno">Summa Theologiae</div><div class="dos">prima pars secundae partis a quaestione XCVIII ad
quaestionem CV</div><div class="centro">
<table summary="Imago" align="center">
<tr>
<th><img align="middle" alt="Thomas de Aquino a Filippino Lippi depictus (Cappella Carafa, S. Maria sopra Minerva, Roma)" border="0" height="190" width="275" src="icons/fugit190.jpg"/></th>
</tr>
</table>
<br/>
<span class="tres">Textum Leoninum Romae 1892 editum<br/>
ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias
magneticas<br/>
denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit<br/>
<br/></span><br/>
<hr/>
<br/>
<p><a href="sth2095.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a>  
<a href="sth2106.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p>
<script type="text/javascript" language="JavaScript">
//
&lt;!--
// original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000
function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}}
document.write('&lt;FORM NAME="selecter"&gt;&lt;SELECT NAME="select1"&gt;');
document.write('&lt;OPTION VALUE="none"&gt;INDEX');
document.write('&lt;OPTION VALUE="none"&gt;------------------------------------------------');
document.write('&lt;OPTION VALUE="index.html"&gt;Corpus Thomisticum');
document.write('&lt;OPTION VALUE="iopera.html"&gt;Opera omnia');
document.write('&lt;OPTION VALUE="zbiblia.html"&gt;Bibliographia Thomistica');
document.write('&lt;OPTION VALUE="none"&gt;------------------------------------------------');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37628"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37629"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37630"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37631"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37632"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37633"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37634"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37635"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37636"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37637"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37638"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37639"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37640"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37641"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37642"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37643"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37644"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37645"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37646"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 2 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37647"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37648"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37649"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37650"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37651"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37652"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37653"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 3 ad');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37654"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37655"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37656"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37657"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37658"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37659"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37660"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37661"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 95 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37662"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37663"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37664"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37665"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37666"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37667"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37668"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37669"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37670"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37671"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37672"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37673"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37674"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37675"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37676"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37677"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37678"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37679"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37680"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37681"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37682"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37683"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37684"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37685"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37686"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37687"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37688"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37689"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37690"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37691"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37692"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37693"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37694"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37695"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37696"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37697"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37698"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37699"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37700"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37701"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37702"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 5 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37703"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37704"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37705"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37706"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37707"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37708"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37709"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37710"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 96 a. 6 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37711"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37712"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37713"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37714"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37715"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37716"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37717"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37718"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37719"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37720"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37721"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37722"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37723"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37724"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37725"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37726"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37727"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37728"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37729"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37730"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37731"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37732"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37733"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37734"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37735"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37736"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37737"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37738"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37739"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37740"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37741"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37742"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37743"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 97 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37744"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37745"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37746"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37747"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37748"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37749"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37750"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37751"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37752"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37753"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37754"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37755"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37756"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37757"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37758"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37759"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37760"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37761"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37762"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 2 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37763"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37764"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37765"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37766"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37767"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37768"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37769"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37770"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37771"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37772"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37773"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37774"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37775"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37776"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37777"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37778"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37779"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37780"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37781"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37782"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37783"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37784"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37785"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37786"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 5 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37787"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37788"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37789"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37790"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37791"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37792"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37793"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37794"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 98 a. 6 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37795"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37796"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37797"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37798"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37799"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37800"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37801"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37802"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37803"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37804"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37805"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37806"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37807"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37808"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37809"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37810"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37811"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37812"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37813"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37814"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37815"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37816"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37817"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37818"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37819"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37820"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37821"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37822"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37823"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37824"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37825"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37826"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37827"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37828"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37829"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37830"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37831"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37832"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37833"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37834"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37835"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 5 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37836"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37837"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37838"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37839"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37840"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37841"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37842"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37843"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 99 a. 6 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37844"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37845"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37846"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37847"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37848"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37849"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37850"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 1 ad');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37851"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37852"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37853"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37854"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37855"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37856"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37857"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37858"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37859"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37860"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37861"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37862"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37863"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37864"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37865"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37866"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37867"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37868"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37869"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37870"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37871"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37872"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37873"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37874"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37875"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37876"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37877"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37878"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37879"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37880"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37881"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37882"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37883"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37884"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37885"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37886"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37887"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37888"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 5 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37889"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37890"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37891"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37892"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37893"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37894"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37895"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37896"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 6 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37897"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37898"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37899"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37900"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37901"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37902"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37903"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37904"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37905"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37906"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37907"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37908"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 7 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37909"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37910"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37911"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37912"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37913"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37914"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37915"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37916"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37917"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37918"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 8 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37919"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37920"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37921"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37922"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37923"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37924"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37925"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37926"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 9 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37927"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37928"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37929"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37930"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37931"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37932"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37933"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37934"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 10 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37935"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37936"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37937"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37938"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37939"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37940"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37941"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37942"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 11 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37943"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37944"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37945"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37946"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37947"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37948"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37949"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37950"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 100 a. 12 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37951"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37952"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37953"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37954"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37955"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37956"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37957"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37958"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37959"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37960"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37961"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 1 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37962"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37963"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37964"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37965"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37966"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37967"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37968"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37969"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37970"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37971"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 2 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37972"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37973"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37974"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37975"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37976"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37977"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37978"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37979"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37980"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37981"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37982"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37983"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37984"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37985"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37986"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37987"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37988"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37989"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37990"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37991"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 101 a. 4 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37992"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37993"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37994"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37995"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37996"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37997"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37998"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#37999"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38000"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38001"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38002"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38003"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38004"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38005"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38006"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38007"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38008"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38009"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38010"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38011"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38012"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38013"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38014"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38015"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38016"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38017"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38018"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38019"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38020"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 12');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38021"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 13');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38022"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 arg. 14');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38023"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38024"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38025"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38026"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38027"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38028"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38029"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38030"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38031"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38032"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38033"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38034"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38035"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38036"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 12');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38037"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 13');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38038"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 3 ad 14');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38039"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38040"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38041"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38042"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38043"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38044"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38045"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38046"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38047"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38048"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 arg. 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38049"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38050"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38051"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38052"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38053"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38054"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38055"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38056"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38057"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38058"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38059"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38060"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 4 ad 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38061"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38062"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38063"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38064"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38065"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38066"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38067"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38068"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38069"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38070"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 arg. 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38071"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38072"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38073"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38074"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38075"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38076"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38077"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38078"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38079"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38080"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38081"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 5 ad 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38082"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38083"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38084"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38085"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38086"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38087"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38088"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38089"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38090"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38091"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38092"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 arg. 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38093"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38094"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38095"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38096"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38097"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38098"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38099"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38100"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38101"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38102"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38103"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38104"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 102 a. 6 ad 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38105"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38106"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38107"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38108"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38109"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38110"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38111"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38112"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38113"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38114"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38115"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 1 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38116"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38117"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38118"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38119"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38120"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38121"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38122"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38123"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38124"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38125"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38126"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38127"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38128"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38129"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38130"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38131"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38132"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38133"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 3 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38134"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38135"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38136"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38137"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38138"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38139"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38140"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38141"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 103 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38142"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38143"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38144"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38145"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38146"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38147"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38148"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38149"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38150"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38151"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38152"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38153"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38154"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38155"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38156"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38157"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38158"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38159"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38160"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38161"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38162"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38163"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38164"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38165"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38166"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38167"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38168"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38169"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38170"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38171"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38172"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38173"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38174"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 104 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38175"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 pr.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38176"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38177"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38178"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38179"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38180"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38181"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38182"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38183"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38184"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38185"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38186"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38187"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 1 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38188"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38189"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38190"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38191"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38192"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38193"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38194"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38195"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38196"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38197"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38198"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38199"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 arg. 12');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38200"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38201"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38202"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38203"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38204"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38205"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38206"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38207"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38208"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38209"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38210"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38211"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 10');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38212"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 11');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38213"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 2 ad 12');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38214"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38215"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38216"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38217"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38218"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38219"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38220"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38221"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38222"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38223"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38224"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38225"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38226"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38227"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 3 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38228"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38229"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38230"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38231"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38232"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38233"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38234"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38235"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38236"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 arg. 9');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38237"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 s. c.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38238"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 co.');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38239"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 1');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38240"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 2');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38241"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 3');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38242"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 4');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38243"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 5');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38244"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 6');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38245"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 7');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38246"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 8');
document.write('&lt;OPTION VALUE="#38247"&gt;I&amp;ordf;-IIae q. 105 a. 4 ad 9');
document.write('&lt;\/SELECT&gt;');
document.write('&lt;BR&gt;&lt;BR&gt;');
document.write('&lt;INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()"&gt;');
document.write('&lt;\/FORM&gt;');
// --&gt;
//
</script><br/>
<hr/>
<br/></div><div class="q" id="q98"><h2>Quaestio 98</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 98 pr."><a name="37744"><span class="ref">[37744]
Iª-IIae q. 98 pr.</span></a> Consequenter considerandum est de
lege veteri. Et primo, de ipsa lege; secundo, de praeceptis eius.
Circa primum quaeruntur sex. Primo, utrum lex vetus sit bona.
Secundo, utrum sit a Deo. Tertio, utrum sit ab eo mediantibus
Angelis. Quarto, utrum data sit omnibus. Quinto, utrum omnes
obliget. Sexto, utrum congruo tempore fuerit data.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 98 a. 1 arg. 1"><a name="37745"><span class="ref">[37745] Iª-IIae q. 98 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non fuerit bona. Dicitur
enim Ezech. XX <i>dedi eis praecepta non bona, et iudicia in quibus
non vivent</i>. Sed lex non dicitur bona nisi propter bonitatem
praeceptorum quae continet. Ergo lex vetus non fuit bona.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 arg. 2"><a name="37746"><span class="ref">[37746] Iª-IIae q. 98 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
ad bonitatem legis pertinet ut communi saluti proficiat sicut
Isidorus dicit. Sed lex vetus non fuit salutifera, sed magis
mortifera et nociva. Dicit enim apostolus, Rom. VII, <i>sine lege
peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquando, sed
cum venisset mandatum, peccatum revixit, ego autem mortuus sum</i>;
et Rom. V, <i>lex subintravit ut abundaret delictum</i>. Ergo lex
vetus non fuit bona.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 arg. 3"><a name="37747"><span class="ref">[37747] Iª-IIae q. 98 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
ad bonitatem legis pertinet quod sit possibilis ad observandum et
secundum naturam, et secundum humanam consuetudinem. Sed hoc non
habuit lex vetus, dicit enim Petrus, Act. XV, <i>quid tentatis
imponere iugum super cervicem discipulorum, quod neque nos, neque
patres nostri, portare potuimus?</i> Ergo videtur quod lex vetus
non fuerit bona.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 s. c."><a name="37748"><span class="ref">[37748] Iª-IIae q. 98 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, Rom. VII, itaque <i>lex quidem sancta
est, et mandatum sanctum et iustum et bonum</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 co."><a name="37749"><span class="ref">[37749] Iª-IIae q. 98 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod absque omni dubio lex vetus bona fuit. Sicut enim
doctrina ostenditur esse vera ex hoc quod consonat rationi rectae,
ita etiam lex aliqua ostenditur esse bona ex eo quod consonat
rationi. Lex autem vetus rationi consonabat. Quia concupiscentiam
reprimebat, quae rationi adversatur; ut patet in illo mandato, non
concupisces rem proximi tui, quod ponitur Exod. XX. Ipsa etiam
omnia peccata prohibebat, quae sunt contra rationem. Unde
manifestum est quod bona erat. Et haec est ratio apostoli, Rom.
VII, condelector, inquit, legi Dei secundum interiorem hominem; et
iterum, consentio legi, quoniam bona est. Sed notandum est quod
bonum diversos gradus habet, ut Dionysius dicit, IV cap. de Div.
Nom., est enim aliquod bonum perfectum, et aliquod bonum
imperfectum. Perfecta quidem bonitas est, in his quae ad finem
ordinantur, quando aliquid est tale quod per se sufficiens est
inducere ad finem, imperfectum autem bonum est quod operatur
aliquid ad hoc quod perveniatur ad finem, non tamen sufficit ad hoc
quod ad finem perducat. Sicut medicina perfecte bona est quae
hominem sanat, imperfecta autem est quae hominem adiuvat, sed tamen
sanare non potest. Est autem sciendum quod est alius finis legis
humanae, et alius legis divinae. Legis enim humanae finis est
temporalis tranquillitas civitatis, ad quem finem pervenit lex
cohibendo exteriores actus, quantum ad illa mala quae possunt
perturbare pacificum statum civitatis. Finis autem legis divinae
est perducere hominem ad finem felicitatis aeternae; qui quidem
finis impeditur per quodcumque peccatum, et non solum per actus
exteriores, sed etiam per interiores. Et ideo illud quod sufficit
ad perfectionem legis humanae, ut scilicet peccata prohibeat et
poenam apponat, non sufficit ad perfectionem legis divinae, sed
oportet quod hominem totaliter faciat idoneum ad participationem
felicitatis aeternae. Quod quidem fieri non potest nisi per gratiam
spiritus sancti, per quam diffunditur caritas in cordibus nostris,
quae legem adimplet, gratia enim Dei vita aeterna, ut dicitur Rom.
VI. Hanc autem gratiam lex vetus conferre non potuit, reservabatur
enim hoc Christo, quia, ut dicitur Ioan. I, <i>lex per Moysen data
est; gratia et veritas per Iesum Christum facta est</i>. Et inde
est quod lex vetus bona quidem est, sed imperfecta; secundum illud
Heb. VII, <i>nihil ad perfectum adduxit lex</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 ad 1"><a name="37750"><span class="ref">[37750] Iª-IIae q. 98 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod dominus loquitur ibi de praeceptis
caeremonialibus; quae quidem dicuntur non bona, quia gratiam non
conferebant, per quam homines a peccato mundarentur, cum tamen per
huiusmodi se peccatores ostenderent. Unde signanter dicitur, et
iudicia in quibus non vivent, idest per quae vitam gratiae obtinere
non possunt; et postea subditur, et pollui eos in muneribus suis,
idest pollutos ostendi, <i>cum offerrent omne quod aperit vulvam,
propter delicta sua</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 ad 2"><a name="37751"><span class="ref">[37751] Iª-IIae q. 98 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod lex dicitur occidisse, non quidem effective, sed
occasionaliter, ex sua imperfectione, inquantum scilicet gratiam
non conferebat, per quam homines implere possent quod mandabat, vel
vitare quod vetabat. Et sic occasio ista non erat data, sed sumpta
ab hominibus. Unde et apostolus ibidem dicit, <i>occasione accepta
peccatum per mandatum seduxit me, et per illud occidit</i>. Et ex
hac etiam ratione dicitur quod lex subintravit ut abundaret
delictum, ut ly ut teneatur consecutive, non causaliter, inquantum
scilicet homines, accipientes occasionem a lege, abundantius
peccaverunt; tum quia gravius fuit peccatum post legis
prohibitionem; tum etiam quia concupiscentia crevit, magis enim
concupiscimus quod nobis prohibetur.</p><p title="I-II q. 98 a. 1 ad 3"><a name="37752"><span class="ref">[37752] Iª-IIae q. 98 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod iugum legis servari non poterat sine gratia
adiuvante, quam lex non dabat, dicitur enim Rom. IX, <i>non est
volentis neque currentis</i>, scilicet velle et currere in
praeceptis Dei, sed miserentis Dei. Unde et in Psalmo CXVIII
dicitur, <i>viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor
meum</i>, scilicet per donum gratiae et caritatis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 98 a. 2 arg. 1"><a name="37753"><span class="ref">[37753] Iª-IIae q. 98 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non fuerit a Deo. Dicitur
enim Deut. XXXII, <i>Dei perfecta sunt opera</i>. Sed lex fuit
imperfecta, ut supra dictum est. Ergo lex vetus non fuit a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 arg. 2"><a name="37754"><span class="ref">[37754] Iª-IIae q. 98 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
Eccle. III dicitur, <i>didici quod omnia opera quae fecit Deus,
perseverent in aeternum</i>. Sed lex vetus non perseverat in
aeternum, dicit enim apostolus, ad Heb. VII, <i>reprobatio fit
quidem praecedentis mandati, propter infirmitatem eius et
inutilitatem</i>. Ergo lex vetus non fuit a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 arg. 3"><a name="37755"><span class="ref">[37755] Iª-IIae q. 98 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
ad sapientem legislatorem pertinet non solum mala auferre, sed
etiam occasiones malorum. Sed vetus lex fuit occasio peccati, ut
supra dictum est. Ergo ad Deum, cui nullus est similis in
legislatoribus, ut dicitur Iob XXXVI, non pertinebat legem talem
dare.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 arg. 4"><a name="37756"><span class="ref">[37756] Iª-IIae q. 98 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea,
I ad Tim. II, dicitur quod <i>Deus vult omnes homines salvos
fieri</i>. Sed lex vetus non sufficiebat ad salutem hominum, ut
supra dictum est. Ergo ad Deum non pertinebat talem legem dare. Lex
ergo vetus non est a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 s. c."><a name="37757"><span class="ref">[37757] Iª-IIae q. 98 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dominus dicit, Matth. XV, loquens Iudaeis, quibus erat lex
vetus data, <i>irritum fecistis mandatum Dei propter traditiones
vestras</i>. Et paulo ante praemittitur, <i>honora patrem tuum et
matrem tuam</i>, quod manifeste in lege veteri continetur. Ergo lex
vetus est a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 co."><a name="37758"><span class="ref">[37758] Iª-IIae q. 98 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod lex vetus a bono Deo data est, qui est pater domini
nostri Iesu Christi. Lex enim vetus homines ordinabat ad Christum
dupliciter. Uno quidem modo, testimonium Christo perhibendo, unde
ipse dicit, Lucae ult., <i>oportet impleri omnia quae scripta sunt
in lege et Psalmis et prophetis de me</i>; et Ioan. V, <i>si
crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille
scripsit</i>. Alio modo, per modum cuiusdam dispositionis, dum,
retrahens homines a cultu idololatriae, concludebat eos sub cultu
unius Dei, a quo salvandum erat humanum genus per Christum, unde
apostolus dicit, ad Gal. III, <i>priusquam veniret fides, sub lege
custodiebamur conclusi in eam fidem quae revelanda erat</i>.
Manifestum est autem quod eiusdem est disponere ad finem et ad
finem perducere, et dico eiusdem per se vel per suos subiectos. Non
enim Diabolus legem tulisset per quam homines adducerentur ad
Christum, per quem erat eiiciendus; secundum illud Matth. XII,
<i>si Satanas Satanam eiicit, divisum est regnum eius</i>. Et ideo
ab eodem Deo a quo facta est salus hominum per gratiam Christi, lex
vetus data est.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 ad 1"><a name="37759"><span class="ref">[37759] Iª-IIae q. 98 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod nihil prohibet aliquid non esse perfectum
simpliciter, quod tamen est perfectum secundum tempus, sicut
dicitur aliquis puer perfectus non simpliciter, sed secundum
temporis conditionem. Ita etiam praecepta quae pueris dantur, sunt
quidem perfecta secundum conditionem eorum quibus dantur, etsi non
sint perfecta simpliciter. Et talia fuerunt praecepta legis. Unde
apostolus dicit, ad Gal. III, <i>lex paedagogus noster fuit in
Christo</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 ad 2"><a name="37760"><span class="ref">[37760] Iª-IIae q. 98 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod opera Dei perseverant in aeternum, quae sic Deus
fecit ut in aeternum perseverent, et haec sunt ea quae sunt
perfecta. Lex autem vetus reprobatur tempore perfectionis gratiae,
non tanquam mala, sed tanquam infirma et inutilis pro isto tempore,
quia, ut subditur, nihil ad perfectum adduxit lex. Unde ad Gal.
III, dicit apostolus, <i>ubi venit fides, iam non sumus sub
paedagogo</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 ad 3"><a name="37761"><span class="ref">[37761] Iª-IIae q. 98 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut supra dictum est, Deus aliquando permittit
aliquos cadere in peccatum, ut exinde humilientur. Ita etiam voluit
talem legem dare quam suis viribus homines implere non possent, ut
sic dum homines de se praesumentes peccatores se invenirent,
humiliati recurrerent ad auxilium gratiae.</p><p title="I-II q. 98 a. 2 ad 4"><a name="37762"><span class="ref">[37762] Iª-IIae q. 98 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, quamvis lex vetus non sufficeret ad salvandum
hominem, tamen aderat aliud auxilium a Deo hominibus simul cum
lege, per quod salvari poterant, scilicet fides mediatoris, per
quam iustificati sunt antiqui patres, sicut etiam nos iustificamur.
Et sic Deus non deficiebat hominibus quin daret eis salutis
auxilia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 98 a. 3 arg. 1"><a name="37763"><span class="ref">[37763] Iª-IIae q. 98 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non fuerit data per Angelos,
sed immediate a Deo. Angelus enim nuntius dicitur, et sic nomen
Angeli ministerium importat, non dominium; secundum illud Psalmi
CII, <i>benedicite domino, omnes Angeli eius, ministri eius</i>.
Sed vetus lex a domino tradita esse perhibetur, dicitur enim Exod.
XX, <i>locutusque est dominus sermones hos</i>, et postea subditur,
<i>ego enim sum dominus Deus tuus</i>. Et idem modus loquendi
frequenter repetitur in Exodo, et in libris consequentibus legis.
Ergo lex est immediate data a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 arg. 2"><a name="37764"><span class="ref">[37764] Iª-IIae q. 98 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut dicitur Ioan. I, lex per Moysen data est. Sed Moyses
immediate accepit a Deo, dicitur enim Exod. XXXIII, <i>loquebatur
dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum
suum</i>. Ergo lex vetus immediate data est a Deo.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 arg. 3"><a name="37765"><span class="ref">[37765] Iª-IIae q. 98 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
ad solum principem pertinet legem ferre, ut supra dictum est. Sed
solus Deus est princeps salutis animarum, <i>Angeli vero sunt
administratorii spiritus</i>, ut dicitur ad Heb. I. Ergo lex vetus
per Angelos dari non debuit, cum ordinaretur ad animarum
salutem.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 s. c."><a name="37766"><span class="ref">[37766] Iª-IIae q. 98 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicit apostolus, ad Gal. III, <i>lex data est per Angelos
in manu mediatoris</i>. Et Act. VII, dicit Stephanus, <i>accepistis
legem in dispositione Angelorum</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 co."><a name="37767"><span class="ref">[37767] Iª-IIae q. 98 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod lex data est a Deo per Angelos. Et praeter generalem
rationem, quam Dionysius assignat, in IV cap. Cael. Hier., quod
<i>divina debent deferri ad homines mediantibus Angelis</i>,
specialis ratio est quare legem veterem per Angelos dari oportuit.
Dictum est enim quod lex vetus imperfecta erat, sed disponebat ad
salutem perfectam generis humani, quae futura erat per Christum.
Sic autem videtur in omnibus potestatibus et artibus ordinatis,
quod ille qui est superior, principalem et perfectum actum operatur
per seipsum; ea vero quae disponunt ad perfectionem ultimam,
operatur per suos ministros; sicut navifactor compaginat navem per
seipsum, sed praeparat materiam per artifices subministrantes. Et
ideo conveniens fuit ut lex perfecta novi testamenti daretur
immediate per ipsum Deum hominem factum; lex autem vetus per
ministros Dei, scilicet per Angelos, daretur hominibus. Et per hunc
modum apostolus, in principio ad Heb., probat eminentiam novae
legis ad veterem, quia in novo testamento locutus est nobis Deus in
filio suo, in veteri autem testamento est sermo factus per
Angelos.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 ad 1"><a name="37768"><span class="ref">[37768] Iª-IIae q. 98 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, sicut Gregorius dicit, in principio Moral.,
<i>Angelus qui Moysi apparuisse describitur, modo Angelus, modo
dominus memoratur. Angelus videlicet, propter hoc quod exterius
loquendo serviebat; dominus autem dicitur, quia interius praesidens
loquendi efficaciam ministrabat</i>. Et inde est etiam quod quasi
ex persona domini Angelus loquebatur.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 ad 2"><a name="37769"><span class="ref">[37769] Iª-IIae q. 98 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut Augustinus dicit, XII super Gen. ad Litt., in
Exodo dicitur, <i>locutus est dominus Moysi facie ad faciem</i>; et
paulo post subditur, <i>ostende mihi gloriam tuam. Sentiebat ergo
quid videbat; et quod non videbat, desiderabat</i>. Non ergo
videbat ipsam Dei essentiam, et ita non immediate ab eo
instruebatur. Quod ergo dicitur quod loquebatur ei facie ad faciem,
secundum opinionem populi loquitur Scriptura, qui putabat Moysen
ore ad os loqui cum Deo, cum per subiectam creaturam, idest per
Angelum et nubem, ei loqueretur et appareret. Vel per visionem
faciei intelligitur quaedam eminens contemplatio et familiaris,
infra essentiae divinae visionem.</p><p title="I-II q. 98 a. 3 ad 3"><a name="37770"><span class="ref">[37770] Iª-IIae q. 98 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod solius principis est sua auctoritate legem
instituere, sed quandoque legem institutam per alios promulgat. Et
ita Deus sua auctoritate instituit legem, sed per Angelos
promulgavit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 98 a. 4 arg. 1"><a name="37771"><span class="ref">[37771] Iª-IIae q. 98 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non debuerit dari soli
populo Iudaeorum. Lex enim vetus disponebat ad salutem quae futura
erat per Christum, ut dictum est. Sed salus illa non erat futura
solum in Iudaeis, sed in omnibus gentibus; secundum illud Isaiae
XLIX, <i>parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Iacob
et faeces Israel convertendas, dedi te in lucem gentium, ut sis
salus mea usque ad extremum terrae</i>. Ergo lex vetus dari debuit
omnibus gentibus, et non uni populo tantum.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 arg. 2"><a name="37772"><span class="ref">[37772] Iª-IIae q. 98 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut dicitur Act. X, <i>non est personarum acceptor Deus, sed in
omni gente qui timet Deum et facit iustitiam, acceptus est
illi</i>. Non ergo magis uni populo quam aliis viam salutis debuit
aperire.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 arg. 3"><a name="37773"><span class="ref">[37773] Iª-IIae q. 98 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
lex data est per Angelos, sicut iam dictum est. Sed ministeria
Angelorum Deus non solum Iudaeis, sed omnibus gentibus semper
exhibuit, dicitur enim Eccli. XVII, <i>in unamquamque gentem
praeposuit rectorem</i>. Omnibus etiam gentibus temporalia bona
largitur, quae minus sunt curae Deo quam spiritualia bona. Ergo
etiam legem omnibus populis dare debuit.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 s. c."><a name="37774"><span class="ref">[37774] Iª-IIae q. 98 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Rom. III, <i>quid ergo amplius est Iudaeo? Multum
quidem per omnem modum. Primum quidem, quia credita sunt illis
eloquia Dei</i>. Et in Psalmo CXLVII dicitur, <i>non fecit taliter
omni nationi, et iudicia sua non manifestavit eis</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 co."><a name="37775"><span class="ref">[37775] Iª-IIae q. 98 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod posset una ratio assignari quare potius populo
Iudaeorum data sit lex quam aliis populis, quia, aliis ad
idololatriam declinantibus, solus populus Iudaeorum in cultu unius
Dei remansit; et ideo alii populi indigni erant legem recipere, ne
sanctum canibus daretur. Sed ista ratio conveniens non videtur,
quia populus ille etiam post legem latam, ad idololatriam
declinavit, quod gravius fuit, ut patet Exod. XXXII; et Amos V,
<i>numquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto
quadraginta annis, domus Israel? Et portastis tabernaculum Moloch
vestro, et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quae
fecistis vobis</i>. Expresse etiam dicitur Deut. IX, <i>scito quod
non propter iustitias tuas dominus Deus tuus dedit tibi terram hanc
in possessionem, cum durissimae cervici sis populus</i>. Sed ratio
ibi praemittitur, <i>ut compleret verbum suum dominus, quod sub
iuramento pollicitus est patribus tuis, Abraham, Isaac et
Iacob</i>. Quae autem promissio eis sit facta, ostendit apostolus,
ad Galat. III, dicens, <i>Abrahae dictae sunt promissiones, et
semini eius. Non dicit, seminibus, quasi in multis, sed quasi in
uno, et semini tuo, qui est Christus</i>. Deus igitur et legem et
alia beneficia specialia illi populo exhibuit propter promissionem
eorum patribus factam ut ex eis Christus nasceretur. Decebat enim
ut ille populus ex quo Christus nasciturus erat, quadam speciali
sanctificatione polleret; secundum illud quod dicitur Levit. XIX,
<i>sancti eritis, quia ego sanctus sum</i>. Nec etiam fuit propter
meritum ipsius Abrahae ut talis promissio ei fieret, ut scilicet
Christus ex eius semine nasceretur, sed ex gratuita electione et
vocatione. Unde dicitur Isaiae XLI, <i>quis suscitavit ab oriente
iustum, vocavit eum ut sequeretur se?</i> Sic ergo patet quod ex
sola gratuita electione patres promissionem acceperunt, et populus
ex eis progenitus legem accepit; secundum illud Deut. IV,
<i>audistis verba illius de medio ignis, quia dilexit patres, et
elegit semen eorum post illos</i>. Si autem rursus quaeratur quare
hunc populum elegit ut ex eo Christus nasceretur, et non alium,
conveniet responsio Augustini, quam dicit super Ioan., <i>quare
hunc trahat et illum non trahat, noli velle diiudicare, si non vis
errare</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 ad 1"><a name="37776"><span class="ref">[37776] Iª-IIae q. 98 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, quamvis salus futura per Christum, esset
omnibus gentibus praeparata; tamen oportebat ex uno populo Christum
nasci, qui propter hoc prae aliis praerogativas habuit; secundum
illud Rom. IX, quorum, scilicet Iudaeorum, <i>est adoptio filiorum
Dei, et testamentum et legislatio; quorum patres; ex quibus
Christus est secundum carnem</i>.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 ad 2"><a name="37777"><span class="ref">[37777] Iª-IIae q. 98 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod acceptio personarum locum habet in his quae ex debito
dantur, in his vero quae ex gratuita voluntate conferuntur,
acceptio personarum locum non habet. Non enim est personarum
acceptor qui ex liberalitate de suo dat uni et non alteri, sed si
esset dispensator bonorum communium, et non distribueret aequaliter
secundum merita personarum, esset personarum acceptor. Salutaria
autem beneficia Deus humano generi confert ex sua gratia. Unde non
est personarum acceptor si quibusdam prae aliis conferat. Unde
Augustinus dicit, in libro de Praedest. Sanct., <i>omnes quos Deus
docet, misericordia docet, quos autem non docet, iudicio non
docet</i>. Hoc enim venit ex damnatione humani generis pro peccato
primi parentis.</p><p title="I-II q. 98 a. 4 ad 3"><a name="37778"><span class="ref">[37778] Iª-IIae q. 98 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod beneficia gratiae subtrahuntur homini propter culpam,
sed beneficia naturalia non subtrahuntur. Inter quae sunt
ministeria Angelorum, quae ipse naturarum ordo requirit, ut
scilicet per media gubernentur infima; et etiam corporalia
subsidia, quae non solum hominibus, sed etiam iumentis Deus
administrat, secundum illud Psalmi XXXV, <i>homines et iumenta
salvabis, domine</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 98 a. 5 arg. 1"><a name="37779"><span class="ref">[37779] Iª-IIae q. 98 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum
sic proceditur. Videtur quod omnes homines obligarentur ad
observandam veterem legem. Quicumque enim subditur regi, oportet
quod subdatur legi ipsius. Sed vetus lex est data a Deo, qui est
rex omnis terrae, ut in Psalmo XLVI dicitur. Ergo omnes habitantes
terram tenebantur ad observantiam legis.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 arg. 2"><a name="37780"><span class="ref">[37780] Iª-IIae q. 98 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea,
Iudaei salvari non poterant nisi legem veterem observarent, dicitur
enim Deut. XXVII, <i>maledictus qui non permanet in sermonibus
legis huius, nec eos opere perficit</i>. Si igitur alii homines
sine observantia legis veteris potuissent salvari, peior fuisset
conditio Iudaeorum quam aliorum hominum.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 arg. 3"><a name="37781"><span class="ref">[37781] Iª-IIae q. 98 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea,
gentiles ad ritum Iudaicum et ad observantias legis admittebantur,
dicitur enim Exod. XII, <i>si quis peregrinorum in vestram voluerit
transire coloniam, et facere phase domini, circumcidetur prius omne
masculinum eius, et tunc rite celebrabit, eritque simul sicut
indigena terrae</i>. Frustra autem ad observantias legales fuissent
extranei admissi ex ordinatione divina, si absque legalibus
observantiis salvari potuissent. Ergo nullus salvari poterat nisi
legem observaret.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 s. c."><a name="37782"><span class="ref">[37782] Iª-IIae q. 98 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra
est quod Dionysius dicit, IX cap. Cael. Hier., quod multi gentilium
per Angelos sunt reducti in Deum. Sed constat quod gentiles legem
non observabant. Ergo absque observantia legis poterant aliqui
salvari.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 co."><a name="37783"><span class="ref">[37783] Iª-IIae q. 98 a. 5 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod lex vetus manifestabat praecepta legis naturae, et
superaddebat quaedam propria praecepta. Quantum igitur ad illa quae
lex vetus continebat de lege naturae, omnes tenebantur ad
observantiam veteris legis, non quia erant de veteri lege, sed quia
erant de lege naturae. Sed quantum ad illa quae lex vetus
superaddebat, non tenebantur aliqui ad observantiam veteris legis
nisi solus populus Iudaeorum. Cuius ratio est quia lex vetus, sicut
dictum est, data est populo Iudaeorum ut quandam praerogativam
sanctitatis obtineret, propter reverentiam Christi, qui ex illo
populo nasciturus erat. Quaecumque autem statuuntur ad specialem
aliquorum sanctificationem, non obligant nisi illos, sicut ad
quaedam obligantur clerici, qui mancipantur divino ministerio, ad
quae laici non obligantur; similiter et religiosi ad quaedam
perfectionis opera obligantur ex sua professione, ad quae
saeculares non obligantur. Et similiter ad quaedam specialia
obligabatur populus ille, ad quae alii populi non obligabantur.
Unde dicitur Deut. XVIII, <i>perfectus eris, et absque macula, cum
domino Deo tuo</i>. Et propter hoc etiam quadam professione
utebantur; ut patet Deut. XXVI, <i>profiteor hodie coram domino Deo
tuo</i> et cetera.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 ad 1"><a name="37784"><span class="ref">[37784] Iª-IIae q. 98 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod quicumque subduntur regi, obligantur ad legem
eius observandam quam omnibus communiter proponit. Sed si instituat
aliqua observanda a suis familiaribus ministris, ad haec ceteri non
obligantur.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 ad 2"><a name="37785"><span class="ref">[37785] Iª-IIae q. 98 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod homo quanto Deo magis coniungitur, tanto efficitur
melioris conditionis. Et ideo quanto populus Iudaeorum erat
adstrictus magis ad divinum cultum, dignior aliis populis erat.
Unde dicitur Deut. IV, <i>quae est alia gens sic inclyta, ut habeat
caeremonias, iustaque iudicia, et universam legem?</i> Et similiter
etiam quantum ad hoc sunt melioris conditionis clerici quam laici,
et religiosi quam saeculares.</p><p title="I-II q. 98 a. 5 ad 3"><a name="37786"><span class="ref">[37786] Iª-IIae q. 98 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod gentiles perfectius et securius salutem
consequebantur sub observantiis legis quam sub sola lege naturali,
et ideo ad eas admittebantur. Sicut etiam nunc laici transeunt ad
clericatum, et saeculares ad religionem, quamvis absque hoc possint
salvari.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 98 a. 6 arg. 1"><a name="37787"><span class="ref">[37787] Iª-IIae q. 98 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non convenienter fuerit data
tempore Moysi. Lex enim vetus disponebat ad salutem quae erat
futura per Christum, sicut dictum est. Sed statim homo post
peccatum indiguit huiusmodi salutis remedio. Ergo statim post
peccatum lex vetus debuit dari.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 arg. 2"><a name="37788"><span class="ref">[37788] Iª-IIae q. 98 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea,
lex vetus data est propter sanctificationem eorum ex quibus
Christus nasciturus erat. Sed Abrahae incoepit fieri promissio de
semine, quod est Christus, ut habetur Gen. XII. Ergo statim tempore
Abrahae debuit lex dari.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 arg. 3"><a name="37789"><span class="ref">[37789] Iª-IIae q. 98 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut Christus non est natus ex aliis descendentibus ex Noe nisi ex
Abraham, cui facta est promissio; ita etiam non est natus ex aliis
filiis Abrahae nisi ex David, cui est promissio renovata, secundum
illud II Reg. XXIII, <i>dixit vir cui constitutum est de Christo
Dei Iacob</i>. Ergo lex vetus debuit dari post David, sicut data
est post Abraham.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 s. c."><a name="37790"><span class="ref">[37790] Iª-IIae q. 98 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Gal. III, quod <i>lex propter
transgressionem posita est, donec veniret semen cui promiserat,
ordinata per Angelos in manu mediatoris</i>, idest ordinabiliter
data, ut Glossa dicit. Ergo congruum fuit ut lex vetus illo
temporis ordine traderetur.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 co."><a name="37791"><span class="ref">[37791] Iª-IIae q. 98 a. 6 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod convenientissime lex vetus data fuit tempore Moysi.
Cuius ratio potest accipi ex duobus, secundum quod quaelibet lex
duobus generibus hominum imponitur. Imponitur enim quibusdam duris
et superbis, qui per legem compescuntur et domantur, imponitur
etiam bonis, qui, per legem instructi, adiuvantur ad implendum quod
intendunt. Conveniens igitur fuit tali tempore legem veterem dari,
ad superbiam hominum convincendam. De duobus enim homo superbiebat,
scilicet de scientia, et de potentia. De scientia quidem, quasi
ratio naturalis ei posset sufficere ad salutem. Et ideo ut de hoc
eius superbia convinceretur permissus est homo regimini suae
rationis absque adminiculo legis scriptae, et experimento homo
discere potuit quod patiebatur rationis defectum, per hoc quod
homines usque ad idololatriam et turpissima vitia circa tempora
Abrahae sunt prolapsi. Et ideo post haec tempora fuit necessarium
legem scriptam dari in remedium humanae ignorantiae, quia per legem
est cognitio peccati, ut dicitur Rom. III. Sed postquam homo est
instructus per legem, convicta est eius superbia de infirmitate,
dum implere non poterat quod cognoscebat. Et ideo, sicut apostolus
concludit, ad Rom. VIII, <i>quod impossibile erat legi, in qua
infirmabatur per carnem, misit Deus filium suum, ut iustificatio
legis impleretur in nobis</i>. Ex parte vero bonorum, lex data est
in auxilium. Quod quidem tunc maxime populo necessarium fuit,
quando lex naturalis obscurari incipiebat propter exuberantiam
peccatorum. Oportebat autem huiusmodi auxilium quodam ordine dari,
ut per imperfecta ad perfectionem manuducerentur. Et ideo inter
legem naturae et legem gratiae, oportuit legem veterem dari.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 ad 1"><a name="37792"><span class="ref">[37792] Iª-IIae q. 98 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod statim post peccatum primi hominis non
competebat legem veterem dari, tum quia nondum homo recognoscebat
se ea indigere, de sua ratione confisus. Tum quia adhuc dictamen
legis naturae nondum erat obtenebratum per consuetudinem
peccandi.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 ad 2"><a name="37793"><span class="ref">[37793] Iª-IIae q. 98 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod lex non debet dari nisi populo, est enim praeceptum
commune, ut dictum est. Et ideo tempore Abrahae data sunt quaedam
familiaria praecepta, et quasi domestica, Dei ad homines. Sed
postmodum, multiplicatis eius posteris intantum quod populus esset,
et liberatis eis a servitute, lex convenienter potuit dari, nam
servi non sunt pars populi vel civitatis, cui legem dari competit,
ut philosophus dicit, in III Polit.</p><p title="I-II q. 98 a. 6 ad 3"><a name="37794"><span class="ref">[37794] Iª-IIae q. 98 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, quia legem oportebat alicui populo dari, non solum
illi ex quibus Christus natus est, legem acceperunt; sed totus
populus consignatus signaculo circumcisionis, quae fuit signum
promissionis Abrahae factae et ab eo creditae, ut dicit apostolus,
Rom. IV. Et ideo etiam ante David oportuit legem dari tali populo
iam collecto.</p></div></div><div class="q" id="q99"><h2>Quaestio 99</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 99 pr."><a name="37795"><span class="ref">[37795]
Iª-IIae q. 99 pr.</span></a> Deinde considerandum est de
praeceptis veteris legis. Et primo, de distinctione ipsorum;
secundo, de singulis generibus distinctis. Circa primum quaeruntur
sex. Primo, utrum legis veteris sint plura praecepta, vel unum
tantum. Secundo, utrum lex vetus contineat aliqua praecepta
moralia. Tertio, utrum praeter moralia contineat caeremonialia.
Quarto, utrum contineat, praeter haec, iudicialia. Quinto, utrum
praeter ista tria contineat aliqua alia. Sexto, de modo quo lex
inducebat ad observantiam praedictorum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 99 a. 1 arg. 1"><a name="37796"><span class="ref">[37796] Iª-IIae q. 99 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod in lege veteri non contineatur nisi
unum praeceptum. Lex enim est nihil aliud quam praeceptum, ut supra
habitum est. Sed lex vetus est una. Ergo non continet nisi unum
praeceptum.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 arg. 2"><a name="37797"><span class="ref">[37797] Iª-IIae q. 99 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
apostolus dicit, Rom. XIII, <i>si quod est aliud mandatum, in hoc
verbo instauratur, diliges proximum tuum sicut teipsum</i>. Sed
istud mandatum est unum. Ergo lex vetus non continet nisi unum
mandatum.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 arg. 3"><a name="37798"><span class="ref">[37798] Iª-IIae q. 99 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
Matth. VII, dicitur, <i>omnia quaecumque vultis ut faciant vobis
homines, et vos facite illis, haec est enim lex et prophetae</i>.
Sed tota lex vetus continetur in lege et prophetis. Ergo tota lex
vetus non habet nisi unum praeceptum.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 s. c."><a name="37799"><span class="ref">[37799] Iª-IIae q. 99 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Ephes. II, <i>legem mandatorum
decretis evacuans</i>. Et loquitur de lege veteri, ut patet per
Glossam ibidem. Ergo lex vetus continet in se multa mandata.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 co."><a name="37800"><span class="ref">[37800] Iª-IIae q. 99 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod praeceptum legis, cum sit obligatorium, est de aliquo
quod fieri debet. Quod autem aliquid debeat fieri, hoc provenit ex
necessitate alicuius finis. Unde manifestum est quod de ratione
praecepti est quod importet ordinem ad finem, inquantum scilicet
illud praecipitur quod est necessarium vel expediens ad finem.
Contingit autem ad unum finem multa esse necessaria vel
expedientia. Et secundum hoc possunt de diversis rebus dari
praecepta inquantum ordinantur ad unum finem. Unde dicendum est
quod omnia praecepta legis veteris sunt unum secundum ordinem ad
unum finem, sunt tamen multa secundum diversitatem eorum quae
ordinantur ad finem illum.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 ad 1"><a name="37801"><span class="ref">[37801] Iª-IIae q. 99 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod lex vetus dicitur esse una secundum ordinem ad
finem unum, et tamen continet diversa praecepta, secundum
distinctionem eorum quae ordinat ad finem. Sicut etiam ars
aedificativa est una secundum unitatem finis, quia tendit ad
aedificationem domus, tamen continet diversa praecepta, secundum
diversos actus ad hoc ordinatos.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 ad 2"><a name="37802"><span class="ref">[37802] Iª-IIae q. 99 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut apostolus dicit, I ad Tim. I, <i>finis
praecepti caritas est</i>, ad hoc enim omnis lex tendit, ut
amicitiam constituat vel hominum ad invicem, vel hominis ad Deum.
Et ideo tota lex impletur in hoc uno mandato, <i>diliges proximum
tuum sicut teipsum</i>, sicut in quodam fine mandatorum omnium, in
dilectione enim proximi includitur etiam Dei dilectio, quando
proximus diligitur propter Deum. Unde apostolus hoc unum praeceptum
posuit pro duobus quae sunt de dilectione Dei et proximi, de quibus
dicit dominus, Matth. XXII, <i>in his duobus mandatis pendet omnis
lex et prophetae</i>.</p><p title="I-II q. 99 a. 1 ad 3"><a name="37803"><span class="ref">[37803] Iª-IIae q. 99 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut dicitur in IX Ethic., <i>amicabilia quae sunt
ad alterum, venerunt ex amicabilibus quae sunt homini ad
seipsum</i>, dum scilicet homo ita se habet ad alterum sicut ad se.
Et ideo in hoc quod dicitur, <i>omnia quaecumque vultis ut faciant
vobis homines, et vos facite illis</i>, explicatur quaedam regula
dilectionis proximi, quae etiam implicite continetur in hoc quod
dicitur, <i>diliges proximum tuum sicut teipsum</i>. Unde est
quaedam explicatio istius mandati.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 99 a. 2 arg. 1"><a name="37804"><span class="ref">[37804] Iª-IIae q. 99 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non contineat praecepta
moralia. Lex enim vetus distinguitur a lege naturae, ut supra
habitum est. Sed praecepta moralia pertinent ad legem naturae. Ergo
non pertinent ad legem veterem.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 arg. 2"><a name="37805"><span class="ref">[37805] Iª-IIae q. 99 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
ibi subvenire debuit homini lex divina, ubi deficit ratio humana,
sicut patet in his quae ad fidem pertinent, quae sunt supra
rationem. Sed ad praecepta moralia ratio hominis sufficere videtur.
Ergo praecepta moralia non sunt de lege veteri, quae est lex
divina.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 arg. 3"><a name="37806"><span class="ref">[37806] Iª-IIae q. 99 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
lex vetus dicitur littera occidens, ut patet II ad Cor. III. Sed
praecepta moralia non occidunt, sed vivificant; secundum illud
Psalmi CXVIII, <i>in aeternum non obliviscar iustificationes tuas,
quia in ipsis vivificasti me</i>. Ergo praecepta moralia non
pertinent ad veterem legem.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 s. c."><a name="37807"><span class="ref">[37807] Iª-IIae q. 99 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Eccli. XVII, <i>addidit illis disciplinam, et
legem vitae haereditavit eos</i>. Disciplina autem pertinet ad
mores, dicit enim Glossa ad Heb. XII, super illud, omnis disciplina
etc., <i>disciplina est eruditio morum per difficilia</i>. Ergo lex
a Deo data, praecepta moralia continebat.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 co."><a name="37808"><span class="ref">[37808] Iª-IIae q. 99 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod lex vetus continebat praecepta quaedam moralia, ut
patet Exod. XX, <i>non occides, non furtum facies</i>. Et hoc
rationabiliter. Nam sicut intentio principalis legis humanae est ut
faciat amicitiam hominum ad invicem; ita intentio legis divinae est
ut constituat principaliter amicitiam hominis ad Deum. Cum autem
similitudo sit ratio amoris, secundum illud Eccli. XIII, <i>omne
animal diligit simile sibi</i>; impossibile est esse amicitiam
hominis ad Deum, qui est optimus, nisi homines boni efficiantur,
unde dicitur Levit. XIX, <i>sancti eritis, quoniam ego sanctus
sum</i>. Bonitas autem hominis est virtus, quae facit bonum
habentem. Et ideo oportuit praecepta legis veteris etiam de actibus
virtutum dari. Et haec sunt moralia legis praecepta.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 ad 1"><a name="37809"><span class="ref">[37809] Iª-IIae q. 99 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod lex vetus distinguitur a lege naturae non
tanquam ab ea omnino aliena, sed tanquam aliquid ei superaddens.
Sicut enim gratia praesupponit naturam, ita oportet quod lex divina
praesupponat legem naturalem.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 ad 2"><a name="37810"><span class="ref">[37810] Iª-IIae q. 99 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod legi divinae conveniens erat ut non solum provideret
homini in his ad quae ratio non potest, sed etiam in his circa quae
contingit rationem hominis impediri. Ratio autem hominis circa
praecepta moralia, quantum ad ipsa communissima praecepta legis
naturae, non poterat errare in universali, sed tamen, propter
consuetudinem peccandi, obscurabatur in particularibus agendis.
Circa alia vero praecepta moralia, quae sunt quasi conclusiones
deductae ex communibus principiis legis naturae, multorum ratio
oberrabat, ita ut quaedam quae secundum se sunt mala, ratio
multorum licita iudicaret. Unde oportuit contra utrumque defectum
homini subveniri per auctoritatem legis divinae. Sicut etiam inter
credenda nobis proponuntur non solum ea ad quae ratio attingere non
potest, ut Deum esse trinum; sed etiam ea ad quae ratio recta
pertingere potest, ut Deum esse unum; ad excludendum rationis
humanae errorem, qui accidebat in multis.</p><p title="I-II q. 99 a. 2 ad 3"><a name="37811"><span class="ref">[37811] Iª-IIae q. 99 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut Augustinus probat in libro de spiritu et
littera, etiam littera legis quantum ad praecepta moralia, occidere
dicitur occasionaliter, inquantum scilicet praecipit quod bonum
est, non praebens auxilium gratiae ad implendum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 99 a. 3 arg. 1"><a name="37812"><span class="ref">[37812] Iª-IIae q. 99 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non contineat praecepta
caeremonialia, praeter moralia. Omnis enim lex quae hominibus
datur, est directiva humanorum actuum. Actus autem humani morales
dicuntur, ut supra dictum est. Ergo videtur quod in lege veteri
hominibus data, non debeant contineri nisi praecepta moralia.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 arg. 2"><a name="37813"><span class="ref">[37813] Iª-IIae q. 99 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
praecepta quae dicuntur caeremonialia, videntur ad divinum cultum
pertinere. Sed divinus cultus est actus virtutis, scilicet
religionis, quae, ut Tullius dicit in sua Rhetoric., <i>divinae
naturae cultum caeremoniamque affert</i>. Cum igitur praecepta
moralia sint de actibus virtutum, ut dictum est, videtur quod
praecepta caeremonialia non sint distinguenda a moralibus.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 arg. 3"><a name="37814"><span class="ref">[37814] Iª-IIae q. 99 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta caeremonialia esse videntur quae figurative aliquid
significant. Sed sicut Augustinus dicit, in II de Doctr. Christ.,
<i>verba inter homines obtinuerunt principatum significandi</i>.
Ergo nulla necessitas fuit ut in lege continerentur praecepta
caeremonialia de aliquibus actibus figurativis.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 s. c."><a name="37815"><span class="ref">[37815] Iª-IIae q. 99 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. IV, <i>decem verba scripsit in duabus
tabulis lapideis, mihique mandavit in illo tempore ut docerem vos
caeremonias et iudicia quae facere deberetis</i>. Sed decem
praecepta legis sunt moralia. Ergo praeter praecepta moralia sunt
etiam alia praecepta caeremonialia.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 co."><a name="37816"><span class="ref">[37816] Iª-IIae q. 99 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut dictum est, lex divina principaliter
instituitur ad ordinandum homines ad Deum; lex autem humana
principaliter ad ordinandum homines ad invicem. Et ideo leges
humanae non curaverunt aliquid instituere de cultu divino nisi in
ordine ad bonum commune hominum, et propter hoc etiam multa
confinxerunt circa res divinas, secundum quod videbatur eis
expediens ad informandos mores hominum; sicut patet in ritu
gentilium. Sed lex divina e converso homines ad invicem ordinavit
secundum quod conveniebat ordini qui est in Deum, quem
principaliter intendebat. Ordinatur autem homo in Deum non solum
per interiores actus mentis, qui sunt credere, sperare et amare;
sed etiam per quaedam exteriora opera, quibus homo divinam
servitutem profitetur. Et ista opera dicuntur ad cultum Dei
pertinere. Qui quidem cultus caeremonia vocatur, quasi munia, idest
dona, Caereris, quae dicebatur dea frugum, ut quidam dicunt, eo
quod primo ex frugibus oblationes Deo offerebantur. Sive, ut
maximus Valerius refert, nomen caeremoniae introductum est ad
significandum cultum divinum apud Latinos, a quodam oppido iuxta
Romam, quod Caere vocabatur, eo quod, Roma capta a gallis, illuc
sacra Romanorum ablata sunt, et reverentissime habita. Sic igitur
illa praecepta quae in lege pertinent ad cultum Dei, specialiter
caeremonialia dicuntur.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 ad 1"><a name="37817"><span class="ref">[37817] Iª-IIae q. 99 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod humani actus se extendunt etiam ad cultum
divinum. Et ideo etiam de his continet praecepta lex vetus
hominibus data.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 ad 2"><a name="37818"><span class="ref">[37818] Iª-IIae q. 99 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut supra dictum est, praecepta legis naturae
communia sunt, et indigent determinatione. Determinantur autem et
per legem humanam, et per legem divinam. Et sicut ipsae
determinationes quae fiunt per legem humanam, non dicuntur esse de
lege naturae, sed de iure positivo; ita ipsae determinationes
praeceptorum legis naturae quae fiunt per legem divinam,
distinguuntur a praeceptis moralibus, quae pertinent ad legem
naturae. Colere ergo Deum, cum sit actus virtutis, pertinet ad
praeceptum morale, sed determinatio huius praecepti, ut scilicet
colatur talibus hostiis et talibus muneribus, hoc pertinet ad
praecepta caeremonialia. Et ideo praecepta caeremonialia
distinguuntur a praeceptis moralibus.</p><p title="I-II q. 99 a. 3 ad 3"><a name="37819"><span class="ref">[37819] Iª-IIae q. 99 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut Dionysius dicit, I cap. Cael. Hier., divina
hominibus manifestari non possunt nisi sub aliquibus
similitudinibus sensibilibus. Ipsae autem similitudines magis
movent animum quando non solum verbo exprimuntur, sed etiam sensui
offeruntur. Et ideo divina traduntur in Scripturis non solum per
similitudines verbo expressas, sicut patet in metaphoricis
locutionibus; sed etiam per similitudines rerum quae visui
proponuntur, quod pertinet ad praecepta caeremonialia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 99 a. 4 arg. 1"><a name="37820"><span class="ref">[37820] Iª-IIae q. 99 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod praeter praecepta moralia et
caeremonialia, non sint aliqua praecepta iudicialia in veteri lege.
