Mercurial > hg > Aquinas
view summa/latin/sth2026.html @ 53:d777cc3962f2
div-wrapped
| author | ht |
|---|---|
| date | Mon, 28 Dec 2009 13:00:58 +0000 |
| parents | 544e12f679ad |
| children | 71f2c033089e |
line wrap: on
line source
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "file:///c:/cygwin/usr/local/share/lib/xml/xhtml1-transitional.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA" lang="LA"> <head> <meta content="HTML Tidy for Windows (vers 1st February 2005), see www.w3.org" name="generator"/> <meta content="text/html; charset=us-ascii" http-equiv="Content-Type"/> <meta content="text/css" http-equiv="Content-Style-Type"/> <meta content="text/javascript" http-equiv="Content-Script-Type"/> <meta content="Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Corpus Thomisticum" name="keywords"/> <meta content="Latin" name="language"/> <meta content="public" name="security"/> <meta content="ealarcon@unav.es" name="owner"/> <meta content="Enrique Alarcón" name="author"/> <meta content="" name="abstract"/> <link type="text/css" href="vscreen.css" media="screen" rel="stylesheet"/> <link type="text/css" href="vprint.css" media="print" rel="stylesheet"/> <title>Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Iª-IIae q. 26-39</title> </head> <body><a href="http://www.corpusthomisticum.org/"/><div class="tres">CORPUS THOMISTICUM</div><div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div><div class="uno">Summa Theologiae</div><div class="dos">prima pars secundae partis a quaestione XXVI ad XXXIX</div><div class="centro"> <table summary="Imago" align="center"> <tr> <th><img align="middle" alt="Thomas de Aquino a Filippino Lippi depictus (Cappella Carafa, S. Maria sopra Minerva, Roma)" border="0" height="190" width="275" src="icons/fugit190.jpg"/></th> </tr> </table> <br/> <span class="tres">Textum Leoninum Romae 1891 editum<br/> ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas<br/> denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit<br/> <br/></span><br/> <hr/> <br/> <p><a href="sth2022.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth2040.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> // <!-- // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}} document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">'); document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="index.html">Corpus Thomisticum'); document.write('<OPTION VALUE="iopera.html">Opera omnia'); document.write('<OPTION VALUE="zbiblia.html">Bibliographia Thomistica'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="#34633">I&ordf;-IIae q. 26 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34634">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34635">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34636">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34637">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34638">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34639">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34640">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34641">I&ordf;-IIae q. 26 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34642">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34643">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34644">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34645">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34646">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34647">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34648">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34649">I&ordf;-IIae q. 26 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34650">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34651">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34652">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34653">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34654">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34655">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34656">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34657">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34658">I&ordf;-IIae q. 26 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#34659">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34660">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34661">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34662">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34663">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34664">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34665">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34666">I&ordf;-IIae q. 26 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34667">I&ordf;-IIae q. 27 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34668">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34669">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34670">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34671">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34672">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34673">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34674">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34675">I&ordf;-IIae q. 27 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34676">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34677">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34678">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34679">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34680">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34681">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34682">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34683">I&ordf;-IIae q. 27 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34684">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34685">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34686">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34687">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#34688">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34689">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34690">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34691">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34692">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34693">I&ordf;-IIae q. 27 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#34694">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34695">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34696">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34697">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34698">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34699">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34700">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34701">I&ordf;-IIae q. 27 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34702">I&ordf;-IIae q. 28 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34703">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34704">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34705">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34706">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34707">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34708">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34709">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34710">I&ordf;-IIae q. 28 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34711">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34712">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34713">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34714">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34715">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34716">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34717">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34718">I&ordf;-IIae q. 28 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34719">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34720">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34721">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34722">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34723">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34724">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34725">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34726">I&ordf;-IIae q. 28 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34727">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34728">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34729">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34730">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34731">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34732">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34733">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34734">I&ordf;-IIae q. 28 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34735">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34736">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34737">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34738">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34739">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34740">I&ordf;-IIae q. 28 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34741">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34742">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34743">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34744">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34745">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34746">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34747">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34748">I&ordf;-IIae q. 28 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34749">I&ordf;-IIae q. 29 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34750">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34751">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34752">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34753">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34754">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34755">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34756">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34757">I&ordf;-IIae q. 29 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34758">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34759">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34760">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34761">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34762">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34763">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34764">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34765">I&ordf;-IIae q. 29 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34766">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34767">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34768">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34769">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34770">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34771">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34772">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34773">I&ordf;-IIae q. 29 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34774">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34775">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34776">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34777">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34778">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34779">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34780">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34781">I&ordf;-IIae q. 29 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34782">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34783">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34784">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34785">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34786">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34787">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34788">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34789">I&ordf;-IIae q. 29 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34790">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34791">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34792">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34793">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34794">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34795">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34796">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34797">I&ordf;-IIae q. 29 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34798">I&ordf;-IIae q. 30 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34799">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34800">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34801">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34802">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34803">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34804">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34805">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34806">I&ordf;-IIae q. 30 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34807">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34808">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34809">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34810">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34811">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34812">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34813">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34814">I&ordf;-IIae q. 30 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34815">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34816">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34817">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34818">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34819">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34820">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34821">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34822">I&ordf;-IIae q. 30 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34823">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34824">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34825">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34826">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34827">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34828">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34829">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34830">I&ordf;-IIae q. 30 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34831">I&ordf;-IIae q. 31 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34832">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34833">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34834">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34835">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34836">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34837">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34838">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34839">I&ordf;-IIae q. 31 