Dicit enim Augustinus, contra Faustum, quod in lege veteri sunt
praecepta vitae agendae, et praecepta vitae significandae. Sed
praecepta vitae agendae sunt moralia; praecepta autem vitae
significandae sunt caeremonialia. Ergo praeter haec duo genera
praeceptorum, non sunt ponenda in lege alia praecepta
iudicialia.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 arg. 2"><a name="37821"><span class="ref">[37821] Iª-IIae q. 99 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
super illud Psalmi CXVIII, <i>a iudiciis tuis non declinavi</i>,
dicit Glossa, <i>idest ab his quae constituisti regulam
vivendi</i>. Sed regula vivendi pertinet ad praecepta moralia. Ergo
praecepta iudicialia non sunt distinguenda a moralibus.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 arg. 3"><a name="37822"><span class="ref">[37822] Iª-IIae q. 99 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
iudicium videtur esse actus iustitiae; secundum illud Psalmi XCIII,
<i>quoadusque iustitia convertatur in iudicium</i>. Sed actus
iustitiae, sicut et actus ceterarum virtutum, pertinet ad praecepta
moralia. Ergo praecepta moralia includunt in se iudicialia, et sic
non debent ab eis distingui.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 s. c."><a name="37823"><span class="ref">[37823] Iª-IIae q. 99 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. VI, <i>haec sunt praecepta et caeremoniae
atque iudicia</i>. Praecepta autem antonomastice dicuntur moralia.
Ergo praeter praecepta moralia et caeremonialia, sunt etiam
iudicialia.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 co."><a name="37824"><span class="ref">[37824] Iª-IIae q. 99 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut dictum est, ad legem divinam pertinet ut
ordinet homines ad invicem et ad Deum. Utrumque autem horum in
communi quidem pertinet ad dictamen legis naturae, ad quod
referuntur moralia praecepta, sed oportet quod determinetur
utrumque per legem divinam vel humanam, quia principia naturaliter
nota sunt communia tam in speculativis quam in activis. Sicut
igitur determinatio communis praecepti de cultu divino fit per
praecepta caeremonialia, sic et determinatio communis praecepti de
iustitia observanda inter homines, determinatur per praecepta
iudicialia. Et secundum hoc, oportet tria praecepta legis veteris
ponere; scilicet moralia, quae sunt de dictamine legis naturae;
caeremonialia, quae sunt determinationes cultus divini; et
iudicialia, quae sunt determinationes iustitiae inter homines
observandae. Unde cum apostolus, Rom. VII, dixisset quod lex est
sancta, subiungit quod mandatum est iustum et sanctum et bonum,
iustum quidem, quantum ad iudicialia; sanctum, quantum ad
caeremonialia (nam sanctum dicitur quod est Deo dicatum); bonum,
idest honestum, quantum ad moralia.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 ad 1"><a name="37825"><span class="ref">[37825] Iª-IIae q. 99 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod tam praecepta moralia, quam etiam iudicialia,
pertinent ad directionem vitae humanae. Et ideo utraque continentur
sub uno membro illorum quae ponit Augustinus, scilicet sub
praeceptis vitae agendae.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 ad 2"><a name="37826"><span class="ref">[37826] Iª-IIae q. 99 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod iudicium significat executionem iustitiae, quae
quidem est secundum applicationem rationis ad aliqua particularia
determinate. Unde praecepta iudicialia communicant in aliquo cum
moralibus, inquantum scilicet a ratione derivantur; et in aliquo
cum caeremonialibus, inquantum scilicet sunt quaedam
determinationes communium praeceptorum. Et ideo quandoque sub
iudiciis comprehenduntur praecepta iudicialia et moralia, sicut
Deut. V, audi, Israel, caeremonias atque iudicia; quandoque vero
iudicialia et caeremonialia, sicut Levit. XVIII, facietis iudicia
mea, et praecepta mea servabitis, ubi praecepta ad moralia
referuntur, iudicia vero ad iudicialia et caeremonialia.</p><p title="I-II q. 99 a. 4 ad 3"><a name="37827"><span class="ref">[37827] Iª-IIae q. 99 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod actus iustitiae in generali pertinet ad praecepta
moralia, sed determinatio eius in speciali pertinet ad praecepta
iudicialia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 99 a. 5 arg. 1"><a name="37828"><span class="ref">[37828] Iª-IIae q. 99 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum
sic proceditur. Videtur quod aliqua alia praecepta contineantur in
lege veteri praeter moralia, iudicialia et caeremonialia.
Iudicialia enim praecepta pertinent ad actum iustitiae, quae est
hominis ad hominem; caeremonialia vero pertinent ad actum
religionis, qua Deus colitur. Sed praeter has sunt multae aliae
virtutes, scilicet temperantia, fortitudo, liberalitas, et aliae
plures, ut supra dictum est. Ergo praeter praedicta oportet plura
alia in lege veteri contineri.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 arg. 2"><a name="37829"><span class="ref">[37829] Iª-IIae q. 99 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea,
Deut. XI dicitur, <i>ama dominum Deum tuum, et observa eius
praecepta et caeremonias et iudicia atque mandata</i>. Sed
praecepta pertinent ad moralia, ut dictum est. Ergo praeter
moralia, iudicialia et caeremonialia, adhuc alia continentur in
lege, quae dicuntur mandata.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 arg. 3"><a name="37830"><span class="ref">[37830] Iª-IIae q. 99 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea,
Deut. VI dicitur, <i>custodi praecepta domini Dei tui, ac
testimonia et caeremonias quas tibi praecepi</i>. Ergo praeter
omnia praedicta adhuc in lege testimonia continentur.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 arg. 4"><a name="37831"><span class="ref">[37831] Iª-IIae q. 99 a. 5 arg. 4</span></a> Praeterea,
in Psalmo CXVIII dicitur, <i>in aeternum non obliviscar
iustificationes tuas</i>, Glossa, <i>idest legem</i>. Ergo
praecepta legis veteris non solum sunt moralia, caeremonialia et
iudicialia, sed etiam iustificationes.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 s. c."><a name="37832"><span class="ref">[37832] Iª-IIae q. 99 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. VI, <i>haec sunt praecepta et caeremoniae
atque iudicia quae mandavit dominus Deus vobis</i>. Et haec
ponuntur in principio legis. Ergo omnia praecepta legis sub his
comprehenduntur.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 co."><a name="37833"><span class="ref">[37833] Iª-IIae q. 99 a. 5 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod in lege ponuntur aliqua tanquam praecepta; aliqua
vero tanquam ad praeceptorum adimpletionem ordinata. Praecepta
quidem sunt de his quae sunt agenda. Ad quorum impletionem ex
duobus homo inducitur, scilicet ex auctoritate praecipientis; et ex
utilitate impletionis, quae quidem est consecutio alicuius boni
utilis, delectabilis vel honesti, aut fuga alicuius mali contrarii.
Oportuit igitur in veteri lege proponi quaedam quae auctoritatem
Dei praecipientis indicarent, sicut illud Deut. VI, <i>audi,
Israel, dominus Deus tuus Deus unus est</i>; et illud Gen. I, <i>in
principio creavit Deus caelum et terram</i>. Et huiusmodi dicuntur
testimonia. Oportuit etiam quod in lege proponerentur quaedam
praemia observantium legem, et poenae transgredientium, ut patet
Deut. XXVIII, <i>si audieris vocem domini Dei tui, faciet te
excelsiorem cunctis gentibus,</i> et cetera. Et huiusmodi dicuntur
iustificationes, secundum quod Deus aliquos iuste punit vel
praemiat. Ipsa autem agenda sub praecepto non cadunt nisi inquantum
habent aliquam debiti rationem. Est autem duplex debitum, unum
quidem secundum regulam rationis, aliud autem secundum regulam
legis determinantis; sicut philosophus, in V Ethic., distinguit
duplex iustum, scilicet morale et legale. Debitum autem morale est
duplex, dictat enim ratio aliquid faciendum vel tanquam
necessarium, sine quo non potest esse ordo virtutis; vel tanquam
utile ad hoc quod ordo virtutis melius conservetur. Et secundum
hoc, quaedam moralium praecise praecipiuntur vel prohibentur in
lege, sicut, non occides, non furtum facies. Et haec proprie
dicuntur praecepta. Quaedam vero praecipiuntur vel prohibentur, non
quasi praecise debita, sed propter melius. Et ista possunt dici
mandata, quia quandam inductionem habent et persuasionem. Sicut
illud Exod. XXII, <i>si pignus acceperis vestimentum a proximo tuo,
ante solis occasum reddas ei</i>; et aliqua similia. Unde
Hieronymus dicit quod <i>in praeceptis est iustitia, in mandatis
vero caritas</i>. Debitum autem ex determinatione legis, in rebus
quidem humanis pertinet ad iudicialia; in rebus autem divinis, ad
caeremonialia. Quamvis etiam ea quae pertinent ad poenam vel
praemia, dici possint testimonia, inquantum sunt protestationes
quaedam divinae iustitiae. Omnia vero praecepta legis possunt dici
iustificationes, inquantum sunt quaedam executiones legalis
iustitiae. Possunt etiam aliter mandata a praeceptis distingui, ut
praecepta dicantur quae Deus per seipsum iussit; mandata autem,
quae per alios mandavit, ut ipsum nomen sonare videtur. Ex quibus
omnibus apparet quod omnia legis praecepta continentur sub
moralibus, caeremonialibus et iudicialibus, alia vero non habent
rationem praeceptorum, sed ordinantur ad praeceptorum
observationem, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 ad 1"><a name="37834"><span class="ref">[37834] Iª-IIae q. 99 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod sola iustitia, inter alias virtutes, importat
rationem debiti. Et ideo moralia intantum sunt lege determinabilia,
inquantum pertinent ad iustitiam, cuius etiam quaedam pars est
religio, ut Tullius dicit. Unde iustum legale non potest esse
aliquod praeter caeremonialia et iudicialia praecepta.</p><p title="I-II q. 99 a. 5 ad 2"><a name="37835"><span class="ref">[37835] Iª-IIae q. 99 a. 5 ad 2</span></a> Ad alia patet
responsio per ea quae dicta sunt.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 99 a. 6 arg. 1"><a name="37836"><span class="ref">[37836] Iª-IIae q. 99 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum
sic proceditur. Videtur quod lex vetus non debuerit inducere ad
observantiam praeceptorum per temporales promissiones et
comminationes. Intentio enim legis divinae est ut homines Deo
subdat per timorem et amorem, unde dicitur Deut. X, <i>et nunc,
Israel, quid dominus Deus tuus petit a te, nisi ut timeas dominum
Deum tuum, et ambules in viis eius, et diligas eum?</i> Sed
cupiditas rerum temporalium abducit a Deo, dicit enim Augustinus,
in libro octoginta trium quaest., quod <i>venenum caritatis est
cupiditas</i>. Ergo promissiones et comminationes temporales
videntur contrariari intentioni legislatoris, quod facit legem
reprobabilem, ut patet per philosophum, in II Polit.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 arg. 2"><a name="37837"><span class="ref">[37837] Iª-IIae q. 99 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea,
lex divina est excellentior quam lex humana. Videmus autem in
scientiis quod quanto aliqua est altior, tanto per altiora media
procedit. Ergo cum lex humana procedat ad inducendum homines per
temporales comminationes et promissiones, lex divina non debuit ex
his procedere, sed per aliqua maiora.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 arg. 3"><a name="37838"><span class="ref">[37838] Iª-IIae q. 99 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea,
illud non potest esse praemium iustitiae vel poena culpae, quod
aequaliter evenit et bonis et malis. Sed sicut dicitur Eccle. IX,
<i>universa, temporalia, aeque eveniunt iusto et impio, bono et
malo, mundo et immundo, immolanti victimas et sacrificia
contemnenti</i>. Ergo temporalia bona vel mala non convenienter
ponuntur ut poenae vel praemia mandatorum legis divinae.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 s. c."><a name="37839"><span class="ref">[37839] Iª-IIae q. 99 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Isaiae I, <i>si volueritis, et audieritis me, bona
terrae comedetis. Quod si nolueritis, et me ad iracundiam
provocaveritis, gladius devorabit vos</i>.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 co."><a name="37840"><span class="ref">[37840] Iª-IIae q. 99 a. 6 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut in scientiis speculativis inducuntur homines
ad assentiendum conclusionibus per media syllogistica, ita etiam in
quibuslibet legibus homines inducuntur ad observantias praeceptorum
per poenas et praemia. Videmus autem in scientiis speculativis quod
media proponuntur auditori secundum eius conditionem, unde oportet
ordinate in scientiis procedere, ut ex notioribus disciplina
incipiat. Ita etiam oportet eum qui vult inducere hominem ad
observantiam praeceptorum, ut ex illis eum movere incipiat quae
sunt in eius affectu, sicut pueri provocantur ad aliquid faciendum
aliquibus puerilibus munusculis. Dictum est autem supra quod lex
vetus disponebat ad Christum sicut imperfectum ad perfectum, unde
dabatur populo adhuc imperfecto in comparatione ad perfectionem
quae erat futura per Christum, et ideo populus ille comparatur
puero sub paedagogo existenti, ut patet Galat. III. Perfectio autem
hominis est ut, contemptis temporalibus, spiritualibus inhaereat,
ut patet per illud quod apostolus dicit, Philipp. III, <i>quae
quidem retro sunt obliviscens, ad ea quae priora sunt me extendo.
Quicumque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus</i>. Imperfectorum
autem est quod temporalia bona desiderent, in ordine tamen ad Deum.
Perversorum autem est quod in temporalibus bonis finem constituant.
Unde legi veteri conveniebat ut per temporalia, quae erant in
affectu hominum imperfectorum, manuduceret homines ad Deum.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 ad 1"><a name="37841"><span class="ref">[37841] Iª-IIae q. 99 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod cupiditas, qua homo constituit finem in
temporalibus bonis, est caritatis venenum. Sed consecutio
temporalium bonorum quae homo desiderat in ordine ad Deum, est
quaedam via inducens imperfectos ad Dei amorem; secundum illud
Psalmi XLVIII, <i>confitebitur tibi cum benefeceris illi</i>.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 ad 2"><a name="37842"><span class="ref">[37842] Iª-IIae q. 99 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod lex humana inducit homines ex temporalibus praemiis
vel poenis per homines inducendis, lex vero divina ex praemiis vel
poenis exhibendis per Deum. Et in hoc procedit per media
altiora.</p><p title="I-II q. 99 a. 6 ad 3"><a name="37843"><span class="ref">[37843] Iª-IIae q. 99 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut patet historias veteris testamenti revolventi,
communis status populi semper sub lege in prosperitate fuit,
quandiu legem observabant; et statim declinantes a praeceptis
legis, in multas adversitates incidebant. Sed aliquae personae
particulares etiam iustitiam legis observantes, in aliquas
adversitates incidebant, vel quia iam erant spirituales effecti, ut
per hoc magis ab affectu temporalium abstraherentur, et eorum
virtus probata redderetur; aut quia, opera legis exterius
implentes, cor totum habebant in temporalibus defixum et a Deo
elongatum, secundum quod dicitur Isaiae XXIX, <i>populus hic labiis
me honorat, cor autem eorum longe est a me</i>.</p></div></div><div class="q" id="q100"><h2>Quaestio 100</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 100 pr."><a name="37844"><span class="ref">[37844] Iª-IIae q. 100 pr.</span></a> Deinde
considerandum est de singulis generibus praeceptorum veteris legis.
Et primo, de praeceptis moralibus; secundo, de caeremonialibus;
tertio, de iudicialibus. Circa primum quaeruntur duodecim. Primo,
utrum omnia praecepta moralia veteris legis sint de lege naturae.
Secundo, utrum praecepta moralia veteris legis sint de actibus
omnium virtutum. Tertio, utrum omnia praecepta moralia veteris
legis reducantur ad decem praecepta Decalogi. Quarto, de
distinctione praeceptorum Decalogi. Quinto, de numero eorum. Sexto,
de ordine. Septimo, de modo tradendi ipsa. Octavo, utrum sint
dispensabilia. Nono, utrum modus observandi virtutem cadat sub
praecepto. Decimo, utrum modus caritatis cadat sub praecepto.
Undecimo, de distinctione aliorum praeceptorum moralium. Duodecimo,
utrum praecepta moralia veteris legis iustificent.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 100 a. 1 arg. 1"><a name="37845"><span class="ref">[37845] Iª-IIae q. 100 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod non omnia praecepta moralia pertineant
ad legem naturae. Dicitur enim Eccli. XVII, <i>addidit illis
disciplinam, et legem vitae haereditavit illos</i>. Sed disciplina
dividitur contra legem naturae, eo quod lex naturalis non
addiscitur, sed ex naturali instinctu habetur. Ergo non omnia
praecepta moralia sunt de lege naturae.</p><p title="I-II q. 100 a. 1 arg. 2"><a name="37846"><span class="ref">[37846] Iª-IIae q. 100 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
lex divina perfectior est quam lex humana. Sed lex humana
superaddit aliqua ad bonos mores pertinentia his quae sunt de lege
naturae, quod patet ex hoc quod lex naturae est eadem apud omnes,
huiusmodi autem morum instituta sunt diversa apud diversos. Ergo
multo fortius divina lex aliqua ad bonos mores pertinentia debuit
addere supra legem naturae.</p><p title="I-II q. 100 a. 1 arg. 3"><a name="37847"><span class="ref">[37847] Iª-IIae q. 100 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut ratio naturalis inducit ad aliquos bonos mores, ita et fides,
unde etiam dicitur ad Galat. V, quod fides per dilectionem
operatur. Sed fides non continetur sub lege naturae, quia ea quae
sunt fidei, sunt supra rationem naturalem. Ergo non omnia praecepta
moralia legis divinae pertinent ad legem naturae.</p><p title="I-II q. 100 a. 1 s. c."><a name="37848"><span class="ref">[37848] Iª-IIae q. 100 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicit apostolus, Rom. II, quod <i>gentes, quae legem non
habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt</i>, quod oportet
intelligi de his quae pertinent ad bonos mores. Ergo omnia moralia
praecepta legis sunt de lege naturae.</p><p title="I-II q. 100 a. 1 co."><a name="37849"><span class="ref">[37849] Iª-IIae q. 100 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod praecepta moralia, a caeremonialibus et iudicialibus
distincta, sunt de illis quae secundum se ad bonos mores pertinent.
Cum autem humani mores dicantur in ordine ad rationem, quae est
proprium principium humanorum actuum, illi mores dicuntur boni qui
rationi congruunt, mali autem qui a ratione discordant. Sicut autem
omne iudicium rationis speculativae procedit a naturali cognitione
primorum principiorum, ita etiam omne iudicium rationis practicae
procedit ex quibusdam principiis naturaliter cognitis, ut supra
dictum est. Ex quibus diversimode procedi potest ad iudicandum de
diversis. Quaedam enim sunt in humanis actibus adeo explicita quod
statim, cum modica consideratione, possunt approbari vel reprobari
per illa communia et prima principia. Quaedam vero sunt ad quorum
iudicium requiritur multa consideratio diversarum circumstantiarum,
quas considerare diligenter non est cuiuslibet, sed sapientum,
sicut considerare particulares conclusiones scientiarum non
pertinet ad omnes, sed ad solos philosophos. Quaedam vero sunt ad
quae diiudicanda indiget homo adiuvari per instructionem divinam,
sicut est circa credenda. Sic igitur patet quod, cum moralia
praecepta sint de his quae pertinent ad bonos mores; haec autem
sunt quae rationi congruunt; omne autem rationis humanae iudicium
aliqualiter a naturali ratione derivatur, necesse est quod omnia
praecepta moralia pertineant ad legem naturae, sed diversimode.
Quaedam enim sunt quae statim per se ratio naturalis cuiuslibet
hominis diiudicat esse facienda vel non facienda, sicut <i>honora
patrem tuum et matrem tuam, et, non occides, non furtum facies</i>.
Et huiusmodi sunt absolute de lege naturae. Quaedam vero sunt quae
subtiliori consideratione rationis a sapientibus iudicantur esse
observanda. Et ista sic sunt de lege naturae, ut tamen indigeant
disciplina, qua minores a sapientioribus instruantur, sicut illud,
<i>coram cano capite consurge, et honora personam senis</i>, et
alia huiusmodi. Quaedam vero sunt ad quae iudicanda ratio humana
indiget instructione divina, per quam erudimur de divinis, sicut
est illud, <i>non facies tibi sculptile neque omnem similitudinem;
non assumes nomen Dei tui in vanum</i>.</p><p title="I-II q. 100 a. 1 ad arg."><a name="37850"><span class="ref">[37850] Iª-IIae q. 100 a. 1 ad arg.</span></a> Et per
hoc patet responsio ad obiecta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 100 a. 2 arg. 1"><a name="37851"><span class="ref">[37851] Iª-IIae q. 100 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod praecepta moralia legis non
sint de omnibus actibus virtutum. Observatio enim praeceptorum
veteris legis iustificatio nominatur, secundum illud Psalmi CXVIII,
<i>iustificationes tuas custodiam</i>. Sed iustificatio est
executio iustitiae. Ergo praecepta moralia non sunt nisi de actibus
iustitiae.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 arg. 2"><a name="37852"><span class="ref">[37852] Iª-IIae q. 100 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
id quod cadit sub praecepto, habet rationem debiti. Sed ratio
debiti non pertinet ad alias virtutes nisi ad solam iustitiam,
cuius proprius actus est reddere unicuique debitum. Ergo praecepta
legis moralia non sunt de actibus aliarum virtutum, sed solum de
actibus iustitiae.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 arg. 3"><a name="37853"><span class="ref">[37853] Iª-IIae q. 100 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
omnis lex ponitur propter bonum commune, ut dicit Isidorus. Sed
inter virtutes sola iustitia respicit bonum commune, ut philosophus
dicit, in V Ethic. Ergo praecepta moralia sunt solum de actibus
iustitiae.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 s. c."><a name="37854"><span class="ref">[37854] Iª-IIae q. 100 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod Ambrosius dicit, quod <i>peccatum est transgressio legis
divinae, et caelestium inobedientia mandatorum</i>. Sed peccata
contrariantur omnibus actibus virtutum. Ergo lex divina habet
ordinare de actibus omnium virtutum.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 co."><a name="37855"><span class="ref">[37855] Iª-IIae q. 100 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, cum praecepta legis ordinentur ad bonum commune,
sicut supra habitum est, necesse est quod praecepta legis
diversificentur secundum diversos modos communitatum, unde et
philosophus, in sua politica, docet quod alias leges oportet
statuere in civitate quae regitur rege, et alias in ea quae regitur
per populum, vel per aliquos potentes de civitate. Est autem alius
modus communitatis ad quam ordinatur lex humana, et ad quam
ordinatur lex divina. Lex enim humana ordinatur ad communitatem
civilem, quae est hominum ad invicem. Homines autem ordinantur ad
invicem per exteriores actus, quibus homines sibi invicem
communicant. Huiusmodi autem communicatio pertinet ad rationem
iustitiae, quae est proprie directiva communitatis humanae. Et ideo
lex humana non proponit praecepta nisi de actibus iustitiae; et si
praecipiat actus aliarum virtutum, hoc non est nisi inquantum
assumunt rationem iustitiae; ut patet per philosophum, in V Ethic.
Sed communitas ad quam ordinat lex divina, est hominum ad Deum, vel
in praesenti vel in futura vita. Et ideo lex divina praecepta
proponit de omnibus illis per quae homines bene ordinentur ad
communicationem cum Deo. Homo autem Deo coniungitur ratione, sive
mente, in qua est Dei imago. Et ideo lex divina praecepta proponit
de omnibus illis per quae ratio hominis est bene ordinata. Hoc
autem contingit per actus omnium virtutum, nam virtutes
intellectuales ordinant bene actus rationis in seipsis; virtutes
autem morales ordinant bene actus rationis circa interiores
passiones et exteriores operationes. Et ideo manifestum est quod
lex divina convenienter proponit praecepta de actibus omnium
virtutum, ita tamen quod quaedam, sine quibus ordo virtutis, qui
est ordo rationis, observari non potest, cadunt sub obligatione
praecepti; quaedam vero, quae pertinent ad bene esse virtutis
perfectae, cadunt sub admonitione consilii.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 ad 1"><a name="37856"><span class="ref">[37856] Iª-IIae q. 100 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod adimpletio mandatorum legis etiam quae sunt de
actibus aliarum virtutum, habet rationem iustificationis, inquantum
iustum est ut homo obediat Deo. Vel etiam inquantum iustum est quod
omnia quae sunt hominis, rationi subdantur.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 ad 2"><a name="37857"><span class="ref">[37857] Iª-IIae q. 100 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod iustitia proprie dicta attendit debitum unius hominis
ad alium, sed in omnibus aliis virtutibus attenditur debitum
inferiorum virium ad rationem. Et secundum rationem huius debiti,
philosophus assignat, in V Ethic., quandam iustitiam
metaphoricam.</p><p title="I-II q. 100 a. 2 ad 3"><a name="37858"><span class="ref">[37858] Iª-IIae q. 100 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
patet responsio per ea quae dicta sunt de diversitate
communitatis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 100 a. 3 arg. 1"><a name="37859"><span class="ref">[37859] Iª-IIae q. 100 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod non omnia praecepta moralia veteris
legis reducantur ad decem praecepta Decalogi. Prima enim et
principalia legis praecepta sunt, diliges dominum Deum tuum, et,
diliges proximum tuum, ut habetur Matth. XXII. Sed ista duo non
continentur in praeceptis Decalogi. Ergo non omnia praecepta
moralia continentur in praeceptis Decalogi.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 arg. 2"><a name="37860"><span class="ref">[37860] Iª-IIae q. 100 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
praecepta moralia non reducuntur ad praecepta caeremonialia, sed
potius e converso. Sed inter praecepta Decalogi est unum
caeremoniale, scilicet, <i>memento ut diem sabbati sanctifices</i>.
Ergo praecepta moralia non reducuntur ad omnia praecepta
Decalogi.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 arg. 3"><a name="37861"><span class="ref">[37861] Iª-IIae q. 100 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta moralia sunt de omnibus actibus virtutum. Sed inter
praecepta Decalogi ponuntur sola praecepta pertinentia ad actus
iustitiae; ut patet discurrenti per singula. Ergo praecepta
Decalogi non continent omnia praecepta moralia.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 s. c."><a name="37862"><span class="ref">[37862] Iª-IIae q. 100 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod, Matth. V, super illud, <i>beati estis cum
maledixerint</i> etc., dicit Glossa quod <i>Moyses, decem praecepta
proponens, postea per partes explicat</i>. Ergo omnia praecepta
legis sunt quaedam partes praeceptorum Decalogi.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 co."><a name="37863"><span class="ref">[37863] Iª-IIae q. 100 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod praecepta Decalogi ab aliis praeceptis legis
differunt in hoc, quod praecepta Decalogi per seipsum Deus dicitur
populo proposuisse; alia vero praecepta proposuit populo per
Moysen. Illa ergo praecepta ad Decalogum pertinent, quorum notitiam
homo habet per seipsum a Deo. Huiusmodi vero sunt illa quae statim
ex principiis communibus primis cognosci possunt modica
consideratione, et iterum illa quae statim ex fide divinitus infusa
innotescunt. Inter praecepta ergo Decalogi non computantur duo
genera praeceptorum, illa scilicet quae sunt prima et communia,
quorum non oportet aliam editionem esse nisi quod sunt scripta in
ratione naturali quasi per se nota, sicut quod nulli debet homo
malefacere, et alia huiusmodi; et iterum illa quae per diligentem
inquisitionem sapientum inveniuntur rationi convenire, haec enim
proveniunt a Deo ad populum mediante disciplina sapientum. Utraque
tamen horum praeceptorum continentur in praeceptis Decalogi, sed
diversimode. Nam illa quae sunt prima et communia, continentur in
eis sicut principia in conclusionibus proximis, illa vero quae per
sapientes cognoscuntur, continentur in eis, e converso, sicut
conclusiones in principiis.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 ad 1"><a name="37864"><span class="ref">[37864] Iª-IIae q. 100 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod illa duo praecepta sunt prima et communia
praecepta legis naturae, quae sunt per se nota rationi humanae, vel
per naturam vel per fidem. Et ideo omnia praecepta Decalogi ad illa
duo referuntur sicut conclusiones ad principia communia.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 ad 2"><a name="37865"><span class="ref">[37865] Iª-IIae q. 100 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod praeceptum de observatione sabbati est secundum
aliquid morale, inquantum scilicet per hoc praecipitur quod homo
aliquo tempore vacet rebus divinis; secundum illud Psalmi XLV,
<i>vacate, et videte quoniam ego sum Deus</i>. Et secundum hoc,
inter praecepta Decalogi computatur. Non autem quantum ad
taxationem temporis, quia secundum hoc est caeremoniale.</p><p title="I-II q. 100 a. 3 ad 3"><a name="37866"><span class="ref">[37866] Iª-IIae q. 100 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod ratio debiti in aliis virtutibus est magis latens
quam in iustitia. Et ideo praecepta de actibus aliarum virtutum non
sunt ita nota populo sicut praecepta de actibus iustitiae. Et
propter hoc actus iustitiae specialiter cadunt sub praeceptis
Decalogi, quae sunt prima legis elementa.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 100 a. 4 arg. 1"><a name="37867"><span class="ref">[37867] Iª-IIae q. 100 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod inconvenienter praecepta Decalogi
distinguantur. Latria enim est alia virtus a fide. Sed praecepta
dantur de actibus virtutum. Sed hoc quod dicitur in principio
Decalogi, non habebis deos alienos coram me, pertinet ad fidem,
quod autem subditur, non facies sculptile etc., pertinet ad
latriam. Ergo sunt duo praecepta, et non unum, sicut Augustinus
dicit.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 arg. 2"><a name="37868"><span class="ref">[37868] Iª-IIae q. 100 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
praecepta affirmativa in lege distinguuntur a negativis, sicut,
honora patrem et matrem, et, non occides. Sed hoc quod dicitur, ego
sum dominus Deus tuus, est affirmativum, quod autem subditur, non
habebis deos alienos coram me, est negativum. Ergo sunt duo
praecepta, et non continentur sub uno, ut Augustinus ponit.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 arg. 3"><a name="37869"><span class="ref">[37869] Iª-IIae q. 100 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
apostolus, ad Rom. VII, dicit, <i>concupiscentiam nesciebam, nisi
lex diceret, non concupisces</i>. Et sic videtur quod hoc
praeceptum, non concupisces, sit unum praeceptum. Non ergo debet
distingui in duo.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 s. c."><a name="37870"><span class="ref">[37870] Iª-IIae q. 100 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est auctoritas Augustini, in Glossa super Exod., ubi ponit tria
praecepta pertinentia ad Deum, et septem ad proximum.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 co."><a name="37871"><span class="ref">[37871] Iª-IIae q. 100 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod praecepta Decalogi diversimode a diversis
distinguuntur. Hesychius enim, Levit. XXVI, super illud, <i>decem
mulieres in uno clibano coquunt panes</i>, dicit praeceptum de
observatione sabbati non esse de decem praeceptis, quia non est
observandum, secundum litteram, secundum omne tempus. Distinguit
tamen quatuor praecepta pertinentia ad Deum, ut primum sit, ego sum
dominus Deus tuus; secundum sit, non habebis deos alienos coram me
(et sic etiam distinguit haec duo Hieronymus, Osee X, super illud,
propter duas iniquitates tuas); tertium vero praeceptum esse dicit,
non facies tibi sculptile; quartum vero, non assumes nomen Dei tui
in vanum. Pertinentia vero ad proximum dicit esse sex, ut primum
sit, honora patrem tuum et matrem tuam; secundum, non occides;
tertium, non moechaberis; quartum, non furtum facies; quintum, non
falsum testimonium dices; sextum, non concupisces. Sed primo hoc
videtur inconveniens, quod praeceptum de observatione sabbati
praeceptis Decalogi interponatur, si nullo modo ad Decalogum
pertineat. Secundo quia, cum scriptum sit Matth. VI, nemo potest
duobus dominis servire, eiusdem rationis esse videtur, et sub eodem
praecepto cadere, ego sum dominus Deus tuus, et, non habebis deos
alienos. Unde Origenes, distinguens etiam quatuor praecepta
ordinantia ad Deum, ponit ista duo pro uno praecepto; secundum vero
ponit, non facies sculptile; tertium, non assumes nomen Dei tui in
vanum; quartum, memento ut diem sabbati sanctifices. Alia vero sex
ponit sicut Hesychius. Sed quia facere sculptile vel similitudinem
non est prohibitum nisi secundum hoc, ut non colantur pro diis (nam
et in tabernaculo Deus praecepit fieri imaginem Seraphim, ut
habetur Exod. XXV); convenientius Augustinus ponit sub uno
praecepto, non habebis deos alienos, et, non facies sculptile.
Similiter etiam concupiscentia uxoris alienae ad commixtionem,
pertinet ad concupiscentiam carnis; concupiscentiae autem aliarum
rerum, quae desiderantur ad possidendum, pertinent ad
concupiscentiam oculorum; unde etiam Augustinus ponit duo praecepta
de non concupiscendo rem alienam, et uxorem alienam. Et sic ponit
tria praecepta in ordine ad Deum, et septem in ordine ad proximum.
Et hoc melius est.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 ad 1"><a name="37872"><span class="ref">[37872] Iª-IIae q. 100 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod latria non est nisi quaedam protestatio fidei,
unde non sunt alia praecepta danda de latria, et alia de fide.
Potius tamen sunt danda de latria quam de fide, quia praeceptum
fidei praesupponitur ad praecepta Decalogi, sicut praeceptum
dilectionis. Sicut enim prima praecepta communia legis naturae sunt
per se nota habenti rationem naturalem, et promulgatione non
indigent; ita etiam et hoc quod est credere in Deum, est primum et
per se notum ei qui habet fidem, accedentem enim ad Deum oportet
credere quia est, ut dicitur ad Heb. XI. Et ideo non indiget alia
promulgatione nisi infusione fidei.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 ad 2"><a name="37873"><span class="ref">[37873] Iª-IIae q. 100 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod praecepta affirmativa distinguuntur a negativis,
quando unum non comprehenditur in alio, sicut in honoratione
parentum non includitur quod nullus homo occidatur, nec e converso.
Sed quando affirmativum comprehenditur in negativo vel e converso,
non dantur super hoc diversa praecepta, sicut non datur aliud
praeceptum de hoc quod est, non furtum facies, et de hoc quod est
conservare rem alienam, vel restituere eam. Et eadem ratione non
sunt diversa praecepta de credendo in Deum, et de hoc quod non
credatur in alienos deos.</p><p title="I-II q. 100 a. 4 ad 3"><a name="37874"><span class="ref">[37874] Iª-IIae q. 100 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod omnis concupiscentia convenit in una communi ratione,
et ideo apostolus singulariter de mandato concupiscendi loquitur.
Quia tamen in speciali diversae sunt rationes concupiscendi, ideo
Augustinus distinguit diversa praecepta de non concupiscendo,
differunt enim specie concupiscentiae secundum diversitatem
actionum vel concupiscibilium, ut philosophus dicit, in X
Ethic.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 1"><a name="37875"><span class="ref">[37875] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum
sic proceditur. Videtur quod inconvenienter praecepta Decalogi
enumerentur. Peccatum enim, ut Ambrosius dicit, est <i>transgressio
legis divinae, et caelestium inobedientia mandatorum</i>. Sed
peccata distinguuntur per hoc quod homo peccat vel in Deum, vel in
proximum, vel in seipsum. Cum igitur in praeceptis Decalogi non
ponantur aliqua praecepta ordinantia hominem ad seipsum, sed solum
ordinantia ipsum ad Deum et proximum; videtur quod insufficiens sit
enumeratio praeceptorum Decalogi.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 2"><a name="37876"><span class="ref">[37876] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut ad cultum Dei pertinebat observatio sabbati, ita etiam
observatio aliarum solemnitatum, et immolatio sacrificiorum. Sed
inter praecepta Decalogi est unum pertinens ad observantiam
sabbati. Ergo etiam debent esse aliqua pertinentia ad alias
solemnitates, et ad ritum sacrificiorum.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 3"><a name="37877"><span class="ref">[37877] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut contra Deum peccare contingit periurando, ita etiam
blasphemando, vel alias contra doctrinam divinam mentiendo. Sed
ponitur unum praeceptum prohibens periurium, cum dicitur, <i>non
assumes nomen Dei tui in vanum</i>. Ergo peccatum blasphemiae, et
falsae doctrinae, debent aliquo praecepto Decalogi prohiberi.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 4"><a name="37878"><span class="ref">[37878] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 4</span></a> Praeterea,
sicut homo naturalem dilectionem habet ad parentes, ita etiam ad
filios. Mandatum etiam caritatis ad omnes proximos extenditur. Sed
praecepta Decalogi ordinantur ad caritatem; secundum illud I Tim.
I, <i>finis praecepti caritas est</i>. Ergo sicut ponitur quoddam
praeceptum pertinens ad parentes, ita etiam debuerunt poni aliqua
praecepta pertinentia ad filios et ad alios proximos.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 5"><a name="37879"><span class="ref">[37879] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 5</span></a> Praeterea,
in quolibet genere peccati contingit peccare corde et opere. Sed in
quibusdam generibus peccatorum, scilicet in furto et adulterio,
seorsum prohibetur peccatum operis, cum dicitur, non moechaberis,
non furtum facies; et seorsum peccatum cordis, cum dicitur, non
concupisces rem proximi tui, et, non concupisces uxorem proximi
tui. Ergo etiam idem debuit poni in peccato homicidii et falsi
testimonii.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 arg. 6"><a name="37880"><span class="ref">[37880] Iª-IIae q. 100 a. 5 arg. 6</span></a> Praeterea,
sicut contingit peccatum provenire ex inordinatione
concupiscibilis, ita etiam ex inordinatione irascibilis. Sed
quibusdam praeceptis prohibetur inordinata concupiscentia, cum
dicitur, non concupisces. Ergo etiam aliqua praecepta in Decalogo
debuerunt poni per quae prohiberetur inordinatio irascibilis. Non
ergo videtur quod convenienter decem praecepta Decalogi
enumerentur.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 s. c."><a name="37881"><span class="ref">[37881] Iª-IIae q. 100 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. IV, <i>ostendit vobis pactum suum, quod
praecepit ut faceretis; et decem verba quae scripsit in duabus
tabulis lapideis</i>.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 co."><a name="37882"><span class="ref">[37882] Iª-IIae q. 100 a. 5 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, sicut praecepta legis
humanae ordinant hominem ad communitatem humanam, ita praecepta
legis divinae ordinant hominem ad quandam communitatem seu
rempublicam hominum sub Deo. Ad hoc autem quod aliquis in aliqua
communitate bene commoretur, duo requiruntur, quorum primum est ut
bene se habeat ad eum qui praeest communitati; aliud autem est ut
homo bene se habeat ad alios communitatis consocios et
comparticipes. Oportet igitur quod in lege divina primo ferantur
quaedam praecepta ordinantia hominem ad Deum; et deinde alia
praecepta ordinantia hominem ad alios proximos simul conviventes
sub Deo. Principi autem communitatis tria debet homo, primo quidem,
fidelitatem; secundo, reverentiam; tertio, famulatum. Fidelitas
quidem ad dominum in hoc consistit, ut honorem principatus ad alium
non deferat. Et quantum ad hoc accipitur primum praeceptum, cum
dicitur, non habebis deos alienos. Reverentia autem ad dominum
requiritur ut nihil iniuriosum in eum committatur. Et quantum ad
hoc accipitur secundum praeceptum, quod est, non assumes nomen
domini Dei tui in vanum. Famulatus autem debetur domino in
recompensationem beneficiorum quae ab ipso percipiunt subditi. Et
ad hoc pertinet tertium praeceptum, de sanctificatione sabbati in
memoriam creationis rerum. Ad proximos autem aliquis bene se habet
et specialiter, et generaliter. Specialiter quidem, quantum ad
illos quorum est debitor, ut eis debitum reddat. Et quantum ad hoc
accipitur praeceptum de honoratione parentum. Generaliter autem,
quantum ad omnes, ut nulli nocumentum inferatur, neque opere neque
ore neque corde. Opere quidem infertur nocumentum proximo,
quandoque quidem in personam propriam, quantum ad consistentiam
scilicet personae. Et hoc prohibetur per hoc quod dicitur, non
occides. Quandoque autem in personam coniunctam quantum ad
propagationem prolis. Et hoc prohibetur cum dicitur, non
moechaberis. Quandoque autem in rem possessam, quae ordinatur ad
utrumque. Et quantum ad hoc dicitur, non furtum facies. Nocumentum
autem oris prohibetur cum dicitur, <i>non loqueris contra proximum
tuum falsum testimonium</i>. Nocumentum autem cordis prohibetur cum
dicitur, non concupisces. Et secundum hanc etiam differentiam
possent distingui tria praecepta ordinantia in Deum. Quorum primum
pertinet ad opus, unde ibi dicitur, non facies sculptile. Secundum
ad os, unde dicitur, non assumes nomen Dei tui in vanum. Tertium
pertinet ad cor, quia in sanctificatione sabbati, secundum quod est
morale praeceptum, praecipitur quies cordis in Deum. Vel, secundum
Augustinum, per primum praeceptum reveremur unitatem primi
principii; per secundum, veritatem divinam; per tertium, eius
bonitatem, qua sanctificamur, et in qua quiescimus sicut in
fine.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 1"><a name="37883"><span class="ref">[37883] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum
ergo potest responderi dupliciter. Primo quidem, quia praecepta
Decalogi referuntur ad praecepta dilectionis. Fuit autem dandum
praeceptum homini de dilectione Dei et proximi, quia quantum ad hoc
lex naturalis obscurata erat propter peccatum, non autem quantum ad
dilectionem sui ipsius, quia quantum ad hoc lex naturalis vigebat.
Vel quia etiam dilectio sui ipsius includitur in dilectione Dei et
proximi, in hoc enim homo vere se diligit, quod se ordinat in Deum.
Et ideo etiam in praeceptis Decalogi ponuntur solum praecepta
pertinentia ad proximum et ad Deum. Aliter potest dici quod
praecepta Decalogi sunt illa quae immediate populus recepit a Deo,
unde dicitur Deut. X, <i>scripsit in tabulis, iuxta id quod prius
scripserat, verba decem, quae locutus est ad vos dominus</i>. Unde
oportet praecepta Decalogi talia esse quae statim in mente populi
cadere possunt. Praeceptum autem habet rationem debiti. Quod autem
homo ex necessitate debeat aliquid Deo vel proximo, hoc de facili
cadit in conceptione hominis, et praecipue fidelis. Sed quod
aliquid ex necessitate sit debitum homini de his quae pertinent ad
seipsum et non ad alium, hoc non ita in promptu apparet, videtur
enim primo aspectu quod quilibet sit liber in his quae ad ipsum
pertinent. Et ideo praecepta quibus prohibentur inordinationes
hominis ad seipsum, perveniunt ad populum mediante instructione
sapientum. Unde non pertinent ad Decalogum.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 2"><a name="37884"><span class="ref">[37884] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod omnes solemnitates legis veteris sunt institutae in
commemorationem alicuius divini beneficii vel praeteriti
commemorati, vel futuri praefigurati. Et similiter propter hoc
omnia sacrificia offerebantur. Inter omnia autem beneficia Dei
commemoranda, primum et praecipuum erat beneficium creationis, quod
commemoratur in sanctificatione sabbati, unde Exod. XX pro ratione
huius praecepti ponitur, <i>sex enim diebus fecit Deus caelum et
terram</i> et cetera. Inter omnia autem futura beneficia, quae
erant praefiguranda, praecipuum et finale erat quies mentis in Deo,
vel in praesenti per gratiam, vel in futuro per gloriam, quae etiam
figurabatur per observantiam sabbati; unde dicitur Isaiae LVIII,
<i>si averteris a sabbato pedem tuum, facere voluntatem tuam in die
sancto meo, et vocaveris sabbatum delicatum, et sanctum domini
gloriosum</i>. Haec enim beneficia primo et principaliter sunt in
mente hominum, maxime fidelium. Aliae vero solemnitates celebrantur
propter aliqua particularia beneficia temporaliter transeuntia,
sicut celebratio phase propter beneficium praeteritae liberationis
ex Aegypto, et propter futuram passionem Christi, quae temporaliter
transivit, inducens nos in quietem sabbati spiritualis. Et ideo,
praetermissis omnibus aliis solemnitatibus et sacrificiis, de solo
sabbato fiebat mentio inter praecepta Decalogi.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 3"><a name="37885"><span class="ref">[37885] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut apostolus dicit, ad Heb. VI, <i>homines per
maiorem sui iurant, et omnis controversiae eorum finis ad
confirmationem est iuramentum</i>. Et ideo, quia iuramentum est
omnibus commune, propter hoc prohibitio inordinationis circa
iuramentum, specialiter praecepto Decalogi prohibetur. Peccatum
vero falsae doctrinae non pertinet nisi ad paucos, unde non
oportebat ut de hoc fieret mentio inter praecepta Decalogi. Quamvis
etiam, quantum ad aliquem intellectum, in hoc quod dicitur, non
assumes nomen Dei tui in vanum, prohibeatur falsitas doctrinae, una
enim Glossa exponit, non dices Christum esse creaturam.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 4"><a name="37886"><span class="ref">[37886] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod statim ratio naturalis homini dictat quod nulli
iniuriam faciat, et ideo praecepta prohibentia nocumentum,
extendunt se ad omnes. Sed ratio naturalis non statim dictat quod
aliquid sit pro alio faciendum, nisi cui homo aliquid debet.
Debitum autem filii ad patrem adeo est manifestum quod nulla
tergiversatione potest negari, eo quod pater est principium
generationis et esse, et insuper educationis et doctrinae. Et ideo
non ponitur sub praecepto Decalogi ut aliquod beneficium vel
obsequium alicui impendatur nisi parentibus. Parentes autem non
videntur esse debitores filiis propter aliqua beneficia suscepta,
sed potius e converso. Filius etiam est aliquid patris; et patres
amant filios ut aliquid ipsorum, sicut dicit philosophus, in VIII
Ethic. Unde eisdem rationibus non ponuntur aliqua praecepta
Decalogi pertinentia ad amorem filiorum, sicut neque etiam aliqua
ordinantia hominem ad seipsum.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 5"><a name="37887"><span class="ref">[37887] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod delectatio adulterii, et utilitas divitiarum, sunt
propter seipsa appetibilia, inquantum habent rationem boni
delectabilis vel utilis. Et propter hoc oportuit in eis prohiberi
non solum opus, sed etiam concupiscentiam. Sed homicidium et
falsitas sunt secundum seipsa horribilia, quia proximus et veritas
naturaliter amantur, et non desiderantur nisi propter aliud. Et
ideo non oportuit circa peccatum homicidii et falsi testimonii
prohibere peccatum cordis, sed solum operis.</p><p title="I-II q. 100 a. 5 ad 6"><a name="37888"><span class="ref">[37888] Iª-IIae q. 100 a. 5 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod, sicut supra dictum est, omnes passiones irascibilis
derivantur a passionibus concupiscibilis. Et ideo in praeceptis
Decalogi, quae sunt quasi prima elementa legis, non erat mentio
facienda de passionibus irascibilis, sed solum de passionibus
concupiscibilis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 100 a. 6 arg. 1"><a name="37889"><span class="ref">[37889] Iª-IIae q. 100 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum
sic proceditur. Videtur quod inconvenienter ordinentur decem
praecepta Decalogi. Dilectio enim proximi videtur esse praevia ad
dilectionem Dei, quia proximus est nobis magis notus quam Deus;
secundum illud I Ioan. IV, <i>qui fratrem suum, quem videt, non
diligit, Deum, quem non videt, quomodo potest diligere?</i> Sed
tria prima praecepta pertinent ad dilectionem Dei, septem vero alia
ad dilectionem proximi. Ergo inconvenienter praecepta Decalogi
ordinantur.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 arg. 2"><a name="37890"><span class="ref">[37890] Iª-IIae q. 100 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea,
per praecepta affirmativa imperantur actus virtutum, per praecepta
vero negativa prohibentur actus vitiorum. Sed secundum Boetium, in
commento praedicamentorum, prius sunt extirpanda vitia quam
inserantur virtutes. Ergo inter praecepta pertinentia ad proximum,
primo ponenda fuerunt praecepta negativa quam affirmativa.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 arg. 3"><a name="37891"><span class="ref">[37891] Iª-IIae q. 100 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta legis dantur de actibus hominum. Sed prior est actus
cordis quam oris vel exterioris operis. Ergo inconvenienti ordine
praecepta de non concupiscendo, quae pertinent ad cor, ultimo
ponuntur.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 s. c."><a name="37892"><span class="ref">[37892] Iª-IIae q. 100 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, Rom. XIII, <i>quae a Deo sunt, ordinata
sunt</i>. Sed praecepta Decalogi sunt immediate data a Deo, ut
dictum est. Ergo convenientem ordinem habent.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 co."><a name="37893"><span class="ref">[37893] Iª-IIae q. 100 a. 6 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut dictum est, praecepta Decalogi dantur de his
quae statim in promptu mens hominis suscipit. Manifestum est autem
quod tanto aliquid magis a ratione suscipitur, quanto contrarium
est gravius et magis rationi repugnans. Manifestum est autem quod,
cum rationis ordo a fine incipiat, maxime est contra rationem ut
homo inordinate se habeat circa finem. Finis autem humanae vitae et
societatis est Deus. Et ideo primo oportuit per praecepta Decalogi
hominem ordinare ad Deum, cum eius contrarium sit gravissimum.
Sicut etiam in exercitu, qui ordinatur ad ducem sicut ad finem,
primum est quod miles subdatur duci, et huius contrarium est
gravissimum; secundum vero est ut aliis coordinetur. Inter ipsa
autem per quae ordinamur in Deum, primum occurrit quod homo
fideliter ei subdatur, nullam participationem cum inimicis habens.