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34840">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34841">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34842">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34843">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34844">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34845">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34846">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34847">I&ordf;-IIae q. 31 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34848">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34849">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34850">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34851">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34852">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34853">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34854">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34855">I&ordf;-IIae q. 31 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34856">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34857">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34858">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34859">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34860">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34861">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34862">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34863">I&ordf;-IIae q. 31 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34864">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34865">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34866">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34867">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34868">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34869">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34870">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34871">I&ordf;-IIae q. 31 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34872">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34873">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34874">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34875">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34876">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34877">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34878">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34879">I&ordf;-IIae q. 31 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34880">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34881">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34882">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34883">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34884">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34885">I&ordf;-IIae q. 31 a. 7 ad'); document.write('<OPTION VALUE="#34886">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34887">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34888">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34889">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34890">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34891">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34892">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34893">I&ordf;-IIae q. 31 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34894">I&ordf;-IIae q. 32 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34895">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34896">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34897">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34898">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34899">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34900">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34901">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34902">I&ordf;-IIae q. 32 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34903">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34904">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34905">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34906">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34907">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34908">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34909">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34910">I&ordf;-IIae q. 32 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34911">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34912">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34913">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34914">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34915">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34916">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34917">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34918">I&ordf;-IIae q. 32 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34919">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34920">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34921">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34922">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34923">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34924">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34925">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34926">I&ordf;-IIae q. 32 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34927">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34928">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34929">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34930">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34931">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34932">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34933">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34934">I&ordf;-IIae q. 32 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34935">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34936">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34937">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34938">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34939">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34940">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34941">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34942">I&ordf;-IIae q. 32 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34943">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34944">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34945">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34946">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34947">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34948">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34949">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34950">I&ordf;-IIae q. 32 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34951">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34952">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34953">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34954">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34955">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34956">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34957">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34958">I&ordf;-IIae q. 32 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34959">I&ordf;-IIae q. 33 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34960">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34961">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34962">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34963">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34964">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34965">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34966">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34967">I&ordf;-IIae q. 33 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34968">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34969">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34970">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34971">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34972">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34973">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34974">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34975">I&ordf;-IIae q. 33 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34976">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34977">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34978">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34979">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34980">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34981">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34982">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34983">I&ordf;-IIae q. 33 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34984">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34985">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34986">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34987">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34988">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34989">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34990">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34991">I&ordf;-IIae q. 33 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34992">I&ordf;-IIae q. 34 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#34993">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34994">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#34995">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#34996">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#34997">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#34998">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#34999">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35000">I&ordf;-IIae q. 34 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35001">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35002">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35003">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35004">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35005">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35006">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35007">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35008">I&ordf;-IIae q. 34 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35009">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35010">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35011">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35012">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35013">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35014">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35015">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35016">I&ordf;-IIae q. 34 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35017">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35018">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35019">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35020">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35021">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35022">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35023">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35024">I&ordf;-IIae q. 34 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35025">I&ordf;-IIae q. 35 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#35026">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35027">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35028">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35029">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35030">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35031">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35032">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35033">I&ordf;-IIae q. 35 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35034">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35035">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35036">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35037">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35038">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35039">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35040">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35041">I&ordf;-IIae q. 35 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35042">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35043">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35044">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35045">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35046">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35047">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35048">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35049">I&ordf;-IIae q. 35 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35050">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35051">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35052">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35053">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35054">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35055">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35056">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35057">I&ordf;-IIae q. 35 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35058">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35059">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35060">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35061">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#35062">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#35063">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35064">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35065">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35066">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35067">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35068">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#35069">I&ordf;-IIae q. 35 a. 5 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#35070">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35071">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35072">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35073">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35074">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35075">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35076">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35077">I&ordf;-IIae q. 35 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35078">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35079">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35080">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35081">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35082">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35083">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35084">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35085">I&ordf;-IIae q. 35 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35086">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35087">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35088">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35089">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35090">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35091">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35092">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35093">I&ordf;-IIae