Secundum autem est quod ei reverentiam exhibeat. Tertium autem est
quod etiam famulatum impendat. Maiusque peccatum est in exercitu si
miles, infideliter agens, cum hoste pactum habeat, quam si aliquam
irreverentiam faciat duci, et hoc est etiam gravius quam si in
aliquo obsequio ducis deficiens inveniatur. In praeceptis autem
ordinantibus ad proximum, manifestum est quod magis repugnat
rationi, et gravius peccatum est, si homo non servet ordinem
debitum ad personas quibus magis est debitor. Et ideo inter
praecepta ordinantia ad proximum, primo ponitur praeceptum
pertinens ad parentes. Inter alia vero praecepta etiam apparet ordo
secundum ordinem gravitatis peccatorum. Gravius est enim, et magis
rationi repugnans, peccare opere quam ore, et ore quam corde. Et
inter peccata operis, gravius est homicidium, per quod tollitur
vita hominis iam existentis, quam adulterium, per quod impeditur
certitudo prolis nasciturae; et adulterium gravius quam furtum,
quod pertinet ad bona exteriora.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 ad 1"><a name="37894"><span class="ref">[37894] Iª-IIae q. 100 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, quamvis secundum viam sensus proximus sit magis
notus quam Deus, tamen dilectio Dei est ratio dilectionis proximi,
ut infra patebit. Et ideo praecepta ordinantia ad Deum, fuerunt
praeordinanda.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 ad 2"><a name="37895"><span class="ref">[37895] Iª-IIae q. 100 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut Deus est universale principium essendi
omnibus, ita etiam pater est principium quoddam essendi filio. Et
ideo convenienter post praecepta pertinentia ad Deum, ponitur
praeceptum pertinens ad parentes. Ratio autem procedit quando
affirmativa et negativa pertinent ad idem genus operis. Quamvis
etiam et in hoc non habeat omnimodam efficaciam. Etsi enim in
executione operis, prius extirpanda sint vitia quam inserendae
virtutes, secundum illud Psalmi XXXIII, <i>declina a malo, et fac
bonum</i>, et Isaiae I, <i>quiescite agere perverse, discite
benefacere</i>; tamen in cognitione prior est virtus quam peccatum,
quia per rectum cognoscitur obliquum, ut dicitur in I de anima. Per
legem autem cognitio peccati, ut Rom. III dicitur. Et secundum hoc,
praeceptum affirmativum debuisset primo poni. Sed non est ista
ratio ordinis, sed quae supra posita est. Quia in praeceptis
pertinentibus ad Deum, quae sunt primae tabulae, ultimo ponitur
praeceptum affirmativum, quia eius transgressio minorem reatum
inducit.</p><p title="I-II q. 100 a. 6 ad 3"><a name="37896"><span class="ref">[37896] Iª-IIae q. 100 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod peccatum cordis etsi sit prius in executione, tamen
eius prohibitio posterius cadit in ratione.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I-II q. 100 a. 7 arg. 1"><a name="37897"><span class="ref">[37897] Iª-IIae q. 100 a. 7 arg. 1</span></a> Ad
septimum sic proceditur. Videtur quod praecepta Decalogi
inconvenienter tradantur. Praecepta enim affirmativa ordinant ad
actus virtutum, praecepta autem negativa abstrahunt ab actibus
vitiorum. Sed circa quamlibet materiam opponuntur sibi virtutes et
vitia. Ergo in qualibet materia de qua ordinat praeceptum Decalogi,
debuit poni praeceptum affirmativum et negativum. Inconvenienter
igitur ponuntur quaedam affirmativa et quaedam negativa.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 arg. 2"><a name="37898"><span class="ref">[37898] Iª-IIae q. 100 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea,
Isidorus dicit quod omnis lex ratione constat. Sed omnia praecepta
Decalogi pertinent ad legem divinam. Ergo in omnibus debuit ratio
assignari, et non solum in primo et tertio praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 arg. 3"><a name="37899"><span class="ref">[37899] Iª-IIae q. 100 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea,
per observantiam praeceptorum meretur aliquis praemia a Deo. Sed
divinae promissiones sunt de praemiis praeceptorum. Ergo promissio
debuit poni in omnibus praeceptis, et non solum in primo et
quarto.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 arg. 4"><a name="37900"><span class="ref">[37900] Iª-IIae q. 100 a. 7 arg. 4</span></a> Praeterea,
lex vetus dicitur lex timoris, inquantum per comminationes poenarum
inducebat ad observationes praeceptorum. Sed omnia praecepta
Decalogi pertinent ad legem veterem. Ergo in omnibus debuit poni
comminatio poenae, et non solum in primo et secundo.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 arg. 5"><a name="37901"><span class="ref">[37901] Iª-IIae q. 100 a. 7 arg. 5</span></a> Praeterea,
omnia praecepta Dei sunt in memoria retinenda, dicitur enim Prov.
III, <i>describe ea in tabulis cordis tui</i>. Inconvenienter ergo
in solo tertio praecepto fit mentio de memoria. Et ita videntur
praecepta Decalogi inconvenienter tradita esse.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 s. c."><a name="37902"><span class="ref">[37902] Iª-IIae q. 100 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Sap. XI, quod <i>Deus omnia fecit in numero,
pondere et mensura</i>. Multo magis ergo in praeceptis suae legis
congruum modum tradendi servavit.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 co."><a name="37903"><span class="ref">[37903] Iª-IIae q. 100 a. 7 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod in praeceptis divinae legis maxima sapientia
continetur, unde dicitur Deut. IV, <i>haec est vestra sapientia et
intellectus coram populis</i>. Sapientis autem est omnia debito
modo et ordine disponere. Et ideo manifestum esse debet quod
praecepta legis convenienti modo sunt tradita.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 ad 1"><a name="37904"><span class="ref">[37904] Iª-IIae q. 100 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod semper ad affirmationem sequitur negatio
oppositi, non autem semper ad negationem unius oppositi sequitur
affirmatio alterius. Sequitur enim, si est album, non est nigrum,
non tamen sequitur, si non est nigrum, ergo est album, quia ad
plura sese extendit negatio quam affirmatio. Et inde est etiam quod
non esse faciendum iniuriam, quod pertinet ad praecepta negativa,
ad plures personas se extendit, secundum primum dictamen rationis,
quam esse debitum ut alicui obsequium vel beneficium impendatur.
Inest autem primo dictamen rationis quod homo debitor est beneficii
vel obsequii exhibendi illis a quibus beneficia accepit, si nondum
recompensavit. Duo autem sunt quorum beneficiis sufficienter nullus
recompensare potest, scilicet Deus et pater, ut dicitur in VIII
Ethic. Et ideo sola duo praecepta affirmativa ponuntur, unum de
honoratione parentum; aliud de celebratione sabbati in
commemorationem divini beneficii.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 ad 2"><a name="37905"><span class="ref">[37905] Iª-IIae q. 100 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod illa praecepta quae sunt pure moralia, habent
manifestam rationem, unde non oportuit quod in eis aliqua ratio
adderetur. Sed quibusdam praeceptis additur caeremoniale, vel
determinativum praecepti moralis communis, sicut in primo
praecepto, non facies sculptile; et in tertio praecepto
determinatur dies sabbati. Et ideo utrobique oportuit rationem
assignari.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 ad 3"><a name="37906"><span class="ref">[37906] Iª-IIae q. 100 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod homines ut plurimum actus suos ad aliquam utilitatem
ordinant. Et ideo in illis praeceptis necesse fuit promissionem
praemii apponere, ex quibus videbatur nulla utilitas sequi, vel
aliqua utilitas impediri. Quia vero parentes sunt iam in recedendo,
ab eis non expectatur utilitas. Et ideo praecepto de honore
parentum additur promissio. Similiter etiam praecepto de
prohibitione idololatriae, quia per hoc videbatur impediri apparens
utilitas quam homines credunt se posse consequi per pactum cum
Daemonibus initum.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 ad 4"><a name="37907"><span class="ref">[37907] Iª-IIae q. 100 a. 7 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod poenae praecipue necessariae sunt contra illos qui
sunt proni ad malum, ut dicitur in X Ethic. Et ideo illis solis
praeceptis legis additur comminatio poenarum, in quibus erat
pronitas ad malum. Erant autem homines proni ad idololatriam,
propter generalem consuetudinem gentium. Et similiter sunt etiam
homines proni ad periurium, propter frequentiam iuramenti. Et ideo
primis duobus praeceptis adiungitur comminatio.</p><p title="I-II q. 100 a. 7 ad 5"><a name="37908"><span class="ref">[37908] Iª-IIae q. 100 a. 7 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod praeceptum de sabbato ponitur ut commemorativum
beneficii praeteriti. Et ideo specialiter in eo fit mentio de
memoria. Vel quia praeceptum de sabbato habet determinationem
adiunctam quae non est de lege naturae; et ideo hoc praeceptum
speciali admonitione indiguit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I-II q. 100 a. 8 arg. 1"><a name="37909"><span class="ref">[37909] Iª-IIae q. 100 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum
sic proceditur. Videtur quod praecepta Decalogi sint dispensabilia.
Praecepta enim Decalogi sunt de iure naturali. Sed iustum naturale
in aliquibus deficit, et mutabile est, sicut et natura humana, ut
philosophus dicit, in V Ethic. Defectus autem legis in aliquibus
particularibus casibus est ratio dispensandi, ut supra dictum est.
Ergo in praeceptis Decalogi potest fieri dispensatio.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 arg. 2"><a name="37910"><span class="ref">[37910] Iª-IIae q. 100 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut se habet homo ad legem humanam, ita se habet Deus ad legem
datam divinitus. Sed homo potest dispensare in praeceptis legis
quae homo statuit. Ergo, cum praecepta Decalogi sint instituta a
Deo, videtur quod Deus in eis possit dispensare. Sed praelati vice
Dei funguntur in terris, dicit enim apostolus, II ad Cor. II,
<i>nam et ego, si quid donavi, propter vos donavi in persona
Christi</i>. Ergo etiam praelati possunt in praeceptis Decalogi
dispensare.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 arg. 3"><a name="37911"><span class="ref">[37911] Iª-IIae q. 100 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea,
inter praecepta Decalogi continetur prohibitio homicidii. Sed in
isto praecepto videtur dispensari per homines, puta cum, secundum
praeceptum legis humanae, homines licite occiduntur, puta
malefactores vel hostes. Ergo praecepta Decalogi sunt
dispensabilia.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 arg. 4"><a name="37912"><span class="ref">[37912] Iª-IIae q. 100 a. 8 arg. 4</span></a> Praeterea,
observatio sabbati continetur inter praecepta Decalogi. Sed in hoc
praecepto fuit dispensatum, dicitur enim I Machab. II, <i>et
cogitaverunt in die illa dicentes, omnis homo quicumque venerit ad
nos in bello die sabbatorum, pugnemus adversus eum</i>. Ergo
praecepta Decalogi sunt dispensabilia.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 s. c."><a name="37913"><span class="ref">[37913] Iª-IIae q. 100 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Isaiae XXIV, quidam reprehenduntur de hoc quod
mutaverunt ius, dissipaverunt foedus sempiternum, quod maxime
videtur intelligendum de praeceptis Decalogi. Ergo praecepta
Decalogi mutari per dispensationem non possunt.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 co."><a name="37914"><span class="ref">[37914] Iª-IIae q. 100 a. 8 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, tunc in praeceptis debet
fieri dispensatio, quando occurrit aliquis particularis casus in
quo, si verbum legis observetur, contrariatur intentioni
legislatoris. Intentio autem legislatoris cuiuslibet ordinatur
primo quidem et principaliter ad bonum commune; secundo autem, ad
ordinem iustitiae et virtutis, secundum quem bonum commune
conservatur, et ad ipsum pervenitur. Si qua ergo praecepta dentur
quae contineant ipsam conservationem boni communis, vel ipsum
ordinem iustitiae et virtutis; huiusmodi praecepta continent
intentionem legislatoris, et ideo indispensabilia sunt. Puta si
poneretur hoc praeceptum in aliqua communitate, quod nullus
destrueret rempublicam, neque proderet civitatem hostibus, sive
quod nullus faceret aliquid iniuste vel male; huiusmodi praecepta
essent indispensabilia. Sed si aliqua alia praecepta traderentur
ordinata ad ista praecepta, quibus determinantur aliqui speciales
modi, in talibus praeceptis dispensatio posset fieri; inquantum per
omissionem huiusmodi praeceptorum in aliquibus casibus, non fieret
praeiudicium primis praeceptis, quae continent intentionem
legislatoris. Puta si, ad conservationem reipublicae, statueretur
in aliqua civitate quod de singulis vicis aliqui vigilarent ad
custodiam civitatis obsessae; posset cum aliquibus dispensari
propter aliquam maiorem utilitatem. Praecepta autem Decalogi
continent ipsam intentionem legislatoris, scilicet Dei. Nam
praecepta primae tabulae, quae ordinant ad Deum, continent ipsum
ordinem ad bonum commune et finale, quod Deus est; praecepta autem
secundae tabulae continent ipsum ordinem iustitiae inter homines
observandae, ut scilicet nulli fiat indebitum, et cuilibet reddatur
debitum; secundum hanc enim rationem sunt intelligenda praecepta
Decalogi. Et ideo praecepta Decalogi sunt omnino
indispensabilia.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 ad 1"><a name="37915"><span class="ref">[37915] Iª-IIae q. 100 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod philosophus non loquitur de iusto naturali quod
continet ipsum ordinem iustitiae, hoc enim nunquam deficit,
iustitiam esse servandam. Sed loquitur quantum ad determinatos
modos observationis iustitiae, qui in aliquibus fallunt.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 ad 2"><a name="37916"><span class="ref">[37916] Iª-IIae q. 100 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut apostolus dicit, II ad Tim. II, <i>Deus
fidelis permanet, negare seipsum non potest</i>. Negaret autem
seipsum, si ipsum ordinem suae iustitiae auferret, cum ipse sit
ipsa iustitia. Et ideo in hoc Deus dispensare non potest, ut homini
liceat non ordinate se habere ad Deum, vel non subdi ordini
iustitiae eius, etiam in his secundum quae homines ad invicem
ordinantur.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 ad 3"><a name="37917"><span class="ref">[37917] Iª-IIae q. 100 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod occisio hominis prohibetur in Decalogo secundum quod
habet rationem indebiti, sic enim praeceptum continet ipsam
rationem iustitiae. Lex autem humana hoc concedere non potest, quod
licite homo indebite occidatur. Sed malefactores occidi, vel hostes
reipublicae, hoc non est indebitum. Unde hoc non contrariatur
praecepto Decalogi, nec talis occisio est homicidium, quod
praecepto Decalogi prohibetur, ut Augustinus dicit, in I de Lib.
Arb. Et similiter si alicui auferatur quod suum erat, si debitum
est quod ipsum amittat, hoc non est furtum vel rapina, quae
praecepto Decalogi prohibentur. Et ideo quando filii Israel
praecepto Dei tulerunt Aegyptiorum spolia, non fuit furtum, quia
hoc eis debebatur ex sententia Dei. Similiter etiam Abraham, cum
consensit occidere filium, non consensit in homicidium, quia
debitum erat eum occidi per mandatum Dei, qui est dominus vitae et
mortis. Ipse enim est qui poenam mortis infligit omnibus hominibus,
iustis et iniustis, pro peccato primi parentis, cuius sententiae si
homo sit executor auctoritate divina, non erit homicida, sicut nec
Deus. Et similiter etiam Osee, accedens ad uxorem fornicariam, vel
ad mulierem adulteram, non est moechatus nec fornicatus, quia
accessit ad eam quae sua erat secundum mandatum divinum, qui est
auctor institutionis matrimonii. Sic igitur praecepta ipsa
Decalogi, quantum ad rationem iustitiae quam continent, immutabilia
sunt. Sed quantum ad aliquam determinationem per applicationem ad
singulares actus, ut scilicet hoc vel illud sit homicidium, furtum
vel adulterium, aut non, hoc quidem est mutabile, quandoque sola
auctoritate divina, in his scilicet quae a solo Deo sunt instituta,
sicut in matrimonio, et in aliis huiusmodi; quandoque etiam
auctoritate humana, sicut in his quae sunt commissa hominum
iurisdictioni. Quantum enim ad hoc, homines gerunt vicem Dei, non
autem quantum ad omnia.</p><p title="I-II q. 100 a. 8 ad 4"><a name="37918"><span class="ref">[37918] Iª-IIae q. 100 a. 8 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod illa excogitatio magis fuit interpretatio praecepti
quam dispensatio. Non enim intelligitur violare sabbatum qui facit
opus quod est necessarium ad salutem humanam; sicut dominus probat,
Matth. XII.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 9</h3><p title="I-II q. 100 a. 9 arg. 1"><a name="37919"><span class="ref">[37919] Iª-IIae q. 100 a. 9 arg. 1</span></a> Ad nonum
sic proceditur. Videtur quod modus virtutis cadat sub praecepto
legis. Est enim modus virtutis ut aliquis iuste operetur iusta, et
fortiter fortia, et similiter de aliis virtutibus. Sed Deut. XVI
praecipitur, <i>iuste quod iustum est exequeris</i>. Ergo modus
virtutis cadit sub praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 arg. 2"><a name="37920"><span class="ref">[37920] Iª-IIae q. 100 a. 9 arg. 2</span></a> Praeterea,
illud maxime cadit sub praecepto quod est de intentione
legislatoris. Sed intentio legislatoris ad hoc principaliter fertur
ut homines faciat virtuosos, sicut dicitur in II Ethic. Virtuosi
autem est virtuose agere. Ergo modus virtutis cadit sub
praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 arg. 3"><a name="37921"><span class="ref">[37921] Iª-IIae q. 100 a. 9 arg. 3</span></a> Praeterea,
modus virtutis proprie esse videtur ut aliquis voluntarie et
delectabiliter operetur. Sed hoc cadit sub praecepto legis divinae,
dicitur enim in Psalmo XCIX, <i>servite domino in laetitia</i>; et
II ad Cor. IX, <i>non ex tristitia aut ex necessitate, hilarem enim
datorem diligit Deus</i>; ubi Glossa dicit, <i>quidquid boni facis,
cum hilaritate fac, et tunc bene facis, si autem cum tristitia
facis, fit de te, non tu facis</i>. Ergo modus virtutis cadit sub
praecepto legis.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 s. c."><a name="37922"><span class="ref">[37922] Iª-IIae q. 100 a. 9 s. c.</span></a> Sed contra,
nullus potest operari eo modo quo operatur virtuosus, nisi habeat
habitum virtutis; ut patet per philosophum, in II et V Ethic.
Quicumque autem transgreditur praeceptum legis, meretur poenam.
Sequeretur ergo quod ille qui non habet habitum virtutis, quidquid
faceret, mereretur poenam. Hoc autem est contra intentionem legis,
quae intendit hominem, assuefaciendo ad bona opera, inducere ad
virtutem. Non ergo modus virtutis cadit sub praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 co."><a name="37923"><span class="ref">[37923] Iª-IIae q. 100 a. 9 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, praeceptum legis habet vim
coactivam. Illud ergo directe cadit sub praecepto legis, ad quod
lex cogit. Coactio autem legis est per metum poenae, ut dicitur X
Ethic., nam illud proprie cadit sub praecepto legis, pro quo poena
legis infligitur. Ad instituendam autem poenam aliter se habet lex
divina, et lex humana. Non enim poena legis infligitur nisi pro
illis de quibus legislator habet iudicare, quia ex iudicio lex
punit. Homo autem, qui est legis lator humanae, non habet iudicare
nisi de exterioribus actibus, quia <i>homines vident ea quae
parent</i>, ut dicitur I Reg. XVI. Sed solius Dei, qui est lator
legis divinae est iudicare de interioribus motibus voluntatum;
secundum illud Psalmi VII, <i>scrutans corda et renes Deus</i>.
Secundum hoc igitur dicendum est quod modus virtutis quantum ad
aliquid respicitur a lege humana et divina; quantum ad aliquid
autem, a lege divina sed non a lege humana; quantum ad aliquid
vero, nec a lege humana nec a lege divina. Modus autem virtutis in
tribus consistit, secundum philosophum, in II Ethic. Quorum primum
est, si aliquis operetur sciens. Hoc autem diiudicatur et a lege
divina et a lege humana. Quod enim aliquis facit ignorans, per
accidens facit. Unde secundum ignorantiam aliqua diiudicantur ad
poenam vel ad veniam, tam secundum legem humanam quam secundum
legem divinam. Secundum autem est ut aliquis operetur volens, vel
eligens et propter hoc eligens; in quo importatur duplex motus
interior, scilicet voluntatis et intentionis, de quibus supra
dictum est. Et ista duo non diiudicat lex humana, sed solum lex
divina. Lex enim humana non punit eum qui vult occidere et non
occidit, punit autem eum lex divina, secundum illud Matth. V,
<i>qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio</i>. Tertium autem
est ut firme et immobiliter habeat et operetur. Et ista firmitas
proprie pertinet ad habitum, ut scilicet aliquis ex habitu radicato
operetur. Et quantum ad hoc, modus virtutis non cadit sub praecepto
neque legis divinae neque legis humanae, neque enim ab homine neque
a Deo punitur tanquam praecepti transgressor, qui debitum honorem
impendit parentibus, quamvis non habeat habitum pietatis.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 ad 1"><a name="37924"><span class="ref">[37924] Iª-IIae q. 100 a. 9 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod modus faciendi actum iustitiae qui cadit sub
praecepto, est ut fiat aliquid secundum ordinem iuris, non autem
quod fiat ex habitu iustitiae.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 ad 2"><a name="37925"><span class="ref">[37925] Iª-IIae q. 100 a. 9 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod intentio legislatoris est de duobus. De uno quidem,
ad quod intendit per praecepta legis inducere, et hoc est virtus.
Aliud autem est de quo intendit praeceptum ferre, et hoc est id
quod ducit vel disponit ad virtutem, scilicet actus virtutis. Non
enim idem est finis praecepti et id de quo praeceptum datur, sicut
neque in aliis rebus idem est finis et quod est ad finem.</p><p title="I-II q. 100 a. 9 ad 3"><a name="37926"><span class="ref">[37926] Iª-IIae q. 100 a. 9 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod operari sine tristitia opus virtutis, cadit sub
praecepto legis divinae, quia quicumque cum tristitia operatur, non
volens operatur. Sed delectabiliter operari, sive cum laetitia vel
hilaritate, quodammodo cadit sub praecepto, scilicet secundum quod
sequitur delectatio ex dilectione Dei et proximi, quae cadit sub
praecepto, cum amor sit causa delectationis, et quodammodo non,
secundum quod delectatio consequitur habitum; delectatio enim
operis est signum habitus generati, ut dicitur in II Ethic. Potest
enim aliquis actus esse delectabilis vel propter finem, vel propter
convenientiam habitus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 10</h3><p title="I-II q. 100 a. 10 arg. 1"><a name="37927"><span class="ref">[37927] Iª-IIae q. 100 a. 10 arg. 1</span></a> Ad
decimum sic proceditur. Videtur quod modus caritatis cadat sub
praecepto divinae legis. Dicitur enim Matth. XIX, <i>si vis ad
vitam ingredi, serva mandata</i>, ex quo videtur quod observatio
mandatorum sufficiat ad introducendum in vitam. Sed opera bona non
sufficiunt ad introducendum in vitam, nisi ex caritate fiant,
dicitur enim I ad Cor. XIII, <i>si distribuero in cibos pauperum
omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam,
caritatem autem non habuero, nihil mihi prodest</i>. Ergo modus
caritatis est in praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 arg. 2"><a name="37928"><span class="ref">[37928] Iª-IIae q. 100 a. 10 arg. 2</span></a>
Praeterea, ad modum caritatis proprie pertinet ut omnia fiant
propter Deum. Sed istud cadit sub praecepto, dicit enim apostolus,
I ad Cor. X, <i>omnia in gloriam Dei facite</i>. Ergo modus
caritatis cadit sub praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 arg. 3"><a name="37929"><span class="ref">[37929] Iª-IIae q. 100 a. 10 arg. 3</span></a>
Praeterea, si modus caritatis non cadit sub praecepto, ergo aliquis
potest implere praecepta legis non habens caritatem. Sed quod
potest fieri sine caritate, potest fieri sine gratia, quae semper
adiuncta est caritati. Ergo aliquis potest implere praecepta legis
sine gratia. Hoc autem est Pelagiani erroris; ut patet per
Augustinum, in libro de haeresibus. Ergo modus caritatis est in
praecepto.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 s. c."><a name="37930"><span class="ref">[37930] Iª-IIae q. 100 a. 10 s. c.</span></a> Sed contra
est quia quicumque non servat praeceptum, peccat mortaliter. Si
igitur modus caritatis cadat sub praecepto, sequitur quod quicumque
operatur aliquid et non ex caritate, peccet mortaliter. Sed
quicumque non habet caritatem, operatur non ex caritate. Ergo
sequitur quod quicumque non habet caritatem, peccet mortaliter in
omni opere quod facit, quantumcumque sit de genere bonorum. Quod
est inconveniens.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 co."><a name="37931"><span class="ref">[37931] Iª-IIae q. 100 a. 10 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod circa hoc fuerunt contrariae opiniones. Quidam enim
dixerunt absolute modum caritatis esse sub praecepto. Nec est
impossibile observare hoc praeceptum caritatem non habenti, quia
potest se disponere ad hoc quod caritas ei infundatur a Deo. Nec
quandocumque aliquis non habens caritatem facit aliquid de genere
bonorum, peccat mortaliter, quia hoc est praeceptum affirmativum,
ut ex caritate operetur, et non obligat ad semper, sed pro tempore
illo quo aliquis habet caritatem. Alii vero dixerunt quod omnino
modus caritatis non cadit sub praecepto. Utrique autem quantum ad
aliquid, verum dixerunt. Actus enim caritatis dupliciter
considerari potest. Uno modo, secundum quod est quidam actus per
se. Et hoc modo cadit sub praecepto legis quod de hoc specialiter
datur, scilicet, <i>diliges dominum Deum tuum, et, diliges proximum
tuum</i>. Et quantum ad hoc, primi verum dixerunt. Non enim est
impossibile hoc praeceptum observare, quod est de actu caritatis,
quia homo potest se disponere ad caritatem habendam, et quando
habuerit eam, potest ea uti. Alio modo potest considerari actus
caritatis secundum quod est modus actuum aliarum virtutum, hoc est
secundum quod actus aliarum virtutum ordinantur ad caritatem, quae
est finis praecepti, ut dicitur I ad Tim. I, dictum est enim supra
quod intentio finis est quidam modus formalis actus ordinati in
finem. Et hoc modo verum est quod secundi dixerunt, quod modus
caritatis non cadit sub praecepto, hoc est dictu, quod in hoc
praecepto, honora patrem, non includitur quod honoretur pater ex
caritate, sed solum quod honoretur pater. Unde qui honorat patrem,
licet non habens caritatem, non efficitur transgressor huius
praecepti, etsi sit transgressor praecepti quod est de actu
caritatis, propter quam transgressionem meretur poenam.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 ad 1"><a name="37932"><span class="ref">[37932] Iª-IIae q. 100 a. 10 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod dominus non dixit, si vis ad vitam ingredi,
serva unum mandatum, sed, serva omnia mandata. Inter quae etiam
continetur mandatum de dilectione Dei et proximi.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 ad 2"><a name="37933"><span class="ref">[37933] Iª-IIae q. 100 a. 10 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod sub mandato caritatis continetur ut diligatur Deus ex
toto corde, ad quod pertinet ut omnia referantur in Deum. Et ideo
praeceptum caritatis implere homo non potest, nisi etiam omnia
referantur in Deum. Sic ergo qui honorat parentes, tenetur ex
caritate honorare, non ex vi huius praecepti quod est, honora
parentes, sed ex vi huius praecepti, diliges dominum Deum tuum ex
toto corde tuo. Et cum ista sint duo praecepta affirmativa non
obligantia ad semper, possunt pro diversis temporibus obligare. Et
ita potest contingere quod aliquis implens praeceptum de
honoratione parentum, non tunc transgrediatur praeceptum de
omissione modi caritatis.</p><p title="I-II q. 100 a. 10 ad 3"><a name="37934"><span class="ref">[37934] Iª-IIae q. 100 a. 10 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod observare omnia praecepta legis homo non potest, nisi
impleat praeceptum caritatis, quod non fit sine gratia. Et ideo
impossibile est quod Pelagius dixit, hominem implere legem sine
gratia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 11</h3><p title="I-II q. 100 a. 11 arg. 1"><a name="37935"><span class="ref">[37935] Iª-IIae q. 100 a. 11 arg. 1</span></a> Ad
undecimum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter distinguantur
alia moralia praecepta legis praeter Decalogum. Quia ut dominus
dicit, Matth. XXII, <i>in duobus praeceptis caritatis pendet omnis
lex et prophetae</i>. Sed haec duo praecepta explicantur per decem
praecepta Decalogi. Ergo non oportet alia praecepta moralia
esse.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 arg. 2"><a name="37936"><span class="ref">[37936] Iª-IIae q. 100 a. 11 arg. 2</span></a>
Praeterea, praecepta moralia a iudicialibus et caeremonialibus
distinguuntur, ut dictum est. Sed determinationes communium
praeceptorum moralium pertinent ad iudicialia et caeremonialia
praecepta, communia autem praecepta moralia sub Decalogo
continentur, vel etiam Decalogo praesupponuntur, ut dictum est.
Ergo inconvenienter traduntur alia praecepta moralia praeter
Decalogum.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 arg. 3"><a name="37937"><span class="ref">[37937] Iª-IIae q. 100 a. 11 arg. 3</span></a>
Praeterea, praecepta moralia sunt de actibus omnium virtutum, ut
supra dictum est. Sicut igitur in lege ponuntur praecepta moralia
praeter Decalogum pertinentia ad latriam, liberalitatem et
misericordiam, et castitatem; ita etiam deberent poni aliqua
praecepta pertinentia ad alias virtutes, puta ad fortitudinem,
sobrietatem, et alia huiusmodi. Quod tamen non invenitur. Non ergo
convenienter distinguuntur in lege alia praecepta moralia quae sunt
praeter Decalogum.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 s. c."><a name="37938"><span class="ref">[37938] Iª-IIae q. 100 a. 11 s. c.</span></a> Sed contra
est quod in Psalmo XVIII dicitur, <i>lex domini immaculata,
convertens animas</i>. Sed per alia etiam moralia quae Decalogo
superadduntur, homo conservatur absque macula peccati, et anima
eius ad Deum convertitur. Ergo ad legem pertinebat etiam alia
praecepta moralia tradere.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 co."><a name="37939"><span class="ref">[37939] Iª-IIae q. 100 a. 11 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut ex dictis patet, praecepta iudicialia et
caeremonialia ex sola institutione vim habent, quia antequam
instituerentur, non videbatur differre utrum sic vel aliter fieret.
Sed praecepta moralia ex ipso dictamine naturalis rationis
efficaciam habent, etiam si nunquam in lege statuantur. Horum autem
triplex est gradus. Nam quaedam sunt certissima, et adeo manifesta
quod editione non indigent; sicut mandata de dilectione Dei et
proximi, et alia huiusmodi, ut supra dictum est, quae sunt quasi
fines praeceptorum, unde in eis nullus potest errare secundum
iudicium rationis. Quaedam vero sunt magis determinata, quorum
rationem statim quilibet, etiam popularis, potest de facili videre;
et tamen quia in paucioribus circa huiusmodi contingit iudicium
humanum perverti, huiusmodi editione indigent, et haec sunt
praecepta Decalogi. Quaedam vero sunt quorum ratio non est adeo
cuilibet manifesta, sed solum sapientibus, et ista sunt praecepta
moralia superaddita Decalogo, tradita a Deo populo per Moysen et
Aaron. Sed quia ea quae sunt manifesta, sunt principia cognoscendi
eorum quae non sunt manifesta; alia praecepta moralia superaddita
Decalogo reducuntur ad praecepta Decalogi, per modum cuiusdam
additionis ad ipsa. Nam in primo praecepto Decalogi prohibetur
cultus alienorum deorum, cui superadduntur alia praecepta
prohibitiva eorum quae ordinantur in cultum idolorum; sicut habetur
Deut. XVIII, <i>non inveniatur in te qui lustret filium suum aut
filiam, ducens per ignem, nec sit maleficus atque incantator, nec
Pythones consulat neque divinos, et quaerat a mortuis
veritatem</i>. Secundum autem praeceptum prohibet periurium.
Superadditur autem ei prohibitio blasphemiae, Levit. XXIV; et
prohibitio falsae doctrinae, Deut. XIII. Tertio vero praecepto
superadduntur omnia caeremonialia. Quarto autem praecepto, de
honore parentum, superadditur praeceptum de honoratione senum,
secundum illud Levit. XIX, <i>coram cano capite consurge, et honora
personam senis</i>; et universaliter omnia praecepta inducentia ad
reverentiam exhibendam maioribus, vel ad beneficia exhibenda vel
aequalibus vel minoribus. Quinto autem praecepto, quod est de
prohibitione homicidii, additur prohibitio odii et cuiuslibet
violationis contra proximum, sicut illud Levit. XIX, <i>non stabis
contra sanguinem proximi tui</i>; et etiam prohibitio odii fratris,
secundum illud, <i>ne oderis fratrem tuum in corde tuo</i>.
Praecepto autem sexto, quod est de prohibitione adulterii,
superadditur praeceptum de prohibitione meretricii, secundum illud
Deut. XXIII, <i>non erit meretrix de filiabus Israel, neque
fornicator de filiis Israel</i>; et iterum prohibitio vitii contra
naturam, secundum illud Levit. XVIII, <i>cum masculo non
commisceberis, cum omni pecore non coibis</i>. Septimo autem
praecepto, de prohibitione furti adiungitur praeceptum de
prohibitione usurae, secundum illud Deut. XXIII, <i>non foenerabis
fratri tuo ad usuram</i>; et prohibitio fraudis, secundum illud
Deut. XXV, <i>non habebis in sacculo diversa pondera</i>; et
universaliter omnia quae ad prohibitionem calumniae et rapinae
pertinent. Octavo vero praecepto, quod est de prohibitione falsi
testimonii, additur prohibitio falsi iudicii, secundum illud Exod.
XXIII, <i>nec in iudicio plurimorum acquiesces sententiae, ut a
veritate devies</i>; et prohibitio mendacii, sicut ibi subditur,
<i>mendacium fugies</i>; et prohibitio detractionis, secundum illud
Levit. XIX, <i>non eris criminator et susurro in populis</i>. Aliis
autem duobus praeceptis nulla alia adiunguntur, quia per ea
universaliter omnis mala concupiscentia prohibetur.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 ad 1"><a name="37940"><span class="ref">[37940] Iª-IIae q. 100 a. 11 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod ad dilectionem Dei et proximi ordinantur quidem
praecepta Decalogi secundum manifestam rationem debiti, alia vero
secundum rationem magis occultam.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 ad 2"><a name="37941"><span class="ref">[37941] Iª-IIae q. 100 a. 11 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod praecepta caeremonialia et iudicialia sunt
determinativa praeceptorum Decalogi ex vi institutionis, non autem
ex vi naturalis instinctus, sicut praecepta moralia
superaddita.</p><p title="I-II q. 100 a. 11 ad 3"><a name="37942"><span class="ref">[37942] Iª-IIae q. 100 a. 11 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod praecepta legis ordinantur ad bonum commune, ut supra
dictum est. Et quia virtutes ordinantes ad alium directe pertinent
ad bonum commune; et similiter virtus castitatis, inquantum actus
generationis deservit bono communi speciei; ideo de istis
virtutibus directe dantur praecepta et Decalogi et superaddita. De
actu autem fortitudinis datur praeceptum proponendum per duces
exhortantes in bello, quod pro bono communi suscipitur, ut patet
Deut. XX, ubi mandatur sacerdoti, <i>nolite metuere, nolite
cedere</i>. Similiter etiam actus gulae prohibendus committitur
monitioni paternae, quia contrariatur bono domestico, unde dicitur
Deut. XXI, ex persona parentum, <i>monita nostra audire contemnit,
comessationibus vacat et luxuriae atque conviviis</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 12</h3><p title="I-II q. 100 a. 12 arg. 1"><a name="37943"><span class="ref">[37943] Iª-IIae q. 100 a. 12 arg. 1</span></a> Ad
duodecimum sic proceditur. Videtur quod praecepta moralia veteris
legis iustificarent. Dicit enim apostolus, Rom. II, <i>non enim
auditores legis iusti sunt apud Deum, sed factores legis
iustificabuntur</i>. Sed factores legis dicuntur qui implent
praecepta legis. Ergo praecepta legis adimpleta iustificabant.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 arg. 2"><a name="37944"><span class="ref">[37944] Iª-IIae q. 100 a. 12 arg. 2</span></a>
Praeterea, Levit. XVIII dicitur, <i>custodite leges meas atque
iudicia, quae faciens homo vivet in eis</i>. Sed vita spiritualis
hominis est per iustitiam. Ergo praecepta legis adimpleta
iustificabant.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 arg. 3"><a name="37945"><span class="ref">[37945] Iª-IIae q. 100 a. 12 arg. 3</span></a>
Praeterea, lex divina efficacior est quam lex humana. Sed lex
humana iustificat, est enim quaedam iustitia in hoc quod praecepta
legis adimplentur. Ergo praecepta legis iustificabant.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 s. c."><a name="37946"><span class="ref">[37946] Iª-IIae q. 100 a. 12 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, II ad Cor. III, littera occidit. Quod
secundum Augustinum, in libro de spiritu et littera, intelligitur
etiam de praeceptis moralibus. Ergo praecepta moralia non
iustificabant.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 co."><a name="37947"><span class="ref">[37947] Iª-IIae q. 100 a. 12 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut sanum proprie et primo dicitur quod habet
sanitatem, per posterius autem quod significat sanitatem, vel quod
conservat sanitatem; ita iustificatio primo et proprie dicitur ipsa
factio iustitiae; secundario vero, et quasi improprie, potest dici
iustificatio significatio iustitiae, vel dispositio ad iustitiam.
Quibus duobus modis manifestum est quod praecepta legis
iustificabant, inquantum scilicet disponebant homines ad gratiam
Christi iustificantem, quam etiam significabant; quia sicut dicit
Augustinus, contra Faustum, <i>etiam vita illius populi prophetica
erat, et Christi figurativa</i>. Sed si loquamur de iustificatione
proprie dicta, sic considerandum est quod iustitia potest accipi
prout est in habitu, vel prout est in actu, et secundum hoc,
iustificatio dupliciter dicitur. Uno quidem modo, secundum quod
homo fit iustus adipiscens habitum iustitiae. Alio vero modo,
secundum quod opera iustitiae operatur, ut secundum hoc
iustificatio nihil aliud sit quam iustitiae executio. Iustitia
autem, sicut et aliae virtutes potest accipi et acquisita et
infusa, ut ex supradictis patet. Acquisita quidem causatur ex
operibus, sed infusa causatur ab ipso Deo per eius gratiam. Et haec
est vera iustitia, de qua nunc loquimur, secundum quam aliquis
dicitur iustus apud Deum; secundum illud Rom. IV, <i>si Abraham ex
operibus legis iustificatus est, habet gloriam, sed non apud
Deum</i>. Haec igitur iustitia causari non poterat per praecepta
moralia, quae sunt de actibus humanis. Et secundum hoc, praecepta
moralia iustificare non poterant iustitiam causando. Si vero
accipiatur iustificatio pro executione iustitiae, sic omnia
praecepta legis iustificabant, aliter tamen et aliter. Nam
praecepta caeremonialia continebant quidem iustitiam secundum se in
generali, prout scilicet exhibebantur in cultum Dei, in speciali
vero non continebant secundum se iustitiam, nisi ex sola
determinatione legis divinae. Et ideo de huiusmodi praeceptis
dicitur quod non iustificabant nisi ex devotione et obedientia
facientium. Praecepta vero moralia et iudicialia continebant id
quod erat secundum se iustum vel in generali, vel etiam in
speciali. Sed moralia praecepta continebant id quod est secundum se
iustum secundum iustitiam generalem quae est omnis virtus, ut
dicitur in V Ethic. Praecepta vero iudicialia pertinebant ad
iustitiam specialem, quae consistit circa contractus humanae vitae,
qui sunt inter homines ad invicem.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 ad 1"><a name="37948"><span class="ref">[37948] Iª-IIae q. 100 a. 12 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod apostolus accipit ibi iustificationem pro
executione iustitiae.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 ad 2"><a name="37949"><span class="ref">[37949] Iª-IIae q. 100 a. 12 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod homo faciens praecepta legis dicitur vivere in eis,
quia non incurrebat poenam mortis, quam lex transgressoribus
infligebat. In quo sensu inducit hoc apostolus, Gal. III.</p><p title="I-II q. 100 a. 12 ad 3"><a name="37950"><span class="ref">[37950] Iª-IIae q. 100 a. 12 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod praecepta legis humanae iustificant iustitia
acquisita, de qua non quaeritur ad praesens, sed solum de iustitia
quae est apud Deum.</p></div></div><div class="q" id="q101"><h2>Quaestio 101</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 101 pr."><a name="37951"><span class="ref">[37951] Iª-IIae q. 101 pr.</span></a> Consequenter
considerandum est de praeceptis caeremonialibus. Et primo, de ipsis
secundum se; secundo, de causa eorum; tertio, de duratione ipsorum.
Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, quae sit ratio praeceptorum
caeremonialium. Secundo, utrum sint figuralia. Tertio, utrum
debuerint esse multa. Quarto, de distinctione ipsorum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 101 a. 1 arg. 1"><a name="37952"><span class="ref">[37952] Iª-IIae q. 101 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod ratio praeceptorum caeremonialium non
in hoc consistat quod pertinent ad cultum Dei. In lege enim veteri
dantur Iudaeis quaedam praecepta de abstinentia ciborum, ut patet
Levit. XI; et etiam de abstinendo ab aliquibus vestimentis, sicut
illud Levit. XIX, <i>vestem quae ex duobus texta est, non
indueris</i>; et iterum quod praecipitur Num. XV, <i>ut faciant
sibi fimbrias per angulos palliorum</i>. Sed huiusmodi non sunt
praecepta moralia, quia non manent in nova lege. Nec etiam
iudicialia, quia non pertinent ad iudicium faciendum inter homines.
Ergo sunt caeremonialia. Sed in nullo pertinere videntur ad cultum
Dei. Ergo non est ratio caeremonialium praeceptorum quod pertineant
ad cultum Dei.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 arg. 2"><a name="37953"><span class="ref">[37953] Iª-IIae q. 101 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
dicunt quidam quod praecepta caeremonialia dicuntur illa quae
pertinent ad solemnitates, quasi dicerentur a cereis, qui in
solemnitatibus accenduntur. Sed multa alia sunt pertinentia ad
cultum Dei praeter solemnitates. Ergo non videtur quod praecepta
caeremonialia ea ratione dicantur, quia pertinent ad cultum
Dei.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 arg. 3"><a name="37954"><span class="ref">[37954] Iª-IIae q. 101 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
secundum quosdam praecepta caeremonialia dicuntur quasi normae,
idest regulae, salutis, nam chaire in Graeco idem est quod salve.
Sed omnia praecepta legis sunt regulae salutis, et non solum illa
quae pertinent ad Dei cultum. Ergo non solum illa praecepta
dicuntur caeremonialia quae pertinent ad cultum Dei.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 arg. 4"><a name="37955"><span class="ref">[37955] Iª-IIae q. 101 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea,
Rabbi Moyses dicit quod praecepta caeremonialia dicuntur quorum
ratio non est manifesta. Sed multa pertinentia ad cultum Dei habent
rationem manifestam, sicut observatio sabbati, et celebratio phase
et Scenopegiae, et multorum aliorum, quorum ratio assignatur in
lege. Ergo caeremonialia non sunt quae pertinent ad cultum Dei.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 s. c."><a name="37956"><span class="ref">[37956] Iª-IIae q. 101 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Exod. XVIII, <i>esto populo in his quae ad Deum
pertinent, ostendasque populo caeremonias et ritum colendi</i>.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 co."><a name="37957"><span class="ref">[37957] Iª-IIae q. 101 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, caeremonialia praecepta
determinant praecepta moralia in ordine ad Deum, sicut iudicialia
determinant praecepta moralia in ordine ad proximum. Homo autem
ordinatur ad Deum per debitum cultum. Et ideo caeremonialia proprie
dicuntur quae ad cultum Dei pertinent. Ratio autem huius nominis
posita est supra, ubi praecepta caeremonialia ab aliis sunt
distincta.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 ad 1"><a name="37958"><span class="ref">[37958] Iª-IIae q. 101 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod ad cultum Dei pertinent non solum sacrificia et
alia huiusmodi, quae immediate ad Deum ordinari videntur, sed etiam
debita praeparatio colentium Deum ad cultum ipsius, sicut etiam in
aliis quaecumque sunt praeparatoria ad finem, cadunt sub scientia
quae est de fine. Huiusmodi autem praecepta quae dantur in lege de
vestibus et cibis colentium Deum, et aliis huiusmodi, pertinent ad
quandam praeparationem ipsorum ministrantium, ut sint idonei ad
cultum Dei, sicut etiam specialibus observantiis aliqui utuntur qui
sunt in ministerio regis. Unde etiam sub praeceptis caeremonialibus
continentur.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 ad 2"><a name="37959"><span class="ref">[37959] Iª-IIae q. 101 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod illa expositio nominis non videtur esse multum
conveniens, praesertim cum non multum inveniatur in lege quod in
solemnitatibus cerei accenderentur, sed in ipso etiam candelabro
lucernae cum oleo olivarum praeparabantur, ut patet Lev. XXIV.
Nihilominus tamen potest dici quod in solemnitatibus omnia illa
quae pertinebant ad cultum Dei, diligentius observabantur, et
secundum hoc, in observatione solemnitatum omnia caeremonialia
includuntur.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 ad 3"><a name="37960"><span class="ref">[37960] Iª-IIae q. 101 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod nec illa expositio nominis videtur esse multum
conveniens, nomen enim caeremoniae non est Graecum, sed Latinum.
Potest tamen dici quod, cum salus hominis sit a Deo, praecipue illa
praecepta videntur esse salutis regulae, quae hominem ordinant ad
Deum. Et sic caeremonialia dicuntur quae ad cultum Dei
pertinent.</p><p title="I-II q. 101 a. 1 ad 4"><a name="37961"><span class="ref">[37961] Iª-IIae q. 101 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod illa ratio caeremonialium est quodammodo probabilis,
non quod ex eo dicuntur caeremonialia quia eorum ratio non est
manifesta; sed hoc est quoddam consequens. Quia enim praecepta ad
cultum Dei pertinentia oportet esse figuralia, ut infra dicetur,
inde est quod eorum ratio non est adeo manifesta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 101 a. 2 arg. 1"><a name="37962"><span class="ref">[37962] Iª-IIae q. 101 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod praecepta caeremonialia non
sint figuralia. Pertinet enim ad officium cuiuslibet doctoris ut
sic pronunciet ut de facili intelligi possit, sicut Augustinus
dicit, in IV de Doctr. Christ. Et hoc maxime videtur esse
necessarium in legis latione, quia praecepta legis populo
proponuntur. Unde lex debet esse manifesta, ut Isidorus dicit. Si
igitur praecepta caeremonialia data sunt in alicuius rei figuram,
videtur inconvenienter tradidisse huiusmodi praecepta Moyses, non
exponens quid figurarent.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 arg. 2"><a name="37963"><span class="ref">[37963] Iª-IIae q. 101 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
ea quae in cultum Dei aguntur, maxime debent honestatem habere. Sed
facere aliqua facta ad alia repraesentanda, videtur esse
theatricum, sive poeticum, in theatris enim repraesentabantur olim
per aliqua quae ibi gerebantur, quaedam aliorum facta. Ergo videtur
quod huiusmodi non debeant fieri ad cultum Dei. Sed caeremonialia
ordinantur ad cultum Dei, ut dictum est. Ergo caeremonialia non
debent esse figuralia.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 arg. 3"><a name="37964"><span class="ref">[37964] Iª-IIae q. 101 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
Augustinus dicit, in Enchirid., quod <i>Deus maxime colitur fide,
spe et caritate</i>. Sed praecepta quae dantur de fide, spe et
caritate, non sunt figuralia. Ergo praecepta caeremonialia non
debent esse figuralia.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 arg. 4"><a name="37965"><span class="ref">[37965] Iª-IIae q. 101 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea,
dominus dicit, Ioan. IV, <i>spiritus est Deus, et eos qui adorant
eum, in spiritu et veritate adorare oportet</i>. Sed figura non est
ipsa veritas, immo contra se invicem dividuntur. Ergo
caeremonialia, quae pertinent ad cultum Dei, non debent esse
figuralia.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 s. c."><a name="37966"><span class="ref">[37966] Iª-IIae q. 101 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Colos. II, <i>nemo vos iudicet in cibo
aut in potu, aut in parte diei festi aut Neomeniae aut sabbatorum,
quae sunt umbra futurorum</i>.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 co."><a name="37967"><span class="ref">[37967] Iª-IIae q. 101 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut iam dictum est, praecepta caeremonialia
dicuntur quae ordinantur ad cultum Dei. Est autem duplex cultus
Dei, interior, et exterior. Cum enim homo sit compositus ex anima
et corpore, utrumque debet applicari ad colendum Deum, ut scilicet
anima colat interiori cultu, et corpus exteriori, unde dicitur in
Psalmo LXXXIII, <i>cor meum et caro mea exultaverunt in Deum
vivum</i>. Et sicut corpus ordinatur in Deum per animam, ita cultus
exterior ordinatur ad interiorem cultum. Consistit autem interior
cultus in hoc quod anima coniungatur Deo per intellectum et
affectum. Et ideo secundum quod diversimode intellectus et affectus
colentis Deum Deo recte coniungitur, secundum hoc diversimode
exteriores actus hominis ad cultum Dei applicantur. In statu enim
futurae beatitudinis, intellectus humanus ipsam divinam veritatem
in seipsa intuebitur. Et ideo exterior cultus non consistet in
aliqua figura, sed solum in laude Dei, quae procedit ex interiori
cognitione et affectione; secundum illud Isaiae li, <i>gaudium et
laetitia invenietur in ea, gratiarum actio et vox laudis</i>. In
statu autem praesentis vitae, non possumus divinam veritatem in
seipsa intueri, sed oportet quod radius divinae veritatis nobis
illucescat sub aliquibus sensibilibus figuris, sicut Dionysius
dicit, I cap. Cael. Hier., diversimode tamen, secundum diversum
statum cognitionis humanae. In veteri enim lege neque ipsa divina
veritas in seipsa manifesta erat, neque etiam adhuc propalata erat
via ad hoc perveniendi, sicut apostolus dicit, ad Heb. IX. Et ideo
oportebat exteriorem cultum veteris legis non solum esse
figurativum futurae veritatis manifestandae in patria; sed etiam
esse figurativum Christi, qui est via ducens ad illam patriae
veritatem. Sed in statu novae legis, haec via iam est revelata.