q. 35 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35094">I&ordf;-IIae q. 36 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#35095">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35096">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35097">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35098">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35099">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35100">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35101">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35102">I&ordf;-IIae q. 36 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35103">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35104">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35105">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35106">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35107">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35108">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35109">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35110">I&ordf;-IIae q. 36 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35111">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35112">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35113">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35114">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35115">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35116">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35117">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35118">I&ordf;-IIae q. 36 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35119">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35120">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35121">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35122">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35123">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35124">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35125">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35126">I&ordf;-IIae q. 36 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35127">I&ordf;-IIae q. 37 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#35128">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35129">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35130">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35131">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35132">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35133">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35134">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35135">I&ordf;-IIae q. 37 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35136">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35137">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35138">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35139">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35140">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35141">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35142">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35143">I&ordf;-IIae q. 37 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35144">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35145">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35146">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35147">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35148">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35149">I&ordf;-IIae q. 37 a. 3 ad'); document.write('<OPTION VALUE="#35150">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35151">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35152">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35153">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35154">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35155">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35156">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35157">I&ordf;-IIae q. 37 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35158">I&ordf;-IIae q. 38 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#35159">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35160">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35161">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35162">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35163">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35164">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35165">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35166">I&ordf;-IIae q. 38 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35167">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35168">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35169">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35170">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35171">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35172">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35173">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35174">I&ordf;-IIae q. 38 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35175">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35176">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35177">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35178">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35179">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35180">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35181">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35182">I&ordf;-IIae q. 38 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35183">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35184">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35185">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35186">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35187">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35188">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35189">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35190">I&ordf;-IIae q. 38 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35191">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35192">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35193">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35194">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35195">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35196">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35197">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35198">I&ordf;-IIae q. 38 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35199">I&ordf;-IIae q. 39 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#35200">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35201">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35202">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35203">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35204">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35205">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35206">I&ordf;-IIae q. 39 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35207">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35208">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35209">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35210">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35211">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35212">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35213">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35214">I&ordf;-IIae q. 39 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35215">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35216">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35217">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35218">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35219">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35220">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35221">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35222">I&ordf;-IIae q. 39 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35223">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35224">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35225">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#35226">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#35227">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#35228">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#35229">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#35230">I&ordf;-IIae q. 39 a. 4 ad 3'); document.write('<\/SELECT>'); document.write('<BR><BR>'); document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">'); document.write('<\/FORM>'); // --> // </script><br/> <hr/> <br/></div><div class="q" id="q26"><h2>Quaestio 26</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 26 pr."><a name="34633"><span class="ref">[34633] Iª-IIae q. 26 pr.</span></a> Consequenter considerandum est de passionibus animae in speciali. Et primo, de passionibus concupiscibilis; secundo, de passionibus irascibilis. Prima consideratio erit tripartita, nam primo considerabimus de amore et odio; secundo, de concupiscentia et fuga tertio, de delectatione et tristitia. Circa amorem consideranda sunt tria, primo, de ipso amore; secundo, de causa amoris; tertio, de effectibus eius. Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, utrum amor sit in concupiscibili. Secundo, utrum amor sit passio. Tertio, utrum amor sit idem quod dilectio. Quarto, utrum amor convenienter dividatur in amorem amicitiae et amorem concupiscentiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 26 a. 1 arg. 1"><a name="34634"><span class="ref">[34634] Iª-IIae q. 26 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod amor non sit in concupiscibili. Dicitur enim Sap. VIII, hanc, scilicet sapientiam, amavi et exquisivi a iuventute mea. Sed concupiscibilis, cum sit pars appetitus sensitivi, non potest tendere in sapientiam, quae non comprehenditur sensu. Ergo amor non est in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 arg. 2"><a name="34635"><span class="ref">[34635] Iª-IIae q. 26 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, amor videtur esse idem cuilibet passioni, dicit enim Augustinus, in XIV de Civ. Dei, <i>amor inhians habere quod amatur, cupiditas est; id autem habens, eoque fruens, laetitia; fugiens quod ei adversatur, timor est; idque si acciderit sentiens, tristitia est</i>. Sed non omnis passio est in concupiscibili; sed timor, etiam hic enumeratus, est in irascibili. Ergo non est simpliciter dicendum quod amor sit in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 arg. 3"><a name="34636"><span class="ref">[34636] Iª-IIae q. 26 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Dionysius, in IV cap. de Div. Nom., ponit quendam amorem naturalem. Sed amor naturalis magis videtur pertinere ad vires naturales, quae sunt animae vegetabilis. Ergo amor non simpliciter est in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 s. c."><a name="34637"><span class="ref">[34637] Iª-IIae q. 26 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in II Topic., quod amor est in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 co."><a name="34638"><span class="ref">[34638] Iª-IIae q. 26 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod amor est aliquid ad appetitum pertinens, cum utriusque obiectum sit bonum. Unde secundum differentiam appetitus est differentia amoris. Est enim quidam appetitus non consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed alterius, et huiusmodi dicitur appetitus naturalis. Res enim naturales appetunt quod eis convenit secundum suam naturam, non per apprehensionem propriam, sed per apprehensionem instituentis naturam, ut in I libro dictum est. Alius autem est appetitus consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed ex necessitate, non ex iudicio libero. Et talis est appetitus sensitivus in brutis, qui tamen in hominibus aliquid libertatis participat, inquantum obedit rationi. Alius autem est appetitus consequens apprehensionem appetentis secundum liberum iudicium. Et talis est appetitus rationalis sive intellectivus, qui dicitur voluntas. In unoquoque autem horum appetituum, amor dicitur illud quod est principium motus tendentis in finem amatum. In appetitu autem naturali, principium huiusmodi motus est connaturalitas appetentis ad id in quod tendit, quae dici potest amor naturalis, sicut ipsa connaturalitas corporis gravis ad locum medium est per gravitatem, et potest dici amor naturalis. Et similiter coaptatio appetitus sensitivi, vel voluntatis, ad aliquod bonum, idest ipsa complacentia boni, dicitur amor sensitivus, vel intellectivus seu rationalis. Amor igitur sensitivus est in appetitu sensitivo, sicut amor intellectivus in appetitu intellectivo. Et pertinet ad concupiscibilem, quia dicitur per respectum ad bonum absolute, non per respectum ad arduum, quod est obiectum irascibilis.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 ad 1"><a name="34639"><span class="ref">[34639] Iª-IIae q. 26 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod auctoritas illa loquitur de amore intellectivo vel rationali.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 ad 2"><a name="34640"><span class="ref">[34640] Iª-IIae q. 26 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod amor dicitur esse timor, gaudium, cupiditas et tristitia, non quidem essentialiter, sed causaliter.</p><p title="I-II q. 26 a. 1 ad 3"><a name="34641"><span class="ref">[34641] Iª-IIae q. 26 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod amor naturalis non solum est in viribus animae vegetativae, sed in omnibus potentiis animae, et etiam in omnibus partibus corporis, et universaliter in omnibus rebus, quia, ut Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., <i>omnibus est pulchrum et bonum amabile</i>; cum unaquaeque res habeat connaturalitatem ad id quod est sibi conveniens secundum suam naturam.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 26 a. 2 arg. 1"><a name="34642"><span class="ref">[34642] Iª-IIae q. 26 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod amor non sit passio. Nulla enim virtus passio est. Sed omnis amor est virtus quaedam, ut dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom. Ergo amor non est passio.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 arg. 2"><a name="34643"><span class="ref">[34643] Iª-IIae q. 26 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, amor est unio quaedam vel nexus, secundum Augustinum, in libro de Trin. Sed unio vel nexus non est passio, sed magis relatio. Ergo amor non est passio.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 arg. 3"><a name="34644"><span class="ref">[34644] Iª-IIae q. 26 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, Damascenus dicit, in II libro, quod passio est motus quidam. Amor autem non importat motum appetitus, qui est desiderium; sed principium huiusmodi motus. Ergo amor non est passio.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 s. c."><a name="34645"><span class="ref">[34645] Iª-IIae q. 26 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VIII Ethic., quod amor est passio.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 co."><a name="34646"><span class="ref">[34646] Iª-IIae q. 26 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod passio est effectus agentis in patiente. Agens autem naturale duplicem effectum inducit in patiens, nam primo quidem dat formam, secundo autem dat motum consequentem formam; sicut generans dat corpori gravitatem, et motum consequentem ipsam. Et ipsa gravitas, quae est principium motus ad locum connaturalem propter gravitatem, potest quodammodo dici amor naturalis. Sic etiam ipsum appetibile dat appetitui, primo quidem, quandam coaptationem ad ipsum, quae est complacentia appetibilis; ex qua sequitur motus ad appetibile. Nam appetitivus motus circulo agitur, ut dicitur in III de anima, appetibile enim movet appetitum, faciens se quodammodo in eius intentione; et appetitus tendit in appetibile realiter consequendum, ut sit ibi finis motus, ubi fuit principium. Prima ergo immutatio appetitus ab appetibili vocatur amor, qui nihil est aliud quam complacentia appetibilis; et ex hac complacentia sequitur motus in appetibile, qui est desiderium; et ultimo quies, quae est gaudium. Sic ergo, cum amor consistat in quadam immutatione appetitus ab appetibili, manifestum est quod amor et passio, proprie quidem, secundum quod est in concupiscibili; communiter autem, et extenso nomine, secundum quod est in voluntate.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 ad 1"><a name="34647"><span class="ref">[34647] Iª-IIae q. 26 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quia virtus significat principium motus vel actionis, ideo amor, inquantum est principium appetitivi motus, a Dionysio vocatur virtus.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 ad 2"><a name="34648"><span class="ref">[34648] Iª-IIae q. 26 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod unio pertinet ad amorem, inquantum per complacentiam appetitus amans se habet ad id quod amat, sicut ad seipsum, vel ad aliquid sui. Et sic patet quod amor non est ipsa relatio unionis, sed unio est consequens amorem. Unde et Dionysius dicit quod amor est virtus unitiva, et philosophus dicit, in II Polit., quod unio est opus amoris.</p><p title="I-II q. 26 a. 2 ad 3"><a name="34649"><span class="ref">[34649] Iª-IIae q. 26 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod amor, etsi non nominet motum appetitus tendentem in appetibile, nominat tamen motum appetitus quo immutatur ab appetibili, ut ei appetibile complaceat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 26 a. 3 arg. 1"><a name="34650"><span class="ref">[34650] Iª-IIae q. 26 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod amor sit idem quod dilectio. Dionysius enim, IV cap. de Div. Nom., dicit quod hoc modo se habent amor et dilectio, <i>sicut quatuor et bis duo, rectilineum et habens rectas lineas</i>. Sed ista significant idem. Ergo amor et dilectio significant idem.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 arg. 2"><a name="34651"><span class="ref">[34651] Iª-IIae q. 26 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, appetitivi motus secundum obiecta differunt. Sed idem est obiectum dilectionis et amoris. Ergo sunt idem.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 arg. 3"><a name="34652"><span class="ref">[34652] Iª-IIae q. 26 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, si dilectio et amor in aliquo differunt, maxime in hoc differre videntur, quod dilectio sit in bono accipienda, amor autem in malo, ut quidam dixerunt, secundum quod Augustinus narrat, in XIV de Civ. Dei. Sed hoc modo non differunt, quia, ut ibidem Augustinus dicit, in sacris Scripturis utrumque accipitur in bono et in malo. Ergo amor et dilectio non differunt; sicut ipse Augustinus ibidem concludit quod <i>non est aliud amorem dicere, et aliud dilectionem dicere</i>.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 s. c."><a name="34653"><span class="ref">[34653] Iª-IIae q. 26 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod <i>quibusdam sanctorum visum est divinius esse nomen amoris quam nomen dilectionis</i>.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 co."><a name="34654"><span class="ref">[34654] Iª-IIae q. 26 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod quatuor nomina inveniuntur ad idem quodammodo pertinentia, scilicet amor, dilectio, caritas et amicitia. Differunt tamen in hoc, quod amicitia, secundum philosophum in VIII Ethic., est quasi habitus; amor autem et dilectio significantur per modum actus vel passionis; caritas autem utroque modo accipi potest. Differenter tamen significatur actus per ista tria. Nam amor communius est inter ea, omnis enim dilectio vel caritas est amor, sed non e converso. Addit enim dilectio supra amorem, electionem praecedentem, ut ipsum nomen sonat. Unde dilectio non est in concupiscibili, sed in voluntate tantum, et est in sola rationali natura. Caritas autem addit supra amorem, perfectionem quandam amoris, inquantum id quod amatur magni pretii aestimatur, ut ipsum nomen designat.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 ad 1"><a name="34655"><span class="ref">[34655] Iª-IIae q. 26 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Dionysius loquitur de amore et dilectione, secundum quod sunt in appetitu intellectivo, sic enim amor idem est quod dilectio.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 ad 2"><a name="34656"><span class="ref">[34656] Iª-IIae q. 26 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod obiectum amoris est communius quam obiectum dilectionis, quia ad plura se extendit amor quam dilectio, sicut dictum est.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 ad 3"><a name="34657"><span class="ref">[34657] Iª-IIae q. 26 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non differunt amor et dilectio secundum differentiam boni et mali, sed sicut dictum est. In parte tamen intellectiva idem est amor et dilectio. Et sic loquitur ibi Augustinus de amore, unde parum post subdit quod <i>recta voluntas est bonus amor, et perversa voluntas est malus amor</i>. Quia tamen amor, qui est passio concupiscibilis, plurimos inclinat ad malum, inde habuerunt occasionem qui praedictam differentiam assignaverunt.</p><p title="I-II q. 26 a. 3 ad 4"><a name="34658"><span class="ref">[34658] Iª-IIae q. 26 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod ideo aliqui posuerunt, etiam in ipsa voluntate, nomen amoris esse divinius nomine dilectionis, quia amor importat quandam passionem, praecipue secundum quod est in appetitu sensitivo; dilectio autem praesupponit iudicium rationis. Magis autem homo in Deum tendere potest per amorem, passive quodammodo ab ipso Deo attractus, quam ad hoc eum propria ratio ducere possit, quod pertinet ad rationem dilectionis, ut dictum est. Et propter hoc, divinius est amor quam dilectio.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 26 a. 4 arg. 1"><a name="34659"><span class="ref">[34659] Iª-IIae q. 26 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod amor inconvenienter dividatur in amorem amicitiae et concupiscentiae. Amor enim est passio, amicitia vero est habitus, ut dicit philosophus, in VIII Ethic. Sed habitus non potest esse pars divisiva passionis. Ergo amor non convenienter dividitur per amorem concupiscentiae et amorem amicitiae.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 arg. 2"><a name="34660"><span class="ref">[34660] Iª-IIae q. 26 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil dividitur per id quod ei connumeratur, non enim homo connumeratur animali. Sed concupiscentia connumeratur amori, sicut alia passio ab amore. Ergo amor non potest dividi per concupiscentiam.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 arg. 3"><a name="34661"><span class="ref">[34661] Iª-IIae q. 26 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, secundum philosophum, in VIII Ethic., triplex est amicitia, utilis, delectabilis et honesta. Sed amicitia utilis et delectabilis habet concupiscentiam. Ergo concupiscentia non debet dividi contra amicitiam.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 s. c."><a name="34662"><span class="ref">[34662] Iª-IIae q. 26 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra, quaedam dicimur amare quia ea concupiscimus, sicut <i>dicitur aliquis amare vinum propter dulce quod in eo concupiscit</i>, ut dicitur in II Topic. Sed ad vinum, et ad huiusmodi, non habemus amicitiam, ut dicitur in VIII Ethic. Ergo alius est amor concupiscentiae, et alius est amor amicitiae.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 co."><a name="34663"><span class="ref">[34663] Iª-IIae q. 26 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut philosophus dicit in II Rhetoric., amare est velle alicui bonum. Sic ergo motus amoris in duo tendit, scilicet in bonum quod quis vult alicui, vel sibi vel alii; et in illud cui vult bonum. Ad illud ergo bonum quod quis vult alteri, habetur amor concupiscentiae, ad illud autem cui aliquis vult bonum, habetur amor amicitiae. Haec autem divisio est secundum prius et posterius. Nam id quod amatur amore amicitiae, simpliciter et per se amatur, quod autem amatur amore concupiscentiae, non simpliciter et secundum se amatur, sed amatur alteri. Sicut enim ens simpliciter est quod habet esse, ens autem secundum quid quod est in alio; ita bonum, quod convertitur cum ente, simpliciter quidem est quod ipsum habet bonitatem; quod autem est bonum alterius, est bonum secundum quid. Et per consequens amor quo amatur aliquid ut ei sit bonum, est amor simpliciter, amor autem quo amatur aliquid ut sit bonum alterius, est amor secundum quid.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 ad 1"><a name="34664"><span class="ref">[34664] Iª-IIae q. 26 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod amor non dividitur per amicitiam et concupiscentiam, sed per amorem amicitiae et concupiscentiae. Nam ille proprie dicitur amicus, cui aliquod bonum volumus, illud autem dicimur concupiscere, quod volumus nobis.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 ad 2"><a name="34665"><span class="ref">[34665] Iª-IIae q. 26 a. 4 ad 2</span></a> Et per hoc patet solutio ad secundum.</p><p title="I-II q. 26 a. 4 ad 3"><a name="34666"><span class="ref">[34666] Iª-IIae q. 26 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in amicitia utilis et delectabilis, vult quidem aliquis aliquod bonum amico, et quantum ad hoc salvatur ibi ratio amicitiae. Sed quia illud bonum refert ulterius ad suam delectationem vel utilitatem, inde est quod amicitia utilis et delectabilis, inquantum trahitur ad amorem concupiscentiae, deficit a ratione verae amicitiae.</p></div></div><div class="q" id="q27"><h2>Quaestio 27</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 27 pr."><a name="34667"><span class="ref">[34667] Iª-IIae q. 27 pr.</span></a> Deinde considerandum est de causa amoris. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum bonum sit sola causa amoris. Secundo, utrum cognitio sit causa amoris. Tertio, utrum similitudo. Quarto, utrum aliqua alia animae passionum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 27 a. 1 arg. 1"><a name="34668"><span class="ref">[34668] Iª-IIae q. 27 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod non solum bonum sit causa amoris. Bonum enim non est causa amoris, nisi quia amatur. Sed contingit etiam malum amari, secundum illud Psalmi X, <i>qui diligit iniquitatem, odit animam suam</i>, alioquin omnis amor esset bonus. Ergo non solum bonum est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 arg. 2"><a name="34669"><span class="ref">[34669] Iª-IIae q. 27 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in II Rhetoric., quod <i>eos qui mala sua dicunt, amamus</i>. Ergo videtur quod malum sit causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 arg. 3"><a name="34670"><span class="ref">[34670] Iª-IIae q. 27 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod non solum bonum, sed etiam pulchrum est omnibus amabile.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 s. c."><a name="34671"><span class="ref">[34671] Iª-IIae q. 27 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, VIII de Trin., <i>non amatur certe nisi bonum</i>. Solum igitur bonum est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 co."><a name="34672"><span class="ref">[34672] Iª-IIae q. 27 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, amor ad appetitivam potentiam pertinet, quae est vis passiva. Unde obiectum eius comparatur ad ipsam sicut causa motus vel actus ipsius. Oportet igitur ut illud sit proprie causa amoris quod est amoris obiectum. Amoris autem proprium obiectum est bonum, quia, ut dictum est, amor importat quandam connaturalitatem vel complacentiam amantis ad amatum; unicuique autem est bonum id quod est sibi connaturale et proportionatum. Unde relinquitur quod bonum sit propria causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 ad 1"><a name="34673"><span class="ref">[34673] Iª-IIae q. 27 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod malum nunquam amatur nisi sub ratione boni, scilicet inquantum est secundum quid bonum, et apprehenditur ut simpliciter bonum. Et sic aliquis amor est malus, inquantum tendit in id quod non est simpliciter verum bonum. Et per hunc modum homo diligit iniquitatem, inquantum per iniquitatem adipiscitur aliquod bonum, puta delectationem vel pecuniam vel aliquid huiusmodi.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 ad 2"><a name="34674"><span class="ref">[34674] Iª-IIae q. 27 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod illi qui mala sua dicunt, non propter mala amantur, sed propter hoc quod dicunt mala, hoc enim quod est dicere mala sua, habet rationem boni, inquantum excludit fictionem seu simulationem.</p><p title="I-II q. 27 a. 1 ad 3"><a name="34675"><span class="ref">[34675] Iª-IIae q. 27 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod pulchrum est idem bono, sola ratione differens. Cum enim bonum sit quod omnia appetunt, de ratione boni est quod in eo quietetur appetitus, sed ad rationem pulchri pertinet quod in eius aspectu seu cognitione quietetur appetitus. Unde et illi sensus praecipue respiciunt pulchrum, qui maxime cognoscitivi sunt, scilicet visus et auditus rationi deservientes, dicimus enim pulchra visibilia et pulchros sonos. In sensibilibus autem aliorum sensuum, non utimur nomine pulchritudinis, non enim dicimus pulchros sapores aut odores. Et sic patet quod pulchrum addit supra bonum, quendam ordinem ad vim cognoscitivam, ita quod bonum dicatur id quod simpliciter complacet appetitui; pulchrum autem dicatur id cuius ipsa apprehensio placet.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 27 a. 2 arg. 1"><a name="34676"><span class="ref">[34676] Iª-IIae q. 27 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod cognitio non sit causa amoris. Quod enim aliquid quaeratur, hoc contingit ex amore. Sed aliqua quaeruntur quae nesciuntur, sicut scientiae, cum enim in his idem sit eas habere quod eas nosse, ut Augustinus dicit in libro octoginta trium quaest., si cognoscerentur, haberentur, et non quaererentur. Ergo cognitio non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 arg. 2"><a name="34677"><span class="ref">[34677] Iª-IIae q. 27 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, eiusdem rationis videtur esse quod aliquid incognitum ametur, et quod aliquid ametur plus quam cognoscatur. Sed aliqua amantur plus quam cognoscantur, sicut Deus, qui in hac vita potest per seipsum amari, non autem per seipsum cognosci. Ergo cognitio non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 arg. 3"><a name="34678"><span class="ref">[34678] Iª-IIae q. 27 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, si cognitio esset causa amoris, non posset inveniri amor ubi non est cognitio. Sed in omnibus rebus invenitur amor, ut dicit Dionysius in IV cap. de Div. Nom., non autem in omnibus invenitur cognitio. Ergo cognitio non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 s. c."