Unde hanc praefigurari non oportet sicut futuram, sed commemorari
oportet per modum praeteriti vel praesentis, sed solum oportet
praefigurari futuram veritatem gloriae nondum revelatam. Et hoc est
quod apostolus dicit, ad Heb. X, <i>umbram habet lex futurorum
bonorum, non ipsam imaginem rerum</i>, umbra enim minus est quam
imago; tanquam imago pertineat ad novam legem, umbra vero ad
veterem.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 ad 1"><a name="37968"><span class="ref">[37968] Iª-IIae q. 101 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod divina non sunt revelanda hominibus nisi
secundum eorum capacitatem, alioquin daretur eis praecipitii
materia, dum contemnerent quae capere non possent. Et ideo utilius
fuit ut sub quodam figurarum velamine divina mysteria rudi populo
traderentur, ut sic saltem ea implicite cognoscerent, dum illis
figuris deservirent ad honorem Dei.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 ad 2"><a name="37969"><span class="ref">[37969] Iª-IIae q. 101 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut poetica non capiuntur a ratione humana propter
defectum veritatis qui est in eis, ita etiam ratio humana perfecte
capere non potest divina propter excedentem ipsorum veritatem. Et
ideo utrobique opus est repraesentatione per sensibiles
figuras.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 ad 3"><a name="37970"><span class="ref">[37970] Iª-IIae q. 101 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod Augustinus ibi loquitur de cultu interiore; ad quem
tamen ordinari oportet exteriorem cultum, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 101 a. 2 ad 4"><a name="37971"><span class="ref">[37971] Iª-IIae q. 101 a. 2 ad 4</span></a> Et similiter
dicendum est ad quartum, quia per Christum homines plenius ad
spiritualem Dei cultum sunt introducti.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 101 a. 3 arg. 1"><a name="37972"><span class="ref">[37972] Iª-IIae q. 101 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod non debuerint esse multa caeremonialia
praecepta. Ea enim quae sunt ad finem, debent esse fini
proportionata. Sed caeremonialia praecepta, sicut dictum est,
ordinantur ad cultum Dei et in figuram Christi. Est autem <i>unus
Deus, a quo omnia; et unus dominus Iesus Christus, per quem
omnia</i>, ut dicitur I ad Cor. VIII. Ergo caeremonialia non
debuerunt multiplicari.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 arg. 2"><a name="37973"><span class="ref">[37973] Iª-IIae q. 101 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
multitudo caeremonialium praeceptorum transgressionis erat occasio;
secundum illud quod dicit Petrus, Act. XV, <i>quid tentatis Deum,
imponere iugum super cervicem discipulorum, quod neque nos, neque
patres nostri, portare potuimus?</i> Sed transgressio divinorum
praeceptorum contrariatur humanae saluti. Cum igitur lex omnis
debeat saluti congruere hominum, ut Isidorus dicit, videtur quod
non debuerint multa praecepta caeremonialia dari.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 arg. 3"><a name="37974"><span class="ref">[37974] Iª-IIae q. 101 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta caeremonialia pertinebant ad cultum Dei exteriorem et
corporalem, ut dictum est. Sed huiusmodi cultum corporalem lex
debebat diminuere, quia ordinabat ad Christum, qui docuit homines
Deum colere in spiritu et veritate, ut habetur Ioan. IV. Non ergo
debuerunt multa praecepta caeremonialia dari.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 s. c."><a name="37975"><span class="ref">[37975] Iª-IIae q. 101 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Osee VIII, <i>scribam eis multiplices leges
intus</i>; et Iob XI, ut <i>ostenderet tibi secreta sapientiae,
quod multiplex sit lex eius</i>.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 co."><a name="37976"><span class="ref">[37976] Iª-IIae q. 101 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, omnis lex alicui populo
datur. In populo autem duo genera hominum continentur, quidam proni
ad malum, qui sunt per praecepta legis coercendi, ut supra dictum
est; quidam habentes inclinationem ad bonum, vel ex natura vel ex
consuetudine, vel magis ex gratia; et tales sunt per legis
praeceptum instruendi et in melius promovendi. Quantum igitur ad
utrumque genus hominum, expediebat praecepta caeremonialia in
veteri lege multiplicari. Erant enim in illo populo aliqui ad
idololatriam proni, et ideo necesse erat ut ab idololatriae cultu
per praecepta caeremonialia revocarentur ad cultum Dei. Et quia
multipliciter homines idololatriae deserviebant, oportebat e
contrario multa institui ad singula reprimenda, et iterum multa
talibus imponi, ut, quasi oneratis ex his quae ad cultum Dei
impenderent, non vacaret idololatriae deservire. Ex parte vero
eorum qui erant prompti ad bonum, etiam necessaria fuit
multiplicatio caeremonialium praeceptorum. Tum quia per hoc
diversimode mens eorum referebatur in Deum, et magis assidue. Tum
etiam quia mysterium Christi, quod per huiusmodi caeremonialia
figurabatur, multiplices utilitates attulit mundo, et multa circa
ipsum consideranda erant, quae oportuit per diversa caeremonialia
figurari.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 ad 1"><a name="37977"><span class="ref">[37977] Iª-IIae q. 101 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, quando id quod ordinatur ad finem, est
sufficiens ad ducendum in finem, tunc sufficit unum ad unum finem,
sicut una medicina, si sit efficax, sufficit quandoque ad sanitatem
inducendam, et tunc non oportet multiplicari medicinam. Sed propter
debilitatem et imperfectionem eius quod est ad finem, oportet eam
multiplicari, sicut multa remedia adhibentur infirmo, quando unum
non sufficit ad sanandum. Caeremoniae autem veteris legis invalidae
et imperfectae erant et ad repraesentandum Christi mysterium, quod
est superexcellens; et ad subiugandum mentes hominum Deo. Unde
apostolus dicit, ad Heb. VII, <i>reprobatio fit praecedentis
mandati, propter infirmitatem et inutilitatem, nihil enim ad
perfectum adduxit lex</i>. Et ideo oportuit huiusmodi caeremonias
multiplicari.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 ad 2"><a name="37978"><span class="ref">[37978] Iª-IIae q. 101 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod sapientis legislatoris est minores transgressiones
permittere, ut maiores caveantur. Et ideo, ut caveretur
transgressio idololatriae, et superbiae quae in Iudaeorum cordibus
nasceretur si omnia praecepta legis implerent, non propter hoc
praetermisit Deus multa caeremonialia praecepta tradere, quia de
facili sumebant ex hoc transgrediendi occasionem.</p><p title="I-II q. 101 a. 3 ad 3"><a name="37979"><span class="ref">[37979] Iª-IIae q. 101 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod vetus lex in multis diminuit corporalem cultum.
Propter quod statuit quod non in omni loco sacrificia offerrentur,
neque a quibuslibet. Et multa huiusmodi statuit ad diminutionem
exterioris cultus; sicut etiam Rabbi Moyses Aegyptius dicit.
Oportebat tamen non ita attenuare corporalem cultum Dei, ut homines
ad cultum Daemonum declinarent.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 101 a. 4 arg. 1"><a name="37980"><span class="ref">[37980] Iª-IIae q. 101 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod caeremoniae veteris legis
inconvenienter dividantur in sacrificia, sacra, sacramenta et
observantias. Caeremoniae enim veteris legis figurabant Christum.
Sed hoc solum fiebat per sacrificia, per quae figurabatur
sacrificium quo Christus se obtulit oblationem et hostiam Deo, ut
dicitur ad Ephes. V. Ergo sola sacrificia erant caeremonialia.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 arg. 2"><a name="37981"><span class="ref">[37981] Iª-IIae q. 101 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
vetus lex ordinabatur ad novam. Sed in nova lege ipsum sacrificium
est sacramentum altaris. Ergo in veteri lege non debuerunt
distingui sacramenta contra sacrificia.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 arg. 3"><a name="37982"><span class="ref">[37982] Iª-IIae q. 101 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
sacrum dicitur quod est Deo dicatum, secundum quem modum
tabernaculum et vasa eius sacrificari dicebantur. Sed omnia
caeremonialia erant ordinata ad cultum Dei, ut dictum est. Ergo
caeremonialia omnia sacra erant. Non ergo una pars caeremonialium
debet sacra nominari.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 arg. 4"><a name="37983"><span class="ref">[37983] Iª-IIae q. 101 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea,
observantiae ab observando dicuntur. Sed omnia praecepta legis
observari debebant, dicitur enim Deut. VIII, <i>observa et cave ne
quando obliviscaris domini Dei tui, et negligas mandata eius atque
iudicia et caeremonias</i>. Non ergo observantiae debent poni una
pars caeremonialium.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 arg. 5"><a name="37984"><span class="ref">[37984] Iª-IIae q. 101 a. 4 arg. 5</span></a> Praeterea,
solemnitates inter caeremonialia computantur, cum sint in umbram
futuri, ut patet ad Colos. II. Similiter etiam oblationes et
munera; ut patet per apostolum, ad Heb. IX. Quae tamen sub nullo
horum contineri videntur. Ergo inconveniens est praedicta
distinctio caeremonialium.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 s. c."><a name="37985"><span class="ref">[37985] Iª-IIae q. 101 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod in veteri lege singula praedicta caeremoniae vocantur.
Sacrificia enim dicuntur caeremoniae Num. XV, <i>offerat vitulum et
sacrificia eius ac libamenta, ut caeremoniae eius postulant</i>. De
sacramento etiam ordinis dicitur Levit. VII, <i>haec est unctio
Aaron et filiorum eius in caeremoniis</i>. De sacris etiam dicitur
Exod. XXXVIII, haec sunt <i>instrumenta tabernaculi testimonii in
caeremoniis Levitarum</i>. De observantiis etiam dicitur III Reg.
IX, <i>si aversi fueritis, non sequentes me, nec observantes
caeremonias quas proposui vobis</i>.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 co."><a name="37986"><span class="ref">[37986] Iª-IIae q. 101 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, caeremonialia praecepta
ordinantur ad cultum Dei. In quo quidem cultu considerari possunt
et ipse cultus, et colentes, et instrumenta colendi. Ipse autem
cultus specialiter consistit in sacrificiis, quae in Dei
reverentiam offeruntur. Instrumenta autem colendi pertinent ad
sacra, sicut est tabernaculum, et vasa, et alia huiusmodi. Ex parte
autem colentium duo possunt considerari. Scilicet et eorum
institutio ad cultum divinum, quod fit per quandam consecrationem
vel populi, vel ministrorum, et ad hoc pertinent sacramenta. Et
iterum eorum singularis conversatio, per quam distinguuntur ab his
qui Deum non colunt, et ad hoc pertinent observantiae, puta in
cibis et vestimentis et aliis huiusmodi.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 ad 1"><a name="37987"><span class="ref">[37987] Iª-IIae q. 101 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod sacrificia oportebat offerri et in aliquibus
locis, et per aliquos homines, et totum hoc ad cultum Dei pertinet.
Unde sicut per sacrificia significatur Christus immolatus, ita
etiam per sacramenta et sacra illorum figurabantur sacramenta et
sacra novae legis; et per eorum observantias figurabatur
conversatio populi novae legis. Quae omnia ad Christum
pertinent.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 ad 2"><a name="37988"><span class="ref">[37988] Iª-IIae q. 101 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod sacrificium novae legis, idest Eucharistia, continet
ipsum Christum, qui est sanctificationis auctor, sanctificavit enim
per suum sanguinem populum, ut dicitur ad Heb. ult. Et ideo hoc
sacrificium etiam est sacramentum. Sed sacrificia veteris legis non
continebant Christum, sed ipsum figurabant, et ideo non dicuntur
sacramenta. Sed ad hoc designandum seorsum erant quaedam sacramenta
in veteri lege, quae erant figurae futurae consecrationis. Quamvis
etiam quibusdam consecrationibus quaedam sacrificia
adiungerentur.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 ad 3"><a name="37989"><span class="ref">[37989] Iª-IIae q. 101 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod etiam sacrificia et sacramenta erant sacra. Sed
quaedam erant quae erant sacra, utpote ad cultum Dei dicata, nec
tamen erant sacrificia nec sacramenta, et ideo retinebant sibi
commune nomen sacrorum.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 ad 4"><a name="37990"><span class="ref">[37990] Iª-IIae q. 101 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod ea quae pertinebant ad conversationem populi colentis
Deum, retinebant sibi commune nomen observantiarum, inquantum a
praemissis deficiebant. Non enim dicebantur sacra, quia non
habebant immediatum respectum ad cultum Dei, sicut tabernaculum et
vasa eius. Sed per quandam consequentiam erant caeremonialia,
inquantum pertinebant ad quandam idoneitatem populi colentis
Deum.</p><p title="I-II q. 101 a. 4 ad 5"><a name="37991"><span class="ref">[37991] Iª-IIae q. 101 a. 4 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod, sicut sacrificia offerebantur in determinato loco
ita etiam offerebantur in determinatis temporibus, unde etiam
solemnitates inter sacra computari videntur. Oblationes autem et
munera computantur cum sacrificiis, quia Deo offerebantur, unde
apostolus dicit, ad Heb. V, <i>omnis pontifex ex hominibus
assumptus, pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum, ut
offerat dona et sacrificia</i>.</p></div></div><div class="q" id="q102"><h2>Quaestio 102</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 102 pr."><a name="37992"><span class="ref">[37992] Iª-IIae q. 102 pr.</span></a> Deinde
considerandum est de causis caeremonialium praeceptorum. Et circa
hoc quaeruntur sex. Primo, utrum praecepta caeremonialia habeant
causam. Secundo, utrum habeant causam litteralem, vel solum
figuralem. Tertio, de causis sacrificiorum. Quarto, de causis
sacramentorum. Quinto, de causis sacrorum. Sexto, de causis
observantiarum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 102 a. 1 arg. 1"><a name="37993"><span class="ref">[37993] Iª-IIae q. 102 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod caeremonialia praecepta non habeant
causam. Quia super illud Ephes. II, legem mandatorum decretis
evacuans, dicit Glossa, <i>idest, evacuans legem veterem quantum ad
carnales observantias, decretis, idest praeceptis evangelicis, quae
ex ratione sunt</i>. Sed si observantiae veteris legis ex ratione
erant, frustra evacuarentur per rationabilia decreta novae legis.
Non ergo caeremoniales observantiae veteris legis habebant aliquam
rationem.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 arg. 2"><a name="37994"><span class="ref">[37994] Iª-IIae q. 102 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
vetus lex successit legi naturae. Sed in lege naturae fuit aliquod
praeceptum quod nullam rationem habebat nisi ut hominis obedientia
probaretur; sicut Augustinus dicit, VIII super Gen. ad Litt., de
prohibitione ligni vitae. Ergo etiam in veteri lege aliqua
praecepta danda erant in quibus hominis obedientia probaretur, quae
de se nullam rationem haberent.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 arg. 3"><a name="37995"><span class="ref">[37995] Iª-IIae q. 102 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
opera hominis dicuntur moralia secundum quod sunt a ratione. Si
igitur caeremonialium praeceptorum sit aliqua ratio, non different
a moralibus praeceptis. Videtur ergo quod caeremonialia praecepta
non habeant aliquam causam, ratio enim praecepti ex aliqua causa
sumitur.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 s. c."><a name="37996"><span class="ref">[37996] Iª-IIae q. 102 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur in Psalmo XVIII, <i>praeceptum domini lucidum,
illuminans oculos</i>. Sed caeremonialia sunt praecepta Dei. Ergo
sunt lucida. Quod non esset nisi haberent rationabilem causam. Ergo
praecepta caeremonialia habent rationabilem causam.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 co."><a name="37997"><span class="ref">[37997] Iª-IIae q. 102 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, cum sapientis sit ordinare, secundum philosophum, in
I Metaphys., ea quae ex divina sapientia procedunt, oportet esse
ordinata, ut apostolus dicit, ad Rom. XIII. Ad hoc autem quod
aliqua sint ordinata, duo requiruntur. Primo quidem, quod aliqua
ordinentur ad debitum finem, qui est principium totius ordinis in
rebus agendis, ea enim quae casu eveniunt praeter intentionem
finis, vel quae non serio fiunt sed ludo, dicimus esse inordinata.
Secundo oportet quod id quod est ad finem, sit proportionatum fini.
Et ex hoc sequitur quod ratio eorum quae sunt ad finem, sumitur ex
fine, sicut ratio dispositionis serrae sumitur ex sectione, quae
est finis eius, ut dicitur in II Physic. Manifestum est autem quod
praecepta caeremonialia, sicut et omnia alia praecepta legis, sunt
ex divina sapientia instituta, unde dicitur Deut. IV, <i>haec est
sapientia vestra et intellectus coram populis</i>. Unde necesse est
dicere quod praecepta caeremonialia sint ordinata ad aliquem finem,
ex quo eorum rationabiles causae assignari possunt.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 ad 1"><a name="37998"><span class="ref">[37998] Iª-IIae q. 102 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod observantiae veteris legis possunt dici sine
ratione quantum ad hoc, quod ipsa facta in sui natura rationem non
habebant, puta quod vestis non conficeretur ex lana et lino.
Poterant tamen habere rationem ex ordine ad aliud, inquantum
scilicet vel aliquid per hoc figurabatur, vel aliquid excludebatur.
Sed decreta novae legis, quae praecipue consistunt in fide et
dilectione Dei, ex ipsa natura actus rationabilia sunt.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 ad 2"><a name="37999"><span class="ref">[37999] Iª-IIae q. 102 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod prohibitio ligni scientiae boni et mali non fuit
propter hoc quod illud lignum esset naturaliter malum, sed tamen
ipsa prohibitio habuit aliquam rationem ex ordine ad aliud,
inquantum scilicet per hoc aliquid figurabatur. Et sic etiam
caeremonialia praecepta veteris legis habent rationem in ordine ad
aliud.</p><p title="I-II q. 102 a. 1 ad 3"><a name="38000"><span class="ref">[38000] Iª-IIae q. 102 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod praecepta moralia secundum suam naturam habent
rationabiles causas, sicut, non occides, non furtum facies. Sed
praecepta caeremonialia habent rationabiles causas ex ordine ad
aliud, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 102 a. 2 arg. 1"><a name="38001"><span class="ref">[38001] Iª-IIae q. 102 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod praecepta caeremonialia non
habeant causam litteralem, sed figuralem tantum. Inter praecepta
enim caeremonialia praecipua erant circumcisio, et immolatio agni
paschalis. Sed utrumque istorum non habebat nisi causam figuralem,
quia utrumque istorum datum est in signum. Dicitur enim Gen. XVII,
<i>circumcidetis carnem praeputii vestri, ut sit in signum foederis
inter me et vos</i>. Et de celebratione phase dicitur Exod. XIII,
<i>erit quasi signum in manu tua, et quasi monumentum ante oculos
tuos</i>. Ergo multo magis alia caeremonialia non habent nisi
causam figuralem.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 arg. 2"><a name="38002"><span class="ref">[38002] Iª-IIae q. 102 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
effectus proportionatur suae causae. Sed omnia caeremonialia sunt
figuralia, ut supra dictum est. Ergo non habent nisi causam
figuralem.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 arg. 3"><a name="38003"><span class="ref">[38003] Iª-IIae q. 102 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
illud quod de se est indifferens utrum sic vel non sic fiat, non
videtur habere aliquam litteralem causam. Sed quaedam sunt in
praeceptis caeremonialibus quae non videntur differre utrum sic vel
sic fiant, sicut est de numero animalium offerendorum, et aliis
huiusmodi particularibus circumstantiis. Ergo praecepta veteris
legis non habent rationem litteralem.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 s. c."><a name="38004"><span class="ref">[38004] Iª-IIae q. 102 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra,
sicut praecepta caeremonialia figurabant Christum, ita etiam
historiae veteris testamenti, dicitur enim I ad Cor. X, quod omnia
in figuram contingebant illis. Sed in historiis veteris testamenti,
praeter intellectum mysticum seu figuralem, est etiam intellectus
litteralis. Ergo etiam praecepta caeremonialia, praeter causas
figurales, habebant etiam causas litterales.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 co."><a name="38005"><span class="ref">[38005] Iª-IIae q. 102 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, ratio eorum quae sunt ad
finem, oportet quod a fine sumatur. Finis autem praeceptorum
caeremonialium est duplex, ordinabatur enim ad cultum Dei pro
tempore illo, et ad figurandum Christum; sicut etiam verba
prophetarum sic respiciebant praesens tempus, quod etiam in figuram
futuri dicebantur, ut Hieronymus dicit, super Osee. Sic igitur
rationes praeceptorum caeremonialium veteris legis dupliciter
accipi possunt. Uno modo, ex ratione cultus divini qui erat pro
tempore illo observandus. Et rationes istae sunt litterales, sive
pertineant ad vitandum idololatriae cultum; sive ad rememoranda
aliqua Dei beneficia; sive ad insinuandam excellentiam divinam; vel
etiam ad designandam dispositionem mentis quae tunc requirebatur in
colentibus Deum. Alio modo possunt eorum rationes assignari
secundum quod ordinantur ad figurandum Christum. Et sic habent
rationes figurales et mysticas, sive accipiantur ex ipso Christo et
Ecclesia, quod pertinet ad allegoriam; sive ad mores populi
Christiani, quod pertinet ad moralitatem; sive ad statum futurae
gloriae, prout in eam introducimur per Christum, quod pertinet ad
anagogiam.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 ad 1"><a name="38006"><span class="ref">[38006] Iª-IIae q. 102 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, sicut intellectus metaphoricae locutionis in
Scripturis est litteralis, quia verba ad hoc proferuntur ut hoc
significent; ita etiam significationes caeremoniarum legis quae
sunt commemorativae beneficiorum Dei propter quae instituta sunt,
vel aliorum huiusmodi quae ad illum statum pertinebant, non
transcendunt ordinem litteralium causarum. Unde quod assignetur
causa celebrationis phase quia est signum liberationis ex Aegypto,
et quod circumcisio est signum pacti quod Deus habuit cum Abraham,
pertinet ad causam litteralem.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 ad 2"><a name="38007"><span class="ref">[38007] Iª-IIae q. 102 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod ratio illa procederet, si caeremonialia praecepta
essent data solum ad figurandum futurum, non autem ad
praesentialiter Deum colendum.</p><p title="I-II q. 102 a. 2 ad 3"><a name="38008"><span class="ref">[38008] Iª-IIae q. 102 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut in legibus humanis dictum est quod in
universali habent rationem, non autem quantum ad particulares
conditiones, sed haec sunt ex arbitrio instituentium; ita etiam
multae particulares determinationes in caeremoniis veteris legis
non habent aliquam causam litteralem, sed solam figuralem; in
communi vero habent etiam causam litteralem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 1"><a name="38009"><span class="ref">[38009] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod non possit conveniens ratio assignari
caeremoniarum quae ad sacrificia pertinent. Ea enim quae in
sacrificium offerebantur, sunt illa quae sunt necessaria ad
sustentandam humanam vitam, sicut animalia quaedam, et panes
quidam. Sed tali sustentamento Deus non indiget; secundum illud
Psalmi XLIX, <i>numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem
hircorum potabo?</i> Ergo inconvenienter huiusmodi sacrificia Deo
offerebantur.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 2"><a name="38010"><span class="ref">[38010] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
in sacrificium divinum non offerebantur nisi de tribus generibus
animalium quadrupedum, scilicet de genere bovum, ovium et caprarum;
et de avibus, communiter quidem turtur et columba; specialiter
autem in emundatione leprosi fiebat sacrificium de passeribus.
Multa autem alia animalia sunt eis nobiliora. Cum igitur omne quod
est optimum Deo sit exhibendum, videtur quod non solum de istis
rebus fuerint Deo sacrificia offerenda.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 3"><a name="38011"><span class="ref">[38011] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut homo a Deo habet dominium volatilium et bestiarum, ita etiam
piscium. Inconvenienter igitur pisces a divino sacrificio
excludebantur.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 4"><a name="38012"><span class="ref">[38012] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea,
indifferenter offerri mandantur turtures et columbae. Sicut igitur
mandantur offerri pulli columbarum, ita etiam pulli turturum.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 5"><a name="38013"><span class="ref">[38013] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 5</span></a> Praeterea,
Deus est auctor vitae non solum hominum, sed etiam animalium; ut
patet per id quod dicitur Gen. I. Mors autem opponitur vitae. Non
ergo debuerunt Deo offerri animalia occisa, sed magis animalia
viventia. Praecipue quia etiam apostolus monet, Rom. XII, <i>ut
exhibeamus nostra corpora hostiam viventem, sanctam, Deo
placentem</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 6"><a name="38014"><span class="ref">[38014] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 6</span></a> Praeterea,
si animalia Deo in sacrificium non offerebantur nisi occisa, nulla
videtur esse differentia qualiter occidantur. Inconvenienter igitur
determinatur modus immolationis, praecipue in avibus, ut patet
Levit. I.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 7"><a name="38015"><span class="ref">[38015] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 7</span></a> Praeterea,
omnis defectus animalis via est ad corruptionem et mortem. Si
igitur animalia occisa Deo offerebantur, inconveniens fuit
prohibere oblationem animalis imperfecti, puta claudi aut caeci,
aut aliter maculosi.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 8"><a name="38016"><span class="ref">[38016] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 8</span></a> Praeterea,
illi qui offerunt hostias Deo, debent de his participare; secundum
illud apostoli, I Cor. X, <i>nonne qui edunt hostias, participes
sunt altaris?</i> Inconvenienter igitur quaedam partes hostiarum
offerentibus subtrahebantur, scilicet sanguis et adeps, et
pectusculum et armus dexter.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 9"><a name="38017"><span class="ref">[38017] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 9</span></a> Praeterea,
sicut holocausta offerebantur in honorem Dei, ita etiam hostiae
pacificae et hostiae pro peccato. Sed nullum animal feminini sexus
offerebatur Deo in holocaustum, fiebant tamen holocausta tam de
quadrupedibus quam de avibus. Ergo inconvenienter in hostiis
pacificis et pro peccato offerebantur animalia feminini sexus; et
tamen in hostiis pacificis non offerebantur aves.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 10"><a name="38018"><span class="ref">[38018] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 10</span></a>
Praeterea, omnes hostiae pacificae unius generis esse videntur. Non
ergo debuit poni ista differentia, quod quorundam pacificorum
carnes non possent vesci in crastino, quorundam autem possent, ut
mandatur Levit. VII.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 11"><a name="38019"><span class="ref">[38019] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 11</span></a>
Praeterea, omnia peccata in hoc conveniunt quod a Deo avertunt.
Ergo pro omnibus peccatis, in Dei reconciliationem, unum genus
sacrificii debuit offerri.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 12"><a name="38020"><span class="ref">[38020] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 12</span></a>
Praeterea, omnia animalia quae offerebantur in sacrificium, uno
modo offerebantur, scilicet occisa. Non videtur ergo conveniens
quod de terrae nascentibus diversimode fiebat oblatio, nunc enim
offerebantur spicae, nunc simila, nunc panis, quandoque quidem
coctus in clibano, quandoque in sartagine, quandoque in
craticula.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 13"><a name="38021"><span class="ref">[38021] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 13</span></a>
Praeterea, omnia quae in usum nostrum veniunt, a Deo recognoscere
debemus. Inconvenienter ergo praeter animalia, solum haec Deo
offerebantur, panis, vinum, oleum, thus et sal.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 arg. 14"><a name="38022"><span class="ref">[38022] Iª-IIae q. 102 a. 3 arg. 14</span></a>
Praeterea, sacrificia corporalia exprimunt interius sacrificium
cordis, quo homo spiritum suum offert Deo. Sed in interiori
sacrificio plus est de dulcedine, quam repraesentat mel, quam de
mordacitate, quam repraesentat sal, dicitur enim Eccli. XXIV,
<i>spiritus meus super mel dulcis</i>. Ergo inconvenienter
prohibebatur in sacrificio apponi mel et fermentum, quod etiam
facit panem sapidum; et praecipiebatur ibi apponi sal, quod est
mordicativum, et thus, quod habet saporem amarum. Videtur ergo quod
ea quae pertinent ad caeremonias sacrificiorum, non habeant
rationabilem causam.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 s. c."><a name="38023"><span class="ref">[38023] Iª-IIae q. 102 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Levit. I, <i>oblata omnia adolebit sacerdos super
altare in holocaustum et odorem suavissimum domino</i>. Sed sicut
dicitur Sap. VII, <i>neminem diligit Deus nisi qui cum sapientia
inhabitat</i>, ex quo potest accipi quod quidquid est Deo acceptum,
est cum sapientia. Ergo illae caeremoniae sacrificiorum cum
sapientia erant, velut habentes rationabiles causas.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 co."><a name="38024"><span class="ref">[38024] Iª-IIae q. 102 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, caeremoniae veteris legis
duplicem causam habebant, unam scilicet litteralem, secundum quod
ordinabantur ad cultum Dei; aliam vero figuralem, sive mysticam,
secundum quod ordinabantur ad figurandum Christum. Et ex utraque
parte potest convenienter assignari causa caeremoniarum quae ad
sacrificia pertinebant. Secundum enim quod sacrificia ordinabantur
ad cultum Dei, causa sacrificiorum dupliciter accipi potest. Uno
modo, secundum quod per sacrificia repraesentabatur ordinatio
mentis in Deum, ad quam excitabatur sacrificium offerens. Ad rectam
autem ordinationem mentis in Deum pertinet quod omnia quae homo
habet, recognoscat a Deo tanquam a primo principio, et ordinet in
Deum tanquam in ultimum finem. Et hoc repraesentabatur in
oblationibus et sacrificiis, secundum quod homo ex rebus suis,
quasi in recognitionem quod haberet ea a Deo, in honorem Dei ea
offerebat; secundum quod dixit David, I Paral. XXIX, <i>tua sunt
omnia; et quae de manu tua accepimus, dedimus tibi</i>. Et ideo in
oblatione sacrificiorum protestabatur homo quod Deus esset primum
principium creationis rerum et ultimus finis, ad quem essent omnia
referenda. Et quia pertinet ad rectam ordinationem mentis in Deum
ut mens humana non recognoscat alium primum auctorem rerum nisi
solum Deum, neque in aliquo alio finem suum constituat; propter hoc
prohibebatur in lege offerre sacrificium alicui alteri nisi Deo,
secundum illud Exod. XXII, <i>qui immolat diis, occidetur, praeter
domino soli</i>. Et ideo de causa caeremoniarum circa sacrificia
potest assignari ratio alio modo, ex hoc quod per huiusmodi homines
retrahebantur a sacrificiis idolorum. Unde etiam praecepta de
sacrificiis non fuerunt data populo Iudaeorum nisi postquam
declinavit ad idololatriam, adorando vitulum conflatilem, quasi
huiusmodi sacrificia sint instituta ut populus ad sacrificandum
promptus, huiusmodi sacrificia magis Deo quam idolis offerret. Unde
dicitur Ierem. VII, <i>non sum locutus cum patribus vestris, et non
praecepi eis, in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo
holocautomatum et victimarum</i>. Inter omnia autem dona quae Deus
humano generi iam per peccatum lapso dedit, praecipuum est quod
dedit filium suum, unde dicitur Ioan. III, <i>sic Deus dilexit
mundum ut filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in
ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam</i>. Et ideo potissimum
sacrificium est quo ipse Christus seipsum obtulit Deo in odorem
suavitatis, ut dicitur ad Ephes. V. Et propter hoc omnia alia
sacrificia offerebantur in veteri lege ut hoc unum singulare et
praecipuum sacrificium figuraretur, tanquam perfectum per
imperfecta. Unde apostolus dicit, ad Heb. X, quod <i>sacerdos
veteris legis easdem saepe offerebat hostias, quae nunquam possunt
auferre peccata, Christus autem pro peccatis obtulit unam in
sempiternum</i>. Et quia ex figurato sumitur ratio figurae, ideo
rationes sacrificiorum figuralium veteris legis sunt sumendae ex
vero sacrificio Christi.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 1"><a name="38025"><span class="ref">[38025] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod Deus non volebat huiusmodi sacrificia sibi
offerri propter ipsas res quae offerebantur, quasi eis indigeret,
unde dicitur Isaiae I, <i>holocausta arietum, et adipem pinguium,
et sanguinem vitulorum et hircorum et agnorum, nolui</i>. Sed
volebat ea sibi offerri, ut supra dictum est, tum ad excludendam
idololatriam; tum ad significandum debitum ordinem mentis humanae
in Deum; tum etiam ad figurandum mysterium redemptionis humanae
factae per Christum.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 2"><a name="38026"><span class="ref">[38026] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod quantum ad omnia praedicta, conveniens ratio fuit
quare ista animalia offerebantur Deo in sacrificium, et non alia.
Primo quidem, ad excludendum idololatriam. Quia omnia alia animalia
offerebant idololatrae diis suis, vel eis ad maleficia utebantur,
ista autem animalia apud Aegyptios, cum quibus conversati erant,
abominabilia erant ad occidendum, unde ea non offerebant in
sacrificium diis suis; unde dicitur Exod. VIII, <i>abominationes
Aegyptiorum immolabimus domino Deo nostro</i>. Oves enim colebant;
hircos venerabantur, quia in eorum figura Daemones apparebant;
bobus autem utebantur ad agriculturam, quam inter res sacras
habebant. Secundo, hoc conveniens erat ad praedictam ordinationem
mentis in Deum. Et hoc dupliciter. Primo quidem, quia huiusmodi
animalia maxime sunt per quae sustentatur humana vita, et cum hoc
mundissima sunt, et mundissimum habent nutrimentum. Alia vero
animalia vel sunt silvestria, et non sunt communiter hominum usui
deputata, vel, si sunt domestica, immundum habent nutrimentum, ut
porcus et gallina; solum autem id quod est purum, Deo est
attribuendum. Huiusmodi autem aves specialiter offerebantur, quia
habentur in copia in terra promissionis. Secundo, quia per
immolationem huiusmodi animalium puritas mentis designatur. Quia,
ut dicitur in Glossa Levit. I, <i>vitulum offerimus, cum carnis
superbiam vincimus; agnum, cum irrationales motus corrigimus;
haedum, cum lasciviam superamus; turturem, dum castitatem servamus;
panes azymos, cum in azymis sinceritatis epulamur</i>. In columba
vero manifestum est quod significatur caritas et simplicitas
mentis. Tertio vero, conveniens fuit haec animalia offerri in
figuram Christi. Quia, ut in eadem Glossa dicitur, <i>Christus in
vitulo offertur, propter virtutem crucis; in agno, propter
innocentiam; in ariete, propter principatum; in hirco, propter
similitudinem carnis peccati. In turture et columba duarum
naturarum coniunctio monstrabatur</i>, vel in turture castitas, in
columba caritas significatur. <i>In similagine aspersio credentium
per aquam Baptismi figurabatur</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 3"><a name="38027"><span class="ref">[38027] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod pisces, quia in aquis vivunt, magis sunt alieni ab
homine quam alia animalia, quae vivunt in aere, sicut et homo. Et
iterum pisces, ex aqua extracti, statim moriuntur, unde non
poterant in templo offerri, sicut alia animalia.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 4"><a name="38028"><span class="ref">[38028] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod in turturibus meliores sunt maiores quam pulli; in
columbis autem e converso. Et ideo, ut Rabbi Moyses dicit,
mandantur offerri turtures et pulli columbarum, quia omne quod est
optimum, Deo est attribuendum.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 5"><a name="38029"><span class="ref">[38029] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod animalia in sacrificium oblata occidebantur, quia
veniunt in usum hominis occisa, secundum quod a Deo dantur homini
ad esum. Et ideo etiam igni cremabantur, quia per ignem decocta
fiunt apta humano usui. Similiter etiam per occisionem animalium
significatur destructio peccatorum. Et quod homines erant digni
occisione pro peccatis suis, ac si illa animalia loco eorum
occiderentur, ad significandum expiationem peccatorum. Per
occisionem etiam huiusmodi animalium significabatur occisio
Christi.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 6"><a name="38030"><span class="ref">[38030] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod specialis modus occidendi animalia immolata
determinabatur in lege ad excludendum alios modos, quibus
idololatrae animalia idolis immolabant. Vel etiam, ut Rabbi Moyses
dicit, <i>lex elegit genus occisionis quo animalia minus
affligebantur occisa</i>. Per quod excludebatur etiam
immisericordia offerentium, et deterioratio animalium
occisorum.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 7"><a name="38031"><span class="ref">[38031] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod, quia animalia maculosa solent haberi contemptui
etiam apud homines, ideo prohibitum est ne Deo in sacrificium
offerrentur, propter quod etiam prohibitum erat <i>ne mercedem
prostibuli, aut pretium canis, in domum Dei offerrent</i>. Et eadem
etiam ratione non offerebant animalia ante septimum diem, quia
talia animalia erant quasi abortiva, nondum plene consistentia,
propter teneritudinem.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 8"><a name="38032"><span class="ref">[38032] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 8</span></a> Ad octavum
dicendum quod triplex erat sacrificiorum genus. Quoddam erat quod
totum comburebatur, et hoc dicebatur holocaustum, quasi totum
incensum. Huiusmodi enim sacrificium offerebatur Deo specialiter ad
reverentiam maiestatis ipsius, et amorem bonitatis eius, et
conveniebat perfectionis statui in impletione consiliorum. Et ideo
totum comburebatur, ut sicut totum animal, resolutum in vaporem,
sursum ascendebat, ita etiam significaretur totum hominem, et omnia
quae ipsius sunt, Dei dominio esse subiecta, et ei esse offerenda.
Aliud autem erat sacrificium pro peccato, quod offerebatur Deo ex
necessitate remissionis peccati, et conveniebat statui poenitentium
in satisfactione peccatorum. Quod dividebatur in duas partes, nam
una pars eius comburebatur, alia vero cedebat in usum sacerdotum;
ad significandum quod expiatio peccatorum fit a Deo per ministerium
sacerdotum. Nisi quando offerebatur sacrificium pro peccato totius
populi, vel specialiter pro peccato sacerdotis, tunc enim totum
comburebatur. Non enim debebant in usum sacerdotum venire ea quae
pro peccato eorum offerebantur, ut nihil peccati in eis remaneret.
Et quia hoc non esset satisfactio pro peccato, si enim cederet in
usum eorum pro quorum peccatis offerebatur, idem esse videretur ac
si non offerrent. Tertium vero sacrificium vocabatur hostia
pacifica, quae offerebatur Deo vel pro gratiarum actione, vel pro
salute et prosperitate offerentium, ex debito beneficii vel accepti
vel accipiendi, et convenit statui proficientium in impletione
mandatorum. Et ista dividebantur in tres partes, nam una pars
incendebatur ad honorem Dei, alia pars cedebat in usum sacerdotum,
tertia vero pars in usum offerentium; ad significandum quod salus
hominis procedit a Deo, dirigentibus ministris Dei, et
cooperantibus ipsis hominibus qui salvantur. Hoc autem generaliter
observabatur, quod sanguis et adeps non veniebant neque in usum
sacerdotum, neque in usum offerentium, sed sanguis effundebatur ad
crepidinem altaris, in honorem Dei; adeps vero adurebatur in igne.
Cuius ratio una quidem fuit ad excludendam idololatriam.
Idololatrae enim bibebant de sanguine victimarum, et comedebant
adipes; secundum illud Deut. XXXII, <i>de quorum victimis
comedebant adipes, et bibebant vinum libaminum</i>. Secunda ratio
est ad informationem humanae vitae. Prohibebatur enim eis usus
sanguinis, ad hoc quod horrerent humani sanguinis effusionem, unde
dicitur Gen. IX, <i>carnem cum sanguine non comedetis, sanguinem
enim animarum vestrarum requiram</i>. Esus vero adipum prohibebatur
eis ad vitandam lasciviam, unde dicitur Ezech. XXXIV, <i>quod
crassum erat, occidebatis</i>. Tertia ratio est propter reverentiam
divinam. Quia sanguis est maxime necessarius ad vitam, ratione
cuius dicitur anima esse in sanguine, adeps autem abundantiam
nutrimenti demonstrat. Et ideo ut ostenderetur quod a Deo nobis est
et vita et omnis bonorum sufficientia, ad honorem Dei effundebatur
sanguis, et adurebatur adeps. Quarta ratio est quia per hoc
figurabatur effusio sanguinis Christi, et pinguedo caritatis eius,
per quam se obtulit Deo pro nobis. De hostiis autem pacificis in
usum sacerdotis cedebat pectusculum et armus dexter, ad excludendum
quandam divinationis speciem quae vocatur spatulamantia, quia
scilicet in spatulis animalium immolatorum divinabant, et similiter
in osse pectoris. Et ideo ista offerentibus subtrahebantur. Per hoc
etiam significabatur quod sacerdoti erat necessaria sapientia
cordis ad instruendum populum, quod significabatur per pectus, quod
est tegumentum cordis; et etiam fortitudo ad sustentandum defectus,
quae significatur per armum dextrum.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 9"><a name="38033"><span class="ref">[38033] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 9</span></a> Ad nonum
dicendum quod, quia holocaustum erat perfectissimum inter
sacrificia, ideo non offerebatur in holocaustum nisi masculus, nam
femina est animal imperfectum. Oblatio autem turturum et columbarum
erat propter paupertatem offerentium, qui maiora animalia offerre
non poterant. Et quia hostiae pacificae gratis offerebantur, et
nullus eas offerre cogebatur nisi spontaneus; ideo huiusmodi aves
non offerebantur inter hostias pacificas, sed inter holocausta et
hostias pro peccato, quas quandoque oportebat offerre. Aves etiam
huiusmodi, propter altitudinem volatus, congruunt perfectioni
holocaustorum, et etiam hostiis pro peccato, quia habent gemitum
pro cantu.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 10"><a name="38034"><span class="ref">[38034] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 10</span></a> Ad decimum
dicendum quod inter omnia sacrificia holocaustum erat praecipuum,
quia totum comburebatur in honorem Dei, et nihil ex eo comedebatur.
Secundum vero locum in sanctitate tenebat hostia pro peccato, quae
comedebatur solum in atrio a sacerdotibus, et in ipsa die
sacrificii. Tertium vero gradum tenebant hostiae pacificae pro
gratiarum actione, quae comedebantur ipso die, sed ubique in
Ierusalem. Quartum vero locum tenebant hostiae pacificae ex voto,
quarum carnes poterant etiam in crastino comedi. Et est ratio huius
ordinis quia maxime obligatur homo Deo propter eius maiestatem,
secundo, propter offensam commissam; tertio, propter beneficia iam
suscepta; quarto, propter beneficia sperata.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 11"><a name="38035"><span class="ref">[38035] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 11</span></a> Ad
undecimum dicendum quod peccata aggravantur ex statu peccantis, ut
supra dictum est. Et ideo alia hostia mandatur offerri pro peccato
sacerdotis et principis, vel alterius privatae personae. Est autem
attendendum, ut Rabbi Moyses dicit, quod <i>quanto gravius erat
peccatum, tanto vilior species animalis offerebatur pro eo. Unde
capra, quod est vilissimum animal, offerebatur pro idololatria,
quod est gravissimum peccatum; pro ignorantia vero sacerdotis
offerebatur vitulus; pro negligentia autem principis,
hircus</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 12"><a name="38036"><span class="ref">[38036] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 12</span></a> Ad
duodecimum dicendum quod lex in sacrificiis providere voluit
paupertati offerentium, ut qui non posset habere animal quadrupes,
saltem offerret avem; quam qui habere non posset, saltem offerret
panem; et si hunc habere non posset, saltem offerret farinam vel
spicas. Causa vero figuralis est quia panis significat Christum,
qui est panis vivus, ut dicitur Ioan. VI. Qui quidem erat sicut in
spica, pro statu legis naturae, in fide patrum; erat autem sicut
simila in doctrina legis prophetarum; erat autem sicut panis
formatus post humanitatem assumptam; coctus igne, idest formatus
spiritu sancto in clibano uteri virginalis; qui etiam fuit coctus
in sartagine, per labores quos in mundo sustinebat; in cruce vero
quasi in craticula adustus.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 13"><a name="38037"><span class="ref">[38037] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 13</span></a> Ad
decimumtertium dicendum quod ea quae in usum hominis veniunt de
terrae nascentibus, vel sunt in cibum, et de eis offerebatur panis.
Vel sunt in potum, et de his offerebatur vinum. Vel sunt in
condimentum, et de his offerebatur oleum et sal. Vel sunt in
medicamentum, et de his offerebatur thus, quod est aromaticum et
consolidativum. Per panem autem figuratur caro Christi; per vinum
autem sanguis eius, per quem redempti sumus; oleum figurat gratiam
Christi; sal scientiam; thus orationem.</p><p title="I-II q. 102 a. 3 ad 14"><a name="38038"><span class="ref">[38038] Iª-IIae q. 102 a. 3 ad 14</span></a> Ad
decimumquartum dicendum quod mel non offerebatur in sacrificiis
Dei, tum quia consueverat offerri in sacrificiis idolorum. Tum
etiam ad excludendam omnem carnalem dulcedinem et voluptatem ab his
qui Deo sacrificare intendunt. Fermentum vero non offerebatur, ad
excludendam corruptionem. Et forte etiam in sacrificiis idolorum
solitum erat offerri. Sal autem offerebatur, quia impedit
corruptionem putredinis, sacrificia autem Dei debent esse
incorrupta. Et etiam quia in sale significatur discretio
sapientiae; vel etiam mortificatio carnis. Thus autem offerebatur
ad designandam devotionem mentis, quae est necessaria offerentibus;
et etiam ad designandum odorem bonae famae, nam thus et pingue est,
et odoriferum. Et quia sacrificium zelotypiae non procedebat ex
devotione, sed magis ex suspicione, ideo in eo non offerebatur
thus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 1"><a name="38039"><span class="ref">[38039] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod caeremoniarum veteris legis quae ad
sacra pertinent sufficiens ratio assignari non possit. Dicit enim
Paulus, Act. XVII, <i>Deus, qui fecit mundum et omnia quae in eo
sunt, hic, caeli et terrae cum sit dominus, non in manufactis
templis habitat</i>. Inconvenienter igitur ad cultum Dei
tabernaculum, vel templum, in lege veteri est institutum.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 2"><a name="38040"><span class="ref">[38040] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
status veteris legis non fuit immutatus nisi per Christum. Sed
tabernaculum designabat statum veteris legis. Non ergo debuit
mutari per aedificationem alicuius templi.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 3"><a name="38041"><span class="ref">[38041] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
divina lex praecipue etiam debet homines inducere ad divinum
cultum. Sed ad augmentum divini cultus pertinet quod fiant multa
altaria et multa templa, sicut patet in nova lege. Ergo videtur
quod etiam in veteri lege non debuit esse solum unum templum aut
unum tabernaculum sed multa.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 4"><a name="38042"><span class="ref">[38042] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea,
tabernaculum, seu templum, ad cultum Dei ordinabatur. Sed in Deo
praecipue oportet venerari unitatem et simplicitatem. Non videtur
igitur fuisse conveniens ut tabernaculum, seu templum, per quaedam
vela distingueretur.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 5"><a name="38043"><span class="ref">[38043] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 5</span></a> Praeterea,
virtus primi moventis, qui est Deus, primo apparet in parte
orientis, a qua parte incipit primus motus. Sed tabernaculum fuit
institutum ad Dei adorationem. Ergo debebat esse dispositum magis
versus orientem quam versus occidentem.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 6"><a name="38044"><span class="ref">[38044] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 6</span></a> Praeterea,
Exod. XX, dominus praecepit ut <i>non facerent sculptile, neque
aliquam similitudinem</i>. Inconvenienter igitur in tabernaculo,
vel in templo, fuerunt sculptae imagines Cherubim. Similiter etiam
et arca, et propitiatorium, et candelabrum, et mensa, et duplex
altare, sine rationabili causa ibi fuisse videntur.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 7"><a name="38045"><span class="ref">[38045] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 7</span></a> Praeterea,
dominus praecepit, Exod. XX, altare de terra facietis mihi. Et
iterum, non ascendes ad altare meum per gradus. Inconvenienter
igitur mandatur postmodum altare fieri de lignis auro vel aere
contextis; et tantae altitudinis ut ad illud nisi per gradus
ascendi non posset. Dicitur enim Exod. XXVII, <i>facies et altare
de lignis setim, quod habebit quinque cubitos in longitudine, et
totidem in latitudine, et tres cubitos in altitudine; et operies
illud aere</i>. Et Exod. XXX dicitur, <i>facies altare ad adolendum
thymiamata, de lignis setim, vestiesque illud auro
purissimo</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 8"><a name="38046"><span class="ref">[38046] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 8</span></a> Praeterea,
in operibus Dei nihil debet esse superfluum, quia nec in operibus
naturae aliquid superfluum invenitur. Sed uni tabernaculo, vel
domui, sufficit unum operimentum. Inconvenienter igitur tabernaculo
fuerunt apposita multa tegumenta, scilicet cortinae, saga cilicina,
pelles arietum rubricatae, et pelles hyacintinae.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 9"><a name="38047"><span class="ref">[38047] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 9</span></a> Praeterea,
consecratio exterior interiorem sanctitatem significat, cuius
subiectum est anima. Inconvenienter igitur tabernaculum et eius
vasa consecrabantur, cum essent quaedam corpora inanimata.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 arg. 10"><a name="38048"><span class="ref">[38048] Iª-IIae q. 102 a. 4 arg. 10</span></a>
Praeterea, in Psalmo XXXIII dicitur, <i>benedicam dominum in omni
tempore, semper laus eius in ore meo</i>. Sed solemnitates
instituuntur ad laudandum Deum. Non ergo fuit conveniens ut aliqui
certi dies statuerentur ad solemnitates peragendas. Sic igitur
videtur quod caeremoniae sacrorum convenientes causas non
haberent.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 s. c."><a name="38049"><span class="ref">[38049] Iª-IIae q. 102 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Heb. VIII, quod <i>illi qui offerunt
secundum legem munera, exemplari et umbrae deserviunt caelestium,
sicut responsum est Moysi, cum consummaret tabernaculum, vide,
inquit, omnia facito secundum exemplar quod tibi in monte
monstratum est</i>. Sed valde rationabile est quod imaginem
caelestium repraesentat. Ergo caeremoniae sacrorum rationabilem
causam habebant.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 co."><a name="38050"><span class="ref">[38050] Iª-IIae q. 102 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod totus exterior cultus Dei ad hoc praecipue ordinatur
ut homines Deum in reverentia habeant. Habet autem hoc humanus
affectus, ut ea quae communia sunt, et non distincta ab aliis,
minus revereatur; ea vero quae habent aliquam excellentiae
discretionem ab aliis, magis admiretur et revereatur. Et inde etiam
hominum consuetudo inolevit ut reges et principes, quos oportet in
reverentia haberi a subditis, et pretiosioribus vestibus ornentur,
et etiam ampliores et pulchriores habitationes possideant. Et
propter hoc oportuit ut aliqua specialia tempora, et speciale
habitaculum, et specialia vasa, et speciales ministri ad cultum Dei
ordinarentur, ut per hoc animi hominum ad maiorem Dei reverentiam
adducerentur. Similiter etiam status veteris legis, sicut dictum
est, institutus erat ad figurandum mysterium Christi. Oportet autem
esse aliquid determinatum id per quod aliud figurari debet, ut
scilicet eius aliquam similitudinem repraesentet. Et ideo etiam
oportuit aliqua specialia observari in his quae pertinent ad cultum
Dei.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 1"><a name="38051"><span class="ref">[38051] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod cultus Dei duo respicit, scilicet Deum, qui
colitur; et homines colentes. Ipse igitur Deus, qui colitur, nullo
corporali loco clauditur, unde propter ipsum non oportuit
tabernaculum fieri, aut templum. Sed homines ipsum colentes
corporales sunt, et propter eos oportuit speciale tabernaculum, vel
templum, institui ad cultum Dei, propter duo. Primo quidem, ut ad
huiusmodi locum convenientes cum hac cogitatione quod deputaretur
ad colendum Deum, cum maiori reverentia accederent. Secundo, ut per
dispositionem talis templi, vel tabernaculi, significarentur aliqua
pertinentia ad excellentiam divinitatis vel humanitatis Christi. Et
hoc est quod Salomon dicit, III Reg. VIII, <i>si caelum et caeli
caelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec, quam
aedificavi tibi? Et</i> postea subdit, <i>sint oculi tui aperti
super domum hanc, de qua dixisti, erit nomen meum ibi; ut exaudias
deprecationem servi tui et populi tui Israel</i>. Ex quo patet quod
domus sanctuarii non est instituta ad hoc quod Deum capiat, quasi
localiter inhabitantem; sed ad hoc quod nomen Dei habitet ibi,
idest ut notitia Dei ibi manifestetur per aliqua quae ibi fiebant
vel dicebantur; et quod, propter reverentiam loci, orationes
fierent ibi magis exaudibiles ex devotione orantium.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 2"><a name="38052"><span class="ref">[38052] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod status veteris legis non fuit immutatus ante Christum
quantum ad impletionem legis, quae facta est solum per Christum,
est tamen immutatus quantum ad conditionem populi qui erat sub
lege. Nam primo populus fuit in deserto, non habens certam
mansionem; postmodum autem habuerunt varia bella cum finitimis
gentibus; ultimo autem, tempore David et Salomonis, populus ille
habuit quietissimum statum. Et tunc primo aedificatum fuit templum,
in loco quem designaverat Abraham, ex divina demonstratione, ad
immolandum. Dicitur enim Gen. XXII, quod dominus mandavit Abrahae
ut offerret filium suum <i>in holocaustum super unum montium quem
monstravero tibi</i>. Et postea dicit quod appellavit nomen illius
loci, <i>dominus videt</i>, quasi secundum Dei praevisionem esset
locus ille electus ad cultum divinum. Propter quod dicitur Deut.
XII, <i>ad locum quem elegerit dominus Deus vester, venietis, et
offeretis holocausta et victimas vestras</i>. Locus autem ille
designari non debuit per aedificationem templi ante tempus
praedictum, propter tres rationes, quas Rabbi Moyses assignat.