><a name="34679"><span class="ref">[34679] Iª-IIae q. 27 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus probat, in X de Trin., quod <i>nullus potest amare aliquid incognitum</i>.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 co."><a name="34680"><span class="ref">[34680] Iª-IIae q. 27 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, bonum est causa amoris per modum obiecti. Bonum autem non est obiectum appetitus, nisi prout est apprehensum. Et ideo amor requirit aliquam apprehensionem boni quod amatur. Et propter hoc philosophus dicit, IX Ethic., quod visio corporalis est principium amoris sensitivi. Et similiter contemplatio spiritualis pulchritudinis vel bonitatis, est principium amoris spiritualis. Sic igitur cognitio est causa amoris, ea ratione qua et bonum, quod non potest amari nisi cognitum.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 ad 1"><a name="34681"><span class="ref">[34681] Iª-IIae q. 27 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ille qui quaerit scientiam, non omnino ignorat eam, sed secundum aliquid eam praecognoscit, vel in universali, vel in aliquo eius effectu, vel per hoc quod audit eam laudari, ut Augustinus dicit, X de Trin. Sic autem eam cognoscere non est eam habere; sed cognoscere eam perfecte.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 ad 2"><a name="34682"><span class="ref">[34682] Iª-IIae q. 27 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliquid requiritur ad perfectionem cognitionis, quod non requiritur ad perfectionem amoris. Cognitio enim ad rationem pertinet, cuius est distinguere inter ea quae secundum rem sunt coniuncta, et componere quodammodo ea quae sunt diversa, unum alteri comparando. Et ideo ad perfectionem cognitionis requiritur quod homo cognoscat singillatim quidquid est in re, sicut partes et virtutes et proprietates. Sed amor est in vi appetitiva, quae respicit rem secundum quod in se est. Unde ad perfectionem amoris sufficit quod res prout in se apprehenditur, ametur. Ob hoc ergo contingit quod aliquid plus amatur quam cognoscatur, quia potest perfecte amari, etiam si non perfecte cognoscatur. Sicut maxime patet in scientiis, quas aliqui amant propter aliquam summariam cognitionem quam de eis habent, puta quod sciunt rhetoricam esse scientiam per quam homo potest persuadere, et hoc in rhetorica amant. Et similiter est dicendum circa amorem Dei.</p><p title="I-II q. 27 a. 2 ad 3"><a name="34683"><span class="ref">[34683] Iª-IIae q. 27 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod etiam amor naturalis, qui est in omnibus rebus, causatur ex aliqua cognitione, non quidem in ipsis rebus naturalibus existente, sed in eo qui naturam instituit, ut supra dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 27 a. 3 arg. 1"><a name="34684"><span class="ref">[34684] Iª-IIae q. 27 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod similitudo non sit causa amoris. Idem enim non est causa contrariorum. Sed similitudo est causa odii, dicitur enim Prov. XIII, quod <i>inter superbos semper sunt iurgia</i>; et philosophus dicit, in VIII Ethic., quod figuli corrixantur ad invicem. Ergo similitudo non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 arg. 2"><a name="34685"><span class="ref">[34685] Iª-IIae q. 27 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in IV Confess., quod <i>aliquis amat in alio quod esse non vellet, sicut homo amat histrionem, qui non vellet esse histrio</i>. Hoc autem non contingeret, si similitudo esset propria causa amoris, sic enim homo amaret in altero quod ipse haberet, vel vellet habere. Ergo similitudo non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 arg. 3"><a name="34686"><span class="ref">[34686] Iª-IIae q. 27 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quilibet homo amat id quo indiget, etiam si illud non habeat, sicut infirmus amat sanitatem, et pauper amat divitias. Sed inquantum indiget et caret eis, habet dissimilitudinem ad ipsa. Ergo non solum similitudo, sed etiam dissimilitudo est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 arg. 4"><a name="34687"><span class="ref">[34687] Iª-IIae q. 27 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in II Rhetoric., quod <i>beneficos in pecunias et salutem amamus, et similiter eos qui circa mortuos servant amicitiam, omnes diligunt</i>. Non autem omnes sunt tales. Ergo similitudo non est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 s. c."><a name="34688"><span class="ref">[34688] Iª-IIae q. 27 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Eccli. XIII, <i>omne animal diligit simile sibi</i>.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 co."><a name="34689"><span class="ref">[34689] Iª-IIae q. 27 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod similitudo, proprie loquendo, est causa amoris. Sed considerandum est quod similitudo inter aliqua potest attendi dupliciter. Uno modo, ex hoc quod utrumque habet idem in actu, sicut duo habentes albedinem, dicuntur similes. Alio modo, ex hoc quod unum habet in potentia et in quadam inclinatione, illud quod aliud habet in actu, sicut si dicamus quod corpus grave existens extra suum locum, habet similitudinem cum corpore gravi in suo loco existenti. Vel etiam secundum quod potentia habet similitudinem ad actum ipsum, nam in ipsa potentia quodammodo est actus. Primus ergo similitudinis modus causat amorem amicitiae, seu benevolentiae. Ex hoc enim quod aliqui duo sunt similes, quasi habentes unam formam, sunt quodammodo unum in forma illa, sicut duo homines sunt unum in specie humanitatis, et duo albi in albedine. Et ideo affectus unius tendit in alterum, sicut in unum sibi; et vult ei bonum sicut et sibi. Sed secundus modus similitudinis causat amorem concupiscentiae, vel amicitiam utilis seu delectabilis. Quia unicuique existenti in potentia, inquantum huiusmodi, inest appetitus sui actus, et in eius consecutione delectatur, si sit sentiens et cognoscens. Dictum est autem supra quod in amore concupiscentiae amans proprie amat seipsum, cum vult illud bonum quod concupiscit. Magis autem unusquisque seipsum amat quam alium, quia sibi unus est in substantia, alteri vero in similitudine alicuius formae. Et ideo si ex eo quod est sibi similis in participatione formae, impediatur ipsemet a consecutione boni quod amat; efficitur ei odiosus, non inquantum est similis, sed inquantum est proprii boni impeditivus. Et propter hoc figuli corrixantur ad invicem, quia se invicem impediunt in proprio lucro, et inter superbos sunt iurgia, quia se invicem impediunt in propria excellentia, quam concupiscunt.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 ad 1"><a name="34690"><span class="ref">[34690] Iª-IIae q. 27 a. 3 ad 1</span></a> Et per hoc patet responsio ad primum.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 ad 2"><a name="34691"><span class="ref">[34691] Iª-IIae q. 27 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in hoc etiam quod aliquis in altero amat quod in se non amat, invenitur ratio similitudinis secundum proportionalitatem, nam sicut se habet alius ad hoc quod in eo amatur, ita ipse se habet ad hoc quod in se amat. Puta si bonus cantor bonum amet scriptorem, attenditur ibi similitudo proportionis, secundum quod uterque habet quod convenit ei secundum suam artem.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 ad 3"><a name="34692"><span class="ref">[34692] Iª-IIae q. 27 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ille qui amat hoc quo indiget, habet similitudinem ad id quod amat sicut quod est potentia ad actum, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 27 a. 3 ad 4"><a name="34693"><span class="ref">[34693] Iª-IIae q. 27 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod secundum eandem similitudinem potentiae ad actum, ille qui non est liberalis, amat eum qui est liberalis, inquantum expectat ab eo aliquid quod desiderat. Et eadem ratio est de perseverante in amicitia ad eum qui non perseverat. Utrobique enim videtur esse amicitia propter utilitatem. Vel dicendum quod, licet non omnes homines habeant huiusmodi virtutes secundum habitum completum, habent tamen ea secundum quaedam seminalia rationis, secundum quae, qui non habet virtutem, diligit virtuosum, tanquam suae naturali rationi conformem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 27 a. 4 arg. 1"><a name="34694"><span class="ref">[34694] Iª-IIae q. 27 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod aliqua alia passio possit esse causa amoris. Dicit enim philosophus, in VIII Ethic., quod aliqui amantur propter delectationem. Sed delectatio est passio quaedam. Ergo aliqua alia passio est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 arg. 2"><a name="34695"><span class="ref">[34695] Iª-IIae q. 27 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, desiderium quaedam passio est. Sed aliquos amamus propter desiderium alicuius quod ab eis expectamus, sicut apparet in omni amicitia quae est propter utilitatem. Ergo aliqua alia passio est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 arg. 3"><a name="34696"><span class="ref">[34696] Iª-IIae q. 27 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in X de Trin., <i>cuius rei adipiscendae spem quisque non gerit, aut tepide amat, aut omnino non amat, quamvis quam pulchra sit videat</i>. Ergo spes etiam est causa amoris.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 s. c."><a name="34697"><span class="ref">[34697] Iª-IIae q. 27 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod omnes aliae affectiones animi ex amore causantur, ut Augustinus dicit, XIV de Civ. Dei.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 co."><a name="34698"><span class="ref">[34698] Iª-IIae q. 27 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nulla alia passio animae est quae non praesupponat aliquem amorem. Cuius ratio est quia omnis alia passio animae vel importat motum ad aliquid, vel quietem in aliquo. Omnis autem motus in aliquid, vel quies in aliquo, ex aliqua connaturalitate vel coaptatione procedit, quae pertinet ad rationem amoris. Unde impossibile est quod aliqua alia passio animae sit causa universaliter omnis amoris. Contingit tamen aliquam aliam passionem esse causam amoris alicuius, sicut etiam unum bonum est causa alterius.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 ad 1"><a name="34699"><span class="ref">[34699] Iª-IIae q. 27 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, cum aliquis amat aliquid propter delectationem, amor quidem ille causatur ex delectatione, sed delectatio illa iterum causatur ex alio amore praecedente; nullus enim delectatur nisi in re aliquo modo amata.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 ad 2"><a name="34700"><span class="ref">[34700] Iª-IIae q. 27 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod desiderium rei alicuius semper praesupponit amorem illius rei. Sed desiderium alicuius rei potest esse causa ut res alia ametur, sicut qui desiderat pecuniam, amat propter hoc eum a quo pecuniam recipit.</p><p title="I-II q. 27 a. 4 ad 3"><a name="34701"><span class="ref">[34701] Iª-IIae q. 27 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod spes causat vel auget amorem, et ratione delectationis, quia delectationem causat, et etiam ratione desiderii, quia spes desiderium fortificat, non enim ita intense desideramus quae non speramus. Sed tamen et ipsa spes est alicuius boni amati.</p></div></div><div class="q" id="q28"><h2>Quaestio 28</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 28 pr."><a name="34702"><span class="ref">[34702] Iª-IIae q. 28 pr.</span></a> Deinde considerandum est de effectibus amoris. Et circa hoc quaeruntur sex. Primo, utrum unio sit effectus amoris. Secundo, utrum mutua inhaesio. Tertio, utrum extasis sit effectus amoris. Quarto, utrum zelus. Quinto, utrum amor sit passio laesiva amantis. Sexto, utrum amor sit causa omnium quae amans agit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 28 a. 1 arg. 1"><a name="34703"><span class="ref">[34703] Iª-IIae q. 28 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod unio non sit effectus amoris. Absentia enim unioni repugnat. Sed amor compatitur secum absentiam, dicit enim apostolus, ad Galat. IV, <i>bonum aemulamini in bono semper</i> (loquens de seipso, ut Glossa dicit), <i>et non tantum cum praesens sum apud vos</i>. Ergo unio non est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 arg. 2"><a name="34704"><span class="ref">[34704] Iª-IIae q. 28 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, omnis unio aut est per essentiam, sicut forma unitur materiae, et accidens subiecto, et pars toti vel alteri parti ad constitutionem totius, aut est per similitudinem vel generis, vel speciei, vel accidentis. Sed amor non causat unionem essentiae, alioquin nunquam haberetur amor ad ea quae sunt per essentiam divisa. Unionem autem quae est per similitudinem, amor non causat, sed magis ab ea causatur. Ut dictum est. Ergo unio non est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 arg. 3"><a name="34705"><span class="ref">[34705] Iª-IIae q. 28 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, sensus in actu fit sensibile in actu, et intellectus in actu fit intellectum in actu. Non autem amans in actu fit amatum in actu. Ergo unio magis est effectus cognitionis quam amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 s. c."><a name="34706"><span class="ref">[34706] Iª-IIae q. 28 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod amor quilibet est virtus unitiva.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 co."><a name="34707"><span class="ref">[34707] Iª-IIae q. 28 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod duplex est unio amantis ad amatum. Una quidem secundum rem, puta cum amatum praesentialiter adest amanti. Alia vero secundum affectum. Quae quidem unio consideranda est ex apprehensione praecedente, nam motus appetitivus sequitur apprehensionem. Cum autem sit duplex amor, scilicet concupiscentiae et amicitiae, uterque procedit ex quadam apprehensione unitatis amati ad amantem. Cum enim aliquis amat aliquid quasi concupiscens illud, apprehendit illud quasi pertinens ad suum bene esse. Similiter cum aliquis amat aliquem amore amicitiae, vult ei bonum sicut et sibi vult bonum, unde apprehendit eum ut alterum se, inquantum scilicet vult ei bonum sicut et sibi ipsi. Et inde est quod amicus dicitur esse alter ipse, et Augustinus dicit, in IV Confess., <i>bene quidam dixit de amico suo, dimidium animae suae</i>. Primam ergo unionem amor facit effective, quia movet ad desiderandum et quaerendum praesentiam amati, quasi sibi convenientis et ad se pertinentis. Secundam autem unionem facit formaliter, quia ipse amor est talis unio vel nexus. Unde Augustinus dicit, in VIII de Trin., quod <i>amor est quasi vita quaedam duo aliqua copulans, vel copulare appetens, amantem scilicet et quod amatur</i>. Quod enim dicit copulans, refertur ad unionem affectus, sine qua non est amor, quod vero dicit copulare intendens, pertinet ad unionem realem.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 ad 1"><a name="34708"><span class="ref">[34708] Iª-IIae q. 28 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa procedit de unione reali. Quam quidem requirit delectatio sicut causam, desiderium vero est in reali absentia amati, amor vero et in absentia et in praesentia.