Prima est ne gentes appropriarent sibi locum illum. Secunda est ne
gentes ipsum destruerent. Tertia vero ratio est ne quaelibet tribus
vellet habere locum illum in sorte sua, et propter hoc orirentur
lites et iurgia. Et ideo non fuit aedificatum templum donec
haberent regem, per quem posset huiusmodi iurgium compesci. Antea
vero ad cultum Dei erat ordinatum tabernaculum portatile per
diversa loca, quasi nondum existente determinato loco divini
cultus. Et haec est ratio litteralis diversitatis tabernaculi et
templi. Ratio autem figuralis esse potest quia per haec duo
significatur duplex status. Per tabernaculum enim, quod est
mutabile, significatur status praesentis vitae mutabilis. Per
templum vero, quod erat fixum et stans, significatur status futurae
vitae, quae omnino invariabilis est. Et propter hoc in
aedificatione templi dicitur quod non est auditus sonitus mallei
vel securis, ad significandum quod omnis perturbationis tumultus
longe erit a statu futuro. Vel per tabernaculum significatur status
veteris legis, per templum autem a Salomone constructum, status
novae legis. Unde ad constructionem tabernaculi soli Iudaei sunt
operati, ad aedificationem vero templi cooperati sunt etiam
gentiles, scilicet Tyrii et Sidonii.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 3"><a name="38053"><span class="ref">[38053] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod ratio unitatis templi, vel tabernaculi, potest esse
et litteralis, et figuralis. Litteralis quidem est ratio ad
exclusionem idololatriae. Quia gentiles diversis diis diversa
templa constituebant, et ideo, ut firmaretur in animis hominum
fides unitatis divinae, voluit Deus ut in uno loco tantum sibi
sacrificium offerretur. Et iterum ut per hoc ostenderet quod
corporalis cultus non propter se erat ei acceptus. Et ideo
compescebantur ne passim et ubique sacrificia offerrent. Sed cultus
novae legis, in cuius sacrificio spiritualis gratia continetur, est
secundum se Deo acceptus. Et ideo multiplicatio altarium et
templorum acceptatur in nova lege. Quantum vero ad ea quae
pertinebant ad spiritualem cultum Dei, qui consistit in doctrina
legis et prophetarum, erant etiam in veteri lege diversa loca
deputata in quibus conveniebant ad laudem Dei, quae dicebantur
synagogae, sicut et nunc dicuntur Ecclesiae, in quibus populus
Christianus ad laudem Dei congregatur. Et sic Ecclesia nostra
succedit in locum et templi et synagogae, quia ipsum sacrificium
Ecclesiae spirituale est; unde non distinguitur apud nos locus
sacrificii a loco doctrinae. Ratio autem figuralis esse potest quia
per hoc significatur unitas Ecclesiae, vel militantis vel
triumphantis.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 4"><a name="38054"><span class="ref">[38054] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, sicut in unitate templi, vel tabernaculi,
repraesentabatur unitas Dei, vel unitas Ecclesiae; ita etiam in
distinctione tabernaculi, vel templi, repraesentabatur distinctio
eorum quae Deo sunt subiecta, ex quibus in Dei venerationem
consurgimus. Distinguebatur autem tabernaculum in duas partes, in
unam quae vocabatur sancta sanctorum, quae erat Occidentalis; et
aliam quae vocabatur sancta, quae erat ad orientem. Et iterum ante
tabernaculum erat atrium. Haec igitur distinctio duplicem habet
rationem. Unam quidem, secundum quod tabernaculum ordinatur ad
cultum Dei. Sic enim diversae partes mundi in distinctione
tabernaculi figurantur. Nam pars illa quae sancta sanctorum
dicitur, figurabat saeculum altius, quod est spiritualium
substantiarum, pars vero illa quae dicitur sancta, exprimebat
mundum corporalem. Et ideo sancta a sanctis sanctorum
distinguebantur quodam velo, quod quatuor coloribus erat
distinctum, per quos quatuor elementa designantur, scilicet bysso,
per quod designatur terra, quia byssus, idest linum, de terra
nascitur; purpura, per quam significatur aqua, fiebat enim
purpureus color ex quibusdam conchis quae inveniuntur in mari;
hyacintho, per quem significatur aer, quia habet aereum colorem; et
cocco bis tincto, per quem designatur ignis. Et hoc ideo quia
materia quatuor elementorum est impedimentum per quod velantur
nobis incorporales substantiae. Et ideo in interius tabernaculum,
idest in sancta sanctorum, solus summus sacerdos, et semel in anno,
introibat, ut designaretur quod haec est finalis perfectio hominis,
ut ad illud saeculum introducatur. In tabernaculum vero exterius,
idest in sancta, introibant sacerdotes quotidie, non autem populus,
qui solum ad atrium accedebat, quia ipsa corpora populus percipere
potest; ad interiores autem eorum rationes soli sapientes per
considerationem attingere possunt. Secundum vero rationem
figuralem, per exterius tabernaculum, quod dicitur sancta,
significatur status veteris legis, ut apostolus dicit, ad Heb. IX,
quia ad illud tabernaculum <i>semper introibant sacerdotes
sacrificiorum officia consummantes</i>. Per interius vero
tabernaculum, quod dicitur sancta sanctorum, significatur vel
caelestis gloria, vel etiam status spiritualis novae legis, qui est
quaedam inchoatio futurae gloriae. In quem statum nos Christus
introduxit, quod figurabatur per hoc quod summus sacerdos, semel in
anno, solus in sancta sanctorum intrabat. Velum autem figurabat
spiritualium occultationem sacrificiorum in veteribus sacrificiis.
Quod velum quatuor coloribus erat ornatum, bysso quidem, ad
designandam carnis puritatem; purpura autem, ad figurandum
passiones quas sancti sustinuerunt pro Deo; cocco bis tincto, ad
significandum caritatem geminam Dei et proximi; hyacintho autem
significabatur caelestis meditatio. Ad statum autem veteris legis
aliter se habebat populus, et aliter sacerdotes. Nam populus ipsa
corporalia sacrificia considerabat, quae in atrio offerebantur.
Sacerdotes vero rationem sacrificiorum considerabant, habentes
fidem magis explicitam de mysteriis Christi. Et ideo intrabant in
exterius tabernaculum. Quod etiam quodam velo distinguebatur ab
atrio, quia quaedam erant velata populo circa mysterium Christi,
quae sacerdotibus erant nota. Non tamen erant eis plene revelata,
sicut postea in novo testamento, ut habetur Ephes. III.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 5"><a name="38055"><span class="ref">[38055] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod adoratio ad occidentem fuit introducta in lege ad
excludendam idololatriam, nam omnes gentiles, in reverentiam solis,
adorabant ad orientem; unde dicitur Ezech. VIII, quod <i>quidam
habebant dorsa contra templum domini et facies ad orientem, et
adorabant ad ortum solis</i>. Unde ad hoc excludendum, tabernaculum
habebat sancta sanctorum ad occidentem, ut versus occidentem
adorarent. Ratio etiam figuralis esse potest quia totus status
prioris tabernaculi ordinabatur ad figurandum mortem Christi, quae
significatur per occasum; secundum illud Psalmi LXVII, <i>qui
ascendit super occasum, dominus nomen illi</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 6"><a name="38056"><span class="ref">[38056] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod eorum quae in tabernaculo continebantur, ratio reddi
potest et litteralis et figuralis. Litteralis quidem, per
relationem ad cultum divinum. Et quia dictum est quod per
tabernaculum interius, quod dicebatur sancta sanctorum,
significabatur saeculum altius spiritualium substantiarum, ideo in
illo tabernaculo tria continebantur. Scilicet arca testamenti, in
qua erat urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat,
et tabulae in quibus erant scripta decem praecepta legis. Haec
autem arca sita erat inter duos Cherubim, qui se mutuis vultibus
respiciebant. Et super arcam erat quaedam tabula, quae dicebatur
propitiatorium, super alas Cherubim, quasi ab ipsis Cherubim
portaretur, ac si imaginaretur quod illa tabula esset sedes Dei.
Unde et propitiatorium dicebatur, quasi exinde populo
propitiaretur, ad preces summi sacerdotis. Et ideo quasi portabatur
a Cherubim, quasi Deo obsequentibus, arca vero testamenti erat
quasi scabellum sedentis supra propitiatorium. Per haec autem tria
designantur tria quae sunt in illo altiori saeculo. Scilicet Deus,
qui super omnia est, et incomprehensibilis omni creaturae. Et
propter hoc nulla similitudo eius ponebatur, ad repraesentandam
eius invisibilitatem. Sed ponebatur quaedam figura sedis eius, quia
scilicet creatura comprehensibilis est, quae est subiecta Deo,
sicut sedes sedenti. Sunt etiam in illo altiori saeculo spirituales
substantiae, quae Angeli dicuntur. Et hi significantur per duos
Cherubim; mutuo se respicientes, ad designandam concordiam eorum ad
invicem, secundum illud Iob XXV, qui facit concordiam in
sublimibus. Et propter hoc etiam non fuit unus tantum Cherubim, ut
designaretur multitudo caelestium spirituum, et excluderetur cultus
eorum ab his quibus praeceptum erat ut solum unum Deum colerent.
Sunt etiam in illo intelligibili saeculo rationes omnium eorum quae
in hoc saeculo perficiuntur quodammodo clausae, sicut rationes
effectuum clauduntur in suis causis, et rationes artificiatorum in
artifice. Et hoc significabatur per arcam, in qua
repraesentabantur, per tria ibi contenta, tria quae sunt potissima
in rebus humanis, scilicet sapientia, quae repraesentabatur per
tabulas testamenti; potestas regiminis, quae repraesentabatur per
virgam Aaron; vita, quae repraesentabatur per manna, quod fuit
sustentamentum vitae. Vel per haec tria significabantur tria Dei
attributa, scilicet sapientia, in tabulis; potentia, in virga;
bonitas, in manna, tum propter dulcedinem, tum quia ex Dei
misericordia est populo datum, et ideo in memoriam divinae
misericordiae conservabatur. Et haec tria etiam figurata sunt in
visione Isaiae. Vidit enim dominum sedentem super solium excelsum
et elevatum; et Seraphim assistentes; et domum impleri a gloria
Dei. Unde et Seraphim dicebant, plena est omnis terra gloria eius.
Et sic similitudines Seraphim non ponebantur ad cultum, quod
prohibebatur primo legis praecepto, sed in signum ministerii, ut
dictum est. In exteriori vero tabernaculo, quod significat praesens
saeculum, continebantur etiam tria, scilicet altare thymiamatis,
quod erat directe contra arcam; mensa propositionis, super quam
duodecim panes apponebantur, erat posita ex parte aquilonari;
candelabrum vero ex parte Australi. Quae tria videntur respondere
tribus quae erant in arca clausa, sed magis manifeste eadem
repraesentabant, oportet enim rationes rerum ad manifestiorem
demonstrationem perduci quam sint in mente divina et Angelorum, ad
hoc quod homines sapientes eas cognoscere possint qui significantur
per sacerdotes ingredientes tabernaculum. In candelabro igitur
designabatur, sicut in signo sensibili, sapientia quae
intelligibilibus verbis exprimebatur in tabulis. Per altare vero
thymiamatis significabatur officium sacerdotum, quorum erat populum
ad Deum reducere, et hoc etiam significabatur per virgam. Nam in
illo altari incedebatur thymiama boni odoris, per quod
significabatur sanctitas populi acceptabilis Deo, dicitur enim
Apoc. VIII, quod per fumum aromatum significantur iustificationes
sanctorum. Convenienter autem sacerdotalis dignitas in arca
significabatur per virgam, in exteriori vero tabernaculo per altare
thymiamatis, quia sacerdos mediator est inter Deum et populum,
regens populum per potestatem divinam, quam virga significat; et
fructum sui regiminis, scilicet sanctitatem populi, Deo offert,
quasi in altari thymiamatis. Per mensam autem significatur
nutrimentum vitae, sicut et per manna. Sed hoc est communius et
grossius nutrimentum, illud autem suavius et subtilius.
Convenienter autem candelabrum ponebatur ex parte Australi, mensa
autem ex parte aquilonari, quia Australis pars est dextera pars
mundi, aquilonaris autem sinistra, ut dicitur in II de caelo et
mundo; sapientia autem pertinet ad dextram, sicut et cetera
spiritualia bona; temporale autem nutrimentum ad sinistram,
secundum illud Prov. III, in sinistra illius divitiae et gloria.
Potestas autem sacerdotalis media est inter temporalia et
spiritualem sapientiam, quia per eam et spiritualis sapientia et
temporalia dispensantur. Potest autem et horum alia ratio assignari
magis litteralis. In arca enim continebantur tabulae legis, ad
tollendam legis oblivionem, unde dicitur Exod. XXIV, <i>dabo tibi
duas tabulas lapideas et legem ac mandata quae scripsi, ut doceas
filios Israel</i>. Virga vero Aaron ponebatur ibi ad comprimendam
dissensionem populi de sacerdotio Aaron, unde dicitur Num. XVII,
<i>refer virgam Aaron in tabernaculum testimonii, ut servetur in
signum rebellium filiorum Israel</i>. Manna autem conservabatur in
arca, ad commemorandum beneficium quod dominus praestitit filiis
Israel in deserto, unde dicitur Exod. XVI, <i>imple gomor ex eo, et
custodiatur in futuras retro generationes, ut noverint panes de
quibus alui vos in solitudine</i>. Candelabrum vero erat institutum
ad honorificentiam tabernaculi, pertinet enim ad magnificentiam
domus quod sit bene luminosa. Habebat autem candelabrum septem
calamos, ut Iosephus dicit, ad significandum septem planetas,
quibus totus mundus illuminatur. Et ideo ponebatur candelabrum ex
parte Australi, quia ex illa parte est nobis planetarum cursus.
Altare vero thymiamatis erat institutum ut iugiter in tabernaculo
esset fumus boni odoris, tum propter venerationem tabernaculi; tum
etiam in remedium fetoris quem oportebat accidere ex effusione
sanguinis et occisione animalium. Ea enim quae sunt fetida,
despiciuntur quasi vilia, quae vero sunt boni odoris, homines magis
appretiant. Mensa autem apponebatur ad significandum quod
sacerdotes templo servientes, in templo victum habere debebant,
unde duodecim panes superpositos mensae, in memoriam duodecim
tribuum, solis sacerdotibus edere licitum erat, ut habetur Matth.
XII. Mensa autem non ponebatur directe in medio ante
propitiatorium, ad excludendum ritum idololatriae, nam gentiles in
sacris lunae proponebant mensam coram idolo lunae; unde dicitur
Ierem. VII, <i>mulieres conspergunt adipem ut faciant placentas
reginae caeli</i>. In atrio vero extra tabernaculum continebatur
altare holocaustorum, in quo offerebantur Deo sacrificia de his
quae erant a populo possessa. Et ideo in atrio poterat esse
populus, qui huiusmodi Deo offerebat per manus sacerdotum. Sed ad
altare interius, in quo ipsa devotio et sanctitas populi Deo
offerebatur, non poterant accedere nisi sacerdotes, quorum erat Deo
offerre populum. Est autem hoc altare extra tabernaculum in atrio
constitutum, ad removendum cultum idololatriae, nam gentiles infra
templa altaria constituebant ad immolandum idolis. Figuralis vero
ratio omnium horum assignari potest ex relatione tabernaculi ad
Christum, qui figurabatur. Est autem considerandum quod ad
designandum imperfectionem legalium figurarum, diversae figurae
fuerunt institutae in templo ad significandum Christum. Ipse enim
significatur per propitiatorium, quia ipse est propitiatio pro
peccatis nostris, ut dicitur I Ioan. II. Et convenienter hoc
propitiatorium a Cherubim portatur, quia de eo scriptum est,
adorent eum omnes Angeli Dei, ut habetur Heb. I. Ipse etiam
significatur per arcam, quia sicut arca erat constructa de lignis
setim, ita corpus Christi de membris purissimis constabat. Erat
autem deaurata, quia Christus fuit plenus sapientia et caritate,
quae per aurum significantur. Intra arcam autem erat urna aurea,
idest sancta anima; habens manna, idest omnem plenitudinem
divinitatis. Erat etiam in arca virga, idest potestas sacerdotalis,
quia ipse est factus sacerdos in aeternum. Erant etiam ibi tabulae
testamenti, ad designandum quod ipse Christus est legis dator. Ipse
etiam Christus significatur per candelabrum, quia ipse dicit, ego
sum lux mundi, per septem lucernas, septem dona spiritus sancti.
Ipse est spiritualis cibus, secundum illud Ioan. VI, ego sum panis
vivus, duodecim autem panes significant duodecim apostolos, vel
doctrinam eorum. Sive per candelabrum et mensam potest significari
doctrina et fides Ecclesiae, quae etiam illuminat et spiritualiter
reficit. Ipse etiam Christus significatur per duplex altare
holocaustorum et thymiamatis. Quia per ipsum oportet nos Deo
offerre omnia virtutum opera, sive illa quibus carnem affligimus,
quae offeruntur quasi in altari holocaustorum; sive illa quae,
maiore mentis perfectione, per spiritualia perfectorum desideria,
Deo offeruntur in Christo, quasi in altari thymiamatis, secundum
illud ad Heb. ult., <i>per ipsum ergo offeramus hostiam laudis
semper Deo</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 7"><a name="38057"><span class="ref">[38057] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod dominus praecepit altare construi ad sacrificia et
munera offerenda, in honorem Dei et sustentationem ministrorum qui
tabernaculo deserviebant. De constructione autem altaris datur a
domino duplex praeceptum. Unum quidem in principio legis, Exod. XX,
ubi dominus mandavit quod facerent altare de terra, vel saltem de
lapidibus non sectis; et iterum quod non facerent altare excelsum,
ad quod oporteret per gradus ascendere. Et hoc, ad detestandum
idololatriae cultum, gentiles enim idolis construebant altaria
ornata et sublimia, in quibus credebant aliquid sanctitatis et
numinis esse. Propter quod etiam dominus mandavit, Deut. XVI,
<i>non plantabis lucum, et omnem arborem, iuxta altare domini Dei
tui</i>, idololatrae enim consueverunt sub arboribus sacrificare,
propter amoenitatem et umbrositatem. Quorum etiam praeceptorum
ratio figuralis fuit. Quia in Christo, qui est nostrum altare,
debemus confiteri veram carnis naturam, quantum ad humanitatem,
quod est altare de terra facere, et quantum ad divinitatem, debemus
in eo confiteri patris aequalitatem, quod est non ascendere per
gradus ad altare. Nec etiam iuxta Christum debemus admittere
doctrinam gentilium, ad lasciviam provocantem. Sed facto
tabernaculo ad honorem Dei, non erant timendae huiusmodi occasiones
idololatriae. Et ideo dominus mandavit quod fieret altare
holocaustorum de aere, quod esset omni populo conspicuum; et altare
thymiamatis de auro, quod soli sacerdotes videbant. Nec erat tanta
pretiositas aeris ut per hoc populus ad aliquam idololatriam
provocaretur. Sed quia Exod. XX ponitur pro ratione huius
praecepti, <i>non ascendes per gradus ad altare meum</i>, id quod
subditur, ne reveletur turpitudo tua; considerandum est quod hoc
etiam fuit institutum ad excludendam idololatriam, nam in sacris
Priapi sua pudenda gentiles populo denudabant. Postmodum autem
indictus est sacerdotibus feminalium usus ad tegimen pudendorum. Et
ideo sine periculo institui potuit tanta altaris altitudo ut per
aliquos gradus ligneos, non stantes sed portatiles, in hora
sacrificii, sacerdotes ad altare ascenderent sacrificia
offerentes.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 8"><a name="38058"><span class="ref">[38058] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 8</span></a> Ad octavum
dicendum quod corpus tabernaculi constabat ex quibusdam tabulis in
longitudinem erectis, quae quidem interius tegebantur quibusdam
cortinis ex quatuor coloribus variatis, scilicet de bysso retorta,
et hyacintho, ac purpura, coccoque bis tincto. Sed huiusmodi
cortinae tegebant solum latera tabernaculi, in tecto autem
tabernaculi erat operimentum unum de pellibus hyacinthinis; et
super hoc aliud de pellibus arietum rubricatis; et desuper tertium
de quibusdam sagis cilicinis, quae non tantum operiebant tectum
tabernaculi, sed etiam descendebant usque terram, et tegebant
tabulas tabernaculi exterius. Horum autem operimentorum ratio
litteralis in communi erat ornatus et protectio tabernaculi, ut in
reverentia haberetur. In speciali vero, secundum quosdam, per
cortinas designabatur caelum sydereum, quod est diversis stellis
variatum; per saga, aquae quae sunt supra firmamentum; per pelles
rubricatas, caelum Empyreum, in quo sunt Angeli; per pelles
hyacinthinas, caelum sanctae Trinitatis. Figuralis autem ratio
horum est quia per tabulas ex quibus construebatur tabernaculum,
significantur Christi fideles, ex quibus construitur Ecclesia.
Tegebantur autem interius tabulae cortinis quadricoloribus, quia
fideles interius ornantur quatuor virtutibus; <i>nam in bysso
retorta</i>, ut Glossa dicit, <i>significatur caro castitate
renitens; in hyacintho, mens superna cupiens; in purpura, caro
passionibus subiacens; in cocco bis tincto, mens inter passiones
Dei et proximi dilectione praefulgens</i>. Per operimenta vero
tecti designantur praelati et doctores, in quibus debet renitere
caelestis conversatio, quod significatur per pelles hyacinthinas;
promptitudo ad martyrium, quod significant pelles rubricatae;
austeritas vitae et tolerantia adversorum, quae significantur per
saga cilicina, quae erant exposita ventis et pluviis, ut Glossa
dicit.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 9"><a name="38059"><span class="ref">[38059] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 9</span></a> Ad nonum
dicendum quod sanctificatio tabernaculi et vasorum eius habebat
causam litteralem ut in maiori reverentia haberetur, quasi per
huiusmodi consecrationem divino cultui deputatum. Figuralis autem
ratio est quia per huiusmodi sanctificationem significatur
spiritualis sanctificatio viventis tabernaculi, scilicet fidelium,
ex quibus constituitur Ecclesia Christi.</p><p title="I-II q. 102 a. 4 ad 10"><a name="38060"><span class="ref">[38060] Iª-IIae q. 102 a. 4 ad 10</span></a> Ad decimum
dicendum quod in veteri lege erant septem solemnitates temporales,
et una continua, ut potest colligi Num. XXVIII et XXIX. Erat enim
quasi continuum festum, quia quotidie mane et vespere immolabatur
agnus. Et per illud continuum festum iugis sacrificii
repraesentabatur perpetuitas divinae beatitudinis. Festorum autem
temporalium primum erat quod iterabatur qualibet septimana. Et haec
erat solemnitas sabbati, quod celebrabatur in memoriam creationis
rerum, ut supra dictum est. Alia autem solemnitas iterabatur
quolibet mense, scilicet festum Neomeniae, quod celebrabatur ad
commemorandum opus divinae gubernationis. Nam haec inferiora
praecipue variantur secundum motum lunae, et ideo celebrabatur hoc
festum in novitate lunae. Non autem in eius plenitudine, ad
evitandum idololatrarum cultum, qui in tali tempore lunae
sacrificabant. Haec autem duo beneficia sunt communia toti humano
generi, et ideo frequentius iterabantur. Alia vero quinque festa
celebrabantur semel in anno, et recolebantur in eis beneficia
specialiter illi populo exhibita. Celebrabatur enim festum phase
primo mense, ad commemorandum beneficium liberationis ex Aegypto.
Celebrabatur autem festum Pentecostes post quinquaginta dies, ad
recolendum beneficium legis datae. Alia vero tria festa
celebrabantur in mense septimo, qui quasi totus apud eos erat
solemnis, sicut et septimus dies. In prima enim die mensis septimi
erat festum tubarum, in memoriam liberationis Isaac, quando Abraham
invenit arietem haerentem cornibus, quem repraesentabant per cornua
quibus buccinabant. Erat autem festum tubarum quasi quaedam
invitatio ut praepararent se ad sequens festum, quod celebrabatur
decimo die. Et hoc erat festum expiationis, in memoriam illius
beneficii quo Deus propitiatus est peccato populi de adoratione
vituli, ad preces Moysi. Post hoc autem celebrabatur festum
Scenopegiae, idest tabernaculorum, septem diebus, ad commemorandum
beneficium divinae protectionis et deductionis per desertum, ubi in
tabernaculis habitaverunt. Unde in hoc festo debebant habere
fructum arboris pulcherrimae, idest citrum, et lignum densarum
frondium, idest myrtum, quae sunt odorifera; et spatulas palmarum,
et salices de torrente, quae diu retinent suum virorem; et haec
inveniuntur in terra promissionis; ad significandum quod per aridam
terram deserti eos duxerat Deus ad terram deliciosam. Octavo autem
die celebrabatur aliud festum, scilicet coetus atque collectae, in
quo colligebantur a populo ea quae erant necessaria ad expensas
cultus divini. Et significabatur adunatio populi et pax praestita
in terra promissionis. Figuralis autem ratio horum festorum est
quia per iuge sacrificium agni figuratur perpetuitas Christi, qui
est agnus Dei; secundum illud Heb. ult., <i>Iesus Christus heri et
hodie, ipse et in saecula</i>. Per sabbatum autem significatur
spiritualis requies nobis data per Christum, ut habetur ad Heb. IV.
Per Neomeniam autem, quae est incoeptio novae lunae, significatur
illuminatio primitivae Ecclesiae per Christum, eo praedicante et
miracula faciente. Per festum autem Pentecostes significatur
descensus spiritus sancti in apostolos. Per festum autem tubarum
significatur praedicatio apostolorum. Per festum autem expiationis
significatur emundatio a peccatis populi Christiani. Per festum
autem tabernaculorum, peregrinatio eorum in hoc mundo, in quo
ambulant in virtutibus proficiendo. Per festum autem coetus atque
collectae significatur congregatio fidelium in regno caelorum, et
ideo istud festum dicebatur sanctissimum esse. Et haec tria festa
erant continua ad invicem, quia oportet expiatos a vitiis proficere
in virtute, quousque perveniant ad Dei visionem, ut dicitur in
Psalmo LXXXIII.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 1"><a name="38061"><span class="ref">[38061] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum
sic proceditur. Videtur quod sacramentorum veteris legis conveniens
causa esse non possit. Ea enim quae ad cultum divinum fiunt, non
debent esse similia his quae idololatrae observabant, dicitur enim
Deut. XII, <i>non facies similiter domino Deo tuo, omnes enim
abominationes quas aversatur dominus, fecerunt diis suis</i>. Sed
cultores idolorum in eorum cultu se incidebant usque ad effusionem
sanguinis, dicitur enim III Reg. XVIII, quod <i>incidebant se,
iuxta ritum suum, cultris et lanceolis, donec perfunderentur
sanguine</i>. Propter quod dominus mandavit, Deut. XIV, <i>non vos
incidetis, nec facietis calvitium super mortuo</i>. Inconvenienter
igitur circumcisio erat instituta in lege.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 2"><a name="38062"><span class="ref">[38062] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea,
ea quae in cultum divinum fiunt, debent honestatem et gravitatem
habere; secundum illud Psalmi XXXIV, <i>in populo gravi laudabo
te</i>. Sed ad levitatem quandam pertinere videtur ut homines
festinanter comedant. Inconvenienter igitur praeceptum est, Exod.
XII, ut comederent festinanter agnum paschalem. Et alia etiam circa
eius comestionem sunt instituta, quae videntur omnino
irrationabilia esse.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 3"><a name="38063"><span class="ref">[38063] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea,
sacramenta veteris legis figurae fuerunt sacramentorum novae legis.
Sed per agnum paschalem significatur sacramentum Eucharistiae;
secundum illud I ad Cor. V, <i>Pascha nostrum immolatus est
Christus</i>. Ergo etiam debuerunt esse aliqua sacramenta in lege
quae praefigurarent alia sacramenta novae legis, sicut
confirmationem et extremam unctionem et matrimonium, et alia
sacramenta.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 4"><a name="38064"><span class="ref">[38064] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 4</span></a> Praeterea,
purificatio non potest convenienter fieri nisi ab aliquibus
immunditiis. Sed quantum ad Deum, nullum corporale reputatur
immundum, quia omne corpus creatura Dei est; <i>et omnis creatura
Dei bona, et nihil reiiciendum quod cum gratiarum actione
percipitur</i>, ut dicitur I ad Tim. IV. Inconvenienter igitur
purificabantur propter contactum hominis mortui, vel alicuius
huiusmodi corporalis infectionis.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 5"><a name="38065"><span class="ref">[38065] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 5</span></a> Praeterea,
Eccli. XXXIV dicitur, <i>ab immundo quid mundabitur?</i> Sed cinis
vitulae rufae quae comburebatur, immundus erat, quia immundum
reddebat, dicitur enim Num. XIX, quod sacerdos qui immolabat eam,
commaculatus erat usque ad vesperum; similiter et ille qui eam
comburebat; et etiam ille qui eius cineres colligebat. Ergo
inconvenienter praeceptum ibi fuit ut per huiusmodi cinerem
aspersum immundi purificarentur.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 6"><a name="38066"><span class="ref">[38066] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 6</span></a> Praeterea,
peccata non sunt aliquid corporale, quod possit deferri de loco ad
locum, neque etiam per aliquid immundum potest homo a peccato
mundari. Inconvenienter igitur ad expiationem peccatorum populi,
sacerdos super unum hircorum confitebatur peccata filiorum Israel,
ut portaret ea in desertum, per alium autem, quo utebantur ad
purificationes, simul cum vitulo comburentes extra castra, immundi
reddebantur, ita quod oportebat eos lavare vestimenta et carnem
aqua.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 7"><a name="38067"><span class="ref">[38067] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 7</span></a> Praeterea,
illud quod iam est mundatum, non oportet iterum mundari.
Inconvenienter igitur, mundata lepra hominis, vel etiam domus, alia
purificatio adhibebatur; ut habetur Levit. XIV.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 8"><a name="38068"><span class="ref">[38068] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 8</span></a> Praeterea,
spiritualis immunditia non potest per corporalem aquam, vel pilorum
rasuram, emundari. Irrationabile igitur videtur quod dominus
praecepit Exod. XXX, ut fieret labium aeneum cum basi sua ad
lavandum manus et pedes sacerdotum qui ingressuri erant
tabernaculum; et quod praecipitur Num. VIII, quod Levitae
abstergerentur aqua lustrationis, et raderent omnes pilos carnis
suae.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 9"><a name="38069"><span class="ref">[38069] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 9</span></a> Praeterea,
quod maius est, non potest sanctificari per illud quod minus est.
Inconvenienter igitur per quandam unctionem corporalem, et
corporalia sacrificia, et oblationes corporales, fiebat in lege
consecratio maiorum et minorum sacerdotum, ut habetur Levit. VIII;
et Levitarum, ut habetur Num. VIII.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 arg. 10"><a name="38070"><span class="ref">[38070] Iª-IIae q. 102 a. 5 arg. 10</span></a>
Praeterea, sicut dicitur I Reg. XVI, <i>homines vident ea quae
parent, Deus autem intuetur cor</i>. Sed ea quae exterius parent in
homine, est corporalis dispositio, et etiam indumenta.
Inconvenienter igitur sacerdotibus maioribus et minoribus quaedam
specialia vestimenta deputabantur, de quibus habetur Exod. XXVIII.
Et sine ratione videtur quod prohiberetur aliquis a sacerdotio
propter corporales defectus, secundum quod dicitur Levit. XXI,
<i>homo de semine tuo per familias qui habuerit maculam, non
offeret panes Deo suo, si caecus fuerit, vel claudus</i>, et
cetera. Sic igitur videtur quod sacramenta veteris legis
irrationabilia fuerint.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 s. c."><a name="38071"><span class="ref">[38071] Iª-IIae q. 102 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Levit. XX, <i>ego sum dominus, qui sanctifico
vos</i>. Sed a Deo nihil sine ratione fit, dicitur enim in Psalmo
CIII, <i>omnia in sapientia fecisti</i>. Ergo in sacramentis
veteris legis, quae ordinabantur ad hominum sanctificationem, nihil
erat sine rationabili causa.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 co."><a name="38072"><span class="ref">[38072] Iª-IIae q. 102 a. 5 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, sacramenta proprie dicuntur
illa quae adhibebantur Dei cultoribus ad quandam consecrationem,
per quam scilicet deputabantur quodammodo ad cultum Dei. Cultus
autem Dei generali quidem modo pertinebat ad totum populum; sed
speciali modo pertinebat ad sacerdotes et Levitas, qui erant
ministri cultus divini. Et ideo in istis sacramentis veteris legis
quaedam pertinebant communiter ad totum populum; quaedam autem
specialiter ad ministros. Et circa utrosque tria erant necessaria.
Quorum primum est institutio in statu colendi Deum. Et haec quidem
institutio communiter quantum ad omnes, fiebat per circumcisionem,
sine qua nullus admittebatur ad aliquid legalium, quantum vero ad
sacerdotes, per sacerdotum consecrationem. Secundo requirebatur
usus eorum quae pertinent ad divinum cultum. Et sic quantum ad
populum, erat esus paschalis convivii, ad quem nullus incircumcisus
admittebatur, ut patet Exod. XII, et quantum ad sacerdotes, oblatio
victimarum, et esus panum propositionis et aliorum quae erant
sacerdotum usibus deputata. Tertio requirebatur remotio eorum per
quae aliqui impediebantur a cultu divino, scilicet immunditiarum.
Et sic quantum ad populum, erant institutae quaedam purificationes
a quibusdam exterioribus immunditiis, et etiam expiationes a
peccatis, quantum vero ad sacerdotes et Levitas, erat instituta
ablutio manuum et pedum, et rasio pilorum. Et haec omnia habebant
rationabiles causas et litterales, secundum quod ordinabantur ad
cultum Dei pro tempore illo; et figurales, secundum quod
ordinabantur ad figurandum Christum; ut patebit per singula.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 1"><a name="38073"><span class="ref">[38073] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod litteralis ratio circumcisionis principalis
quidem fuit ad protestationem fidei unius Dei. Et quia Abraham fuit
primus qui se ab infidelibus separavit, exiens de domo sua et de
cognatione sua, ideo ipse primus circumcisionem accepit. Et hanc
causam assignat apostolus, ad Rom. IV, <i>signum accepit
circumcisionis, signaculum iustitiae fidei quae est in
praeputio</i>, quia scilicet in hoc legitur Abrahae fides reputata
ad iustitiam, quod contra spem in spem credidit, scilicet contra
spem naturae in spem gratiae, ut fieret pater multarum gentium, cum
ipse esset senex, et uxor sua esset anus et sterilis. Et ut haec
protestatio, et imitatio fidei Abrahae, firmaretur in cordibus
Iudaeorum, acceperunt signum in carne sua, cuius oblivisci non
possent, unde dicitur Gen. XVII, <i>erit pactum meum in carne
vestra in foedus aeternum</i>. Ideo autem fiebat octava die, quia
antea puer est valde tenellus, et posset ex hoc graviter laedi, et
reputatur adhuc quasi quiddam non solidatum, unde etiam nec
animalia offerebantur ante octavum diem. Ideo vero non magis
tardabatur, ne propter dolorem aliqui signum circumcisionis
refugerent, et ne parentes etiam, quorum amor increscit ad filios
post frequentem conversationem et eorum augmentum, eos
circumcisioni subtraherent. Secunda ratio esse potuit ad
debilitationem concupiscentiae in membro illo. Tertia ratio, in
sugillationem sacrorum Veneris et Priapi, in quibus illa pars
corporis honorabatur. Dominus autem non prohibuit nisi incisionem
quae in cultum idolorum fiebat, cui non erat similis praedicta
circumcisio. Figuralis vero ratio circumcisionis erat quia
figurabatur ablatio corruptionis fienda per Christum, quae perfecte
complebitur in octava aetate, quae est aetas resurgentium. Et quia
omnis corruptio culpae et poenae provenit in nos per carnalem
originem ex peccato primi parentis, ideo talis circumcisio fiebat
in membro generationis. Unde apostolus dicit, ad Colos. II,
<i>circumcisi estis in Christo circumcisione non manu facta in
expoliatione corporis carnis, sed in circumcisione domini nostri
Iesu Christi</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 2"><a name="38074"><span class="ref">[38074] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod litteralis ratio paschalis convivii fuit in
commemorationem beneficii quo Deus eduxit eos de Aegypto. Unde per
huiusmodi convivii celebrationem profitebantur se ad illum populum
pertinere quem Deus sibi assumpserat ex Aegypto. Quando enim sunt
ex Aegypto liberati, praeceptum est eis ut sanguine agni linirent
superliminaria domorum, quasi protestantes se recedere a ritibus
Aegyptiorum, qui arietem colebant. Unde et liberati sunt per
sanguinis agni aspersionem vel linitionem in postibus domorum, a
periculo exterminii quod imminebat Aegyptiis. In illo autem exitu
eorum de Aegypto duo fuerunt, scilicet festinantia ad egrediendum,
impellebant enim eos Aegyptii ut exirent velociter, ut habetur
Exod. XII; imminebatque periculum ei qui non festinaret exire cum
multitudine, ne remanens occideretur ab Aegyptiis. Festinantia
autem designabatur dupliciter. Uno quidem modo per ea quae
comedebant. Praeceptum enim erat eis quod comederent panes azymos,
in huius signum, quod non poterant fermentari, cogentibus exire
Aegyptiis; et quod comederent assum igni, sic enim velocius
praeparabatur; et quod os non comminuerent ex eo, quia in
festinantia non vacat ossa frangere. Alio modo, quantum ad modum
comedendi. Dicitur enim, <i>renes vestros accingetis, calceamenta
habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis
festinanter</i>, quod manifeste designat homines existentes in
promptu itineris. Ad idem etiam pertinet quod eis praecipitur,
<i>in una domo comedetis, neque feretis de carnibus eius foras</i>,
quia scilicet, propter festinantiam, non vacabat invicem mittere
exennia. Amaritudo autem quam passi fuerant in Aegypto,
significabatur per lactucas agrestes. Figuralis autem ratio patet.
Quia per immolationem agni paschalis significabatur immolatio
Christi; secundum illud I ad Cor. V, <i>Pascha nostrum immolatus
est Christus</i>. Sanguis vero agni liberans ab exterminatore,
linitis superliminaribus domorum, significat fidem passionis
Christi in corde et ore fidelium, per quam liberamur a peccato et a
morte; secundum illud I Petr. I, <i>redempti estis pretioso
sanguine agni immaculati</i>. Comedebantur autem carnes illae, ad
significandum esum corporis Christi in sacramento. Erant autem
assae igni, ad significandum passionem, vel caritatem Christi.
Comedebantur autem cum azymis panibus, ad significandam puram
conversationem fidelium sumentium corpus Christi, secundum illud I
ad Cor. V, <i>epulemur in azymis sinceritatis et veritatis</i>.
Lactucae autem agrestes addebantur, in signum poenitentiae
peccatorum, quae necessaria est sumentibus corpus Christi. Renes
autem accingendi sunt cingulo castitatis. Calceamenta autem pedum
sunt exempla mortuorum patrum. Baculi autem habendi in manibus,
significant pastoralem custodiam. Praecipitur autem quod in una
domo agnus paschalis comedatur, idest in Ecclesia Catholicorum, non
in conventiculis haereticorum.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 3"><a name="38075"><span class="ref">[38075] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod quaedam sacramenta novae legis habuerunt in veteri
lege sacramenta figuralia sibi correspondentia. Nam circumcisioni
respondet Baptismus, qui est fidei sacramentum, unde dicitur ad
Col. II, <i>circumcisi estis in circumcisione domini nostri Iesu
Christi, consepulti ei in Baptismo</i>. Convivio vero agni
paschalis respondet in nova lege sacramentum Eucharistiae. Omnibus
autem purificationibus veteris legis respondet in nova lege
sacramentum poenitentiae. Consecrationi autem pontificum et
sacerdotum respondet sacramentum ordinis. Sacramento autem
confirmationis, quod est sacramentum plenitudinis gratiae, non
potest respondere in veteri lege aliquod sacramentum, quia nondum
advenerat tempus plenitudinis, eo quod neminem ad perfectum adduxit
lex. Similiter autem et sacramento extremae unctionis, quod est
quaedam immediata praeparatio ad introitum gloriae, cuius aditus
nondum patebat in veteri lege, pretio nondum soluto. Matrimonium
autem fuit quidem in veteri lege prout erat in officium naturae;
non autem prout est sacramentum coniunctionis Christi et Ecclesiae,
quae nondum erat facta. Unde et in veteri lege dabatur libellus
repudii, quod est contra sacramenti rationem.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 4"><a name="38076"><span class="ref">[38076] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, sicut dictum est, purificationes veteris legis
ordinabantur ad removendum impedimenta cultus divini. Qui quidem
est duplex, scilicet spiritualis, qui consistit in devotione mentis
ad Deum; et corporalis, qui consistit in sacrificiis et
oblationibus et aliis huiusmodi. A cultu autem spirituali
impediuntur homines per peccata, quibus homines pollui dicebantur,
sicut per idololatriam et homicidium, per adulteria et incestus. Et
ab istis pollutionibus purificabantur homines per aliqua sacrificia
vel communiter oblata pro tota multitudine, vel etiam pro peccatis
singulorum. Non quod sacrificia illa carnalia haberent ex seipsis
virtutem expiandi peccatum, sed quia significabant expiationem
peccatorum futuram per Christum, cuius participes erant etiam
antiqui, protestantes fidem redemptoris in figuris sacrificiorum. A
cultu vero exteriori impediebantur homines per quasdam immunditias
corporales, quae quidem primo considerabantur in hominibus;
consequenter etiam in aliis animalibus, et in vestimentis et
domibus et vasis. In hominibus quidem immunditia reputabatur partim
quidem ex ipsis hominibus; partim autem ex contactu rerum
immundarum. Ex ipsis autem hominibus immundum reputabatur omne
illud quod corruptionem aliquam iam habebat, vel erat corruptioni
expositum. Et ideo, quia mors est corruptio quaedam, cadaver
hominis reputabatur immundum. Similiter etiam, quia lepra ex
corruptione humorum contingit, qui etiam exterius erumpunt et alios
inficiunt, leprosi etiam reputabantur immundi. Similiter etiam
mulieres patientes sanguinis fluxum, sive per infirmitatem, sive
etiam per naturam vel temporibus menstruis vel etiam tempore
conceptionis. Et eadem ratione viri reputabantur immundi fluxum
seminis patientes, vel per infirmitatem, vel per pollutionem
nocturnam, vel etiam per coitum. Nam omnis humiditas praedictis
modis ab homine egrediens, quandam immundam infectionem habet.
Inerat etiam hominibus immunditia quaedam ex contactu quarumcumque
rerum immundarum. Istarum autem immunditiarum ratio erat et
litteralis, et figuralis. Litteralis quidem, propter reverentiam
eorum quae ad divinum cultum pertinent. Tum quia homines pretiosas
res contingere non solent cum fuerint immundi. Tum etiam ut ex raro
accessu ad sacra, ea magis venerarentur. Cum enim omnes huiusmodi
immunditias raro aliquis cavere possit, contingebat quod raro
poterant homines accedere ad attingendum ea quae pertinebant ad
divinum cultum, et sic quando accedebant, cum maiori reverentia et
humilitate mentis accedebant. Erat autem in quibusdam horum ratio
litteralis ut homines non reformidarent accedere ad divinum cultum,
quasi refugientes consortium leprosorum et similium infirmorum,
quorum morbus abominabilis erat et contagiosus. In quibusdam etiam
ratio erat ad vitandum idololatriae cultum, quia gentiles in ritu
suorum sacrificiorum utebantur quandoque humano sanguine et semine.
Omnes autem huiusmodi immunditiae corporales purificabantur vel per
solam aspersionem aquae, vel quae maiores erant, per aliquod
sacrificium ad expiandum peccatum, ex quo tales infirmitates
contingebant. Ratio autem figuralis harum immunditiarum fuit quia
per huiusmodi exteriores immunditias figurabantur diversa peccata.
Nam immunditia cadaveris cuiuscumque significat immunditiam
peccati, quod est mors animae. Immunditia autem leprae significat
immunditiam haereticae doctrinae, tum quia haeretica doctrina
contagiosa est, sicut et lepra; tum etiam quia nulla falsa doctrina
est quae vera falsis non admisceat, sicut etiam in superficie
corporis leprosi apparet quaedam distinctio quarundam macularum ab
alia carne integra. Per immunditiam vero mulieris sanguinifluae,
designatur immunditia idololatriae, propter immolatitium cruorem.
Per immunditiam vero viri seminiflui, designatur immunditia vanae
locutionis, eo quod semen est verbum Dei. Per immunditiam vero
coitus, et mulieris parientis, designatur immunditia peccati
originalis. Per immunditiam vero mulieris menstruatae, designatur
immunditia mentis per voluptates emollitae. Universaliter vero per
immunditiam contactus rei immundae designatur immunditia consensus
in peccatum alterius; secundum illud II ad Cor. VI, <i>exite de
medio eorum et separamini, et immundum ne tetigeritis</i>.
Huiusmodi autem immunditia contactus derivabatur etiam ad res
inanimatas, quidquid enim quocumque modo tangebat immundus,
immundum erat. In quo lex attenuavit superstitionem gentilium, qui
non solum per contactum immundi dicebant immunditiam contrahi, sed
etiam per collocutionem aut per aspectum, ut Rabbi Moyses dicit de
muliere menstruata. Per hoc autem mystice significabatur id quod
dicitur Sap. XIV, <i>similiter odio sunt Deo impius et impietas
eius</i>. Erat autem et immunditia quaedam ipsarum rerum
inanimatarum secundum se, sicut erat immunditia leprae in domo et
in vestimentis. Sicut enim morbus leprae accidit in hominibus ex
humore corrupto putrefaciente carnem et corrumpente, ita etiam
propter aliquam corruptionem et excessum humiditatis vel
siccitatis, fit quandoque aliqua corrosio in lapidibus domus, vel
etiam in vestimento. Et ideo hanc corruptionem vocabat lex lepram,
ex qua domus vel vestis immunda iudicaretur. Tum quia omnis
corruptio ad immunditiam pertinebat, ut dictum est. Tum etiam quia
contra huiusmodi corruptionem gentiles deos Penates colebant, et
ideo lex praecepit huiusmodi domus, in quibus fuerit talis
corruptio perseverans, destrui, et vestes comburi, ad tollendam
idololatriae occasionem. Erat etiam et quaedam immunditia vasorum,
de qua dicitur Num. XIX, vas quod <i>non habuerit cooperculum et
ligaturam desuper, immundum erit</i>. Cuius immunditiae causa est
quia in talia vasa de facili poterat aliquid immundum cadere, unde
poterant immundari. Erat etiam hoc praeceptum ad declinandam
idololatriam, credebant enim idololatrae quod, si mures aut
lacertae, vel aliquid huiusmodi, quae immolabant idolis, cito
caderent in vasa vel in aquas, quod essent diis gratiosa. Adhuc
etiam aliquae mulierculae vasa dimittunt discooperta in obsequium
nocturnorum numinum, quae ianas vocant. Harum autem immunditiarum
ratio est figuralis quia per lepram domus significatur immunditia
congregationis haereticorum. Per lepram vero in veste linea
significatur perversitas morum ex amaritudine mentis. Per lepram
vero vestis laneae significatur perversitas adulatorum. Per lepram
in stamine significantur vitia animae, per lepram vero in
subtegmine significantur peccata carnalia, sicut enim stamen est in
subtegmine, ita anima in corpore. Per vas autem quod non habet
operculum nec ligaturam, significatur homo qui non habet aliquod
velamen taciturnitatis, et qui non constringitur aliqua censura
disciplinae.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 5"><a name="38077"><span class="ref">[38077] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod, sicut dictum est, duplex erat immunditia in lege.
Una quidem per aliquam corruptionem mentis vel corporis, et haec
immunditia maior erat. Alia vero erat immunditia ex solo contactu
rei immundae, et haec minor erat, et faciliori ritu expiabatur. Nam
immunditia prima expiabatur sacrificio pro peccato, quia omnis
corruptio ex peccato procedit et peccatum significat, sed secunda
immunditia expiabatur per solam aspersionem aquae cuiusdam, de qua
quidem aqua expiationis habetur Num. XIX. Mandatur enim ibi a
domino quod accipiant vaccam rufam, in memoriam peccati quod
commiserunt in adoratione vituli. Et dicitur vacca magis quam
vitulus, quia sic dominus synagogam vocare consuevit; secundum
illud Osee IV, sicut vacca lasciviens declinavit Israel. Et hoc
forte ideo quia vaccas in morem Aegyptii, coluerunt; secundum illud
Osee X, vaccas Bethaven coluerunt. Et in detestationem peccati
idololatriae, immolabatur extra castra. Et ubicumque sacrificium
fiebat pro expiatione multitudinis peccatorum, cremabatur extra
castra totum. Et ut significaretur per hoc sacrificium emundari
populus ab universitate peccatorum, intingebat sacerdos digitum in
sanguine eius, et aspergebat contra fores sanctuarii septem
vicibus, quia septenarius universitatem significat. Et ipsa etiam
aspersio sanguinis pertinebat ad detestationem idololatriae, in qua
sanguis immolatitius non effundebatur, sed congregabatur, et circa
ipsum homines comedebant in honorem idolorum. Comburebatur autem in
igne. Vel quia Deus Moysi in igne apparuit, et in igne data est
lex. Vel quia per hoc significabatur quod idololatria totaliter
erat extirpanda, et omne quod ad idololatriam pertinebat, sicut
vacca cremabatur, tam pelle et carnibus, quam sanguine et fimo,
flammae traditis. Adiungebatur etiam in combustione lignum
cedrinum, hyssopus, coccusque bis tinctus, ad significandum quod,
sicut ligna cedrina non de facili putrescunt, et coccus bis tinctus
non amittit colorem, et hyssopus retinet odorem etiam postquam
fuerit desiccatus; ita etiam hoc sacrificium erat in conservationem
ipsius populi, et honestatis et devotionis ipsius. Unde dicitur de
cineribus vaccae, <i>ut sint multitudini filiorum Israel in
custodiam</i>. Vel, secundum Iosephum, quatuor elementa significata
sunt, igni enim apponebatur cedrus, significans terram, propter sui
terrestreitatem; hyssopus, significans aerem, propter odorem;
coccus, significans aquam, eadem ratione qua et purpura, propter
tincturas, quae ex aquis sumuntur, ut per hoc exprimeretur quod
illud sacrificium offerebatur creatori quatuor elementorum. Et quia
huiusmodi sacrificium offerebatur pro peccato idololatriae, in eius
detestationem et comburens, et cineres colligens, et ille qui
aspergit aquas in quibus cinis ponebatur, immundi reputabantur, ut
per hoc ostenderetur quod quidquid quocumque modo ad idololatriam
pertinet, quasi immundum est abiiciendum. Ab hac autem immunditia
purificabantur per solam ablutionem vestimentorum, nec indigebant
aqua aspergi propter huiusmodi immunditiam, quia sic esset
processus in infinitum. Ille enim qui aspergebat aquam, immundus
fiebat, et sic si ipse seipsum aspergeret, immundus remaneret; si
autem alius eum aspergeret, ille immundus esset; et similiter ille
qui illum aspergeret, et sic in infinitum. Figuralis autem ratio
huius sacrificii est quia per vaccam rufam significatur Christus
secundum infirmitatem assumptam, quam femininus sexus designat.
Sanguinem passionis eius designat vaccae color. Erat autem vacca
rufa aetatis integrae, quia omnis operatio Christi est perfecta. In
qua nulla erat macula, nec portavit iugum, quia non portavit iugum
peccati. Praecipitur autem adduci ad Moysen, quia imputabant ei
transgressionem Mosaicae legis in violatione sabbati. Praecipitur
etiam tradi Eleazaro sacerdoti, quia Christus occidendus in manus
sacerdotum traditus est. Immolatur autem extra castra, quia extra
portam Christus passus est. Intingit autem sacerdos digitum in
sanguine eius, quia per discretionem, quam digitus significat,
mysterium passionis Christi est considerandum et imitandum.
Aspergitur autem contra tabernaculum, per quod synagoga designatur,
vel ad condemnationem Iudaeorum non credentium; vel ad
purificationem credentium. Et hoc septem vicibus, vel propter
septem dona spiritus sancti; vel propter septem dies, in quibus
omne tempus intelligitur. Sunt autem omnia quae ad Christi
incarnationem pertinent, igne cremanda, idest spiritualiter
intelligenda, nam per pellem et carnem exterior Christi operatio
significatur; per sanguinem, subtilis et interna virtus exteriora
vivificans; per fimum, lassitudo, sitis, et omnia huiusmodi ad
infirmitatem pertinentia. Adduntur autem tria, cedrus, quod
significat altitudinem spei, vel contemplationis; hyssopus, quod
significat humilitatem, vel fidem; coccus bis tinctus, quod
significat geminam caritatem; per haec enim debemus Christo passo
adhaerere. Iste autem cinis combustionis colligitur a viro mundo,
quia reliquiae passionis pervenerunt ad gentiles, qui non fuerunt
culpabiles in Christi morte. Apponuntur autem cineres in aqua ad
expiandum, quia ex passione Christi Baptismus sortitur virtutem
emundandi peccata. Sacerdos autem qui immolabat et comburebat
vaccam, et ille qui comburebat, et qui colligebat cineres, immundus
erat, et etiam qui aspergebat aquam, vel quia Iudaei facti sunt
immundi ex occisione Christi, per quam nostra peccata expiantur; et
hoc usque ad vesperum, idest usque ad finem mundi, quando reliquiae
Israel convertentur. Vel quia illi qui tractant sancta intendentes
ad emundationem aliorum, ipsi etiam aliquas immunditias contrahunt,
ut Gregorius dicit, in pastorali; et hoc usque ad vesperum, idest
usque ad finem praesentis vitae.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 6"><a name="38078"><span class="ref">[38078] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod, sicut dictum est, immunditia quae ex corruptione
proveniebat vel mentis vel corporis, expiabatur per sacrificia pro
peccato. Offerebantur autem specialia sacrificia pro peccatis
singulorum, sed quia aliqui negligentes erant circa expiationem
huiusmodi peccatorum et immunditiarum; vel etiam propter
ignorantiam ab expiatione huiusmodi desistebant; institutum fuit ut
semel in anno, decima die septimi mensis, fieret sacrificium
expiationis pro toto populo. Et quia, sicut apostolus dicit, ad
Heb. VII, <i>lex constituit homines sacerdotes infirmitatem
habentes</i>, oportebat quod sacerdos prius offerret pro seipso
vitulum pro peccato, in commemorationem peccati quod Aaron fecerat
in conflatione vituli aurei; et arietem in holocaustum, per quod
significabatur quod sacerdotis praelatio, quam aries designat, qui
est dux gregis, erat ordinanda ad honorem Dei. Deinde autem
offerebat pro populo duos hircos. Quorum unus immolabatur, ad
expiandum peccatum multitudinis. Hircus enim animal fetidum est, et
de pilis eius fiunt vestimenta pungentia, ut per hoc significaretur
fetor et immunditia et aculei peccatorum. Huius autem hirci
immolati sanguis inferebatur, simul etiam cum sanguine vituli, in
sancta sanctorum, et aspergebatur ex eo totum sanctuarium, ad
significandum quod tabernaculum emundabatur ab immunditiis filiorum
Israel. Corpus vero hirci et vituli quae immolata sunt pro peccato,
oportebat comburi, ad ostendendum consumptionem peccatorum. Non
autem in altari, quia ibi non comburebantur totaliter nisi
holocausta. Unde mandatum erat ut comburerentur extra castra, in
detestationem peccati, hoc enim fiebat quandocumque immolabatur
sacrificium pro aliquo gravi peccato, vel pro multitudine
peccatorum. Alter vero hircus emittebatur in desertum, non quidem
ut offerretur Daemonibus, quos colebant gentiles in desertis, quia
eis nihil licebat immolari; sed ad designandum effectum illius
sacrificii immolati. Et ideo sacerdos imponebat manum super caput
eius, confitens peccata filiorum Israel, ac si ille hircus
deportaret ea in desertum, ubi a bestiis comederetur, quasi portans
poenam pro peccatis populi. Dicebatur autem portare peccata populi,
vel quia in eius emissione significabatur remissio peccatorum
populi, vel quia colligabatur super caput eius aliqua schedula ubi
erant scripta peccata. Ratio autem figuralis horum erat quia
Christus significatur et per vitulum, propter virtutem; et per
arietem, quia ipse est dux fidelium; et per hircum, propter
similitudinem carnis peccati. Et ipse Christus est immolatus pro
peccatis et sacerdotum et populi, quia per eius passionem et
maiores et minores a peccato mundantur. Sanguis autem vituli et
hirci infertur in sancta per pontificem, quia per sanguinem
passionis Christi patet nobis introitus in regnum caelorum.