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 ad 2"><a name="34709"><span class="ref">[34709] Iª-IIae q. 28 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod unio tripliciter se habet ad amorem. Quaedam enim unio est causa amoris. Et haec quidem est unio substantialis, quantum ad amorem quo quis amat seipsum, quantum vero ad amorem quo quis amat alia, est unio similitudinis, ut dictum est. Quaedam vero unio est essentialiter ipse amor. Et haec est unio secundum coaptationem affectus. Quae quidem assimilatur unioni substantiali, inquantum amans se habet ad amatum, in amore quidem amicitiae, ut ad seipsum; in amore autem concupiscentiae, ut ad aliquid sui. Quaedam vero unio est effectus amoris. Et haec est unio realis, quam amans quaerit de re amata. Et haec quidem unio est secundum convenientiam amoris, ut enim philosophus refert, II Politic., <i>Aristophanes dixit quod amantes desiderarent ex ambobus fieri unum, sed quia ex hoc accideret aut ambos aut alterum corrumpi</i>, quaerunt unionem quae convenit et decet; ut scilicet simul conversentur, et simul colloquantur, et in aliis huiusmodi coniungantur.</p><p title="I-II q. 28 a. 1 ad 3"><a name="34710"><span class="ref">[34710] Iª-IIae q. 28 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod cognitio perficitur per hoc quod cognitum unitur cognoscenti secundum suam similitudinem. Sed amor facit quod ipsa res quae amatur, amanti aliquo modo uniatur, ut dictum est. Unde amor est magis unitivus quam cognitio.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 28 a. 2 arg. 1"><a name="34711"><span class="ref">[34711] Iª-IIae q. 28 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod amor non causet mutuam inhaesionem, ut scilicet amans sit in amato, et e converso. Quod enim est in altero, continetur in eo. Sed non potest idem esse continens et contentum. Ergo per amorem non potest causari mutua inhaesio, ut amatum sit in amante et e converso.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 arg. 2"><a name="34712"><span class="ref">[34712] Iª-IIae q. 28 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil potest penetrare in interiora alicuius integri, nisi per aliquam divisionem. Sed dividere quae sunt secundum rem coniuncta, non pertinet ad appetitum, in quo est amor, sed ad rationem. Ergo mutua inhaesio non est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 arg. 3"><a name="34713"><span class="ref">[34713] Iª-IIae q. 28 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, si per amorem amans est in amato et e converso, sequetur quod hoc modo amatum uniatur amanti, sicut amans amato. Sed ipsa unio est amor, ut dictum est. Ergo sequitur quod semper amans ametur ab amato, quod patet esse falsum. Non ergo mutua inhaesio est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 s. c."><a name="34714"><span class="ref">[34714] Iª-IIae q. 28 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur I Ioan. IV, <i>qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo</i>. Caritas autem est amor Dei. Ergo, eadem ratione, quilibet amor facit amatum esse in amante, et e converso.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 co."><a name="34715"><span class="ref">[34715] Iª-IIae q. 28 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod iste effectus mutuae inhaesionis potest intelligi et quantum ad vim apprehensivam, et quantum ad vim appetitivam. Nam quantum ad vim apprehensivam amatum dicitur esse in amante, inquantum amatum immoratur in apprehensione amantis; secundum illud Philipp. I, <i>eo quod habeam vos in corde</i>. Amans vero dicitur esse in amato secundum apprehensionem inquantum amans non est contentus superficiali apprehensione amati, sed nititur singula quae ad amatum pertinent intrinsecus disquirere, et sic ad interiora eius ingreditur. Sicut de spiritu sancto, qui est amor Dei, dicitur, I ad Cor. II, quod <i>scrutatur etiam profunda Dei</i>. Sed quantum ad vim appetitivam, amatum dicitur esse in amante, prout est per quandam complacentiam in eius affectu, ut vel delectetur in eo, aut in bonis eius, apud praesentiam; vel in absentia, per desiderium tendat in ipsum amatum per amorem concupiscentiae; vel in bona quae vult amato, per amorem amicitiae; non quidem ex aliqua extrinseca causa, sicut cum aliquis desiderat aliquid propter alterum, vel cum aliquis vult bonum alteri propter aliquid aliud; sed propter complacentiam amati interius radicatam. Unde et amor dicitur intimus; et dicuntur viscera caritatis. E converso autem amans est in amato aliter quidem per amorem concupiscentiae, aliter per amorem amicitiae. Amor namque concupiscentiae non requiescit in quacumque extrinseca aut superficiali adeptione vel fruitione amati, sed quaerit amatum perfecte habere, quasi ad intima illius perveniens. In amore vero amicitiae, amans est in amato, inquantum reputat bona vel mala amici sicut sua, et voluntatem amici sicut suam, ut quasi ipse in suo amico videatur bona vel mala pati, et affici. Et propter hoc, proprium est amicorum eadem velle, et in eodem tristari et gaudere secundum philosophum, in IX Ethic. et in II Rhetoric. Ut sic, inquantum quae sunt amici aestimat sua, amans videatur esse in amato, quasi idem factus amato. Inquantum autem e converso vult et agit propter amicum sicut propter seipsum, quasi reputans amicum idem sibi, sic amatum est in amante. Potest autem et tertio modo mutua inhaesio intelligi in amore amicitiae, secundum viam redamationis, inquantum mutuo se amant amici, et sibi invicem bona volunt et operantur.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 ad 1"><a name="34716"><span class="ref">[34716] Iª-IIae q. 28 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod amatum continetur in amante, inquantum est impressum in affectu eius per quandam complacentiam. E converso vero amans continetur in amato, inquantum amans sequitur aliquo modo illud quod est intimum amati. Nihil enim prohibet diverso modo esse aliquid continens et contentum, sicut genus continetur in specie et e converso.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 ad 2"><a name="34717"><span class="ref">[34717] Iª-IIae q. 28 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod rationis apprehensio praecedit affectum amoris. Et ideo, sicut ratio disquirit, ita affectus amoris subintrat in amatum, ut ex dictis patet.</p><p title="I-II q. 28 a. 2 ad 3"><a name="34718"><span class="ref">[34718] Iª-IIae q. 28 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod illa ratio procedit de tertio modo mutuae inhaesionis, qui non invenitur in quolibet amore.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 28 a. 3 arg. 1"><a name="34719"><span class="ref">[34719] Iª-IIae q. 28 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod extasis non sit effectus amoris. Extasis enim quandam alienationem importare videtur. Sed amor non semper facit alienationem, sunt enim amantes interdum sui compotes. Ergo amor non facit extasim.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 arg. 2"><a name="34720"><span class="ref">[34720] Iª-IIae q. 28 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, amans desiderat amatum sibi uniri. Magis ergo amatum trahit ad se, quam etiam pergat in amatum, extra se exiens.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 arg. 3"><a name="34721"><span class="ref">[34721] Iª-IIae q. 28 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, amor unit amatum amanti, sicut dictum est. Si ergo amans extra se tendit, ut in amatum pergat, sequitur quod semper plus diligat amatum quam seipsum. Quod patet esse falsum. Non ergo extasis est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 s. c."><a name="34722"><span class="ref">[34722] Iª-IIae q. 28 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod <i>divinus amor extasim facit, et quod ipse Deus propter amorem est extasim passus</i>. Cum ergo quilibet amor sit quaedam similitudo participata divini amoris, ut ibidem dicitur, videtur quod quilibet amor causet extasim.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 co."><a name="34723"><span class="ref">[34723] Iª-IIae q. 28 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod extasim pati aliquis dicitur, cum extra se ponitur. Quod quidem contingit et secundum vim apprehensivam, et secundum vim appetitivam. Secundum quidem vim apprehensivam aliquis dicitur extra se poni, quando ponitur extra cognitionem sibi propriam, vel quia ad superiorem sublimatur, sicut homo, dum elevatur ad comprehendenda aliqua quae sunt supra sensum et rationem, dicitur extasim pati, inquantum ponitur extra connaturalem apprehensionem rationis et sensus; vel quia ad inferiora deprimitur; puta, cum aliquis in furiam vel amentiam cadit, dicitur extasim passus. Secundum appetitivam vero partem dicitur aliquis extasim pati, quando appetitus alicuius in alterum fertur, exiens quodammodo extra seipsum. Primam quidem extasim facit amor dispositive, inquantum scilicet facit meditari de amato, ut dictum est, intensa autem meditatio unius abstrahit ab aliis. Sed secundam extasim facit amor directe, simpliciter quidem amor amicitiae; amor autem concupiscentiae non simpliciter, sed secundum quid. Nam in amore concupiscentiae, quodammodo fertur amans extra seipsum, inquantum scilicet, non contentus gaudere de bono quod habet, quaerit frui aliquo extra se. Sed quia illud extrinsecum bonum quaerit sibi habere, non exit simpliciter extra se, sed talis affectio in fine infra ipsum concluditur. Sed in amore amicitiae, affectus alicuius simpliciter exit extra se, quia vult amico bonum, et operatur, quasi gerens curam et providentiam ipsius, propter ipsum amicum.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 ad 1"><a name="34724"><span class="ref">[34724] Iª-IIae q. 28 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illa ratio procedit de prima extasi.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 ad 2"><a name="34725"><span class="ref">[34725] Iª-IIae q. 28 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod illa ratio procedit de amore concupiscentiae, qui non facit simpliciter extasim, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 28 a. 3 ad 3"><a name="34726"><span class="ref">[34726] Iª-IIae q. 28 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ille qui amat, intantum extra se exit, inquantum vult bona amici et operatur. Non tamen vult bona amici magis quam sua. Unde non sequitur quod alterum plus quam se diligat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 28 a. 4 arg. 1"><a name="34727"><span class="ref">[34727] Iª-IIae q. 28 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod zelus non sit effectus amoris. Zelus enim est contentionis principium, unde dicitur I ad Cor. III, <i>cum sit inter vos zelus et contentio,</i> et cetera. Sed contentio repugnat amori. Ergo zelus non est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 arg. 2"><a name="34728"><span class="ref">[34728] Iª-IIae q. 28 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea obiectum amoris est bonum, quod est communicativum sui. Sed zelus repugnat communicationi, ad zelum enim pertinere videtur quod aliquis non patiatur consortium in amato; sicut viri dicuntur zelare uxores, quas nolunt habere communes cum ceteris. Ergo zelus non est effectus amoris.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 arg. 3"><a name="34729"><span class="ref">[34729] Iª-IIae q. 28 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, zelus non est sine odio, sicut nec sine amore, dicitur enim in Psalmo LXXII, <i>zelavi super iniquos</i>. Non ergo debet dici magis effectus amoris quam odii.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 s. c."><a name="34730"><span class="ref">[34730] Iª-IIae q. 28 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod <i>Deus appellatur Zelotes propter multum amorem quem habet ad existentia</i>.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 co."><a name="34731"><span class="ref">[34731] Iª-IIae q. 28 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod zelus, quocumque modo sumatur, ex intensione amoris provenit. Manifestum est enim quod quanto aliqua virtus intensius tendit in aliquid, fortius etiam repellit omne contrarium vel repugnans. Cum igitur amor sit quidam motus in amatum, ut Augustinus dicit in libro octoginta trium quaest., intensus amor quaerit excludere omne quod sibi repugnat. Aliter tamen hoc contingit in amore concupiscentiae, et aliter in amore amicitiae. Nam in amore concupiscentiae, qui intense aliquid concupiscit, movetur contra omne illud quod repugnat consecutioni vel fruitioni quietae eius quod amatur. Et hoc modo viri dicuntur zelare uxores, ne per consortium aliorum impediatur singularitas quam in uxore quaerunt. Similiter etiam qui quaerunt excellentiam, moventur contra eos qui excellere videntur, quasi impedientes excellentiam eorum. Et iste est zelus invidiae, de quo dicitur in Psalmo XXXVI, <i>noli aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem</i>. Amor autem amicitiae quaerit bonum amici, unde quando est intensus, facit hominem moveri contra omne illud quod repugnat bono amici. Et secundum hoc, aliquis dicitur zelare pro amico, quando, si qua dicuntur vel fiunt contra bonum amici, homo repellere studet. Et per hunc etiam modum aliquis dicitur zelare pro Deo, quando ea quae sunt contra honorem vel voluntatem Dei, repellere secundum posse conatur; secundum illud III Reg. XIX, <i>zelo zelatus sum pro domino exercituum</i>. Et Ioan. II, super illud, <i>zelus domus tuae comedit me</i>, dicit Glossa quod <i>bono zelo comeditur, qui quaelibet prava quae viderit, corrigere satagit; si nequit, tolerat et gemit</i>.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 ad 1"><a name="34732"><span class="ref">[34732] Iª-IIae q. 28 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod apostolus ibi loquitur de zelo invidiae; qui quidem est causa contentionis, non contra rem amatam, sed pro re amata contra impedimenta ipsius.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 ad 2"><a name="34733"><span class="ref">[34733] Iª-IIae q. 28 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod bonum amatur inquantum est communicabile amanti. Unde omne illud quod perfectionem huius communicationis impedit, efficitur odiosum. Et sic ex amore boni zelus causatur. Ex defectu autem bonitatis contingit quod quaedam parva bona non possunt integre simul possideri a multis. Et ex amore talium causatur zelus invidiae. Non autem proprie ex his quae integre possunt a multis possideri, nullus enim invidet alteri de cognitione veritatis, quae a multis integre cognosci potest; sed forte de excellentia circa cognitionem huius.</p><p title="I-II q. 28 a. 4 ad 3"><a name="34734"><span class="ref">[34734] Iª-IIae q. 28 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod hoc ipsum quod aliquis odio habet ea quae repugnant amato, ex amore procedit. Unde zelus proprie ponitur effectus amoris magis quam odii.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 28 a. 5 arg. 1"><a name="34735"><span class="ref">[34735] Iª-IIae q. 28 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod amor sit passio laesiva. Languor enim significat laesionem quandam languentis. Sed amor causat languorem, dicitur enim Cant. II, <i>fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo</i>. Ergo amor est passio laesiva.</p><p title="I-II q. 28 a. 5 arg. 2"><a name="34736"><span class="ref">[34736] Iª-IIae q. 28 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, liquefactio est quaedam resolutio. Sed amor est liquefactivus, dicitur enim Cant. V, <i>anima mea liquefacta est, ut dilectus meus locutus est</i>. Ergo amor est resolutivus. Est ergo corruptivus et laesivus.