Comburuntur autem eorum corpora extra castra, quia extra portam
Christus passus est, ut apostolus dicit, ad Heb. ult. Per hircum
autem qui emittebatur, potest significari vel ipsa divinitas
Christi, quae in solitudinem abiit, homine Christo patiente, non
quidem locum mutans, sed virtutem cohibens, vel significatur
concupiscentia mala, quam debemus a nobis abiicere, virtuosos autem
motus domino immolare. De immunditia vero eorum qui huiusmodi
sacrificia comburebant, eadem ratio est quae in sacrificio vitulae
rufae dicta est.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 7"><a name="38079"><span class="ref">[38079] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod per ritum legis leprosus non emundabatur a macula
leprae, sed emundatus ostendebatur. Et hoc significatur Lev. XIV,
cum dicitur de sacerdote, <i>cum invenerit lepram esse emundatam,
praecipiet ei qui purificatur</i>. Iam ergo lepra mundata erat, sed
purificari dicebatur, inquantum iudicio sacerdotis restituebatur
consortio hominum et cultui divino. Contingebat tamen quandoque ut
divino miraculo per ritum legis corporalis mundaretur lepra, quando
sacerdos decipiebatur in iudicio. Huiusmodi autem purificatio
leprosi dupliciter fiebat, nam primo, iudicabatur esse mundus;
secundo autem, restituebatur tanquam mundus consortio hominum et
cultui divino, scilicet post septem dies. In prima autem
purificatione offerebat pro se leprosus mundandus duos passeres
vivos, et lignum cedrinum, et vermiculum, et hyssopum; hoc modo ut
filo coccineo ligarentur passer et hyssopus simul cum ligno
cedrino, ita scilicet quod lignum cedrinum esset quasi manubrium
aspersorii. Hyssopus vero et passer erant id quod de aspersorio
tingebatur in sanguine alterius passeris immolati in aquis vivis.
Haec autem quatuor offerebat contra quatuor defectus leprae, nam
contra putredinem, offerebatur cedrus, quae est arbor imputribilis;
contra fetorem, hyssopus, quae est herba odorifera; contra
insensibilitatem, passer vivus; contra turpitudinem coloris,
vermiculus, qui habet vivum colorem. Passer vero vivus avolare
dimittebatur in agrum, quia leprosus restituebatur pristinae
libertati. In octavo vero die admittebatur ad cultum divinum, et
restituebatur consortio hominum. Primo tamen rasis pilis totius
corporis et vestimentis, eo quod lepra pilos corrodit, et
vestimenta inquinat et fetida reddit. Et postmodum sacrificium
offerebatur pro delicto eius, quia lepra plerumque inducitur pro
peccato. De sanguine autem sacrificii tingebatur extremum auriculae
eius qui erat mundandus, et pollices manus dextrae et pedis, quia
in istis partibus primum lepra dignoscitur et sentitur.
Adhibebantur etiam huic ritui tres liquores, scilicet sanguis,
contra sanguinis corruptionem; oleum, ad designandam sanationem
morbi; aqua viva, ad emundandum spurcitiem. Figuralis autem ratio
erat quia per duos passeres significantur divinitas et humanitas
Christi. Quorum unus, scilicet humanitas, immolatur in vase fictili
super aquas viventes, quia per passionem Christi aquae Baptismi
consecrantur. Alius autem, scilicet impassibilis divinitas, vivus
remanebat, quia divinitas mori non potest. Unde et avolabat, quia
passione astringi non poterat. Hic autem passer vivus, simul cum
ligno cedrino et cocco, vel vermiculo, et hyssopo, idest fide, spe
et caritate, ut supra dictum est, mittitur in aquam ad aspergendum,
quia in fide Dei et hominis baptizamur. Lavat autem homo, per aquam
Baptismi vel lacrymarum, vestimenta sua, idest opera, et omnes
pilos, idest cogitationes. Tingitur autem extremum auriculae
dextrae eius qui mundatur, de sanguine et de oleo, ut eius auditum
muniat contra corrumpentia verba, pollices autem manus dextrae et
pedis tinguntur, ut sit eius actio sancta. Alia vero quae ad hanc
purificationem pertinent, vel etiam aliarum immunditiarum, non
habent aliquid speciale praeter alia sacrificia pro peccatis vel
pro delictis.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 8"><a name="38080"><span class="ref">[38080] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 8</span></a> Ad octavum
et nonum dicendum quod, sicut populus instituebatur ad cultum Dei
per circumcisionem, ita ministri per aliquam specialem
purificationem vel consecrationem, unde et separari ab aliis
praecipiuntur, quasi specialiter ad ministerium cultus divini prae
aliis deputati. Et totum quod circa eos fiebat in eorum
consecratione vel institutione ad hoc pertinebat ut ostenderetur
eos habere quandam praerogativam puritatis et virtutis et
dignitatis. Et ideo in institutione ministrorum tria fiebant, primo
enim, purificabantur; secundo, ornabantur et consecrabantur;
tertio, applicabantur ad usum ministerii. Purificabantur quidem
communiter omnes per ablutionem aquae, et per quaedam sacrificia;
specialiter autem Levitae radebant omnes pilos carnis suae; ut
habetur Lev. VIII. Consecratio vero circa pontifices et sacerdotes
hoc ordine fiebat. Primo enim, postquam abluti erant, induebantur
quibusdam vestimentis specialibus pertinentibus ad designandum
dignitatem ipsorum. Specialiter autem pontifex oleo unctionis in
capite ungebatur, ut designaretur quod ab ipso diffundebatur
potestas consecrandi ad alios, sicut oleum a capite derivatur ad
inferiora; ut habetur in Psalmo CXXXII, <i>sicut unguentum in
capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron</i>. Levitae vero
non habebant aliam consecrationem, nisi quod offerebantur domino a
filiis Israel per manus pontificis, qui orabat pro eis. Minorum
vero sacerdotum solae manus consecrabantur, quae erant applicandae
ad sacrificia. Et de sanguine animalis immolatitii tingebatur
extremum auriculae dextrae ipsorum, et pollices pedis ac manus
dextrae, ut scilicet essent obedientes legi Dei in oblatione
sacrificiorum, quod significatur in intinctione auris dextrae; et
quod essent solliciti et prompti in executione sacrificiorum, quod
significatur in intinctione pedis et manus dextrae. Aspergebantur
etiam ipsi, et vestimenta eorum, sanguine animalis immolati, in
memoriam sanguinis agni per quem fuerunt liberati in Aegypto.
Offerebantur autem in eorum consecratione huiusmodi sacrificia,
vitulus pro peccato, in memoriam remissionis peccati Aaron circa
conflationem vituli; aries in holocaustum, in memoriam oblationis
Abrahae, cuius obedientiam pontifex imitari debebat; aries etiam
consecrationis, qui erat quasi hostia pacifica, in memoriam
liberationis de Aegypto per sanguinem agni; canistrum panum, in
memoriam mannae praestiti populo. Pertinebat autem ad applicationem
ministerii quod imponebantur super manus eorum adeps arietis, et
torta panis unius, et armus dexter, ut ostenderetur quod
accipiebant potestatem huiusmodi offerendi domino. Levitae vero
applicabantur ad ministerium per hoc quod intromittebantur in
tabernaculum foederis, quasi ad ministrandum circa vasa sanctuarii.
Figuralis vero horum ratio erat quia illi qui sunt consecrandi ad
spirituale ministerium Christi, debent primo purificari per aquam
Baptismi et lacrymarum in fide passionis Christi, quod est
expiativum et purgativum sacrificium. Et debent radere omnes pilos
carnis, idest omnes pravas cogitationes. Debent etiam ornari
virtutibus; et consecrari oleo spiritus sancti; et aspersione
sanguinis Christi. Et sic debent esse intenti ad exequenda
spiritualia ministeria.</p><p title="I-II q. 102 a. 5 ad 10"><a name="38081"><span class="ref">[38081] Iª-IIae q. 102 a. 5 ad 10</span></a> Ad decimum
dicendum quod, sicut iam dictum est, intentio legis erat inducere
ad reverentiam divini cultus. Et hoc dupliciter, uno modo,
excludendo a cultu divino omne id quod poterat esse contemptibile;
alio modo, apponendo ad cultum divinum omne illud quod videbatur ad
honorificentiam pertinere. Et si hoc quidem observabatur in
tabernaculo et vasis eius, et animalibus immolandis, multo magis
hoc observandum erat in ipsis ministris. Et ideo ad removendum
contemptum ministrorum, praeceptum fuit ut non haberent maculam vel
defectum corporalem, quia huiusmodi homines solent apud alios in
contemptu haberi. Propter quod etiam institutum fuit ut non sparsim
ex quolibet genere ad Dei ministerium applicarentur, sed ex certa
prosapia secundum generis successionem, ut ex hoc clariores et
nobiliores haberentur. Ad hoc autem quod in reverentia haberentur,
adhibebatur eis specialis ornatus vestium, et specialis
consecratio. Et haec est in communi causa ornatus vestium. In
speciali autem sciendum est quod pontifex habebat octo ornamenta.
Primo enim, habebat vestem lineam. Secundo, habebat tunicam
hyacinthinam; in cuius extremitate versus pedes, ponebantur per
circuitum tintinabula quaedam, et mala Punica facta ex hyacintho et
purpura coccoque bis tincto. Tertio, habebat superhumerale, quod
tegebat humeros et anteriorem partem usque ad cingulum; quod erat
ex auro et hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, et bysso
retorta. Et super humeros habebat duos onychinos, in quibus erant
sculpta nomina filiorum Israel. Quartum erat rationale, ex eadem
materia factum; quod erat quadratum, et ponebatur in pectore, et
coniungebatur superhumerali. Et in hoc rationali erant duodecim
lapides pretiosi distincti per quatuor ordines, in quibus etiam
sculpta erant nomina filiorum Israel, quasi ad designandum quod
ferret onus totius populi, per hoc quod habebat nomina eorum in
humeris; et quod iugiter debebat de eorum salute cogitare, per hoc
quod portabat eos in pectore, quasi in corde habens. In quo etiam
rationali mandavit dominus poni doctrinam et veritatem, quia
quaedam pertinentia ad veritatem iustitiae et doctrinae,
scribebantur in illo rationali. Iudaei tamen fabulantur quod in
rationali erat lapis qui secundum diversos colores mutabatur,
secundum diversa quae debebant accidere filiis Israel, et hoc
vocant veritatem et doctrinam. Quintum erat balteus, idest cingulus
quidam, factus ex praedictis quatuor coloribus. Sextum erat tiara,
idest mitra quaedam, de bysso. Septimum autem erat lamina aurea,
pendens in fronte eius, in qua erat nomen domini. Octavum autem
erant femoralia linea, ut operirent carnem turpitudinis suae,
quando accederent ad sanctuarium vel ad altare. Ex istis autem octo
ornamentis minores sacerdotes habebant quatuor, scilicet tunicam
lineam, femoralia, balteum et tiaram. Horum autem ornamentorum
quidam rationem litteralem assignant, dicentes quod in istis
ornamentis designatur dispositio orbis terrarum, quasi pontifex
protestaretur se esse ministrum creatoris mundi, unde etiam Sap.
XVIII dicitur quod in veste Aaron erat descriptus orbis terrarum.
Nam femoralia linea figurabant terram, ex qua linum nascitur.
Baltei circumvolutio significabat Oceanum, qui circumcingit terram.
Tunica hyacinthina suo colore significabat aerem, per cuius
tintinabula significabantur tonitrua; per mala granata,
coruscationes. Superhumerale vero significabat sua varietate caelum
sidereum, duo onychini, duo hemisphaeria, vel solem et lunam.
Duodecim gemmae in pectore, duodecim signa in zodiaco, quae
dicebantur posita in rationali, quia in caelestibus sunt rationes
terrenorum, secundum illud Iob XXXVIII, <i>numquid nosti ordinem
caeli, et ponis rationem eius in terra?</i> Cidaris autem, vel
tiara, significabat caelum Empyreum. Lamina aurea, Deum omnibus
praesidentem. Figuralis vero ratio manifesta est. Nam maculae vel
defectus corporales a quibus debebant sacerdotes esse immunes,
significant diversa vitia et peccata quibus debent carere.
Prohibetur enim esse caecus, idest, ne sit ignorans. Ne sit
claudus, idest instabilis, et ad diversa se inclinans. Ne sit
parvo, vel grandi, vel torto naso, idest ne per defectum
discretionis, vel in plus vel in minus excedat, aut etiam aliqua
prava exerceat; per nasum enim discretio designatur, quia est
discretivus odoris. Ne sit fracto pede vel manus, idest ne amittat
virtutem bene operandi, vel procedendi in virtutem. Repudiatur
etiam si habeat gibbum vel ante vel retro, per quem significatur
superfluus amor terrenorum. Si est lippus, idest per carnalem
affectum eius ingenium obscuratur, contingit enim lippitudo ex
fluxu humoris. Repudiatur etiam si habeat albuginem in oculo, idest
praesumptionem candoris iustitiae in sua cogitatione. Repudiatur
etiam si habuerit iugem scabiem, idest petulantiam carnis. Et si
habuerit impetiginem, quae sine dolore corpus occupat, et membrorum
decorem foedat, per quam avaritia designatur. Et etiam si sit
herniosus vel ponderosus, qui scilicet gestat pondus turpitudinis
in corde, licet non exerceat in opere. Per ornamenta vero
designantur virtutes ministrorum Dei. Sunt autem quatuor quae sunt
necessariae omnibus ministris, scilicet castitas, quae significatur
per femoralia; puritas vero vitae, quae significatur per lineam
tunicam; moderatio discretionis quae significatur per cingulum;
rectitudo intentionis, quae significatur per tiaram protegentem
caput. Sed prae his pontifices debent quatuor habere. Primo quidem,
iugem Dei memoriam in contemplatione, et hoc significat lamina
aurea habens nomen Dei, in fronte. Secundo, quod supportent
infirmitates populi, quod significat superhumerale. Tertio, quod
habeant populum in corde et in visceribus per sollicitudinem
caritatis, quod significatur per rationale. Quarto, quod habeant
conversationem caelestem per opera perfectionis, quod significatur
per tunicam hyacinthinam. Unde et tunicae hyacinthinae adiunguntur
in extremitate tintinabula aurea, per quae significatur doctrina
divinorum, quae debet coniungi caelesti conversationi pontificis.
Adiunguntur autem mala Punica, per quae significatur unitas fidei
et concordia in bonis moribus, quia sic coniuncta debet esse eius
doctrina, ut per eam fidei et pacis unitas non rumpatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 1"><a name="38082"><span class="ref">[38082] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum
sic proceditur. Videtur quod observantiarum caeremonialium nulla
fuerit rationabilis causa. Quia ut apostolus dicit, I ad Tim. IV,
<i>omnis creatura Dei est bona, et nihil reiiciendum quod cum
gratiarum actione percipitur</i>. Inconvenienter igitur prohibiti
sunt ab esu quorundam ciborum tanquam immundorum, ut patet Lev.
XI.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 2"><a name="38083"><span class="ref">[38083] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut animalia dantur in cibum hominis, ita etiam et herbae, unde
dicitur Gen. IX, <i>quasi olera virentia dedi vobis omnem
carnem</i>. Sed in herbis lex non distinxit aliquas immundas, cum
tamen aliquae illarum sint maxime nocivae, ut puta venenosae. Ergo
videtur quod nec de animalibus aliqua debuerint prohiberi tanquam
immunda.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 3"><a name="38084"><span class="ref">[38084] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea,
si materia est immunda ex qua aliquid generatur, pari ratione
videtur quod id quod generatur ex ea, sit immundum. Sed ex sanguine
generatur caro. Cum igitur non omnes carnes prohiberentur tanquam
immundae, pari ratione nec sanguis debuit prohiberi quasi immundus;
aut adeps, qui ex sanguine generatur.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 4"><a name="38085"><span class="ref">[38085] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 4</span></a> Praeterea,
dominus dicit, Matth. X, eos non esse timendos qui occidunt corpus,
quia post mortem non habent quid faciant, quod non esset verum, si
in nocumentum homini cederet quid ex eo fieret. Multo igitur minus
pertinet ad animal iam occisum qualiter eius carnes decoquantur.
Irrationabile igitur videtur esse quod dicitur Exod. XXIII, <i>non
coques haedum in lacte matris suae</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 5"><a name="38086"><span class="ref">[38086] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 5</span></a> Praeterea,
ea quae sunt primitiva in hominibus et animalibus, tanquam
perfectiora, praecipiuntur domino offerri. Inconvenienter igitur
praecipitur Lev. XIX, <i>quando ingressi fueritis terram, et
plantaveritis in ea ligna pomifera, auferetis praeputia eorum</i>,
idest prima germina, et immunda erunt vobis, nec edetis ex eis.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 6"><a name="38087"><span class="ref">[38087] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 6</span></a> Praeterea,
vestimentum extra corpus hominis est. Non igitur debuerunt quaedam
specialia vestimenta Iudaeis interdici, puta quod dicitur Lev. XIX,
<i>vestem quae ex duobus texta est, non indueris</i>; et Deut.
XXII, <i>non induetur mulier veste virili, et vir non induetur
veste feminea</i>; et infra, <i>non indueris vestimento quod ex
lana linoque contextum est</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 7"><a name="38088"><span class="ref">[38088] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 7</span></a> Praeterea,
memoria mandatorum Dei non pertinet ad corpus, sed ad cor.
Inconvenienter igitur praecipitur Deut. VI, quod <i>ligarent
praecepta Dei quasi signum in manu sua, et quod scriberentur in
limine ostiorum; et quod per angulos palliorum facerent fimbrias,
in quibus ponerent vittas hyacinthinas, in memoriam mandatorum
Dei</i>, ut habetur Num. XV.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 8"><a name="38089"><span class="ref">[38089] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 8</span></a> Praeterea,
apostolus dicit, I ad Cor. IX, quod non est cura Deo de bobus, et
per consequens neque de aliis animalibus irrationalibus.
Inconvenienter igitur praecipitur Deut. XXII, <i>si ambulaveris per
viam, et inveneris nidum avis, non tenebis matrem cum filiis</i>;
et Deut. XXV, <i>non alligabis os bovis triturantis</i>; et Lev.
XIX, <i>iumenta tua non facies coire cum alterius generis
animantibus</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 9"><a name="38090"><span class="ref">[38090] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 9</span></a> Praeterea,
inter plantas non fiebat discretio mundorum ab immundis. Ergo multo
minus circa culturam plantarum debuit aliqua discretio adhiberi.
Ergo inconvenienter praecipitur Lev. XIX, <i>agrum non seres
diverso semine</i>; et Deut. XXII, <i>non seres vineam tuam altero
semine; et, non arabis in bove simul et asino</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 10"><a name="38091"><span class="ref">[38091] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 10</span></a>
Praeterea, ea quae sunt inanimata, maxime videmus hominum potestati
esse subiecta. Inconvenienter igitur arcetur homo ab argento et
auro ex quibus fabricata sunt idola, et ab aliis quae in idolorum
domibus inveniuntur, praecepto legis quod habetur Deut. VII.
Ridiculum etiam videtur esse praeceptum quod habetur Deut. XXIII,
ut <i>egestiones humo operirent, fodientes in terra</i>.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 arg. 11"><a name="38092"><span class="ref">[38092] Iª-IIae q. 102 a. 6 arg. 11</span></a>
Praeterea, pietas maxime in sacerdotibus requiritur. Sed ad
pietatem pertinere videtur quod aliquis funeribus amicorum
intersit, unde etiam de hac Tobias laudatur, ut habetur Tob. I.
Similiter etiam quandoque ad pietatem pertinet quod aliquis in
uxorem accipiat meretricem, quia per hoc eam a peccato et infamia
liberat. Ergo videtur quod haec inconvenienter prohibeantur
sacerdotibus, Lev. XXI.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 s. c."><a name="38093"><span class="ref">[38093] Iª-IIae q. 102 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. XVIII, <i>tu autem a domino Deo tuo aliter
institutus es</i>, ex quo potest accipi quod huiusmodi observantiae
sunt institutae a Deo ad quandam specialem illius populi
praerogativam. Non ergo sunt irrationabiles, aut sine causa.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 co."><a name="38094"><span class="ref">[38094] Iª-IIae q. 102 a. 6 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod populus Iudaeorum, ut supra dictum est, specialiter
erat deputatus ad cultum divinum; et inter eos, specialiter
sacerdotes. Et sicut aliae res quae applicantur ad cultum divinum,
aliquam specialitatem debent habere, quod pertinet ad
honorificentiam divini cultus; ita etiam et in conversatione illius
populi, et praecipue sacerdotum, debuerunt esse aliqua specialia
congruentia ad cultum divinum, vel spiritualem vel corporalem.
Cultus autem legis figurabat mysterium Christi, unde omnia eorum
gesta figurabant ea quae ad Christum pertinent; secundum illud I
Cor. X, <i>omnia in figuram contingebant illis</i>. Et ideo
rationes harum observantiarum dupliciter assignari possunt, uno
modo, secundum congruentiam ad divinum cultum; alio modo, secundum
quod figurant aliquid circa Christianorum vitam.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 1"><a name="38095"><span class="ref">[38095] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, sicut supra dictum est, duplex pollutio, vel
immunditia, observabatur in lege, una quidem culpae, per quam
polluebatur anima; alia autem corruptionis cuiusdam, per quam
quodammodo inquinatur corpus. Loquendo igitur de prima immunditia,
nulla genera ciborum immunda sunt, vel hominem inquinare possunt,
secundum suam naturam, unde dicitur Matth. XV, <i>non quod intrat
in os, coinquinat hominem; sed quae procedunt de ore, haec
coinquinant hominem</i>; et exponitur hoc de peccatis. Possunt
tamen aliqui cibi per accidens inquinare animam, inquantum scilicet
contra obedientiam vel votum, vel nimia concupiscentia comeduntur;
vel inquantum praebent fomentum luxuriae, propter quod aliqui a
vino et carnibus abstinent. Secundum autem corporalem immunditiam,
quae est corruptionis cuiusdam, aliquae animalium carnes
immunditiam habent, vel quia ex rebus immundis nutriuntur, sicut
porcus; aut immunde conversantur, sicut quaedam animalia sub terra
habitantia, sicut talpae et mures et alia huiusmodi, unde etiam
quendam fetorem contrahunt; vel quia eorum carnes, propter
superfluam umiditatem vel siccitatem, corruptos humores in
corporibus humanis generant. Et ideo prohibitae sunt eis carnes
animalium habentium soleas, idest ungulam unam non fissam, propter
eorum terrestreitatem. Et similiter sunt eis prohibitae carnes
animalium habentium multas fissuras in pedibus, quia sunt nimis
cholerica et adusta, sicut carnes leonis et huiusmodi. Et eadem
ratione prohibitae sunt eis aves quaedam rapaces, quae sunt nimiae
siccitatis; et quaedam aves aquaticae, propter excessum
humiditatis. Similiter etiam quidam pisces non habentes pinnulas et
squamas, ut anguillae et huiusmodi, propter excessum humiditatis.
Sunt autem eis concessa ad esum animalia ruminantia et findentia
ungulam, quia habent humores bene digestos, et sunt medie
complexionata, quia nec sunt nimis humida, quod significant
ungulae; neque sunt nimis terrestria, cum non habeant ungulam
continuam, sed fissam. In piscibus etiam concessi sunt eis pisces
sicciores, quod significatur per hoc quod habent squamas et
pinnulas, per hoc enim efficitur temperata complexio humida
piscium. In avibus etiam sunt eis concessae magis temperatae, sicut
gallinae, perdices, et aliae huiusmodi. Alia ratio fuit in
detestationem idololatriae. Nam gentiles, et praecipue Aegyptii,
inter quos erant nutriti, huiusmodi animalia prohibita idolis
immolabant, vel eis ad maleficia utebantur. Animalia vero quae
Iudaeis sunt concessa ad esum non comedebant, sed ea tanquam deos
colebant; vel propter aliam causam ab eis abstinebant, ut supra
dictum est. Tertia ratio est ad tollendam nimiam diligentiam circa
cibaria. Et ideo conceduntur illa animalia quae de facili et in
promptu haberi possunt. Generaliter tamen prohibitus est eis esus
sanguinis et adipis cuiuslibet animalis. Sanguinis quidem tum ad
vitandam crudelitatem, ut detestarentur humanum sanguinem
effundere, sicut supra dictum est. Tum etiam ad vitandum
idololatriae ritum, quia eorum consuetudo erat ut circa sanguinem
congregatum adunarentur ad comedendum in honorem idolorum, quibus
reputabant sanguinem acceptissimum esse. Et ideo dominus mandavit
quod sanguis effunderetur, et quod pulvere operiretur. Et propter
hoc etiam prohibitum est eis comedere animalia suffocata vel
strangulata, quia sanguis eorum non separaretur a carne. Vel quia
in tali morte animalia multum affliguntur; et dominus voluit eos a
crudelitate prohibere etiam circa animalia bruta, ut per hoc magis
recederent a crudelitate hominis, habentes exercitium pietatis
etiam circa bestias. Adipis etiam esus prohibitus est eis, tum quia
idololatrae comedebant illum in honorem deorum suorum. Tum etiam
quia cremabatur in honorem Dei. Tum etiam quia sanguis et adeps non
generant bonum nutrimentum, quod pro causa inducit Rabbi Moyses.
Causa autem prohibitionis esus nervorum exprimitur Gen. XXXII, ubi
dicitur quod <i>non comedunt filii Israel nervum, eo quod tetigerit
nervum femoris Iacob, et obstupuerit</i>. Figuralis autem ratio
horum est quia per omnia huiusmodi animalia prohibita designantur
aliqua peccata, in quorum figuram illa animalia prohibentur. Unde
dicit Augustinus, in libro contra Faustum, <i>si de porco et agno
requiratur, utrumque natura mundum est, quia omnis creatura Dei
bona est, quadam vero significatione, agnus mundus, porcus immundus
est. Tanquam, si stultum et sapientem diceres, utrumque hoc verbum
natura vocis et litterarum et syllabarum ex quibus constat, mundum
est, significatione autem unum est mundum, et aliud immundum</i>.
Animal enim quod ruminat et ungulam findit, mundum est
significatione. Quia fissio ungulae significat distinctionem duorum
testamentorum; vel patris et filii; vel duarum naturarum in
Christo; vel discretionem boni et mali. Ruminatio autem significat
meditationem Scripturarum, et sanum intellectum earum. Cuicumque
autem horum alterum deest, spiritualiter immundus est. Similiter
etiam in piscibus illi qui habent squamas et pinnulas,
significatione mundi sunt. Quia per pinnulas significatur vita
sublimis, vel contemplatio; per squamas autem significatur aspera
vita; quorum utrumque necessarium est ad munditiam spiritualem. In
avibus autem specialia quaedam genera prohibentur. In aquila enim,
quae alte volat, prohibetur superbia. In gryphe autem, qui equis et
hominibus infestus est, crudelitas potentum prohibetur. In
haliaeeto autem, qui pascitur minutis avibus, significantur illi
qui sunt pauperibus molesti. In milvo autem, qui maxime insidiis
utitur, designantur fraudulenti. In vulture autem, qui sequitur
exercitum expectans comedere cadavera mortuorum, significantur illi
qui mortes et seditiones hominum affectant ut inde lucrentur. Per
animalia corvini generis significantur illi qui sunt voluptatibus
denigrati, vel qui sunt expertes bonae affectionis, quia corvus,
semel emissus ab arca, non est reversus. Per struthionem, qui, cum
sit avis, volare non potest, sed semper est circa terram,
significantur Deo militantes et se negotiis saecularibus
implicantes. Nycticorax, quae in nocte acuti est visus, in die
autem non videt, significat eos qui in temporalibus sunt astuti, in
spiritualibus hebetes. Larus autem, qui et volat in aere et natat
in aqua, significat eos qui et circumcisionem et Baptismum
venerantur, vel significat eos qui per contemplationem volare
volunt, et tamen vivunt in aquis voluptatum. Accipiter vero, qui
deservit hominibus ad praedam, significat eos qui ministrant
potentibus ad depraedandum pauperes. Per bubonem, qui in nocte
pastum quaerit, de die autem latet, significantur luxuriosi, qui
occultari quaerunt in nocturnis operibus quae agunt. Mergulus
autem, cuius natura est ut sub undis diutius immoretur, significat
gulosos, qui aquis deliciarum se immergunt. Ibis vero avis est in
Africa habens longum rostrum, quae serpentibus pascitur, et forte
est idem quod ciconia, et significat invidos, qui de malis aliorum,
quasi de serpentibus, reficiuntur. Cygnus autem est coloris
candidi, et longo collo quod habet, ex profunditate terrae vel
aquae cibum trahit, et potest significare homines qui per
exteriorem iustitiae candorem lucra terrena quaerunt. Onocrotalus
autem avis est in partibus orientis, longo rostro, quae in faucibus
habet quosdam folliculos, in quibus primo cibum reponit, et post
horam in ventrem mittit, et significat avaros, qui immoderata
sollicitudine vitae necessaria congregant. Porphyrio autem, praeter
modum aliarum avium, habet unum pedem latum ad natandum, alium
fissum ad ambulandum, quia et in aqua natat ut anates, et in terra
ambulat ut perdices, solo morsu bibit, omnem cibum aqua tingens, et
significat eos qui nihil ad alterius arbitrium facere volunt, sed
solum quod fuerit tinctum aqua propriae voluntatis. Per Herodionem
qui vulgariter falco dicitur, significantur illi quorum pedes sunt
veloces ad effundendum sanguinem. Charadrius autem, quae est avis
garrula, significat loquaces. Upupa autem, quae nidificat in
stercoribus et fetenti pascitur fimo, et gemitum in cantu simulat,
significat tristitiam saeculi, quae in hominibus immundis mortem
operatur. Per vespertilionem autem, quae circa terram volitat,
significantur illi qui, saeculari scientia praediti, sola terrena
sapiunt. Circa volatilia autem et quadrupedia, illa sola
conceduntur eis quae posteriora crura habent longiora, ut salire
possint. Alia vero, quae terrae magis adhaerent, prohibentur, quia
illi qui abutuntur doctrina quatuor Evangelistarum, ut per eam in
altum non subleventur, immundi reputantur. In sanguine vero et
adipe et nervo, intelligitur prohiberi crudelitas, et voluptas, et
fortitudo ad peccandum.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 2"><a name="38096"><span class="ref">[38096] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod esus plantarum et aliorum terrae nascentium adfuit
apud homines etiam ante diluvium, sed esus carnium videtur esse
post diluvium introductus; dicitur enim Gen. IX, <i>quasi olera
virentia dedi vobis omnem carnem</i>. Et hoc ideo, quia esus terrae
nascentium magis pertinet ad quandam simplicitatem vitae; esus
autem carnium ad quasdam delicias et curiositatem vivendi. Sponte
enim terra herbam germinat, vel cum modico studio huiusmodi terrae
nascentia in magna copia procurantur, oportet autem cum magno
studio animalia vel nutrire, vel etiam capere. Et ideo volens
dominus populum suum reducere ad simpliciorem victum, multa in
genere animalium eis prohibuit, non autem in genere terrae
nascentium. Vel etiam quia animalia immolabantur idolis, non autem
terrae nascentia.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 3"><a name="38097"><span class="ref">[38097] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium
patet responsio ex dictis.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 4"><a name="38098"><span class="ref">[38098] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, etsi haedus occisus non sentiat qualiter carnes eius
coquantur, tamen in animo decoquentis ad quandam crudelitatem
pertinere videtur si lac matris, quod datum est ei pro nutrimento,
adhibeatur ad consumptionem carnium ipsius. Vel potest dici quod
gentiles in solemnitatibus idolorum taliter carnes haedi coquebant,
ad immolandum vel ad comedendum. Et ideo Exod. XXIII, postquam
praedictum fuerat de solemnitatibus celebrandis in lege, subditur,
<i>non coques haedum in lacte matris suae</i>. Figuralis autem
ratio huius prohibitionis est quia praefigurabatur quod Christus,
qui est haedus propter similitudinem carnis peccati, non erat a
Iudaeis coquendus, idest occidendus, in lacte matris, idest tempore
infantiae. Vel significatur quod haedus idest peccator, non est
coquendus in lacte matris, idest non est blanditiis
deliniendus.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 5"><a name="38099"><span class="ref">[38099] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod gentiles fructus primitivos, quos fortunatos
aestimabant, diis suis offerebant, vel etiam comburebant eos ad
quaedam magica facienda. Et ideo praeceptum est eis ut fructus
trium primorum annorum immundos reputarent. In tribus enim annis
fere omnes arbores terrae illius fructum producunt, quae scilicet
vel seminando, vel inserendo, vel plantando coluntur. Raro autem
contingit quod ossa fructuum arboris, vel semina latentia,
seminentur, haec enim tardius facerent fructum, sed lex respexit ad
id quod frequentius fit. Poma autem quarti anni, tanquam primitiae
mundorum fructuum, Deo offerebantur, a quinto autem anno, et
deinceps, comedebantur. Figuralis autem ratio est quia per hoc
praefiguratur quod post tres status legis, quorum unus est ab
Abraham usque ad David, secundus usque ad transmigrationem
Babylonis, tertius usque ad Christum, erat Christus Deo offerendus,
qui est fructus legis. Vel quia primordia nostrorum operum debent
esse nobis suspecta, propter imperfectionem.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 6"><a name="38100"><span class="ref">[38100] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod sicut dicitur Eccli. XIX, <i>amictus corporis
enuntiat de homine</i>. Et ideo voluit dominus ut populus eius
distingueretur ab aliis populis non solum signo circumcisionis,
quod erat in carne, sed etiam certa habitus distinctione. Et ideo
prohibitum fuit eis ne induerentur vestimento ex lana et lino
contexto, et ne mulier indueretur veste virili, aut e converso,
propter duo. Primo quidem, ad vitandum idololatriae cultum.
Huiusmodi enim variis vestibus ex diversis confectis gentiles in
cultu suorum deorum utebantur. Et etiam in cultu Martis mulieres
utebantur armis virorum; in cultu autem Veneris e converso viri
utebantur vestibus mulierum. Alia ratio est ad declinandam
luxuriam. Nam per commixtiones varias in vestimentis omnis
inordinata commixtio coitus excluditur. Quod autem mulier induatur
veste virili, aut e converso, incentivum est concupiscentiae, et
occasionem libidini praestat. Figuralis autem ratio est quia in
vestimento contexto ex lana et lino interdicitur coniunctio
simplicitatis innocentiae, quae figuratur per lanam, et
subtilitatis malitiae, quae figuratur per linum. Prohibetur etiam
quod mulier non usurpet sibi doctrinam, vel alia virorum officia;
vel vir declinet ad mollities mulierum.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 7"><a name="38101"><span class="ref">[38101] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod, sicut Hieronymus dicit, super Matth., <i>dominus
iussit ut in quatuor angulis palliorum hyacinthinas fimbrias
facerent, ad populum Israel dignoscendum ab aliis populis</i>. Unde
per hoc se esse Iudaeos profitebantur, et ideo per aspectum huius
signi inducebantur in memoriam suae legis. Quod autem dicitur,
<i>ligabis ea in manu tua, et erunt semper ante oculos tuos,
Pharisaei male interpretabantur, scribentes in membranis Decalogum
Moysi, et ligabant in fronte, quasi coronam, ut ante oculos
moverentur</i>, cum tamen intentio domini mandantis fuerit ut
ligarentur in manu, idest in operatione; et essent ante oculos,
idest in meditatione. In hyacinthinis etiam vittis, quae palliis
inserebantur, significatur caelestis intentio, quae omnibus
operibus nostris debet adiungi. Potest tamen dici quod, quia
populus ille carnalis erat et durae cervicis, oportuit etiam per
huiusmodi sensibilia eos ad legis observantiam excitari.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 8"><a name="38102"><span class="ref">[38102] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 8</span></a> Ad octavum
dicendum quod affectus hominis est duplex, unus quidem secundum
rationem; alius vero secundum passionem. Secundum igitur affectum
rationis, non refert quid homo circa bruta animalia agat, quia
omnia sunt subiecta eius potestati a Deo, secundum illud Psalmi
VIII, <i>omnia subiecisti sub pedibus eius</i>. Et secundum hoc
apostolus dicit quod non est cura Deo de bobus, quia Deus non
requirit ab homine quid circa boves agat, vel circa alia animalia.
Quantum vero ad affectum passionis, movetur affectus hominis etiam
circa alia animalia, quia enim passio misericordiae consurgit ex
afflictionibus aliorum, contingit autem etiam bruta animalia poenas
sentire, potest in homine consurgere misericordiae affectus etiam
circa afflictiones animalium. Proximum autem est ut qui exercetur
in affectu misericordiae circa animalia, magis ex hoc disponatur ad
affectum misericordiae circa homines, unde dicitur Prov. XII,
<i>novit iustus animas iumentorum suorum; viscera autem impiorum
crudelia</i>. Et ideo ut dominus populum Iudaicum, ad crudelitatem
pronum, ad misericordiam revocaret, voluit eos exerceri ad
misericordiam etiam circa bruta animalia, prohibens quaedam circa
animalia fieri quae ad crudelitatem quandam pertinere videntur. Et
ideo prohibuit ne coqueretur haedus in lacte matris; et quod non
alligaretur os bovi trituranti; et quod non occideretur mater cum
filiis. Quamvis etiam dici possit quod haec prohibita sunt eis in
detestationem idololatriae. Nam Aegyptii nefarium reputabant ut
boves triturantes de frugibus comederent. Aliqui etiam malefici
utebantur matre avis incubante et pullis eius simul captis, ad
fecunditatem et fortunam circa nutritionem filiorum. Et etiam quia
in auguriis reputabatur hoc esse fortunatum, quod inveniretur mater
incubans filiis. Circa commixtionem vero animalium diversae
speciei, ratio litteralis potuit esse triplex. Una quidem, ad
detestationem idololatriae Aegyptiorum, qui diversis commixtionibus
utebantur in servitium planetarum, qui secundum diversas
coniunctiones habent diversos effectus, et super diversas species
rerum. Alia ratio est ad excludendum concubitus contra naturam.
Tertia ratio est ad tollendam universaliter occasionem
concupiscentiae. Animalia enim diversarum specierum non
commiscentur de facili ad invicem, nisi hoc per homines procuretur;
et in aspectu coitus animalium excitatur homini concupiscentiae
motus. Unde etiam in traditionibus Iudaeorum praeceptum invenitur,
ut Rabbi Moyses dicit, ut homines avertant oculos ab animalibus
coeuntibus. Figuralis autem horum ratio est quia bovi trituranti,
idest praedicatori deferenti segetes doctrinae, non sunt necessaria
victus subtrahenda; ut apostolus dicit, I ad Cor. IX. Matrem etiam
non simul debemus tenere cum filiis, quia in quibusdam retinendi
sunt spirituales sensus, quasi filii, et dimittenda est litteralis
observantia, quasi mater; sicut in omnibus caeremoniis legis.
Prohibetur etiam quod iumenta, idest populares homines, non
faciamus coire, idest coniunctionem habere, cum alterius generis
animantibus, idest cum gentilibus vel Iudaeis.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 9"><a name="38103"><span class="ref">[38103] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 9</span></a> Ad nonum
dicendum quod omnes illae commixtiones in agricultura sunt
prohibitae, ad litteram, in detestationem idololatriae. Quia
Aegyptii, in venerationem stellarum, diversas commixtiones
faciebant et in seminibus et in animalibus et in vestibus,
repraesentantes diversas coniunctiones stellarum. Vel omnes
huiusmodi commixtiones variae prohibentur ad detestationem coitus
contra naturam. Habent tamen figuralem rationem. Quia quod dicitur,
non seres vineam tuam altero semine, est spiritualiter
intelligendum, quod in Ecclesia, quae est spiritualis vinea, non
est seminanda aliena doctrina. Et similiter ager, idest Ecclesia,
non est seminandus diverso semine, idest Catholica doctrina et
haeretica. Non est etiam simul arandum in bove et asino, quia
fatuus sapienti in praedicatione non est sociandus, quia unus
impedit alium.</p><p title="I-II q. 102 a. 6 ad 11"><a name="38104"><span class="ref">[38104] Iª-IIae q. 102 a. 6 ad 11</span></a> Ad
undecimum dicendum quod malefici et sacerdotes idolorum utebantur
in suis ritibus ossibus vel carnibus hominum mortuorum. Et ideo, ad
extirpandum idololatriae cultum, praecepit dominus ut sacerdotes
minores, qui per tempora certa ministrabant in sanctuario, non
inquinarentur in mortibus nisi valde propinquorum, scilicet patris
et matris et huiusmodi coniunctarum personarum. Pontifex autem
semper debebat esse paratus ad ministerium sanctuarii, et ideo
totaliter prohibitus erat ei accessus ad mortuos, quantumcumque
propinquos. Praeceptum etiam est eis ne ducerent uxorem meretricem
ac repudiatam, sed virginem. Tum propter reverentiam sacerdotum,
quorum dignitas quodammodo ex tali coniugio diminui videretur. Tum
etiam propter filios, quibus esset ad ignominiam turpitudo matris,
quod maxime tunc erat vitandum, quando sacerdotii dignitas secundum
successionem generis conferebatur. Praeceptum etiam erat eis ut non
raderent caput nec barbam, nec in carnibus suis facerent incisuram,
ad removendum idololatriae ritum. Nam sacerdotes gentilium radebant
caput et barbam, unde dicitur Baruch VI, <i>sacerdotes sedent
habentes tunicas scissas, et capita et barbam rasam</i>. Et etiam
in cultu idolorum incidebant se cultris et lanceolis, ut dicitur
III regum XVIII. Unde contraria praecepta sunt sacerdotibus veteris
legis. Spiritualis autem ratio horum est quia sacerdotes omnino
debent esse immunes ab operibus mortuis, quae sunt opera peccati.
Et etiam non debent radere caput, idest deponere sapientiam; neque
deponere barbam, idest sapientiae perfectionem; neque etiam
scindere vestimenta aut incidere carnes, ut scilicet vitium
schismatis non incurrant.</p></div></div><div class="q" id="q103"><h2>Quaestio 103</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 103 pr."><a name="38105"><span class="ref">[38105] Iª-IIae q. 103 pr.</span></a> Deinde
considerandum est de duratione caeremonialium praeceptorum. Et
circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum praecepta caeremonialia
fuerint ante legem. Secundo, utrum in lege aliquam virtutem
habuerint iustificandi. Tertio, utrum cessaverint Christo veniente.
Quarto, utrum sit peccatum mortale observare ea post Christum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 103 a. 1 arg. 1"><a name="38106"><span class="ref">[38106] Iª-IIae q. 103 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod caeremoniae legis fuerint ante legem.
Sacrificia enim et holocausta pertinent ad caeremonias veteris
legis, ut supra dictum est. Sed sacrificia et holocausta fuerunt
ante legem. Dicitur enim Gen. IV, quod <i>Cain obtulit de fructibus
terrae munera domino; Abel autem obtulit de primogenitis gregis
sui, et de adipibus eorum</i>. Noe etiam obtulit holocausta domino,
ut dicitur Gen. VIII; et Abraham similiter, ut dicitur Gen. XXII.
Ergo caeremoniae veteris legis fuerunt ante legem.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 arg. 2"><a name="38107"><span class="ref">[38107] Iª-IIae q. 103 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
ad caeremonias sacrorum pertinet constructio altaris, et eius
inunctio. Sed ista fuerunt ante legem. Legitur enim Gen. XIII, quod
Abraham aedificavit altare domino; et de Iacob dicitur Gen. XXVIII,
quod <i>tulit lapidem et erexit in titulum fundens oleum
desuper</i>. Ergo caeremoniae legales fuerunt ante legem.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 arg. 3"><a name="38108"><span class="ref">[38108] Iª-IIae q. 103 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
inter sacramenta legalia primum videtur fuisse circumcisio. Sed
circumcisio fuit ante legem, ut patet Gen. XVII. Similiter etiam
sacerdotium fuit ante legem, dicitur enim Gen. XIV, quod
Melchisedech erat sacerdos Dei summi. Ergo caeremoniae
sacramentorum fuerunt ante legem.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 arg. 4"><a name="38109"><span class="ref">[38109] Iª-IIae q. 103 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea,
discretio mundorum animalium ab immundis pertinet ad caeremonias
observantiarum, ut supra dictum est. Sed talis discretio fuit ante
legem, dicitur enim Gen. VII, <i>ex omnibus mundis animalibus tolle
septena et septena; de animantibus vero immundis, duo et duo</i>.
Ergo caeremoniae legales fuerunt ante legem.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 s. c."><a name="38110"><span class="ref">[38110] Iª-IIae q. 103 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Deut. VI, <i>haec sunt praecepta et caeremoniae
quae mandavit dominus Deus vester ut docerem vos</i>. Non autem
indiguissent super his doceri, si prius praedictae caeremoniae
fuissent. Ergo caeremoniae legis non fuerunt ante legem.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 co."><a name="38111"><span class="ref">[38111] Iª-IIae q. 103 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut ex dictis patet, caeremoniae legis ad duo
ordinabantur, scilicet ad cultum Dei, et ad figurandum Christum.
Quicumque autem colit Deum, oportet quod per aliqua determinata eum
colat, quae ad exteriorem cultum pertinent. Determinatio autem
divini cultus ad caeremonias pertinet; sicut etiam determinatio
eorum per quae ordinamur ad proximum, pertinet ad praecepta
iudicialia; ut supra dictum est. Et ideo sicut inter homines
communiter erant aliqua iudicialia, non tamen ex auctoritate legis
divinae instituta, sed ratione hominum ordinata; ita etiam erant
quaedam caeremoniae, non quidem ex auctoritate alicuius legis
determinatae, sed solum secundum voluntatem et devotionem hominum
Deum colentium. Sed quia etiam ante legem fuerunt quidam viri
praecipui prophetico spiritu pollentes, credendum est quod ex
instinctu divino, quasi ex quadam privata lege, inducerentur ad
aliquem certum modum colendi Deum, qui et conveniens esset
interiori cultui, et etiam congrueret ad significandum Christi
mysteria, quae figurabantur etiam per alia eorum gesta, secundum
illud I ad Cor. X, <i>omnia in figuram contingebant illis</i>.
Fuerunt igitur ante legem quaedam caeremoniae, non tamen
caeremoniae legis, quia non erant per aliquam legislationem
institutae.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 ad 1"><a name="38112"><span class="ref">[38112] Iª-IIae q. 103 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod huiusmodi oblationes et sacrificia et holocausta
offerebant antiqui ante legem ex quadam devotione propriae
voluntatis, secundum quod eis videbatur conveniens ut in rebus quas
a Deo acceperant, quas in reverentiam divinam offerrent,
protestarentur se colere Deum, qui est omnium principium et
finis.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 ad 2"><a name="38113"><span class="ref">[38113] Iª-IIae q. 103 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod etiam sacra quaedam instituerunt, quia videbatur eis
conveniens ut in reverentiam divinam essent aliqua loca ab aliis
discreta, divino cultui mancipata.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 ad 3"><a name="38114"><span class="ref">[38114] Iª-IIae q. 103 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod sacramentum circumcisionis praecepto divino fuit
statutum ante legem. Unde non potest dici sacramentum legis quasi
in lege institutum, sed solum quasi in lege observatum. Et hoc est
quod dominus dicit, Ioan. VII, <i>circumcisio non ex Moyse est, sed
ex patribus eius</i>. Sacerdotium etiam erat ante legem apud
colentes Deum, secundum humanam determinationem, quia hanc
dignitatem primogenitis attribuebant.</p><p title="I-II q. 103 a. 1 ad 4"><a name="38115"><span class="ref">[38115] Iª-IIae q. 103 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod distinctio mundorum animalium et immundorum non fuit
ante legem quantum ad esum, cum dictum sit Gen. IX, <i>omne quod
movetur et vivit, erit vobis in cibum</i>, sed solum quantum ad
sacrificiorum oblationem, quia de quibusdam determinatis animalibus
sacrificia offerebant. Si tamen quantum ad esum erat aliqua
discretio animalium, hoc non erat quia esus illorum reputaretur
illicitus, cum nulla lege esset prohibitus, sed propter
abominationem vel consuetudinem, sicut et nunc videmus quod aliqua
cibaria sunt in aliquibus terris abominabilia, quae in aliis
comeduntur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 103 a. 2 arg. 1"><a name="38116"><span class="ref">[38116] Iª-IIae q. 103 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod caeremoniae veteris legis
habuerint virtutem iustificandi tempore legis. Expiatio enim a
peccato, et consecratio hominis, ad iustificationem pertinent, sed
Exod. XXIX, dicitur quod per aspersionem sanguinis et inunctionem
olei consecrabantur sacerdotes et vestes eorum; et Levit. XVI,
dicitur quod sacerdos per aspersionem sanguinis vituli <i>expiabat
sanctuarium ab immunditiis filiorum Israel, et a praevaricationibus
eorum atque peccatis</i>. Ergo caeremoniae veteris legis habebant
virtutem iustificandi.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 arg. 2"><a name="38117"><span class="ref">[38117] Iª-IIae q. 103 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
id per quod homo placet Deo, ad iustitiam pertinet; secundum illud
Psalmi X, <i>iustus dominus, et iustitias dilexit</i>, sed per
caeremonias aliqui Deo placebant, secundum illud Levit. X,
<i>quomodo potui placere domino in caeremoniis mente lugubri?</i>
Ergo caeremoniae veteris legis habebant virtutem iustificandi.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 arg. 3"><a name="38118"><span class="ref">[38118] Iª-IIae q. 103 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
ea quae sunt divini cultus magis pertinent ad animam quam ad
corpus; secundum illud Psalmi XVIII, <i>lex domini immaculata,
convertens animas</i>. Sed per caeremonias veteris legis mundabatur
leprosus, ut dicitur Levit. XIV. Ergo multo magis caeremoniae
veteris legis poterant mundare animam, iustificando.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 s. c."><a name="38119"><span class="ref">[38119] Iª-IIae q. 103 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, Galat. II, <i>si data esset lex quae
posset iustificare, Christus gratis mortuus esset</i>, idest sine
causa. Sed hoc est inconveniens. Ergo caeremoniae veteris legis non
iustificabant.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 co."><a name="38120"><span class="ref">[38120] Iª-IIae q. 103 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut supra dictum est, in veteri lege duplex
immunditia observabatur. Una quidem spiritualis, quae est
immunditia culpae. Alia vero corporalis, quae tollebat idoneitatem
ad cultum divinum, sicut leprosus dicebatur immundus, vel ille qui
tangebat aliquod morticinum, et sic immunditia nihil aliud erat
quam irregularitas quaedam. Ab hac igitur immunditia caeremoniae
veteris legis habebant virtutem emundandi, quia huiusmodi
caeremoniae erant quaedam remedia adhibita ex ordinatione legis ad
tollendas praedictas immunditias ex statuto legis inductas. Et ideo
apostolus dicit, ad Heb. IX, quod <i>sanguis hircorum et taurorum,
et cinis vitulae aspersus, inquinatos sanctificat ad emundationem
carnis</i>. Et sicut ista immunditia quae per huiusmodi caeremonias
emundabatur, erat magis carnis quam mentis; ita etiam ipsae
caeremoniae iustitiae carnis dicuntur ab ipso apostolo, parum
supra, <i>iustitiis, inquit, carnis usque ad tempus correctionis
impositis</i>. Ab immunditia vero mentis, quae est immunditia
culpae, non habebant virtutem expiandi. Et hoc ideo quia expiatio a
peccatis nunquam fieri potuit nisi per Christum, qui tollit peccata
mundi, ut dicitur Ioan. I, et quia mysterium incarnationis et
passionis Christi nondum erat realiter peractum, illae veteris
legis caeremoniae non poterant in se continere realiter virtutem
profluentem a Christo incarnato et passo, sicut continent
sacramenta novae legis. Et ideo non poterant a peccato mundare,
sicut apostolus dicit, ad Heb. X, quod <i>impossibile est sanguine
taurorum aut hircorum auferri peccata</i>. Et hoc est quod, Gal.
IV, apostolus vocat ea egena et infirma elementa, infirma quidem,
quia non possunt a peccato mundare; sed haec infirmitas provenit ex
eo quod sunt egena, idest eo quod non continent in se gratiam.
Poterat autem mens fidelium, tempore legis, per fidem coniungi
Christo incarnato et passo, et ita ex fide Christi iustificabantur.
Cuius fidei quaedam protestatio erat huiusmodi caeremoniarum
observatio, inquantum erant figura Christi. Et ideo pro peccatis
offerebantur sacrificia quaedam in veteri lege, non quia ipsa
sacrificia a peccato emundarent, sed quia erant quaedam
protestationes fidei, quae a peccato mundabat. Et hoc etiam ipsa
lex innuit ex modo loquendi, dicitur enim Levit. IV et V, quod in
oblatione hostiarum pro peccato orabit pro eo sacerdos, et
dimittetur ei; quasi peccatum dimittatur non ex vi sacrificiorum,
sed ex fide et devotione offerentium. Sciendum est tamen quod hoc
ipsum quod veteris legis caeremoniae a corporalibus immunditiis
expiabant, erat in figura expiationis a peccatis quae fit per
Christum. Sic igitur patet quod caeremoniae in statu veteris legis
non habebant virtutem iustificandi.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 ad 1"><a name="38121"><span class="ref">[38121] Iª-IIae q. 103 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod illa sanctificatio sacerdotum et filiorum eius,
et vestium ipsorum, vel quorumcumque aliorum, per aspersionem
sanguinis, nihil aliud erat quam deputatio ad divinum cultum, et
remotio impedimentorum ad emundationem carnis, ut apostolus dicit;
in praefigurationem illius sanctificationis qua Iesus per suum
sanguinem sanctificavit populum. Expiatio etiam ad remotionem
huiusmodi corporalium immunditiarum referenda est, non ad
remotionem culpae. Unde etiam sanctuarium expiari dicitur, quod
culpae subiectum esse non poterat.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 ad 2"><a name="38122"><span class="ref">[38122] Iª-IIae q. 103 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod sacerdotes placebant Deo in caeremoniis propter
obedientiam et devotionem et fidem rei praefiguratae, non autem
propter ipsas res secundum se consideratas.</p><p title="I-II q. 103 a. 2 ad 3"><a name="38123"><span class="ref">[38123] Iª-IIae q. 103 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod caeremoniae illae quae erant institutae in
emundatione leprosi, non ordinabantur ad tollendam immunditiam
infirmitatis leprae. Quod patet ex hoc quod non adhibebantur
huiusmodi caeremoniae nisi iam emundato, unde dicitur Levit. XIV,
quod <i>sacerdos, egressus de castris, cum invenerit lepram esse
mundatam, praecipiet ei qui purificatur ut offerat</i>, etc.; ex
quo patet quod sacerdos constituebatur iudex leprae emundatae, non
autem emundandae. Adhibebantur autem huiusmodi caeremoniae ad
tollendam immunditiam irregularitatis. Dicunt tamen quod quandoque,
si contingeret sacerdotem errare in iudicando, miraculose leprosus
mundabatur a Deo virtute divina, non autem virtute sacrificiorum.
Sicut etiam miraculose mulieris adulterae computrescebat femur,
bibitis aquis in quibus sacerdos maledicta congesserat, ut habetur
Num. V.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 103 a. 3 arg. 1"><a name="38124"><span class="ref">[38124] Iª-IIae q. 103 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod caeremoniae veteris legis non
cessaverint in Christi adventu. Dicitur enim Baruch IV, <i>hic est
liber mandatorum Dei, et lex quae est in aeternum</i>. Sed ad legem
pertinebant legis caeremoniae. Ergo legis caeremoniae in aeternum
duraturae erant.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 arg. 2"><a name="38125"><span class="ref">[38125] Iª-IIae q. 103 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
oblatio leprosi mundati ad legis caeremonias pertinebat. Sed etiam
in Evangelio praecipitur leproso emundato ut huiusmodi oblationes
offerat. Ergo caeremoniae veteris legis non cessaverunt Christo
veniente.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 arg. 3"><a name="38126"><span class="ref">[38126] Iª-IIae q. 103 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
manente causa, manet effectus. Sed caeremoniae veteris legis
habebant quasdam rationabiles causas, inquantum ordinabantur ad
divinum cultum; etiam praeter hoc quod ordinabantur in figuram
Christi. Ergo caeremoniae veteris legis cessare non debuerunt.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 arg. 4"><a name="38127"><span class="ref">[38127] Iª-IIae q. 103 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea,
circumcisio erat instituta in signum fidei Abrahae; observatio
autem sabbati ad recolendum beneficium creationis; et aliae
solemnitates legis ad recolendum alia beneficia Dei; ut supra
dictum est. Sed fides Abrahae est semper imitanda etiam a nobis; et
beneficium creationis, et alia Dei beneficia, semper sunt
recolenda. Ergo ad minus circumcisio et solemnitates legis cessare
non debuerunt.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 s. c."><a name="38128"><span class="ref">[38128] Iª-IIae q. 103 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Coloss. II, <i>nemo vos iudicet in
cibo aut in potu, aut in parte diei festi aut Neomeniae aut
sabbatorum, quae sunt umbra futurorum</i>. Et ad Heb. VIII dicitur
quod, <i>dicendo novum testamentum, veteravit prius, quod autem
antiquatur et senescit, prope interitum est</i>.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 co."><a name="38129"><span class="ref">[38129] Iª-IIae q. 103 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod omnia praecepta caeremonialia veteris legis ad cultum
Dei sunt ordinata, ut supra dictum est. Exterior autem cultus
proportionari debet interiori cultui, qui consistit in fide, spe et
caritate. Unde secundum diversitatem interioris cultus, debuit
diversificari cultus exterior. Potest autem triplex status
distingui interioris cultus. Unus quidem secundum quem habetur
fides et spes et de bonis caelestibus, et de his per quae in
caelestia introducimur, de utrisque quidem sicut de quibusdam
futuris. Et talis fuit status fidei et spei in veteri lege. Alius
autem est status interioris cultus in quo habetur fides et spes de
caelestibus bonis sicut de quibusdam futuris, sed de his per quae
introducimur in caelestia, sicut de praesentibus vel praeteritis.
Et iste est status novae legis. Tertius autem status est in quo
utraque habentur ut praesentia, et nihil creditur ut absens, neque
speratur ut futurum. Et iste est status beatorum. In illo ergo
statu beatorum nihil erit figurale ad divinum cultum pertinens, sed
solum gratiarum actio et vox laudis. Et ideo dicitur Apoc. XXI, de
civitate beatorum, <i>templum non vidi in ea, dominus enim Deus
omnipotens templum illius est, et agnus</i>. Pari igitur ratione,
caeremoniae primi status, per quas figurabatur et secundus et
tertius, veniente secundo statu, cessare debuerunt; et aliae
caeremoniae induci, quae convenirent statui cultus divini pro
tempore illo, in quo bona caelestia sunt futura, beneficia autem
Dei per quae ad caelestia introducimur, sunt praesentia.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 ad 1"><a name="38130"><span class="ref">[38130] Iª-IIae q. 103 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod lex vetus dicitur esse in aeternum, secundum
moralia quidem, simpliciter et absolute, secundum caeremonialia
vero, quantum ad veritatem per ea figuratam.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 ad 2"><a name="38131"><span class="ref">[38131] Iª-IIae q. 103 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod mysterium redemptionis humani generis completum fuit
in passione Christi, unde tunc dominus <i>dixit, consummatum
est</i>, ut habetur Ioan. XIX. Et ideo tunc totaliter debuerunt
cessare legalia, quasi iam veritate eorum consummata. In cuius
signum, in passione Christi velum templi legitur esse scissum,
Matth. XXVII. Et ideo ante passionem Christi, Christo praedicante
et miracula faciente, currebant simul lex et Evangelium, quia iam
mysterium Christi erat inchoatum, sed nondum consummatum. Et
propter hoc mandavit dominus, ante passionem suam, leproso, ut
legales caeremonias observaret.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 ad 3"><a name="38132"><span class="ref">[38132] Iª-IIae q. 103 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod rationes litterales caeremoniarum supra assignatae
referuntur ad divinum cultum, qui quidem cultus erat in fide
venturi. Et ideo, iam veniente eo qui venturus erat, et cultus ille
cessat, et omnes rationes ad hunc cultum ordinatae.</p><p title="I-II q. 103 a. 3 ad 4"><a name="38133"><span class="ref">[38133] Iª-IIae q. 103 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod fides Abrahae fuit commendata in hoc quod credidit
divinae promissioni de futuro semine, in quo benedicerentur omnes
gentes. Et ideo quandiu hoc erat futurum, oportebat protestari
fidem Abrahae in circumcisione. Sed postquam iam hoc est perfectum,
oportet idem alio signo declarari, scilicet Baptismo, qui in hoc
circumcisioni succedit; secundum illud apostoli, ad Coloss. II,
<i>circumcisi estis circumcisione non manu facta in expoliatione
corporis carnis, sed in circumcisione domini nostri Iesu Christi,
consepulti ei in Baptismo</i>. Sabbatum autem, quod significabat
primam creationem, mutatur in diem dominicum, in quo commemoratur
nova creatura inchoata in resurrectione Christi. Et similiter aliis
solemnitatibus veteris legis novae solemnitates succedunt, quia
beneficia illi populo exhibita, significant beneficia nobis
concessa per Christum. Unde festo phase succedit festum passionis
Christi et resurrectionis. Festo Pentecostes, in quo fuit data lex
vetus, succedit festum Pentecostes in quo fuit data lex spiritus
vitae. Festo Neomeniae succedit festum beatae virginis, in qua
primo apparuit illuminatio solis, idest Christi, per copiam
gratiae. Festo tubarum succedunt festa apostolorum. Festo
expiationis succedunt festa martyrum et confessorum. Festo
tabernaculorum succedit festum consecrationis Ecclesiae. Festo
coetus atque collectae succedit festum Angelorum; vel etiam festum
omnium sanctorum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 103 a. 4 arg. 1"><a name="38134"><span class="ref">[38134] Iª-IIae q. 103 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod post passionem Christi legalia possint
sine peccato mortali observari. Non est enim credendum quod
apostoli, post acceptum spiritum sanctum, mortaliter peccaverint,
eius enim plenitudine sunt induti virtute ex alto, ut dicitur Lucae
ult. Sed apostoli post adventum spiritus sancti legalia
observaverunt, dicitur enim Act. XVI, quod Paulus circumcidit
Timotheum; et Act. XXI, dicitur quod Paulus, secundum consilium
Iacobi, <i>assumptis viris, purificatus cum eis intravit in
templum, annuntians expletionem dierum purificationis, donec
offerretur pro unoquoque eorum oblatio</i>. Ergo sine peccato
mortali possunt post Christi passionem legalia observari.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 arg. 2"><a name="38135"><span class="ref">[38135] Iª-IIae q. 103 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
vitare consortia gentilium ad caeremonias legis pertinebat. Sed hoc
observavit primus pastor Ecclesiae, dicitur enim ad Gal. II, quod,
cum venissent quidam Antiochiam, <i>subtrahebat et segregabat se
Petrus a gentilibus</i>. Ergo absque peccato post passionem Christi
legis caeremoniae observari possunt.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 arg. 3"><a name="38136"><span class="ref">[38136] Iª-IIae q. 103 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta apostolorum non induxerunt homines ad peccatum. Sed ex
decreto apostolorum statutum fuit quod gentiles quaedam de
caeremoniis legis observarent, dicitur enim Act. XV, <i>visum est
spiritui sancto et nobis nihil ultra imponere oneris vobis quam
haec necessaria, ut abstineatis vos ab immolatis simulacrorum, et
sanguine, et suffocato, et fornicatione</i>. Ergo absque peccato
caeremoniae legales possunt post Christi passionem observari.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 s. c."><a name="38137"><span class="ref">[38137] Iª-IIae q. 103 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Gal. V, <i>si circumcidimini, Christus
nihil vobis proderit</i>. Sed nihil excludit fructum Christi nisi
peccatum mortale. Ergo circumcidi, et alias caeremonias observare,
post passionem Christi est peccatum mortale.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 co."><a name="38138"><span class="ref">[38138] Iª-IIae q. 103 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod omnes caeremoniae sunt quaedam protestationes fidei,
in qua consistit interior Dei cultus. Sic autem fidem interiorem
potest homo protestari factis, sicut et verbis, et in utraque
protestatione, si aliquid homo falsum protestatur, peccat
mortaliter. Quamvis autem sit eadem fides quam habemus de Christo,
et quam antiqui patres habuerunt; tamen quia ipsi praecesserunt
Christum, nos autem sequimur, eadem fides diversis verbis
significatur a nobis et ab eis. Nam ab eis dicebatur, ecce virgo
concipiet et pariet filium, quae sunt verba futuri temporis, nos
autem idem repraesentamus per verba praeteriti temporis, dicentes
quod concepit et peperit. Et similiter caeremoniae veteris legis
significabant Christum ut nasciturum et passurum, nostra autem
sacramenta significant ipsum ut natum et passum. Sicut igitur
peccaret mortaliter qui nunc, suam fidem protestando, diceret
Christum nasciturum, quod antiqui pie et veraciter dicebant; ita
etiam peccaret mortaliter, si quis nunc caeremonias observaret,
quas antiqui pie et fideliter observabant. Et hoc est quod
Augustinus dicit, contra Faustum, <i>iam non promittitur
nasciturus, passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta
quodammodo personabant, sed annuntiatur quod natus sit, passus sit,
resurrexerit; quod haec sacramenta quae a Christianis aguntur, iam
personant</i>.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 ad 1"><a name="38139"><span class="ref">[38139] Iª-IIae q. 103 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod circa hoc diversimode sensisse videntur
Hieronymus et Augustinus. Hieronymus enim distinxit duo tempora.
Unum tempus ante passionem Christi, in quo legalia nec erant
mortua, quasi non habentia vim obligatoriam, aut expiativam pro suo
modo; nec etiam mortifera, quia non peccabant ea observantes.
Statim autem post passionem Christi incoeperunt esse non solum
mortua, idest non habentia virtutem et obligationem; sed etiam
mortifera, ita scilicet quod peccabant mortaliter quicumque ea
observabant. Unde dicebat quod apostoli nunquam legalia
observaverunt post passionem secundum veritatem; sed solum quadam
pia simulatione, ne scilicet scandalizarent Iudaeos et eorum
conversionem impedirent. Quae quidem simulatio sic intelligenda
est, non quidem ita quod illos actus secundum rei veritatem non
facerent, sed quia non faciebant tanquam legis caeremonias
observantes; sicut si quis pelliculam virilis membri abscinderet
propter sanitatem, non causa legalis circumcisionis observandae.
Sed quia indecens videtur quod apostoli ea occultarent propter
scandalum quae pertinent ad veritatem vitae et doctrinae, et quod
simulatione uterentur in his quae pertinent ad salutem fidelium;
ideo convenientius Augustinus distinxit tria tempora. Unum quidem
ante Christi passionem, in quo legalia non erant neque mortifera
neque mortua. Aliud autem post tempus Evangelii divulgati, in quo
legalia sunt et mortua et mortifera. Tertium autem est tempus
medium, scilicet a passione Christi usque ad divulgationem
Evangelii, in quo legalia fuerunt quidem mortua, quia neque vim
aliquam habebant, neque aliquis ea observare tenebatur; non tamen
fuerunt mortifera, quia illi qui conversi erant ad Christum ex
Iudaeis, poterant illa legalia licite observare, dummodo non sic
ponerent spem in eis quod ea reputarent sibi necessaria ad salutem,
quasi sine legalibus fides Christi iustificare non posset. His
autem qui convertebantur ex gentilitate ad Christum, non inerat
causa ut ea observarent. Et ideo Paulus circumcidit Timotheum, qui
ex matre Iudaea genitus erat; Titum autem, qui ex gentilibus natus
erat, circumcidere noluit. Ideo autem noluit spiritus sanctus ut
statim inhiberetur his qui ex Iudaeis convertebantur observatio
legalium, sicut inhibebatur his qui ex gentilibus convertebantur
gentilitatis ritus, ut quaedam differentia inter hos ritus
ostenderetur. Nam gentilitatis ritus repudiabatur tanquam omnino
illicitus, et a Deo semper prohibitus, ritus autem legis cessabat
tanquam impletus per Christi passionem, utpote a Deo in figuram
Christi institutus.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 ad 2"><a name="38140"><span class="ref">[38140] Iª-IIae q. 103 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, secundum Hieronymum, Petrus simulatorie se a
gentilibus subtrahebat, ut vitaret Iudaeorum scandalum, quorum erat
apostolus. Unde in hoc nullo modo peccavit, sed Paulus eum
similiter simulatorie reprehendit, ut vitaret scandalum gentilium,
quorum erat apostolus. Sed Augustinus hoc improbat, quia Paulus in
canonica Scriptura, scilicet Gal. II, in qua nefas est credere
aliquid esse falsum, dicit quod Petrus reprehensibilis erat. Unde
verum est quod Petrus peccavit, et Paulus vere eum, non
simulatorie, reprehendit. Non autem peccavit Petrus in hoc quod ad
tempus legalia observabat, quia hoc sibi licebat, tanquam ex
Iudaeis converso. Sed peccabat in hoc quod circa legalium
observantiam nimiam diligentiam adhibebat ne scandalizaret Iudaeos,
ita quod ex hoc sequebatur gentilium scandalum.</p><p title="I-II q. 103 a. 4 ad 3"><a name="38141"><span class="ref">[38141] Iª-IIae q. 103 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod quidam dixerunt quod illa prohibitio apostolorum non
est intelligenda ad litteram, sed secundum spiritualem intellectum,
ut scilicet in prohibitione sanguinis, intelligatur prohibitio
homicidii; in prohibitione suffocati, intelligatur prohibitio
violentiae et rapinae; in prohibitione immolatorum, intelligatur
prohibitio idololatriae; fornicatio autem prohibetur tanquam per se
malum. Et hanc opinionem accipiunt ex quibusdam Glossis, quae
huiusmodi praecepta mystice exponunt. Sed quia homicidium et rapina
etiam apud gentiles reputabantur illicita, non oportuisset super
hoc speciale mandatum dari his qui erant ex gentilitate conversi ad
Christum. Unde alii dicunt quod ad litteram illa comestibilia
fuerunt prohibita, non propter observantiam legalium, sed propter
gulam comprimendam. Unde dicit Hieronymus, super illud Ezech. XLIV,
<i>omne morticinum etc., condemnat sacerdotes qui in turdis et
ceteris huiusmodi, haec, cupiditate gulae, non custodiunt</i>. Sed
quia sunt quaedam cibaria magis delicata et gulam provocantia, non
videtur ratio quare fuerunt haec magis quam alia prohibita. Et ideo
dicendum, secundum tertiam opinionem, quod ad litteram ista sunt
prohibita, non ad observandum caeremonias legis, sed ad hoc quod
posset coalescere unio gentilium et Iudaeorum insimul habitantium.
Iudaeis enim, propter antiquam consuetudinem, sanguis et suffocatum
erant abominabilia, comestio autem immolatorum simulacris, poterat
in Iudaeis aggenerare circa gentiles suspicionem reditus ad
idololatriam. Et ideo ista fuerunt prohibita pro tempore illo, in
quo de novo oportebat convenire in unum gentiles et Iudaeos.
Procedente autem tempore, cessante causa, cessat effectus;
manifestata evangelicae doctrinae veritate, in qua dominus docet
quod nihil quod per os intrat, coinquinat hominem, ut dicitur
Matth. XV; <i>et quod nihil est reiiciendum quod cum gratiarum
actione percipitur</i>, ut I ad Tim. IV dicitur. Fornicatio autem
prohibetur specialiter, quia gentiles eam non reputabant esse
peccatum.</p></div></div><div class="q" id="q104"><h2>Quaestio 104</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 104 pr."><a name="38142"><span class="ref">[38142] Iª-IIae q. 104 pr.</span></a> Consequenter
considerandum est de praeceptis iudicialibus. Et primo,
considerandum est de ipsis in communi; secundo, de rationibus
eorum. Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, quae sint iudicialia
praecepta. Secundo, utrum sint figuralia. Tertio, de duratione
eorum. Quarto, de distinctione eorum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 104 a. 1 arg. 1"><a name="38143"><span class="ref">[38143] Iª-IIae q. 104 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod ratio praeceptorum iudicialium non
consistat in hoc quod sunt ordinantia ad proximum. Iudicialia enim
praecepta a iudicio dicuntur. Sed multa sunt alia quibus homo ad
proximum ordinatur, quae non pertinent ad ordinem iudiciorum. Non
ergo praecepta iudicialia dicuntur quibus homo ordinatur ad
proximum.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 arg. 2"><a name="38144"><span class="ref">[38144] Iª-IIae q. 104 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
praecepta iudicialia a moralibus distinguuntur, ut supra dictum
est. Sed multa praecepta moralia sunt quibus homo ordinatur ad
proximum, sicut patet in septem praeceptis secundae tabulae. Non
ergo praecepta iudicialia dicuntur ex hoc quod ad proximum
ordinant.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 arg. 3"><a name="38145"><span class="ref">[38145] Iª-IIae q. 104 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut se habent praecepta caeremonialia ad Deum, ita se habent
iudicialia praecepta ad proximum, ut supra dictum est. Sed inter
praecepta caeremonialia sunt quaedam quae pertinent ad seipsum,
sicut observantiae ciborum et vestimentorum, de quibus supra dictum
est. Ergo praecepta iudicialia non ex hoc dicuntur quod ordinent
hominem ad proximum.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 s. c."><a name="38146"><span class="ref">[38146] Iª-IIae q. 104 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur Ezech. XVIII, inter cetera bona opera viri iusti,
<i>si iudicium verum fecerit inter virum et virum</i>. Sed
iudicialia praecepta a iudicio dicuntur. Ergo praecepta iudicialia
videntur dici illa quae pertinent ad ordinationem hominum ad
invicem.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 co."><a name="38147"><span class="ref">[38147] Iª-IIae q. 104 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut ex supradictis patet, praeceptorum cuiuscumque
legis quaedam habent vim obligandi ex ipso dictamine rationis, quia
naturalis ratio dictat hoc esse debitum fieri vel vitari. Et
huiusmodi praecepta dicuntur moralia, eo quod a ratione dicuntur
mores humani. Alia vero praecepta sunt quae non habent vim
obligandi ex ipso dictamine rationis, quia scilicet in se
considerata non habent absolute rationem debiti vel indebiti; sed
habent vim obligandi ex aliqua institutione divina vel humana. Et
huiusmodi sunt determinationes quaedam moralium praeceptorum. Si
igitur determinentur moralia praecepta per institutionem divinam in
his per quae ordinatur homo ad Deum, talia dicentur praecepta
caeremonialia. Si autem in his quae pertinent ad ordinationem
hominum ad invicem, talia dicentur praecepta iudicialia. In duobus
ergo consistit ratio iudicialium praeceptorum, scilicet ut
pertineant ad ordinationem hominum ad invicem; et ut non habeant
vim obligandi ex sola ratione, sed ex institutione.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 ad 1"><a name="38148"><span class="ref">[38148] Iª-IIae q. 104 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod iudicia exercentur officio aliquorum principum,
qui habent potestatem iudicandi. Ad principem autem pertinet non
solum ordinare de his quae veniunt in litigium, sed etiam de
voluntariis contractibus qui inter homines fiunt, et de omnibus
pertinentibus ad populi communitatem et regimen. Unde praecepta
iudicialia non solum sunt illa quae pertinent ad lites iudiciorum;
sed etiam quaecumque pertinent ad ordinationem hominum ad invicem,
quae subest ordinationi principis tanquam supremi iudicis.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 ad 2"><a name="38149"><span class="ref">[38149] Iª-IIae q. 104 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod ratio illa procedit de illis praeceptis ordinantibus
ad proximum, quae habent vim obligandi ex solo dictamine
rationis.</p><p title="I-II q. 104 a. 1 ad 3"><a name="38150"><span class="ref">[38150] Iª-IIae q. 104 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod etiam in his quae ordinant ad Deum, quaedam sunt
moralia, quae ipsa ratio fide informata dictat, sicut Deum esse
amandum et colendum. Quaedam vero sunt caeremonialia, quae non
habent vim obligationis nisi ex institutione divina. Ad Deum autem
pertinent non solum sacrificia oblata Deo, sed etiam quaecumque
pertinent ad idoneitatem offerentium et Deum colentium. Homines
enim ordinantur in Deum sicut in finem, et ideo ad cultum Dei
pertinet, et per consequens ad caeremonialia praecepta, quod homo
habeat quandam idoneitatem respectu cultus divini. Sed homo non
ordinatur ad proximum sicut in finem, ut oporteat eum disponi in
seipso in ordine ad proximum, haec enim est comparatio servorum ad
dominos, <i>qui id quod sunt, dominorum sunt</i>, secundum
philosophum, in I Polit. Et ideo non sunt aliqua praecepta
iudicialia ordinantia hominem in seipso, sed omnia talia sunt
moralia, quia ratio, quae est principium moralium, se habet in
homine respectu eorum quae ad ipsum pertinent, sicut princeps vel
iudex in civitate. Sciendum tamen quod, quia ordo hominis ad
proximum magis subiacet rationi quam ordo hominis ad Deum, plura
praecepta moralia inveniuntur per quae ordinatur homo ad proximum,
quam per quae ordinatur ad Deum. Et propter hoc etiam oportuit
plura esse caeremonialia in lege quam iudicialia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 104 a. 2 arg. 1"><a name="38151"><span class="ref">[38151] Iª-IIae q. 104 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod praecepta iudicialia non
figurent aliquid. Hoc enim videtur esse proprium caeremonialium
praeceptorum, quod sint in figuram alicuius rei instituta. Si
igitur etiam praecepta iudicialia aliquid figurent, non erit
differentia inter iudicialia et caeremonialia praecepta.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 arg. 2"><a name="38152"><span class="ref">[38152] Iª-IIae q. 104 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicuti illi populo Iudaeorum data sunt quaedam iudicialia
praecepta, ita etiam aliis populis gentilium. Sed iudicialia
praecepta aliorum populorum non figurant aliquid, sed ordinant quid
fieri debeat. Ergo videtur quod neque praecepta iudicialia veteris
legis aliquid figurarent.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 arg. 3"><a name="38153"><span class="ref">[38153] Iª-IIae q. 104 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
ea quae ad cultum divinum pertinent, figuris quibusdam tradi
oportuit, quia ea quae Dei sunt, supra nostram rationem sunt, ut
supra dictum est. Sed ea quae sunt proximorum, non excedunt nostram
rationem. Ergo per iudicialia, quae ad proximum nos ordinant, non
oportuit aliquid figurari.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 s. c."><a name="38154"><span class="ref">[38154] Iª-IIae q. 104 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod Exod. XXI iudicialia praecepta allegorice et moraliter
exponuntur.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 co."><a name="38155"><span class="ref">[38155] Iª-IIae q. 104 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod dupliciter contingit aliquod praeceptum esse
figurale. Uno modo, primo et per se, quia scilicet principaliter
est institutum ad aliquid figurandum. Et hoc modo praecepta
caeremonialia sunt figuralia, ad hoc enim sunt instituta, ut
aliquid figurent pertinens ad cultum Dei et ad mysterium Christi.
Quaedam vero praecepta sunt figuralia non primo et per se, sed ex
consequenti. Et hoc modo praecepta iudicialia veteris legis sunt
figuralia. Non enim sunt instituta ad aliquid figurandum; sed ad
ordinandum statum illius populi secundum iustitiam et aequitatem.
Sed ex consequenti aliquid figurabant, inquantum scilicet totus
status illius populi, qui per huiusmodi praecepta disponebatur,
figuralis erat; secundum illud I ad Cor. X, <i>omnia in figuram
contingebant illis</i>.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 ad 1"><a name="38156"><span class="ref">[38156] Iª-IIae q. 104 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod praecepta caeremonialia alio modo sunt figuralia
quam iudicialia, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 ad 2"><a name="38157"><span class="ref">[38157] Iª-IIae q. 104 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod populus Iudaeorum ad hoc electus erat a Deo, quod ex
eo Christus nasceretur. Et ideo oportuit totum illius populi statum
esse propheticum et figuralem, ut Augustinus dicit, contra Faustum.
Et propter hoc etiam iudicialia illi populo tradita, magis sunt
figuralia quam iudicialia aliis populis tradita. Sicut etiam bella
et gesta illius populi exponuntur mystice; non autem bella vel
gesta Assyriorum vel Romanorum, quamvis longe clariora secundum
homines.</p><p title="I-II q. 104 a. 2 ad 3"><a name="38158"><span class="ref">[38158] Iª-IIae q. 104 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod ordo ad proximum in populo illo, secundum se
consideratus, pervius erat rationi. Sed secundum quod referebatur
ad cultum Dei, superabat rationem. Et ex hac parte erat
figuralis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 104 a. 3 arg. 1"><a name="38159"><span class="ref">[38159] Iª-IIae q. 104 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod praecepta iudicialia veteris legis
perpetuam obligationem habeant. Praecepta enim iudicialia pertinent
ad virtutem iustitiae, nam iudicium dicitur iustitiae executio.
Iustitia autem est perpetua et immortalis, ut dicitur Sap. I. Ergo
obligatio praeceptorum iudicialium est perpetua.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 arg. 2"><a name="38160"><span class="ref">[38160] Iª-IIae q. 104 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
institutio divina est stabilior quam institutio humana. Sed
praecepta iudicialia humanarum legum habent perpetuam obligationem.
Ergo multo magis praecepta iudicialia legis divinae.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 arg. 3"><a name="38161"><span class="ref">[38161] Iª-IIae q. 104 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
apostolus dicit, ad Heb. VII, quod <i>reprobatio fit praecedentis
mandati propter infirmitatem ipsius et inutilitatem</i>. Quod
quidem verum est de mandato caeremoniali quod <i>non poterat facere
perfectum iuxta conscientiam servientem solummodo in cibis et in
potibus et variis Baptismatibus et iustitiis carnis</i>, ut
apostolus dicit, ad Heb. IX. Sed praecepta iudicialia utilia erant
et efficacia ad id ad quod ordinabantur, scilicet ad iustitiam et
aequitatem inter homines constituendam. Ergo praecepta iudicialia
veteris legis non reprobantur, sed adhuc efficaciam habent.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 s. c."><a name="38162"><span class="ref">[38162] Iª-IIae q. 104 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod apostolus dicit, ad Heb. VII, quod <i>translato
sacerdotio, necesse est ut legis translatio fiat</i>. Sed
sacerdotium est translatum ab Aaron ad Christum. Ergo etiam et tota
lex est translata. Non ergo iudicialia praecepta adhuc obligationem
habent.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 co."><a name="38163"><span class="ref">[38163] Iª-IIae q. 104 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod iudicialia praecepta non habuerunt perpetuam
obligationem, sed sunt evacuata per adventum Christi, aliter tamen
quam caeremonialia. Nam caeremonialia adeo sunt evacuata ut non
solum sint mortua, sed etiam mortifera observantibus post Christum,
maxime post Evangelium divulgatum. Praecepta autem iudicialia sunt
quidem mortua, quia non habent vim obligandi, non tamen sunt
mortifera. Quia si quis princeps ordinaret in regno suo illa
iudicialia observari, non peccaret, nisi forte hoc modo
observarentur, vel observari mandarentur, tanquam habentia vim
obligandi ex veteris legis institutione. Talis enim intentio
observandi esset mortifera. Et huius differentiae ratio potest
accipi ex praemissis. Dictum est enim quod praecepta caeremonialia
sunt figuralia primo et per se, tanquam instituta principaliter ad
figurandum Christi mysteria ut futura. Et ideo ipsa observatio
eorum praeiudicat fidei veritati, secundum quam confitemur illa
mysteria iam esse completa. Praecepta autem iudicialia non sunt
instituta ad figurandum, sed ad disponendum statum illius populi,
qui ordinabatur ad Christum. Et ideo, mutato statu illius populi,
Christo iam veniente, iudicialia praecepta obligationem amiserunt,
lex enim fuit paedagogus ducens ad Christum, ut dicitur ad Gal.
III. Quia tamen huiusmodi iudicialia praecepta non ordinantur ad
figurandum, sed ad aliquid fiendum, ipsa eorum observatio absolute
non praeiudicat fidei veritati. Sed intentio observandi tanquam ex
obligatione legis, praeiudicat veritati fidei, quia per hoc
haberetur quod status prioris populi adhuc duraret, et quod
Christus nondum venisset.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 ad 1"><a name="38164"><span class="ref">[38164] Iª-IIae q. 104 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod iustitia quidem perpetuo est observanda. Sed
determinatio eorum quae sunt iusta secundum institutionem humanam
vel divinam, oportet quod varietur secundum diversum hominum
statum.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 ad 2"><a name="38165"><span class="ref">[38165] Iª-IIae q. 104 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod praecepta iudicialia ab hominibus instituta habent
perpetuam obligationem, manente illo statu regiminis. Sed si
civitas vel gens ad aliud regimen deveniat, oportet leges mutari.
Non enim eaedem leges conveniunt in democratia, quae est potestas
populi, et in oligarchia, quae est potestas divitum; ut patet per
philosophum, in sua politica. Et ideo etiam, mutato statu illius
populi, oportuit praecepta iudicialia mutari.</p><p title="I-II q. 104 a. 3 ad 3"><a name="38166"><span class="ref">[38166] Iª-IIae q. 104 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod illa praecepta iudicialia disponebant populum ad
iustitiam et aequitatem secundum quod conveniebat illi statui. Sed
post Christum, statum illius populi oportuit mutari, ut iam in
Christo non esset discretio gentilis et Iudaei, sicut antea erat.
Et propter hoc oportuit etiam praecepta iudicialia mutari.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 104 a. 4 arg. 1"><a name="38167"><span class="ref">[38167] Iª-IIae q. 104 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod praecepta iudicialia non possint
habere aliquam certam divisionem. Praecepta enim iudicialia
ordinant homines ad invicem. Sed ea quae inter homines ordinari
oportet, in usum eorum venientia, non cadunt sub certa
distinctione, cum sint infinita. Ergo praecepta iudicialia non
possunt habere certam distinctionem.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 arg. 2"><a name="38168"><span class="ref">[38168] Iª-IIae q. 104 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
praecepta iudicialia sunt determinationes moralium. Sed moralia
praecepta non videntur habere aliquam distinctionem, nisi secundum
quod reducuntur ad praecepta Decalogi. Ergo praecepta iudicialia
non habent aliquam certam distinctionem.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 arg. 3"><a name="38169"><span class="ref">[38169] Iª-IIae q. 104 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
praecepta caeremonialia quia certam distinctionem habent, eorum
distinctio in lege innuitur, dum quaedam vocantur sacrificia,
quaedam observantiae. Sed nulla distinctio innuitur in lege
praeceptorum iudicialium. Ergo videtur quod non habeant certam
distinctionem.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 s. c."><a name="38170"><span class="ref">[38170] Iª-IIae q. 104 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra,
ubi est ordo, oportet quod sit distinctio. Sed ratio ordinis maxime
pertinet ad praecepta iudicialia, per quae populus ille
ordinabatur. Ergo maxime debent habere distinctionem certam.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 co."><a name="38171"><span class="ref">[38171] Iª-IIae q. 104 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, cum lex sit quasi quaedam ars humanae vitae
instituendae vel ordinandae, sicut in unaquaque arte est certa
distinctio regularum artis, ita oportet in qualibet lege esse
certam distinctionem praeceptorum, aliter enim ipsa confusio
utilitatem legis auferret. Et ideo dicendum est quod praecepta
iudicialia veteris legis, per quae homines ad invicem ordinabantur,
distinctionem habent secundum distinctionem ordinationis humanae.
Quadruplex autem ordo in aliquo populo inveniri potest, unus
quidem, principum populi ad subditos; alius autem, subditorum ad
invicem; tertius autem, eorum qui sunt de populo ad extraneos;
quartus autem, ad domesticos, sicut patris ad filium, uxoris ad
virum, et domini ad servum. Et secundum istos quatuor ordines
distingui possunt praecepta iudicialia veteris legis. Dantur enim
quaedam praecepta de institutione principum et officio eorum, et de
reverentia eis exhibenda, et haec est una pars iudicialium
praeceptorum. Dantur etiam quaedam praecepta pertinentia ad
concives ad invicem, puta circa emptiones et venditiones, et
iudicia et poenas. Et haec est secunda pars iudicialium
praeceptorum. Dantur etiam quaedam praecepta pertinentia ad
extraneos, puta de bellis contra hostes, et de susceptione
peregrinorum et advenarum. Et haec est tertia pars iudicialium
praeceptorum. Dantur etiam in lege quaedam praecepta pertinentia ad
domesticam conversationem, sicut de servis, et uxoribus, et filiis.
Et haec est quarta pars iudicialium praeceptorum.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 ad 1"><a name="38172"><span class="ref">[38172] Iª-IIae q. 104 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod ea quae pertinent ad ordinationem hominum ad
invicem, sunt quidem numero infinita; sed tamen reduci possunt ad
aliqua certa, secundum differentiam ordinationis humanae, ut dictum
est.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 ad 2"><a name="38173"><span class="ref">[38173] Iª-IIae q. 104 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod praecepta Decalogi sunt prima in genere moralium, ut
supra dictum est, et ideo convenienter alia praecepta moralia
secundum ea distinguuntur. Sed praecepta iudicialia et
caeremonialia habent aliam rationem obligationis non quidem ex
ratione naturali sed ex sola institutione. Et ideo distinctionis
eorum est alia ratio.</p><p title="I-II q. 104 a. 4 ad 3"><a name="38174"><span class="ref">[38174] Iª-IIae q. 104 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod ex ipsis rebus quae per praecepta iudicialia
ordinantur in lege, innuit lex distinctionem iudicialium
praeceptorum.</p></div></div><div class="q" id="q105"><h2>Quaestio 105</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 105 pr."><a name="38175"><span class="ref">[38175] Iª-IIae q. 105 pr.</span></a> Deinde
considerandum est de ratione iudicialium praeceptorum. Et circa hoc
quaeruntur quatuor. Primo, de ratione praeceptorum iudicialium quae
pertinent ad principes. Secundo, de his quae pertinent ad convictum
hominum ad invicem. Tertio, de his quae pertinent ad extraneos.
Quarto, de his quae pertinent ad domesticam conversationem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 105 a. 1 arg. 1"><a name="38176"><span class="ref">[38176] Iª-IIae q. 105 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum
sic proceditur. Videtur quod inconvenienter lex vetus de
principibus ordinaverit. Quia, ut philosophus dicit, in III Polit.,
<i>ordinatio populi praecipue dependet ex maximo principatu</i>.
Sed in lege non invenitur qualiter debeat institui supremus
princeps. Invenitur autem de inferioribus principibus, primo
quidem, Exod. XVIII, provide de omni plebe viros sapientes, etc.;
et Num. XI, congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel;
et Deut. I, date ex vobis viros sapientes et gnaros, et cetera.
Ergo insufficienter lex vetus principes populi ordinavit.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 arg. 2"><a name="38177"><span class="ref">[38177] Iª-IIae q. 105 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea,
optimi est optima adducere, ut Plato dicit. Sed optima ordinatio
civitatis vel populi cuiuscumque est ut gubernetur per regem, quia
huiusmodi regimen maxime repraesentat divinum regimen, quo unus
Deus mundum gubernat. A principio igitur lex debuit regem populo
instituere; et non permittere hoc eorum arbitrio, sicut permittitur
Deut. XVII, <i>cum dixeris, constituam super me regem, eum
constitues,</i> et cetera.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 arg. 3"><a name="38178"><span class="ref">[38178] Iª-IIae q. 105 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea,
sicut dicitur Matth. XII, omne regnum in se divisum desolabitur,
quod etiam experimento patuit in populo Iudaeorum, in quo divisio
regni fuit destructionis causa. Sed lex praecipue debet intendere
ea quae pertinent ad communem salutem populi. Ergo debuit in lege
prohiberi divisio regni in duos reges. Nec etiam debuit hoc
auctoritate divina introduci; sicut legitur introductum auctoritate
domini per Ahiam Silonitem prophetam, III Reg. XI.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 arg. 4"><a name="38179"><span class="ref">[38179] Iª-IIae q. 105 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea,
sicut sacerdotes instituuntur ad utilitatem populi in his quae ad
Deum pertinent, ut patet Heb. V; ita etiam principes instituuntur
ad utilitatem populi in rebus humanis. Sed sacerdotibus et Levitis
qui sunt in lege, deputantur aliqua ex quibus vivere debeant, sicut
decimae et primitiae, et multa alia huiusmodi. Ergo similiter
principibus populi debuerunt aliqua ordinari unde sustentarentur,
et praecipue cum inhibita sit eis munerum acceptio, ut patet Exod.
XXIII, <i>non accipietis munera, quae excaecant etiam prudentes, et
subvertunt verba iustorum</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 arg. 5"><a name="38180"><span class="ref">[38180] Iª-IIae q. 105 a. 1 arg. 5</span></a> Praeterea,
sicut regnum est optimum regimen, ita tyrannis est pessima
corruptio regiminis. Sed dominus regi instituendo instituit ius
tyrannicum, dicitur enim I Reg. VIII, <i>hoc erit ius regis qui
imperaturus est vobis, filios vestros tollet</i>, et cetera. Ergo
inconvenienter fuit provisum per legem circa principum
ordinationem.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 s. c."><a name="38181"><span class="ref">[38181] Iª-IIae q. 105 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra
est quod populus Israel de pulchritudine ordinationis commendatur,
Num. XXIV, <i>quam pulchra tabernacula tua, Iacob; et tentoria tua,
Israel</i>. Sed pulchritudo ordinationis populi dependet ex
principibus bene institutis. Ergo per legem populus fuit circa
principes bene institutus.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 co."><a name="38182"><span class="ref">[38182] Iª-IIae q. 105 a. 1 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod circa bonam ordinationem principum in aliqua civitate
vel gente, duo sunt attendenda. Quorum unum est ut omnes aliquam
partem habeant in principatu, per hoc enim conservatur pax populi,
et omnes talem ordinationem amant et custodiunt, ut dicitur in II
Polit. Aliud est quod attenditur secundum speciem regiminis, vel
ordinationis principatuum. Cuius cum sint diversae species, ut
philosophus tradit, in III Polit., praecipuae tamen sunt regnum, in
quo unus principatur secundum virtutem; et aristocratia, idest
potestas optimorum, in qua aliqui pauci principantur secundum
virtutem. Unde optima ordinatio principum est in aliqua civitate
vel regno, in qua unus praeficitur secundum virtutem qui omnibus
praesit; et sub ipso sunt aliqui principantes secundum virtutem; et
tamen talis principatus ad omnes pertinet, tum quia ex omnibus
eligi possunt, tum quia etiam ab omnibus eliguntur. Talis enim est
optima politia, bene commixta ex regno, inquantum unus praeest; et
aristocratia, inquantum multi principantur secundum virtutem; et ex
democratia, idest potestate populi, inquantum ex popularibus
possunt eligi principes, et ad populum pertinet electio principum.
Et hoc fuit institutum secundum legem divinam. Nam Moyses et eius
successores gubernabant populum quasi singulariter omnibus
principantes, quod est quaedam species regni. Eligebantur autem
septuaginta duo seniores secundum virtutem, dicitur enim Deut. I,
<i>tuli de vestris tribubus viros sapientes et nobiles, et
constitui eos principes</i>, et hoc erat aristocraticum. Sed
democraticum erat quod isti de omni populo eligebantur; dicitur
enim Exod. XVIII, <i>provide de omni plebe viros sapientes,</i>
etc., et etiam quod populus eos eligebat; unde dicitur Deut. I,
date ex vobis viros sapientes, et cetera. Unde patet quod optima
fuit ordinatio principum quam lex instituit.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 ad 1"><a name="38183"><span class="ref">[38183] Iª-IIae q. 105 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod populus ille sub speciali cura Dei regebatur,
unde dicitur Deut. VII, <i>te elegit dominus Deus tuus ut sis ei
populus peculiaris</i>. Et ideo institutionem summi principis
dominus sibi reservavit. Et hoc est quod Moyses petivit, Num.
XXVII, <i>provideat dominus Deus spirituum omnis carnis, hominem
qui sit super multitudinem hanc</i>. Et sic ex Dei ordinatione
institutus est Iosue in principatu post Moysen, et de singulis
iudicibus qui post Iosue fuerunt, legitur quod Deus suscitavit
populo salvatorem, et quod spiritus domini fuit in eis, ut patet
Iudic. III. Et ideo etiam electionem regis non commisit dominus
populo, sed sibi reservavit; ut patet Deut. XVII, <i>eum constitues
regem, quem dominus Deus tuus elegerit</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 ad 2"><a name="38184"><span class="ref">[38184] Iª-IIae q. 105 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod regnum est optimum regimen populi, si non
corrumpatur. Sed propter magnam potestatem quae regi conceditur, de
facili regnum degenerat in tyrannidem, nisi sit perfecta virtus
eius cui talis potestas conceditur, quia non est nisi virtuosi bene
ferre bonas fortunas, ut philosophus dicit, in IV Ethic. Perfecta
autem virtus in paucis invenitur, et praecipue Iudaei crudeles
erant et ad avaritiam proni, per quae vitia maxime homines in
tyrannidem decidunt. Et ideo dominus a principio eis regem non
instituit cum plena potestate, sed iudicem et gubernatorem in eorum
custodiam. Sed postea regem ad petitionem populi, quasi indignatus,
concessit, ut patet per hoc quod dixit ad Samuelem, I Reg. VIII,
<i>non te abiecerunt, sed me, ne regnem super eos</i>. Instituit
tamen a principio circa regem instituendum, primo quidem, modum
eligendi. In quo duo determinavit, ut scilicet in eius electione
expectarent iudicium domini; et ut non facerent regem alterius
gentis, quia tales reges solent parum affici ad gentem cui
praeficiuntur, et per consequens non curare de eis. Secundo,
ordinavit circa reges institutos qualiter deberent se habere
quantum ad seipsos, ut scilicet non multiplicarent currus et equos,
neque uxores, neque etiam immensas divitias; quia ex cupiditate
horum principes ad tyrannidem declinant, et iustitiam derelinquunt.
Instituit etiam qualiter se deberent habere ad Deum, ut scilicet
semper legerent et cogitarent de lege Dei, et semper essent in Dei
timore et obedientia. Instituit etiam qualiter se haberent ad
subditos suos, ut scilicet non superbe eos contemnerent, aut
opprimerent, neque etiam a iustitia declinarent.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 ad 3"><a name="38185"><span class="ref">[38185] Iª-IIae q. 105 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod divisio regni, et multitudo regum, magis est populo
illi data in poenam pro multis dissensionibus eorum, quas maxime
contra regnum David iustum moverant, quam ad eorum profectum. Unde
dicitur Osee XIII, <i>dabo tibi regem in furore meo</i>; et Osee
VIII, <i>ipsi regnaverunt, et non ex me, principes extiterunt, et
non cognovi</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 ad 4"><a name="38186"><span class="ref">[38186] Iª-IIae q. 105 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod sacerdotes per successionem originis sacris
deputabantur. Et hoc ideo ut in maiori reverentia haberentur, si
non quilibet ex populo posset sacerdos fieri, quorum honor cedebat
in reverentiam divini cultus. Et ideo oportuit ut eis specialia
quaedam deputarentur, tam in decimis quam in primitiis, quam etiam
in oblationibus et sacrificiis, ex quibus viverent. Sed principes,
sicut dictum est, assumebantur ex toto populo, et ideo habebant
certas possessiones proprias, ex quibus vivere poterant. Et
praecipue cum dominus prohiberet etiam in rege ne superabundaret
divitiis aut magnifico apparatu, tum quia non erat facile quin ex
his in superbiam et tyrannidem erigeretur; tum etiam quia, si
principes non erant multum divites, et erat laboriosus principatus
et sollicitudine plenus, non multum affectabatur a popularibus, et
sic tollebatur seditionis materia.</p><p title="I-II q. 105 a. 1 ad 5"><a name="38187"><span class="ref">[38187] Iª-IIae q. 105 a. 1 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod illud ius non dabatur regi ex institutione divina;
sed magis praenuntiatur usurpatio regum, qui sibi ius iniquum
constituunt in tyrannidem degenerantes, et subditos depraedantes.
Et hoc patet per hoc quod in fine subdit, <i>vosque eritis ei
servi</i>, quod proprie pertinet ad tyrannidem, quia tyranni suis
subditis principantur ut servis. Unde hoc dicebat Samuel ad
deterrendum eos ne regem peterent, sequitur enim, <i>noluit autem
audire populus vocem Samuelis</i>. Potest tamen contingere quod
etiam bonus rex, absque tyrannide, filios tollat, et constituat
tribunos et centuriones, et multa accipiat a subditis, propter
commune bonum procurandum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 1"><a name="38188"><span class="ref">[38188] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 1</span></a> Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter fuerint
tradita praecepta iudicialia quantum ad popularium convictum. Non
enim possunt homines pacifice vivere ad invicem, si unus accipiat
ea quae sunt alterius. Sed hoc videtur esse inductum in lege,
dicitur enim Deut. XXIII, <i>ingressus vineam proximi tui, comede
uvas quantum tibi placuerit</i>. Ergo lex vetus non convenienter
providebat hominum paci.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 2"><a name="38189"><span class="ref">[38189] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea,
ex hoc maxime multae civitates et regna destruuntur, quod
possessiones ad mulieres perveniunt, ut philosophus dicit, in II
Polit. Sed hoc fuit introductum in veteri lege, dicitur enim Num.
XXVII, <i>homo cum mortuus fuerit absque filio, ad filiam eius
transibit hereditas</i>. Ergo non convenienter providit lex saluti
populi.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 3"><a name="38190"><span class="ref">[38190] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea,
societas hominum maxime per hoc conservatur, quod homines emendo et
vendendo sibi invicem res suas commutant quibus indigent, ut
dicitur in I Polit. Sed lex vetus abstulit virtutem venditionis,
mandavit enim quod possessio vendita reverteretur ad venditorem in
quinquagesimo anno iubilaei, ut patet Levit. XXV. Inconvenienter
igitur lex populum illum circa hoc instituit.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 4"><a name="38191"><span class="ref">[38191] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea,
necessitatibus hominum maxime expedit ut homines sint prompti ad
mutuum concedendum. Quae quidem promptitudo tollitur per hoc quod
creditores accepta non reddunt, unde dicitur Eccli. XXIX, <i>multi
non causa nequitiae non faenerati sunt, sed fraudari gratis
timuerunt</i>. Hoc autem induxit lex. Primo quidem, quia mandavit
Deut. XV, <i>cui debetur aliquid ab amico vel proximo ac fratre
suo, repetere non poterit, quia annus remissionis est domini</i>;
et Exod. XXII dicitur quod si praesente domino animal mutuatum
mortuum fuerit, reddere non tenetur. Secundo, quia aufertur ei
securitas quae habetur per pignus, dicitur enim Deut. XXIV, <i>cum
repetes a proximo tuo rem aliquam quam debet tibi, non ingredieris
domum eius ut pignus auferas</i>; et iterum, <i>non pernoctabit
apud te pignus, sed statim reddes ei</i>. Ergo insufficienter fuit
ordinatum in lege de mutuis.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 5"><a name="38192"><span class="ref">[38192] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 5</span></a> Praeterea,
ex defraudatione depositi maximum periculum imminet, et ideo est
maxima cautela adhibenda, unde etiam dicitur II Mach. III, quod
<i>sacerdotes invocabant de caelo eum qui de depositis legem
posuit, ut his qui deposuerant ea, salva custodiret</i>. Sed in
praeceptis veteris legis parva cautela circa deposita adhibetur,
dicitur enim Exod. XXII quod in amissione depositi statur iuramento
eius apud quem fuit depositum. Ergo non fuit circa hoc legis
ordinatio conveniens.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 6"><a name="38193"><span class="ref">[38193] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 6</span></a> Praeterea,
sicut aliquis mercenarius locat operas suas, ita etiam aliqui
locant domum, vel quaecumque alia huiusmodi. Sed non est
necessarium ut statim pretium locatae domus conductor exhibeat.