</p><p title="I-II q. 28 a. 5 arg. 3"><a name="34737"><span class="ref">[34737] Iª-IIae q. 28 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, fervor designat quendam excessum in caliditate, qui quidem excessus corruptivus est. Sed fervor causatur ex amore, Dionysius enim, VII cap. Cael. Hier., inter ceteras proprietates ad amorem Seraphim pertinentes, ponit calidum et acutum et superfervens. Et Cant. VIII, dicitur de amore quod <i>lampades eius sunt lampades ignis atque flammarum</i>. Ergo amor est passio laesiva et corruptiva.</p><p title="I-II q. 28 a. 5 s. c."><a name="34738"><span class="ref">[34738] Iª-IIae q. 28 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod singula seipsa amant contentive, idest conservative. Ergo amor non est passio laesiva, sed magis conservativa et perfectiva.</p><p title="I-II q. 28 a. 5 co."><a name="34739"><span class="ref">[34739] Iª-IIae q. 28 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, amor significat coaptationem quandam appetitivae virtutis ad aliquod bonum. Nihil autem quod coaptatur ad aliquid quod est sibi conveniens, ex hoc ipso laeditur, sed magis, si sit possibile, proficit et melioratur. Quod vero coaptatur ad aliquid quod non est sibi conveniens, ex hoc ipso laeditur et deterioratur. Amor ergo boni convenientis est perfectivus et meliorativus amantis, amor autem boni quod non est conveniens amanti, est laesivus et deteriorativus amantis. Unde maxime homo perficitur et melioratur per amorem Dei, laeditur autem et deterioratur per amorem peccati, secundum illud Osee IX, <i>facti sunt abominabiles, sicut ea quae dilexerunt</i>. Et hoc quidem dictum sit de amore, quantum ad id quod est formale in ipso, quod est scilicet ex parte appetitus. Quantum vero ad id quod est materiale in passione amoris, quod est immutatio aliqua corporalis, accidit quod amor sit laesivus propter excessum immutationis, sicut accidit in sensu, et in omni actu virtutis animae qui exercetur per aliquam immutationem organi corporalis.</p><p title="I-II q. 28 a. 5 ad 1"><a name="34740"><span class="ref">[34740] Iª-IIae q. 28 a. 5 ad 1</span></a> Ad ea vero quae in contrarium obiiciuntur, dicendum quod amori attribui possunt quatuor effectus proximi, scilicet liquefactio, fruitio, languor et fervor. Inter quae primum est liquefactio, quae opponitur congelationi. Ea enim quae sunt congelata, in seipsis constricta sunt, ut non possint de facili subintrationem alterius pati. Ad amorem autem pertinet quod appetitus coaptetur ad quandam receptionem boni amati, prout amatum est in amante, sicut iam supra dictum est. Unde cordis congelatio vel duritia est dispositio repugnans amori. Sed liquefactio importat quandam mollificationem cordis, qua exhibet se cor habile ut amatum in ipsum subintret. Si ergo amatum fuerit praesens et habitum, causatur delectatio sive fruitio. Si autem fuerit absens, consequuntur duae passiones, scilicet tristitia de absentia, quae significatur per languorem (unde et Tullius, in III de Tusculanis quaest., maxime tristitiam aegritudinem nominat); et intensum desiderium de consecutione amati, quod significatur per fervorem. Et isti quidem sunt effectus amoris formaliter accepti, secundum habitudinem appetitivae virtutis ad obiectum. Sed in passione amoris, consequuntur aliqui effectus his proportionati, secundum immutationem organi.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 28 a. 6 arg. 1"><a name="34741"><span class="ref">[34741] Iª-IIae q. 28 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod amans non agat omnia ex amore. Amor enim quaedam passio est, ut supra dictum est. Sed non omnia quae agit homo, agit ex passione, sed quaedam agit ex electione, et quaedam ex ignorantia, ut dicitur in V Ethic. Ergo non omnia quae homo agit, agit ex amore.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 arg. 2"><a name="34742"><span class="ref">[34742] Iª-IIae q. 28 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, appetitus est principium motus et actionis in omnibus animalibus, ut patet in III de anima. Si igitur omnia quae quis agit, agit ex amore, aliae passiones appetitivae partis erunt superfluae.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 arg. 3"><a name="34743"><span class="ref">[34743] Iª-IIae q. 28 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, nihil causatur simul a contrariis causis. Sed quaedam fiunt ex odio. Non ergo omnia sunt ex amore.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 s. c."><a name="34744"><span class="ref">[34744] Iª-IIae q. 28 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., quod <i>propter amorem boni omnia agunt quaecumque agunt</i>.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 co."><a name="34745"><span class="ref">[34745] Iª-IIae q. 28 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod omne agens agit propter finem aliquem, ut supra dictum est. Finis autem est bonum desideratum et amatum unicuique. Unde manifestum est quod omne agens, quodcumque sit, agit quamcumque actionem ex aliquo amore.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 ad 1"><a name="34746"><span class="ref">[34746] Iª-IIae q. 28 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa procedit de amore qui est passio in appetitu sensitivo existens. Nos autem loquimur nunc de amore communiter accepto, prout comprehendit sub se amorem intellectualem, rationalem, animalem, naturalem, sic enim Dionysius loquitur de amore in IV cap. de Div. Nom.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 ad 2"><a name="34747"><span class="ref">[34747] Iª-IIae q. 28 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ex amore, sicut iam dictum est, causantur et desiderium et tristitia et delectatio, et per consequens omnes aliae passiones. Unde omnis actio quae procedit ex quacumque passione, procedit etiam ex amore, sicut ex prima causa. Unde non superfluunt aliae passiones, quae sunt causae proximae.</p><p title="I-II q. 28 a. 6 ad 3"><a name="34748"><span class="ref">[34748] Iª-IIae q. 28 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod odium etiam ex amore causatur, sicut infra dicetur.</p></div></div><div class="q" id="q29"><h2>Quaestio 29</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 29 pr."><a name="34749"><span class="ref">[34749] Iª-IIae q. 29 pr.</span></a> Deinde considerandum est de odio. Et circa hoc quaeruntur sex. Primo, utrum causa et obiectum odii sit malum. Secundo, utrum odium causetur ex amore. Tertio, utrum odium sit fortius quam amor. Quarto, utrum aliquis possit habere odio seipsum. Quinto, utrum aliquis possit habere odio veritatem. Sexto, utrum aliquid possit haberi odio in universali.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 29 a. 1 arg. 1"><a name="34750"><span class="ref">[34750] Iª-IIae q. 29 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod obiectum et causa odii non sit malum. Omne enim quod est, inquantum huiusmodi bonum est. Si igitur obiectum odii sit malum, sequitur quod nulla res odio habeatur, sed solum defectus alicuius rei. Quod patet esse falsum.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 arg. 2"><a name="34751"><span class="ref">[34751] Iª-IIae q. 29 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, odire malum est laudabile, unde in laudem quorundam dicitur II Machab. III, quod <i>leges optime custodiebantur, propter Oniae pontificis pietatem, et animos odio habentes mala</i>. Si igitur nihil oditur nisi malum, sequitur quod omne odium sit laudabile. Quod patet esse falsum.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 arg. 3"><a name="34752"><span class="ref">[34752] Iª-IIae q. 29 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, idem non est simul bonum et malum. Sed idem diversis est odibile et amabile. Ergo odium non solum est mali, sed etiam boni.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 s. c."><a name="34753"><span class="ref">[34753] Iª-IIae q. 29 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra, odium contrariatur amori. Sed obiectum amoris est bonum, ut supra dictum est. Ergo obiectum odii est malum.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 co."><a name="34754"><span class="ref">[34754] Iª-IIae q. 29 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum appetitus naturalis derivetur ab aliqua apprehensione, licet non coniuncta; eadem ratio videtur esse de inclinatione appetitus naturalis, et appetitus animalis, qui sequitur apprehensionem coniunctam, sicut supra dictum est. In appetitu autem naturali hoc manifeste apparet, quod sicut unumquodque habet naturalem consonantiam vel aptitudinem ad id quod sibi convenit, quae est amor naturalis; ita ad id quod est ei repugnans et corruptivum, habet dissonantiam naturalem, quae est odium naturale. Sic igitur et in appetitu animali, seu in intellectivo, amor est consonantia quaedam appetitus ad id quod apprehenditur ut conveniens, odium vero est dissonantia quaedam appetitus ad id quod apprehenditur ut repugnans et nocivum. Sicut autem omne conveniens, inquantum huiusmodi, habet rationem boni; ita omne repugnans, inquantum huiusmodi, habet rationem mali. Et ideo, sicut bonum est obiectum amoris, ita malum est obiectum odii.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 ad 1"><a name="34755"><span class="ref">[34755] Iª-IIae q. 29 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ens, inquantum ens, non habet rationem repugnantis, sed magis convenientis, quia omnia conveniunt in ente. Sed ens inquantum est hoc ens determinatum, habet rationem repugnantis ad aliquod ens determinatum. Et secundum hoc, unum ens est odibile alteri, et est malum, etsi non in se, tamen per comparationem ad alterum.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 ad 2"><a name="34756"><span class="ref">[34756] Iª-IIae q. 29 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut aliquid apprehenditur ut bonum, quod non est vere bonum; ita aliquid apprehenditur ut malum, quod non est vere malum. Unde contingit quandoque nec odium mali, nec amorem boni esse bonum.</p><p title="I-II q. 29 a. 1 ad 3"><a name="34757"><span class="ref">[34757] Iª-IIae q. 29 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod contingit idem esse amabile et odibile diversis, secundum appetitum quidem naturalem, ex hoc quod unum et idem est conveniens uni secundum suam naturam, et repugnans alteri, sicut calor convenit igni, et repugnat aquae. Secundum appetitum vero animalem, ex hoc quod unum et idem apprehenditur ab uno sub ratione boni, et ab alio sub ratione mali.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 29 a. 2 arg. 1"><a name="34758"><span class="ref">[34758] Iª-IIae q. 29 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod amor non sit causa odii. <i>Ea enim quae ex opposito dividuntur, naturaliter sunt simul</i>, ut dicitur in praedicamentis. Sed amor et odium, cum sint contraria, ex opposito dividuntur. Ergo naturaliter sunt simul. Non ergo amor est causa odii.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 arg. 2"><a name="34759"><span class="ref">[34759] Iª-IIae q. 29 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, unum contrariorum non est causa alterius. Sed amor et odium sunt contraria. Ergo amor non est causa odii.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 arg. 3"><a name="34760"><span class="ref">[34760] Iª-IIae q. 29 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, posterius non est causa prioris. Sed odium est prius amore, ut videtur, nam odium importat recessum a malo, amor vero accessum ad bonum. Ergo amor non est causa odii.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 s. c."><a name="34761"><span class="ref">[34761] Iª-IIae q. 29 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, XIV de Civ. Dei, quod omnes affectiones causantur ex amore. Ergo et odium, cum sit quaedam affectio animae, causatur ex amore.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 co."><a name="34762"><span class="ref">[34762] Iª-IIae q. 29 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, amor consistit in quadam convenientia amantis ad amatum, odium vero consistit in quadam repugnantia vel dissonantia. Oportet autem in quolibet prius considerare quid ei conveniat, quam quid ei repugnet, per hoc enim aliquid est repugnans alteri, quia est corruptivum vel impeditivum eius quod est conveniens. Unde necesse est quod amor sit prior odio; et quod nihil odio habeatur, nisi per hoc quod contrariatur convenienti quod amatur. Et secundum hoc, omne odium ex amore causatur.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 ad 1"><a name="34763"><span class="ref">[34763] Iª-IIae q. 29 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in his quae ex opposito dividuntur, quaedam inveniuntur quae sunt naturaliter simul et secundum rem, et secundum rationem, sicut duae species animalis, vel duae species coloris. Quaedam vero sunt simul secundum rationem, sed unum realiter est prius altero et causa eius, sicut patet in speciebus numerorum, figurarum et motuum. Quaedam vero non sunt simul nec secundum rem, nec secundum rationem, sicut substantia et accidens, nam substantia realiter est causa accidentis; et ens secundum rationem prius attribuitur substantiae quam accidenti, quia accidenti non attribuitur nisi inquantum est in substantia. Amor autem et odium naturaliter quidem sunt simul secundum rationem, sed non realiter. Unde nihil prohibet amorem esse causam odii.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 ad 2"><a name="34764"><span class="ref">[34764] Iª-IIae q. 29 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod amor et odium sunt contraria, quando accipiuntur circa idem. Sed quando sunt de contrariis, non sunt contraria, sed se invicem consequentia, eiusdem enim rationis est quod ametur aliquid, et odiatur eius contrarium. Et sic amor unius rei est causa quod eius contrarium odiatur.</p><p title="I-II q. 29 a. 2 ad 3"><a name="34765"><span class="ref">[34765] Iª-IIae q. 29 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in executione prius est recedere ab uno termino, quam accedere ad alterum terminum. Sed in intentione est e converso, propter hoc enim receditur ab uno termino, ut accedatur ad alterum. Motus autem appetitivus magis pertinet ad intentionem quam ad executionem. Et ideo amor est prior odio, cum utrumque sit motus appetitivus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 29 a. 3 arg. 1"><a name="34766"><span class="ref">[34766] Iª-IIae q. 29 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod odium sit fortius amore. Dicit enim Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>nemo est qui non magis dolorem fugiat, quam appetat voluptatem</i>. Sed fugere dolorem pertinet ad odium, appetitus autem voluptatis pertinet ad amorem. Ergo odium est fortius amore.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 arg. 2"><a name="34767"><span class="ref">[34767] Iª-IIae q. 29 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, debilius vincitur a fortiori. Sed amor vincitur ab odio, quando scilicet amor convertitur in odium. Ergo odium est fortius amore.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 arg. 3"><a name="34768"><span class="ref">[34768] Iª-IIae q. 29 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, affectio animae per effectum manifestatur. Sed fortius insistit homo ad repellendum odiosum, quam ad prosequendum amatum, sicut etiam bestiae abstinent a delectabilibus propter verbera, ut Augustinus introducit in libro octoginta trium quaest. Ergo odium est fortius amore.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 s. c."