Ergo etiam nimis durum fuit quod praecipitur Levit. XIX, <i>non
morabitur opus mercenarii tui apud te usque mane</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 7"><a name="38194"><span class="ref">[38194] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 7</span></a> Praeterea,
cum frequenter immineat iudiciorum necessitas, facilis debet esse
accessus ad iudicem. Inconvenienter igitur statuit lex, Deut. XVII,
ut irent ad unum locum expetituri iudicium de suis dubiis.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 8"><a name="38195"><span class="ref">[38195] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 8</span></a> Praeterea,
possibile est non solum duos, sed etiam tres vel plures concordare
ad mentiendum. Inconvenienter igitur dicitur Deut. XIX, <i>in ore
duorum vel trium testium stabit omne verbum</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 9"><a name="38196"><span class="ref">[38196] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 9</span></a> Praeterea,
poena debet taxari secundum quantitatem culpae, unde dicitur etiam
Deut. XXV, <i>pro mensura peccati erit et plagarum modus</i>. Sed
quibusdam aequalibus culpis lex statuit inaequales poenas, dicitur
enim Exod. XXII, quod restituet fur quinque boves pro uno bove, et
quatuor oves pro una ove. Quaedam etiam non multum gravia peccata
gravi poena puniuntur, sicut Num. XV, lapidatus est qui collegerat
ligna in sabbato. Filius etiam protervus propter parva delicta,
quia scilicet comessationibus vacabat et conviviis, mandatur
lapidari, Deut. XXI. Igitur inconvenienter in lege sunt institutae
poenae.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 10"><a name="38197"><span class="ref">[38197] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 10</span></a>
Praeterea, sicut Augustinus dicit, XXI de Civ. Dei, <i>octo genera
poenarum in legibus esse scribit Tullius, damnum, vincula, verbera,
talionem, ignominiam, exilium, mortem, servitutem</i>. Ex quibus
aliqua sunt in lege statuta. Damnum quidem, sicut cum fur
condemnabatur ad quintuplum vel quadruplum. Vincula vero, sicut
Num. XV, mandatur de quodam quod in carcerem includatur. Verbera
vero, sicut Deut. XXV, <i>si eum qui peccavit dignum viderint
plagis, prosternent, et coram se facient verberari</i>. Ignominiam
etiam inferebat illi qui nolebat accipere uxorem fratris sui
defuncti, quae tollebat calceamentum illius, et spuebat in faciem
illius. Mortem etiam inferebat, ut patet Levit. XX, <i>qui
maledixerit patri suo aut matri, morte moriatur</i>. Poenam etiam
talionis lex induxit, dicens Exod. XXI, <i>oculum pro oculo, dentem
pro dente</i>. Inconveniens igitur videtur quod alias duas poenas,
scilicet exilium et servitutem, lex vetus non inflixit.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 11"><a name="38198"><span class="ref">[38198] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 11</span></a>
Praeterea, poena non debetur nisi culpae. Sed bruta animalia non
possunt habere culpam. Ergo inconvenienter eis infligitur poena,
Exod. XXI, <i>bos lapidibus obruetur qui occiderit virum aut
mulierem</i>. Et Levit. XX dicitur, <i>mulier quae succubuerit
cuilibet iumento, simul interficiatur cum eo</i>. Sic igitur
videtur quod inconvenienter ea quae pertinent ad convictum hominum
ad invicem, fuerint in lege veteri ordinata.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 arg. 12"><a name="38199"><span class="ref">[38199] Iª-IIae q. 105 a. 2 arg. 12</span></a>
Praeterea, dominus mandavit Exod. XXI, quod homicidium morte
hominis puniretur. Sed mors bruti animalis multo minus reputatur
quam occisio hominis. Ergo non potest sufficienter recompensari
poena homicidii per occisionem bruti animalis. Inconvenienter
igitur mandatur Deut. XXI quod <i>quando inventum fuerit cadaver
occisi hominis, et ignorabitur caedis reus, seniores propinquioris
civitatis tollant vitulam de armento quae non traxit iugum nec
terram scidit vomere, et ducent eam ad vallem asperam atque saxosam
quae numquam arata est nec sementa recepit, et caedent in ea
cervices vitulae</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 s. c."><a name="38200"><span class="ref">[38200] Iª-IIae q. 105 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra
est quod pro speciali beneficio commemoratur in Psalmo CXLVII,
<i>non fecit taliter omni nationi, et iudicia sua non manifestavit
eis</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 co."><a name="38201"><span class="ref">[38201] Iª-IIae q. 105 a. 2 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod, sicut Augustinus in II de Civ. Dei introducit a
Tullio dictum, <i>populus est coetus multitudinis iuris consensu et
utilitatis communione sociatus</i>. Unde ad rationem populi
pertinet ut communicatio hominum ad invicem iustis praeceptis legis
ordinetur. Est autem duplex communicatio hominum ad invicem, una
quidem quae fit auctoritate principum; alia autem fit propria
voluntate privatarum personarum. Et quia voluntate uniuscuiusque
disponi potest quod eius subditur potestati, ideo auctoritate
principum, quibus subiecti sunt homines, oportet quod iudicia inter
homines exerceantur, et poenae malefactoribus inferantur. Potestati
vero privatarum personarum subduntur res possessae, et ideo propria
voluntate in his possunt sibi invicem communicare, puta emendo,
vendendo, donando, et aliis huiusmodi modis. Circa utramque autem
communicationem lex sufficienter ordinavit. Statuit enim iudices,
ut patet Deut. XVI, <i>iudices et magistros constitues in omnibus
portis eius, ut iudicent populum iusto iudicio</i>. Instituit etiam
iustum iudicii ordinem, ut dicitur Deut. I, <i>quod iustum est
iudicate, sive civis ille sit sive peregrinus, nulla erit
personarum distantia</i>. Sustulit etiam occasionem iniusti
iudicii, acceptionem munerum iudicibus prohibendo; ut patet Exod.
XXIII, et Deut. XVI. Instituit etiam numerum testium duorum vel
trium; ut patet Deut. XVII, et XIX. Instituit etiam certas poenas
pro diversis delictis, ut post dicetur. Sed circa res possessas
optimum est, sicut dicit philosophus, in II Polit., quod
possessiones sint distinctae, et usus sit partim communis, partim
autem per voluntatem possessorum communicetur. Et haec tria fuerunt
in lege statuta. Primo enim, ipsae possessiones divisae erant in
singulos, dicitur enim Num. XXXIII, <i>ego dedi vobis terram in
possessionem, quam sorte dividetis vobis</i>. Et quia per
possessionum irregularitatem plures civitates destruuntur, ut
philosophus dicit, in II Polit.; ideo circa possessiones regulandas
triplex remedium lex adhibuit. Unum quidem, ut secundum numerum
hominum aequaliter dividerentur, unde dicitur Num. XXXIII,
<i>pluribus dabitis latiorem, et paucioribus angustiorem</i>. Aliud
remedium est ut possessiones non in perpetuum alienentur, sed certo
tempore ad suos possessores revertantur, ut non confundantur sortes
possessionum. Tertium remedium est ad huiusmodi confusionem
tollendam, ut proximi succedant morientibus, primo quidem gradu,
filius; secundo autem, filia; tertio, fratres; quarto, patrui;
quinto, quicumque propinqui. Et ad distinctionem sortium
conservandam, ulterius lex statuit ut mulieres quae sunt haeredes,
nuberent suae tribus hominibus, ut habetur Num. XXXVI. Secundo
vero, instituit lex ut quantum ad aliqua usus rerum esset communis.
Et primo, quantum ad curam, praeceptum est enim Deut. XXII, <i>non
videbis bovem et ovem fratris tui errantem, et praeteribis, sed
reduces fratri tuo</i>; et similiter de aliis. Secundo, quantum ad
fructum. Concedebatur enim communiter quantum ad omnes, ut
ingressus in vineam amici posset licite comedere, dum tamen extra
non auferret. Quantum ad pauperes vero specialiter, ut eis
relinquerentur manipuli obliti, et fructus et racemi remanentes, ut
habetur Lev. XIX, et Deut. XXIV. Et etiam communicabantur ea quae
nascebantur in septimo anno; ut habetur Exod. XXIII, et Lev. XXV.
Tertio vero, statuit lex communicationem factam per eos qui sunt
domini rerum. Unam pure gratuitam, unde dicitur Deut. XIV, <i>anno
tertio separabis aliam decimam, venientque Levites et peregrinus et
pupillus et vidua, et comedent et saturabuntur</i>. Aliam vero cum
recompensatione utilitatis, sicut per venditionem et emptionem, et
locationem et conductionem, et per mutuum, et iterum per depositum,
de quibus omnibus inveniuntur ordinationes certae in lege. Unde
patet quod lex vetus sufficienter ordinavit convictum illius
populi.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 1"><a name="38202"><span class="ref">[38202] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, sicut apostolus dicit, Rom. XIII, <i>qui
diligit proximum, legem implevit</i>, quia scilicet omnia praecepta
legis, praecipue ordinata ad proximum, ad hunc finem ordinari
videntur, ut homines se invicem diligant. Ex dilectione autem
procedit quod homines sibi invicem bona sua communicent, quia ut
dicitur I Ioan. III, <i>qui viderit fratrem suum necessitatem
patientem, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo caritas Dei
manet in illo?</i> Et ideo intendebat lex homines assuefacere ut
facile sibi invicem sua communicarent, sicut et apostolus, I ad
Tim. VI, divitibus mandat facile tribuere et communicare. Non autem
facile communicativus est qui non sustinet quod proximus aliquid
modicum de suo accipiat, absque magno sui detrimento. Et ideo lex
ordinavit ut liceret intrantem in vineam proximi, racemos ibi
comedere, non autem extra deferre, ne ex hoc daretur occasio gravis
damni inferendi, ex quo pax perturbaretur. Quae inter disciplinatos
non perturbatur ex modicorum acceptione, sed magis amicitia
confirmatur, et assuefiunt homines ad facile communicandum.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 2"><a name="38203"><span class="ref">[38203] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod lex non statuit quod mulieres succederent in bonis
paternis, nisi in defectu filiorum masculorum. Tunc autem
necessarium erat ut successio mulieribus concederetur in
consolationem patris, cui grave fuisset si eius hereditas omnino ad
extraneos transiret. Adhibuit tamen circa hoc lex cautelam debitam,
praecipiens ut mulieres succedentes in haereditate paterna,
nuberent suae tribus hominibus, ad hoc quod sortes tribuum non
confunderentur, ut habetur Num. ult.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 3"><a name="38204"><span class="ref">[38204] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod, sicut philosophus dicit, in II Polit., regulatio
possessionum multum confert ad conservationem civitatis vel gentis.
Unde, sicut ipse dicit, apud quasdam gentilium civitates statutum
fuit <i>ut nullus possessionem vendere posset, nisi pro manifesto
detrimento</i>. Si enim passim possessiones vendantur, potest
contingere quod omnes possessiones ad paucos deveniant, et ita
necesse erit civitatem vel regionem habitatoribus evacuari. Et ideo
lex vetus, ad huiusmodi periculum amovendum, sic ordinavit quod et
necessitatibus hominum subveniretur, concedens possessionum
venditionem usque ad certum tempus; et tamen periculum removit,
praecipiens ut certo tempore possessio vendita ad vendentem
rediret. Et hoc instituit ut sortes non confunderentur, sed semper
remaneret eadem distinctio determinata in tribubus. Quia vero domus
urbanae non erant sorte distinctae, ideo concessit quod in
perpetuum vendi possent, sicut et mobilia bona. Non enim erat
statutus numerus domorum civitatis, sicut erat certa mensura
possessionis, ad quam non addebatur, poterat autem aliquid addi ad
numerum domorum civitatis. Domus vero quae non erant in urbe, sed
in villa muros non habente, in perpetuum vendi non poterant, quia
huiusmodi domus non construuntur nisi ad cultum et ad custodiam
possessionum; et ideo lex congrue statuit idem ius circa
utrumque.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 4"><a name="38205"><span class="ref">[38205] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, sicut dictum est, intentio legis erat assuefacere
homines suis praeceptis ad hoc quod sibi invicem de facili in
necessitatibus subvenirent, quia hoc maxime est amicitiae fomentum.
Et hanc quidem facilitatem subveniendi non solum statuit in his
quae gratis et absolute donantur, sed etiam in his quae mutuo
conceduntur, quia huiusmodi subventio frequentior est, et pluribus
necessaria. Huiusmodi autem subventionis facilitatem multipliciter
instituit. Primo quidem, ut faciles se praeberent ad mutuum
exhibendum, nec ab hoc retraherentur anno remissionis
appropinquante, ut habetur Deut. XV. Secundo, ne eum cui mutuum
concederent, gravarent vel usuris, vel etiam aliqua pignora omnino
vitae necessaria accipiendo, et si accepta fuerint, quod statim
restituerentur. Dicitur enim Deut. XXIII, <i>non faeneraberis
fratri tuo ad usuram</i>; et XXIV, <i>non accipies loco pignoris
inferiorem et superiorem molam, quia animam suam apposuit tibi</i>;
et Exod. XXII dicitur, <i>si pignus a proximo tuo acceperis
vestimentum, ante solis occasum reddes ei</i>. Tertio, ut non
importune exigerent. Unde dicitur Exod. XXII, <i>si pecuniam mutuam
dederis populo meo pauperi qui habitat tecum, non urgebis eum quasi
exactor</i>. Et propter hoc etiam mandatur Deut. XXIV, <i>cum
repetes a proximo tuo rem aliquam quam debet tibi, non ingredieris
in domum eius ut pignus auferas; sed stabis foris, et ille tibi
proferet quod habuerit</i>, tum quia domus est tutissimum
uniuscuiusque receptaculum, unde molestum homini est ut in domo sua
invadatur; tum etiam quia non concedit creditori ut accipiat pignus
quod voluerit, sed magis debitori ut det quo minus indiguerit.
Quarto, instituit quod in septimo anno debita penitus
remitterentur. Probabile enim erat ut illi qui commode reddere
possent, ante septimum annum redderent, et gratis mutuantem non
defraudarent. Si autem omnino impotentes essent, eadem ratione eis
erat debitum remittendum ex dilectione, qua etiam erat eis de novo
dandum propter indigentiam. Circa animalia vero mutuata haec lex
statuit, ut propter negligentiam eius cui mutuata sunt, si in
ipsius absentia moriantur vel debilitentur, reddere ea compellatur.
Si vero eo praesente et diligenter custodiente, mortua fuerint vel
debilitata, non cogebatur restituere, et maxime si erant mercede
conducta, quia ita etiam potuissent mori et debilitari apud
mutuantem; et ita, si conservationem animalis consequeretur, iam
aliquod lucrum reportaret ex mutuo, et non esset gratuitum mutuum.
Et maxime hoc observandum erat quando animalia erant mercede
conducta, quia tunc habebat certum pretium pro usu animalium; unde
nihil accrescere debebat per restitutionem animalium, nisi propter
negligentiam custodientis. Si autem non essent mercede conducta,
potuisset habere aliquam aequitatem ut saltem tantum restitueret
quantum usus animalis mortui vel debilitati conduci potuisset.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 5"><a name="38206"><span class="ref">[38206] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod haec differentia est inter mutuum et depositum, quia
mutuum traditur in utilitatem eius cui traditur; sed depositum
traditur in utilitatem deponentis. Et ideo magis arctabatur aliquis
in aliquibus casibus ad restituendum mutuum, quam ad restituendum
depositum. Depositum enim perdi poterat dupliciter. Uno modo, ex
causa inevitabili, vel naturali, puta si esset mortuum vel
debilitatum animal depositum; vel extrinseca, puta si esset captum
ab hostibus, vel si esset comestum a bestia; in quo tamen casu
tenebatur deferre ad dominum animalis id quod de animali occiso
supererat. In aliis autem praedictis casibus nihil reddere
tenebatur, sed solum, ad expurgandam suspicionem fraudis, tenebatur
iuramentum praestare. Alio modo poterat perdi ex causa evitabili,
puta per furtum. Et tunc, propter negligentiam custodis, reddere
tenebatur. Sed, sicut dictum est, ille qui mutuo accipiebat animal,
tenebatur reddere, etiam si debilitatum aut mortuum fuisset in eius
absentia. De minori enim negligentia tenebatur quam depositarius,
qui non tenebatur nisi de furto.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 6"><a name="38207"><span class="ref">[38207] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod mercenarii qui locant operas suas, pauperes sunt, de
laboribus suis victum quaerentes quotidianum, et ideo lex provide
ordinavit ut statim eis merces solveretur, ne victus eis deficeret.
Sed illi qui locant alias res, divites esse consueverunt, nec ita
indigent locationis pretio ad suum victum quotidianum. Et ideo non
est eadem ratio in utroque.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 7"><a name="38208"><span class="ref">[38208] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod iudices ad hoc inter homines constituuntur, quod
determinent quod ambiguum inter homines circa iustitiam esse
potest. Dupliciter autem aliquid potest esse ambiguum. Uno modo,
apud simplices. Et ad hoc dubium tollendum, mandatur Deut. XVI, ut
<i>iudices et magistri constituerentur per singulas tribus, ut
iudicarent populum iusto iudicio</i>. Alio modo contingit aliquid
esse dubium etiam apud peritos. Et ideo ad hoc dubium tollendum,
constituit lex ut omnes recurrerent ad locum principalem a Deo
electum, in quo et summus sacerdos esset, qui determinaret dubia
circa caeremonias divini cultus; et summus iudex populi, qui
determinaret quae pertinent ad iudicia hominum, sicut etiam nunc
per appellationem, vel per consultationem, causae ab inferioribus
iudicibus ad superiores deferuntur. Unde dicitur Deut. XVII, <i>si
difficile et ambiguum apud te iudicium perspexeris, et iudicum
intra portas tuas videris verba variari; ascende ad locum quem
elegerit dominus, veniesque ad sacerdotes levitici generis, et ad
iudicem qui fuerit illo tempore</i>. Huiusmodi autem ambigua
iudicia non frequenter emergebant. Unde ex hoc populus non
gravabatur.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 8"><a name="38209"><span class="ref">[38209] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 8</span></a> Ad octavum
dicendum quod in negotiis humanis non potest haberi probatio
demonstrativa et infallibilis, sed sufficit aliqua coniecturalis
probabilitas, secundum quam rhetor persuadet. Et ideo, licet sit
possibile duos aut tres testes in mendacium convenire, non tamen
est facile nec probabile quod conveniant; et ideo accipitur eorum
testimonium tanquam verum; et praecipue si in suo testimonio non
vacillent, vel alias suspecti non fuerint. Et ad hoc etiam quod non
de facili a veritate testes declinarent, instituit lex ut testes
diligentissime examinarentur, et graviter punirentur qui
invenirentur mendaces, ut habetur Deut. XIX. Fuit tamen aliqua
ratio huiusmodi numeri determinandi, ad significandam infallibilem
veritatem personarum divinarum, quae quandoque numerantur duae,
quia spiritus sanctus est nexus duorum, quandoque exprimuntur tres;
ut Augustinus dicit, super illud Ioan. VIII, <i>in lege vestra
scriptum est quia duorum hominum testimonium verum est</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 9"><a name="38210"><span class="ref">[38210] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 9</span></a> Ad nonum
dicendum quod non solum propter gravitatem culpae, sed etiam
propter alias causas gravis poena infligitur. Primo quidem, propter
quantitatem peccati, quia maiori peccato, ceteris paribus, gravior
poena debetur. Secundo, propter peccati consuetudinem, quia a
peccatis consuetis non faciliter homines abstrahuntur nisi per
graves poenas. Tertio, propter multam concupiscentiam vel
delectationem in peccato, ab his enim non de facili homines
abstrahuntur nisi per graves poenas. Quarto, propter facilitatem
committendi peccatum, et latendi in ipso, huiusmodi enim peccata,
quando manifestantur, sunt magis punienda, ad terrorem aliorum.
Circa ipsam etiam quantitatem peccati quadruplex gradus est
attendendus, etiam circa unum et idem factum. Quorum primus est
quando involuntarius peccatum committit. Tunc enim, si omnino est
involuntarius, totaliter excusatur a poena, dicitur enim Deut.
XXII, quod puella quae opprimitur in agro, <i>non est rea mortis,
quia clamavit, et nullus affuit qui liberaret eam</i>. Si vero
aliquo modo fuerit voluntarius, sed tamen ex infirmitate peccat,
puta cum quis peccat ex passione, minuitur peccatum, et poena,
secundum veritatem iudicii, diminui debet; nisi forte, propter
communem utilitatem, poena aggravetur, ad abstrahendum homines ab
huiusmodi peccatis, sicut dictum est. Secundus gradus est quando
quis per ignorantiam peccavit. Et tunc aliquo modo reus
reputabatur, propter negligentiam addiscendi; sed tamen non
puniebatur per iudices, sed expiabat peccatum suum per sacrificia.
Unde dicitur Levit. IV, <i>anima quae peccaverit per
ignorantiam,</i> et cetera. Sed hoc intelligendum est de ignorantia
facti, non autem de ignorantia praecepti divini, quod omnes scire
tenebantur. Tertius gradus est quando aliquis ex superbia peccabat,
idest ex certa electione vel ex certa malitia. Et tunc puniebatur
secundum quantitatem delicti. Quartus autem gradus est quando
peccabat per proterviam et pertinaciam. Et tunc, quasi rebellis et
destructor ordinationis legis, omnino occidendus erat. Secundum
hoc, dicendum est quod in poena furti considerabatur secundum legem
id quod frequenter accidere poterat. Et ideo pro furto aliarum
rerum, quae de facili custodiri possunt a furibus, non reddebat fur
nisi duplum. Oves autem non de facili possunt custodiri a furto,
quia pascuntur in agris, et ideo frequentius contingebat quod oves
furto subtraherentur. Unde lex maiorem poenam apposuit, ut scilicet
quatuor oves pro una ove redderentur. Adhuc autem boves difficilius
custodiuntur, quia habentur in agris, et non ita pascuntur gregatim
sicut oves. Et ideo adhuc hic maiorem poenam apposuit, ut scilicet
quinque boves pro uno bove redderentur. Et hoc dico, nisi forte
idem animal inventum fuerit vivens apud eum, quia tunc solum duplum
restituebat, sicut et in ceteris furtis; poterat enim haberi
praesumptio quod cogitaret restituere, ex quo vivum servasset. Vel
potest dici, secundum Glossam, quod <i>bos habet quinque
utilitates, quia immolatur, arat, pascit carnibus, lactat, et
corium etiam diversis usibus ministrat</i>, et ideo pro uno bove
quinque boves reddebantur. Ovis autem habet quatuor utilitates,
quia immolatur, pascit, lac dat, et lanam ministrat. Filius autem
contumax, non quia comedebat et bibebat, occidebatur, sed propter
contumaciam et rebellionem, quae semper morte puniebatur, ut dictum
est. Ille vero qui colligebat ligna in sabbato, lapidatus fuit
tanquam legis violator, quae sabbatum observari praecipiebat in
commemorationem fidei novitatis mundi, sicut supra dictum est. Unde
occisus fuit tanquam infidelis.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 10"><a name="38211"><span class="ref">[38211] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 10</span></a> Ad decimum
dicendum quod lex vetus poenam mortis inflixit in gravioribus
criminibus, scilicet in his quae contra Deum peccantur, et in
homicidio, et in furto hominum, et in irreverentia ad parentes, et
in adulterio, et in incestibus. In furto autem aliarum rerum
adhibuit poenam damni. In percussuris autem et mutilationibus
induxit poenam talionis; et similiter in peccato falsi testimonii.
In aliis autem minoribus culpis induxit poenam flagellationis vel
ignominiae. Poenam autem servitutis induxit in duobus casibus. In
uno quidem, quando, septimo anno remissionis, ille qui erat servus,
nolebat beneficio legis uti ut liber exiret. Unde pro poena ei
infligebatur ut in perpetuum servus remaneret. Secundo,
infligebatur furi, quando non habebat quod posset restituere, sicut
habetur Exod. XXII. Poenam autem exilii universaliter lex non
statuit. Quia in solo populo illo Deus colebatur, omnibus aliis
populis per idololatriam corruptis, unde si quis a populo illo
universaliter exclusus esset, daretur ei occasio idololatriae. Et
ideo I Reg. XXVI dicitur quod David dixit ad Saul, <i>maledicti
sunt qui eiecerunt me hodie, ut non habitem in hereditate domini,
dicentes, vade, servi diis alienis</i>. Erat tamen aliquod
particulare exilium. Dicitur enim Deut. XIX quod <i>qui percusserit
proximum suum nesciens, et qui nullum contra ipsum habuisse odium
comprobatur</i>, ad unam urbium refugii confugiebat, et ibi manebat
usque ad mortem summi sacerdotis. Tunc enim licebat ei redire ad
domum suam, quia in universali damno populi consueverunt
particulares irae sedari, et ita proximi defuncti non sic proni
erant ad eius occisionem.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 11"><a name="38212"><span class="ref">[38212] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 11</span></a> Ad
undecimum dicendum quod animalia bruta mandabantur occidi, non
propter aliquam ipsorum culpam; sed in poenam dominorum, qui talia
animalia non custodierant ab huiusmodi peccatis. Et ideo magis
puniebatur dominus si bos cornupeta fuerat ab heri et
nudiustertius, in quo casu poterat occurri periculo; quam si subito
cornupeta efficeretur. Vel occidebantur animalia in detestationem
peccati; et ne ex eorum aspectu aliquis horror hominibus
incuteretur.</p><p title="I-II q. 105 a. 2 ad 12"><a name="38213"><span class="ref">[38213] Iª-IIae q. 105 a. 2 ad 12</span></a> Ad
duodecimum dicendum quod ratio litteralis illius mandati fuit, ut
Rabbi Moyses dicit, quia frequenter interfector est de civitate
propinquiori. Unde occisio vitulae fiebat ad explorandum homicidium
occultum. Quod quidem fiebat per tria. Quorum unum est quod
seniores civitatis iurabant nihil se praetermisisse in custodia
viarum. Aliud est quia ille cuius erat vitula damnificabatur in
occisione animalis, et si prius manifestaretur homicidium, animal
non occideretur. Tertium est quia locus in quo occidebatur vitula,
remanebat incultus. Et ideo, ad evitandum utrumque damnum, homines
civitatis de facili manifestarent homicidam, si scirent, et raro
poterat esse quin aliqua verba vel iudicia super hoc facta essent.
Vel hoc fiebat ad terrorem, in detestationem homicidii. Per
occisionem enim vitulae, quae est animal utile et fortitudine
plenum, praecipue antequam laboret sub iugo, significabatur quod
quicumque homicidium fecisset, quamvis esset utilis et fortis,
occidendus erat; et morte crudeli, quod cervicis concisio
significabat; et quod tanquam vilis et abiectus a consortio hominum
excludendus erat, quod significabatur per hoc quod vitula occisa in
loco aspero et inculto relinquebatur, in putredinem convertenda.
Mystice autem per vitulam de armento significatur caro Christi;
quae non traxit iugum, quia non fecit peccatum; nec terram scidit
vomere, idest seditionis maculam non admisit. Per hoc autem quod in
valle inculta occidebatur, significabatur despecta mors Christi;
per quam purgantur omnia peccata, et Diabolus esse homicidii auctor
ostenditur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 1"><a name="38214"><span class="ref">[38214] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium
sic proceditur. Videtur quod iudicialia praecepta non sint
convenienter tradita quantum ad extraneos. Dicit enim Petrus, Act.
X, <i>in veritate comperi quoniam non est acceptor personarum Deus;
sed in omni gente qui timet Deum et operatur iustitiam, acceptus
est illi</i>. Sed illi qui sunt Deo accepti, non sunt ab Ecclesia
Dei excludendi. Inconvenienter igitur mandatur Deut. XXIII, quod
<i>Ammonites et Moabites, etiam post decimam generationem, non
intrabunt Ecclesiam domini in aeternum</i>; e contrario autem
ibidem praecipitur de quibusdam gentibus, <i>non abominaberis
Idumaeum, quia frater tuus est; nec Aegyptium, quia advena fuisti
in terra eius</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 2"><a name="38215"><span class="ref">[38215] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea,
ea quae non sunt in potestate nostra, non merentur aliquam poenam.
Sed quod homo sit eunuchus, vel ex scorto natus, non est in
potestate eius. Ergo inconvenienter mandatur Deut. XXIII, quod
<i>eunuchus, et ex scorto natus, non ingrediatur Ecclesiam
domini</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 3"><a name="38216"><span class="ref">[38216] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea,
lex vetus misericorditer mandavit ut advenae non affligantur,
dicitur enim Exod. XXII, <i>advenam non contristabis, neque
affliges eum, advenae enim et ipsi fuistis in terra Aegypti</i>; et
XXIII, <i>peregrino molestus non eris, scitis enim advenarum
animas, quia et ipsi peregrini fuistis in terra Aegypti</i>. Sed ad
afflictionem alicuius pertinet quod usuris opprimatur.
Inconvenienter igitur lex permisit, Deut. XXIII, ut alienis ad
usuram pecuniam mutuarent.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 4"><a name="38217"><span class="ref">[38217] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea,
multo magis appropinquant nobis homines quam arbores. Sed his quae
sunt nobis magis propinqua, magis debemus affectum et effectum
dilectionis impendere; secundum illud Eccli. XIII, <i>omne animal
diligit simile sibi, sic et omnis homo proximum sibi</i>.
Inconvenienter igitur dominus, Deut. XX, mandavit quod de
civitatibus hostium captis omnes interficerent, et tamen arbores
fructiferas non succiderent.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 5"><a name="38218"><span class="ref">[38218] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 5</span></a> Praeterea,
bonum commune secundum virtutem est bono privato praeferendum ab
unoquoque. Sed in bello quod committitur contra hostes, quaeritur
bonum commune. Inconvenienter igitur mandatur Deut. XX, quod,
imminente proelio, aliqui domum remittantur, puta qui aedificavit
domum novam, qui plantavit vineam, vel qui despondit uxorem.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 arg. 6"><a name="38219"><span class="ref">[38219] Iª-IIae q. 105 a. 3 arg. 6</span></a> Praeterea,
ex culpa non debet quis commodum reportare. Sed quod homo sit
formidolosus et corde pavido, culpabile est, contrariatur enim
virtuti fortitudinis. Inconvenienter igitur a labore proelii
excusabantur formidolosi et pavidum cor habentes.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 s. c."><a name="38220"><span class="ref">[38220] Iª-IIae q. 105 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra
est quod sapientia divina dicit, Prov. VIII, <i>recti sunt omnes
sermones mei, non est in eis pravum quid neque perversum</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 co."><a name="38221"><span class="ref">[38221] Iª-IIae q. 105 a. 3 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod cum extraneis potest esse hominum conversatio
dupliciter, uno modo, pacifice; alio modo, hostiliter. Et quantum
ad utrumque modum ordinandum, lex convenientia praecepta
continebat. Tripliciter enim offerebatur Iudaeis occasio ut cum
extraneis pacifice communicarent. Primo quidem, quando extranei per
terram eorum transitum faciebant quasi peregrini. Alio modo, quando
in terram eorum adveniebant ad inhabitandum sicut advenae. Et
quantum ad utrumque, lex misericordiae praecepta proposuit, nam
Exod. XXII dicitur, <i>advenam non contristabis</i>; et XXIII
dicitur, <i>peregrino molestus non eris</i>. Tertio vero, quando
aliqui extranei totaliter in eorum consortium et ritum admitti
volebant. Et in his quidam ordo attendebatur. Non enim statim
recipiebantur quasi cives, sicut etiam apud quosdam gentilium
statutum erat ut non reputarentur cives nisi qui ex avo, vel abavo,
cives existerent, ut philosophus dicit, in III Polit. Et hoc ideo
quia, si statim extranei advenientes reciperentur ad tractandum ea
quae sunt populi, possent multa pericula contingere; dum extranei,
non habentes adhuc amorem firmatum ad bonum publicum, aliqua contra
populum attentarent. Et ideo lex statuit ut de quibusdam gentibus
habentibus aliquam affinitatem ad Iudaeos, scilicet de Aegyptiis,
apud quos nati fuerant et nutriti, et de Idumaeis, filiis Esau
fratris Iacob, in tertia generatione reciperentur in consortium
populi; quidam vero, quia hostiliter se ad eos habuerant, sicut
Ammonitae et Moabitae, nunquam in consortium populi admitterentur;
Amalecitae autem, qui magis eis fuerant adversati, et cum eis
nullum cognationis habebant consortium, quasi hostes perpetui
haberentur; dicitur enim Exod. XVII, <i>bellum Dei erit contra
Amalec a generatione in generationem</i>. Similiter etiam quantum
ad hostilem communicationem cum extraneis, lex convenientia
praecepta tradidit. Nam primo quidem, instituit ut bellum iuste
iniretur, mandatur enim Deut. XX, quod quando accederent ad
expugnandum civitatem, offerrent ei primum pacem. Secundo,
instituit ut fortiter bellum susceptum exequerentur, habentes de
Deo fiduciam. Et ad hoc melius observandum, instituit quod,
imminente proelio, sacerdos eos confortaret, promittendo auxilium
Dei. Tertio, mandavit ut impedimenta proelii removerentur,
remittendo quosdam ad domum, qui possent impedimenta praestare.
Quarto, instituit ut victoria moderate uterentur, parcendo
mulieribus et parvulis, et etiam ligna fructifera regionis non
incidendo.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 1"><a name="38222"><span class="ref">[38222] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod homines nullius gentis exclusit lex a cultu Dei
et ab his quae pertinent ad animae salutem, dicitur enim Exod. XII,
<i>si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et
facere phase domini; circumcidetur prius omne masculinum eius, et
tunc rite celebrabit, eritque simul sicut indigena terrae</i>. Sed
in temporalibus, quantum ad ea quae pertinebant ad communitatem
populi, non statim quilibet admittebatur, ratione supra dicta, sed
quidam in tertia generatione, scilicet Aegyptii et Idumaei; alii
vero perpetuo excludebantur, in detestationem culpae praeteritae,
sicut Moabitae et Ammonitae et Amalecitae. Sicut enim punitur unus
homo propter peccatum quod commisit, ut alii videntes timeant et
peccare desistant; ita etiam propter aliquod peccatum gens vel
civitas potest puniri, ut alii a simili peccato abstineant. Poterat
tamen dispensative aliquis in collegium populi admitti propter
aliquem virtutis actum, sicut Iudith XIV dicitur quod Achior, dux
filiorum Ammon, <i>appositus est ad populum Israel, et omnis
successio generis eius</i>. Et similiter Ruth Moabitis, quae mulier
virtutis erat. Licet possit dici quod illa prohibitio extendebatur
ad viros, non ad mulieres, quibus non competit simpliciter esse
cives.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 2"><a name="38223"><span class="ref">[38223] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod, sicut philosophus dicit, in III Polit., dupliciter
aliquis dicitur esse civis, uno modo, simpliciter; et alio modo,
secundum quid. Simpliciter quidem civis est qui potest agere ea
quae sunt civium, puta dare consilium vel iudicium in populo.
Secundum quid autem civis dici potest quicumque civitatem
inhabitat, etiam viles personae et pueri et senes, qui non sunt
idonei ad hoc quod habeant potestatem in his quae pertinent ad
commune. Ideo ergo spurii, propter vilitatem originis,
excludebantur ab Ecclesia, idest a collegio populi, usque ad
decimam generationem. Et similiter eunuchi, quibus non poterat
competere honor qui patribus debebatur, et praecipue in populo
Iudaeorum, in quo Dei cultus conservabatur per carnis generationem,
nam etiam apud gentiles, qui multos filios genuerant, aliquo
insigni honore donabantur, sicut philosophus dicit, in II Polit.
Tamen quantum ad ea quae ad gratiam Dei pertinent, eunuchi ab aliis
non separabantur, sicut nec advenae, ut dictum est, dicitur enim
Isaiae LVI, <i>non dicat filius advenae qui adhaeret domino,
dicens, separatione dividet me dominus a populo suo. Et non dicat
eunuchus, ecce ego lignum aridum</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 3"><a name="38224"><span class="ref">[38224] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod accipere usuras ab alienis non erat secundum
intentionem legis, sed ex quadam permissione, propter pronitatem
Iudaeorum ad avaritiam; et ut magis pacifice se haberent ad
extraneos, a quibus lucrabantur.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 4"><a name="38225"><span class="ref">[38225] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod circa civitates hostium quaedam distinctio
adhibebatur. Quaedam enim erant remotae, non de numero illarum
urbium quae eis erant repromissae, et in talibus urbibus expugnatis
occidebantur masculi, qui pugnaverant contra populum Dei;
mulieribus autem et infantibus parcebatur. Sed in civitatibus
vicinis, quae erant eis repromissae omnes mandabantur interfici,
propter iniquitates eorum priores, ad quas puniendas dominus
populum Israel quasi divinae iustitiae executorem mittebat, dicitur
enim Deut. IX, <i>quia illae egerunt impie, introeunte te deletae
sunt</i>. Ligna autem fructifera mandabantur reservari propter
utilitatem ipsius populi, cuius ditioni civitas et eius territorium
erat subiiciendum.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 5"><a name="38226"><span class="ref">[38226] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod novus aedificator domus, aut plantator vineae, vel
desponsator uxoris, excludebatur a proelio propter duo. Primo
quidem, quia ea quae homo de novo habet, vel statim paratus est ad
habendum, magis solet amare, et per consequens eorum amissionem
timere. Unde probabile erat quod ex tali amore magis mortem
timerent, et sic minus fortes essent ad pugnandum. Secundo quia,
sicut philosophus dicit, in II Physic., <i>infortunium videtur
quando aliquis appropinquat ad aliquod bonum habendum, si postea
impediatur ab illo</i>. Et ideo ne propinqui remanentes magis
contristarentur de morte talium, qui bonis sibi paratis potiti non
fuerunt; et etiam populus, considerans hoc, horreret; huiusmodi
homines a mortis periculo sunt sequestrati per subtractionem a
proelio.</p><p title="I-II q. 105 a. 3 ad 6"><a name="38227"><span class="ref">[38227] Iª-IIae q. 105 a. 3 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod timidi remittebantur ad domum, non ut ipsi ex hoc
commodum consequerentur; sed ne populus ex eorum praesentia
incommodum consequeretur, dum per eorum timorem et fugam etiam alii
ad timendum et fugiendum provocarentur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 1"><a name="38228"><span class="ref">[38228] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum
sic proceditur. Videtur quod inconvenienter lex vetus praecepta
ediderit circa personas domesticas. Servus enim id quod est, domini
est, ut philosophus dicit, in I Polit. Sed id quod est alicuius,
perpetuo eius esse debet. Ergo inconvenienter lex mandavit Exod.
XXI, quod servi septimo anno liberi abscederent.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 2"><a name="38229"><span class="ref">[38229] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea,
sicut animal aliquod, ut asinus aut bos, est possessio domini, ita
etiam servus. Sed de animalibus praecipitur Deut. XXII, quod
restituantur dominis suis, si errare inveniantur. Inconvenienter
ergo mandatur Deut. XXIII, <i>non tradas servum domino suo, qui ad
te confugerit</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 3"><a name="38230"><span class="ref">[38230] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea,
lex divina debet magis ad misericordiam provocare quam etiam lex
humana. Sed secundum leges humanas graviter puniuntur qui nimis
aspere affligunt servos aut ancillas. Asperrima autem videtur esse
afflictio ex qua sequitur mors. Inconvenienter igitur statuitur
Exod. XXI, quod <i>qui percusserit servum suum vel ancillam virga,
si uno die supervixerit, non subiacebit poenae, quia pecunia illius
est</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 4"><a name="38231"><span class="ref">[38231] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea,
alius est principatus domini ad servum, et patris ad filium, ut
dicitur in I et III Polit. Sed hoc ad principatum domini ad servum
pertinet, ut aliquis servum vel ancillam vendere possit.
Inconvenienter igitur lex permisit quod aliquis venderet filiam
suam in famulam vel ancillam.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 5"><a name="38232"><span class="ref">[38232] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 5</span></a> Praeterea,
pater habet sui filii potestatem. Sed eius est punire excessus, qui
habet potestatem super peccantem. Inconvenienter igitur mandatur
Deut. XXI, quod pater ducat filium ad seniores civitatis
puniendum.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 6"><a name="38233"><span class="ref">[38233] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 6</span></a> Praeterea,
dominus prohibuit, Deut. VII, ut cum alienigenis non sociarent
coniugia; et coniuncta etiam separarentur, ut patet I Esdrae X.
Inconvenienter igitur Deut. XXI conceditur eis ut captivas
alienigenarum ducere possint uxores.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 7"><a name="38234"><span class="ref">[38234] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 7</span></a> Praeterea,
dominus in uxoribus ducendis quosdam consanguinitatis et
affinitatis gradus praecepit esse vitandos, ut patet Lev. XVIII.
Inconvenienter igitur mandatur Deut. XXV, quod si aliquis esset
mortuus absque liberis, uxorem ipsius frater eius acciperet.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 8"><a name="38235"><span class="ref">[38235] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 8</span></a> Praeterea,
inter virum et uxorem, sicut est maxima familiaritas, ita debet
esse firmissima fides. Sed hoc non potest esse, si matrimonium
dissolubile fuerit. Inconvenienter igitur dominus permisit, Deut.
XXIV, quod aliquis posset uxorem dimittere, scripto libello
repudii; et quod etiam ulterius eam recuperare non posset.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 arg. 9"><a name="38236"><span class="ref">[38236] Iª-IIae q. 105 a. 4 arg. 9</span></a> Praeterea,
sicut uxor potest frangere fidem marito, ita etiam servus domino,
et filius patri. Sed ad investigandam iniuriam servi in dominum,
vel filii in patrem, non est institutum in lege aliquod
sacrificium. Superflue igitur videtur institui sacrificium
zelotypiae ad investigandum uxoris adulterium, Num. V. Sic igitur
inconvenienter videntur esse tradita in lege praecepta iudicialia
circa personas domesticas.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 s. c."><a name="38237"><span class="ref">[38237] Iª-IIae q. 105 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra
est quod dicitur in Psalmo XVIII, <i>iudicia domini vera,
iustificata in semetipsa</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 co."><a name="38238"><span class="ref">[38238] Iª-IIae q. 105 a. 4 co.</span></a> Respondeo
dicendum quod communio domesticarum personarum ad invicem, ut
philosophus dicit, in I Polit., est secundum quotidianos actus qui
ordinantur ad necessitatem vitae. Vita autem hominis conservatur
dupliciter. Uno modo, quantum ad individuum, prout scilicet homo
idem numero vivit, et ad talem vitae conservationem opitulantur
homini exteriora bona, ex quibus homo habet victum et vestitum et
alia huiusmodi necessaria vitae; in quibus administrandis indiget
homo servis. Alio modo conservatur vita hominis secundum speciem
per generationem, ad quam indiget homo uxore, ut ex ea generet
filium. Sic igitur in domestica communione sunt tres combinationes,
scilicet domini ad servum, viri ad uxorem, patris ad filium. Et
quantum ad omnia ista lex vetus convenientia praecepta tradidit.
Nam quantum ad servos, instituit ut modeste tractarentur et quantum
ad labores, ne scilicet immoderatis laboribus affligerentur, unde
Deut. V, dominus mandavit ut in die sabbati requiesceret servus et
ancilla tua sicut et tu, et iterum quantum ad poenas infligendas,
imposuit enim poenam mutilatoribus servorum ut dimitterent eos
liberos, sicut habetur Exod. XXI. Et simile etiam statuit in
ancilla quam in uxorem aliquis duxerit. Statuit etiam specialiter
circa servos qui erant ex populo, ut septimo anno liberi
egrederentur cum omnibus quae apportaverant, etiam vestimentis, ut
habetur Exod. XXI. Mandatur etiam insuper Deut. XV, ut ei detur
viaticum. Circa uxores vero, statuitur in lege quantum ad uxores
ducendas. Ut scilicet ducant uxores suae tribus, sicut habetur Num.
ult., et hoc ideo, ne sortes tribuum confundantur. Et quod aliquis
in uxorem ducat uxorem fratris defuncti sine liberis, ut habetur
Deut. XXV, et hoc ideo, ut ille qui non potuit habere successores
secundum carnis originem, saltem habeat per quandam adoptionem, et
sic non totaliter memoria defuncti deleretur. Prohibuit etiam
quasdam personas ne in coniugium ducerentur, scilicet alienigenas,
propter periculum seductionis; et propinquas, propter reverentiam
naturalem quae eis debetur. Statuit etiam qualiter uxores iam
ductae tractari deberent. Ut scilicet non leviter infamarentur,
unde mandatur puniri ille qui falso crimen imponit uxori, ut
habetur Deut. XXII. Et quod etiam propter uxoris odium filius
detrimentum non pateretur, ut habetur Deut. XXI. Et etiam quod,
propter odium uxorem non affligeret, sed potius, scripto libello,
eam dimitteret, ut patet Deut. XXIV. Et ut etiam maior dilectio
inter coniuges a principio contrahatur, praecipitur quod, cum
aliquis nuper uxorem acceperit, nihil ei publicae necessitatis
iniungatur, ut libere possit laetari cum uxore sua. Circa filios
autem, instituit ut patres eis disciplinam adhiberent, instruendo
eos in fide, unde habetur Exod. XII, <i>cum dixerint vobis filii
vestri, quae est ista religio? Dicetis eis, victima transitus
domini est</i>. Et quod etiam instruerent eos in moribus, unde
dicitur Deut. XXI, quod patres dicere debent, <i>monita nostra
audire contemnit, commessationibus vacat et luxuriae atque
conviviis</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 1"><a name="38239"><span class="ref">[38239] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum
ergo dicendum quod, quia filii Israel erant a domino de servitute
liberati, et per hoc divinae servituti addicti, noluit dominus ut
in perpetuum servi essent. Unde dicitur Lev. XXV, <i>si paupertate
compulsus vendiderit se tibi frater tuus, non eum opprimes
servitute famulorum, sed quasi mercenarius et colonus erit. Mei
enim sunt servi, et ego eduxi eos de terra Aegypti, non veneant
conditione servorum</i>. Et ideo, quia simpliciter servi non erant,
sed secundum quid, finito tempore, dimittebantur liberi.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 2"><a name="38240"><span class="ref">[38240] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum
dicendum quod mandatum illud intelligitur de servo qui a domino
quaeritur ad occidendum, vel ad aliquod peccati ministerium.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 3"><a name="38241"><span class="ref">[38241] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium
dicendum quod circa laesiones servis illatas, lex considerasse
videtur utrum sit certa vel incerta. Si enim laesio certa esset,
lex poenam adhibuit, pro mutilatione quidem, amissionem servi qui
mandabatur libertati donandus; pro morte autem, homicidii poenam,
cum servus in manu domini verberantis moreretur. Si vero laesio non
esset certa, sed aliquam apparentiam haberet, lex nullam poenam
infligebat in proprio servo, puta cum percussus servus non statim
moriebatur, sed post aliquos dies. Incertum enim erat utrum ex
percussione mortuus esset. Quia si percussisset liberum hominem,
ita tamen quod statim non moreretur, sed super baculum suum
ambularet, non erat homicidii reus qui percusserat, etiam si postea
moreretur. Tenebatur tamen ad impensas solvendas quas percussus in
medicos fecerat. Sed hoc in servo proprio locum non habebat, quia
quidquid servus habebat, et etiam ipsa persona servi, erat quaedam
possessio domini. Et ideo pro causa assignatur quare non subiaceat
poenae pecuniariae, quia pecunia illius est.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 4"><a name="38242"><span class="ref">[38242] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum
dicendum quod, sicut dictum est, nullus Iudaeus poterat possidere
Iudaeum quasi simpliciter servum; sed erat servus secundum quid,
quasi mercenarius, usque ad tempus. Et per hunc modum permittebat
lex quod, paupertate cogente, aliquis filium aut filiam venderet.
Et hoc etiam verba ipsius legis ostendunt, dicit enim, <i>si quis
vendiderit filiam suam in famulam, non egredietur sicut ancillae
exire consueverunt</i>. Per hunc etiam modum non solum filium, sed
etiam seipsum aliquis vendere poterat, magis quasi mercenarium quam
quasi servum; secundum illud Levit. XXV, <i>si paupertate compulsus
vendiderit se tibi frater tuus, non eum opprimes servitute
famulorum, sed quasi mercenarius et colonus erit</i>.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 5"><a name="38243"><span class="ref">[38243] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 5</span></a> Ad quintum
dicendum quod, sicut philosophus dicit, in X Ethic., principatus
paternus habet solam admonendi potestatem; non autem habet vim
coactivam, per quam rebelles et contumaces comprimi possunt. Et
ideo in hoc casu lex mandabat ut filius contumax a principibus
civitatis puniretur.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 6"><a name="38244"><span class="ref">[38244] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 6</span></a> Ad sextum
dicendum quod dominus alienigenas prohibuit in matrimonium duci
propter periculum seductionis, ne inducerentur in idololatriam. Et
specialiter hoc prohibuit de illis gentibus quae in vicino
habitabant, de quibus erat magis probabile quod suos ritus
retinerent. Si qua vero idololatriae cultum dimittere vellet, et ad
legis cultum se transferre, poterat in matrimonium duci, sicut
patet de Ruth, quam duxit Booz in uxorem. Unde ipsa dixerat socrui
suae, <i>populus tuus populus meus, Deus tuus Deus meus</i>, ut
habetur Ruth I. Et ideo captiva non aliter permittebatur in uxorem
duci nisi prius rasa caesarie, et circumcisis unguibus, et deposita
veste in qua capta est, et fleret patrem et matrem, per quae
significatur idololatriae perpetua abiectio.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 7"><a name="38245"><span class="ref">[38245] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 7</span></a> Ad septimum
dicendum quod, sicut Chrysostomus dicit, super Matth., <i>quia
immitigabile malum mors erat apud Iudaeos, qui omnia pro praesenti
vita faciebant, statutum fuit ut defuncto filius nasceretur ex
fratre, quod erat quaedam mortis mitigatio. Non autem alius quam
frater vel propinquus iubebatur accipere uxorem defuncti, quia non
ita crederetur</i> (qui ex tali coniunctione erat nasciturus)
<i>esse filius eius qui obiit; et iterum extraneus non ita haberet
necessitatem statuere domum eius qui obierat, sicut frater, cui
etiam ex cognatione hoc facere iustum erat</i>. Ex quo patet quod
frater in accipiendo uxorem fratris sui, persona fratris defuncti
fungebatur.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 8"><a name="38246"><span class="ref">[38246] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 8</span></a> Ad octavum
dicendum quod lex permisit repudium uxoris, non quia simpliciter
iustum esset, sed propter duritiam Iudaeorum; ut dominus dicit,
Matth. XIX. Sed de hoc oportet plenius tractari cum de matrimonio
agetur.</p><p title="I-II q. 105 a. 4 ad 9"><a name="38247"><span class="ref">[38247] Iª-IIae q. 105 a. 4 ad 9</span></a> Ad nonum
dicendum quod uxores fidem matrimonii frangunt per adulterium et de
facili, propter delectationem; et latenter, <i>quia oculus adulteri
observat caliginem</i>, ut dicitur Iob XXIV. Non autem est similis
ratio de filio ad patrem, vel de servo ad dominum, quia talis
infidelitas non procedit ex concupiscentia delectationis, sed magis
ex malitia; nec potest ita latere sicut infidelitas mulieris
adulterae.</p></div></div><div class="centro"><br/>
<p><a href="sth2095.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a>  
<a href="sth2106.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p>
<br/>
<hr/>
<br/>
<address>© 2006 Fundación Tomás de Aquino quoad
hanc editionem<br/>
Iura omnia asservantur<br/>
OCLC nr. <a style="text-decoration=none" href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264">49644264</a></address>
</div></body>
</html>