><a name="34769"><span class="ref">[34769] Iª-IIae q. 29 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra, bonum est fortius quam malum, quia malum non agit nisi virtute boni, ut Dionysius dicit, cap. IV de Div. Nom. Sed odium et amor differunt secundum differentiam boni et mali. Ergo amor est fortior odio.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 co."><a name="34770"><span class="ref">[34770] Iª-IIae q. 29 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod impossibile est effectum sua causa esse fortiorem. Omne autem odium procedit ex aliquo amore sicut ex causa, ut supra dictum est. Unde impossibile est quod odium sit fortius amore simpliciter. Sed oportet ulterius quod amor, simpliciter loquendo, sit odio fortior. Fortius enim movetur aliquid in finem, quam in ea quae sunt ad finem. Recessus autem a malo ordinatur ad consecutionem boni, sicut ad finem. Unde, simpliciter loquendo, fortior est motus animae in bonum quam in malum. Sed tamen aliquando videtur odium fortius amore, propter duo. Primo quidem, quia odium est magis sensibile quam amor. Cum enim sensus perceptio sit in quadam immutatione, ex quo aliquid iam immutatum est, non ita sentitur sicut quando est in ipso immutari. Unde calor febris hecticae, quamvis sit maior, non tamen ita sentitur sicut calor tertianae, quia calor hecticae iam versus est quasi in habitum et naturam. Propter hoc etiam, amor magis sentitur in absentia amati, sicut Augustinus dicit, in X de Trin., quod <i>amor non ita sentitur, cum non prodit eum indigentia</i>. Et propter hoc etiam, repugnantia eius quod oditur, sensibilius percipitur quam convenientia eius quod amatur. Secundo, quia non comparatur odium ad amorem sibi correspondentem. Secundum enim diversitatem bonorum, est diversitas amorum in magnitudine et parvitate, quibus proportionantur opposita odia. Unde odium quod correspondet maiori amori, magis movet quam minor amor.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 ad 1"><a name="34771"><span class="ref">[34771] Iª-IIae q. 29 a. 3 ad 1</span></a> Et per hoc patet responsio ad primum. Nam amor voluptatis est minor quam amor conservationis sui ipsius, cui respondet fuga doloris. Et ideo magis fugitur dolor, quam ametur voluptas.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 ad 2"><a name="34772"><span class="ref">[34772] Iª-IIae q. 29 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod odium nunquam vinceret amorem, nisi propter maiorem amorem cui odium correspondet. Sicut homo magis diligit se quam amicum, et propter hoc quod diligit se, habet odio etiam amicum, si sibi contrarietur.</p><p title="I-II q. 29 a. 3 ad 3"><a name="34773"><span class="ref">[34773] Iª-IIae q. 29 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ideo intensius aliquid operatur ad repellendum odiosa, quia odium est magis sensibile.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 29 a. 4 arg. 1"><a name="34774"><span class="ref">[34774] Iª-IIae q. 29 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod aliquis possit seipsum odio habere. Dicitur enim in Psalmo X, <i>qui diligit iniquitatem, odit animam suam</i>. Sed multi diligunt iniquitatem. Ergo multi odiunt seipsos.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 arg. 2"><a name="34775"><span class="ref">[34775] Iª-IIae q. 29 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, illum odimus, cui volumus et operamur malum. Sed quandoque aliquis vult et operatur sibi ipsi malum, puta qui interimunt seipsos. Ergo aliqui seipsos habent odio.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 arg. 3"><a name="34776"><span class="ref">[34776] Iª-IIae q. 29 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Boetius dicit, in II de Consol., quod <i>avaritia facit homines odiosos</i>, ex quo potest accipi quod omnis homo odit avarum. Sed aliqui sunt avari. Ergo illi odiunt seipsos.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 s. c."><a name="34777"><span class="ref">[34777] Iª-IIae q. 29 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, ad Ephes. V, quod <i>nemo unquam carnem suam odio habuit</i>.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 co."><a name="34778"><span class="ref">[34778] Iª-IIae q. 29 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod impossibile est quod aliquis, per se loquendo, odiat seipsum. Naturaliter enim unumquodque appetit bonum, nec potest aliquis aliquid sibi appetere nisi sub ratione boni, nam malum est praeter voluntatem, ut Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom. Amare autem aliquem est velle ei bonum, ut supra dictum est. Unde necesse est quod aliquis amet seipsum; et impossibile est quod aliquis odiat seipsum, per se loquendo. Per accidens tamen contingit quod aliquis seipsum odio habeat. Et hoc dupliciter. Uno modo, ex parte boni quod sibi aliquis vult. Accidit enim quandoque illud quod appetitur ut secundum quid bonum, esse simpliciter malum, et secundum hoc, aliquis per accidens vult sibi malum, quod est odire. Alio modo, ex parte sui ipsius, cui vult bonum. Unumquodque enim maxime est id quod est principalius in ipso, unde civitas dicitur facere quod rex facit, quasi rex sit tota civitas. Manifestum est ergo quod homo maxime est mens hominis. Contingit autem quod aliqui aestimant se esse maxime illud quod sunt secundum naturam corporalem et sensitivam. Unde amant se secundum id quod aestimant se esse, sed odiunt id quod vere sunt, dum volunt contraria rationi. Et utroque modo, ille qui diligit iniquitatem, odit non solum animam suam, sed etiam seipsum.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 ad 1"><a name="34779"><span class="ref">[34779] Iª-IIae q. 29 a. 4 ad 1</span></a> Et per hoc patet responsio ad primum.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 ad 2"><a name="34780"><span class="ref">[34780] Iª-IIae q. 29 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod nullus sibi vult et facit malum, nisi inquantum apprehendit illud sub ratione boni. Nam et illi qui interimunt seipsos, hoc ipsum quod est mori, apprehendunt sub ratione boni, inquantum est terminativum alicuius miseriae vel doloris.</p><p title="I-II q. 29 a. 4 ad 3"><a name="34781"><span class="ref">[34781] Iª-IIae q. 29 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod avarus odit aliquod accidens suum, non tamen propter hoc odit seipsum, sicut aeger odit suam aegritudinem, ex hoc ipso quod se amat. Vel dicendum quod avaritia odiosos facit aliis, non autem sibi ipsi. Quinimmo causatur ex inordinato sui amore, secundum quem de bonis temporalibus plus sibi aliquis vult quam debeat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 29 a. 5 arg. 1"><a name="34782"><span class="ref">[34782] Iª-IIae q. 29 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod aliquis non possit habere odio veritatem. Bonum enim et ens et verum convertuntur. Sed aliquis non potest habere odio bonitatem. Ergo nec veritatem.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 arg. 2"><a name="34783"><span class="ref">[34783] Iª-IIae q. 29 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, omnes homines naturaliter scire desiderant, ut dicitur in principio Metaphys. Sed scientia non est nisi verorum. Ergo veritas naturaliter desideratur et amatur. Sed quod naturaliter inest, semper inest. Nullus ergo potest habere odio veritatem.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 arg. 3"><a name="34784"><span class="ref">[34784] Iª-IIae q. 29 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in II Rhetoric., quod <i>homines amant non fictos</i>. Sed non nisi propter veritatem. Ergo homo naturaliter amat veritatem. Non potest ergo eam odio habere.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 s. c."><a name="34785"><span class="ref">[34785] Iª-IIae q. 29 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, ad Galat. IV, <i>factus sum vobis inimicus, verum dicens vobis</i>.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 co."><a name="34786"><span class="ref">[34786] Iª-IIae q. 29 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod bonum et verum et ens sunt idem secundum rem, sed differunt ratione. Bonum enim habet rationem appetibilis, non autem ens vel verum, quia bonum est quod omnia appetunt. Et ideo bonum, sub ratione boni, non potest odio haberi, nec in universali nec in particulari. Ens autem et verum in universali quidem odio haberi non possunt, quia dissonantia est causa odii, et convenientia causa amoris; ens autem et verum sunt communia omnibus. Sed in particulari nihil prohibet quoddam ens et quoddam verum odio haberi, inquantum habet rationem contrarii et repugnantis, contrarietas enim et repugnantia non adversatur rationi entis et veri, sicut adversatur rationi boni. Contingit autem verum aliquod particulare tripliciter repugnare vel contrariari bono amato. Uno modo, secundum quod veritas est causaliter et originaliter in ipsis rebus. Et sic homo quandoque odit aliquam veritatem, dum vellet non esse verum quod est verum. Alio modo, secundum quod veritas est in cognitione ipsius hominis, quae impedit ipsum a prosecutione amati. Sicut si aliqui vellent non cognoscere veritatem fidei, ut libere peccarent, ex quorum persona dicitur Iob XXI, <i>scientiam viarum tuarum nolumus</i>. Tertio modo habetur odio veritas particularis, tanquam repugnans, prout est in intellectu alterius. Puta, cum aliquis vult latere in peccato, odit quod aliquis veritatem circa peccatum suum cognoscat. Et secundum hoc dicit Augustinus, in X Confess., quod <i>homines amant veritatem lucentem, oderunt eam redarguentem</i>.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 ad 1"><a name="34787"><span class="ref">[34787] Iª-IIae q. 29 a. 5 ad 1</span></a> Et per hoc patet responsio ad primum.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 ad 2"><a name="34788"><span class="ref">[34788] Iª-IIae q. 29 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod cognoscere veritatem secundum se est amabile, propter quod dicit Augustinus quod amant eam lucentem. Sed per accidens cognitio veritatis potest esse odibilis, inquantum impedit ab aliquo desiderato.</p><p title="I-II q. 29 a. 5 ad 3"><a name="34789"><span class="ref">[34789] Iª-IIae q. 29 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex hoc procedit quod non ficti amantur, quod homo amat secundum se cognoscere veritatem, quam homines non ficti manifestant.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 29 a. 6 arg. 1"><a name="34790"><span class="ref">[34790] Iª-IIae q. 29 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod odium non possit esse alicuius in universali. Odium enim est passio appetitus sensitivi, qui movetur ex sensibili apprehensione. Sed sensus non potest apprehendere universale. Ergo odium non potest esse alicuius in universali.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 arg. 2"><a name="34791"><span class="ref">[34791] Iª-IIae q. 29 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, odium causatur ex aliqua dissonantia; quae communitati repugnat. Sed communitas est de ratione universalis. Ergo odium non potest esse alicuius in universali.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 arg. 3"><a name="34792"><span class="ref">[34792] Iª-IIae q. 29 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, obiectum odii est malum. Malum autem est in rebus, et non in mente, ut dicitur in VI Metaphys. Cum ergo universale sit solum in mente, quae abstrahit universale a particulari, videtur quod odium non possit esse alicuius universalis.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 s. c."><a name="34793"><span class="ref">[34793] Iª-IIae q. 29 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in II Rhetoric., quod <i>ira semper fit inter singularia odium autem etiam ad genera, furem enim odit et calumniatorem unusquisque</i>.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 co."><a name="34794"><span class="ref">[34794] Iª-IIae q. 29 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod de universali dupliciter contingit loqui, uno modo, secundum quod subest intentioni universalitatis; alio autem modo, de natura cui talis intentio attribuitur, alia est enim consideratio hominis universalis, et alia hominis in eo quod homo. Si igitur universale accipiatur primo modo, sic nulla potentia sensitivae partis, neque apprehensiva neque appetitiva, ferri potest in universale, quia universale fit per abstractionem a materia individuali, in qua radicatur omnis virtus sensitiva. Potest tamen aliqua potentia sensitiva, et apprehensiva et appetitiva, ferri in aliquid universaliter. Sicut dicimus quod obiectum visus est color secundum genus, non quia visus cognoscat colorem universalem; sed quia quod color sit cognoscibilis a visu, non convenit colori inquantum est hic color, sed inquantum est color simpliciter. Sic ergo odium etiam sensitivae partis, potest respicere aliquid in universali, quia ex natura communi aliquid adversatur animali, et non solum ex eo quod est particularis, sicut lupus ovi. Unde ovis odit lupum generaliter. Sed ira semper causatur ex aliquo particulari, quia ex aliquo actu laedentis; actus autem particularium sunt. Et propter hoc philosophus dicit quod <i>ira semper est ad aliquid singulare; odium vero potest esse ad aliquid in genere</i>. Sed odium secundum quod est in parte intellectiva, cum consequatur apprehensionem universalem intellectus, potest utroque modo esse respectu universalis.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 ad 1"><a name="34795"><span class="ref">[34795] Iª-IIae q. 29 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod sensus non apprehendit universale, prout est universale, apprehendit tamen aliquid cui per abstractionem accidit universalitas.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 ad 2"><a name="34796"><span class="ref">[34796] Iª-IIae q. 29 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod id quod commune est omnibus, non potest esse ratio odii. Sed nihil prohibet aliquid esse commune multis, quod tamen dissonat ab aliis, et sic est eis odiosum.</p><p title="I-II q. 29 a. 6 ad 3"><a name="34797"><span class="ref">[34797] Iª-IIae q. 29 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod illa obiectio procedit de universali secundum quod substat intentioni universalitatis, sic enim non cadit sub apprehensione vel appetitu sensitivo.</p></div></div><div class="q" id="q30"><h2>Quaestio 30</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 30 pr."><a name="34798"><span class="ref">[34798] Iª-IIae q. 30 pr.</span></a> Deinde considerandum est de concupiscentia. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum concupiscentia sit in appetitu sensitivo tantum. Secundo, utrum concupiscentia sit passio specialis. Tertio, utrum sint aliquae concupiscentiae naturales, et aliquae non naturales. Quarto, utrum concupiscentia sit infinita.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 30 a. 1 arg. 1"><a name="34799"><span class="ref">[34799] Iª-IIae q. 30 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod concupiscentia non solum sit in appetitu sensitivo. Est enim quaedam concupiscentia sapientiae, ut dicitur Sap. VI, <i>concupiscentia sapientiae deducit ad regnum perpetuum</i>. Sed appetitus sensitivus non potest ferri in sapientiam. Ergo concupiscentia non est in solo appetitu sensitivo.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 arg. 2"><a name="34800"><span class="ref">[34800] Iª-IIae q. 30 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, desiderium mandatorum Dei non est in appetitu sensitivo, immo apostolus dicit, Rom. VII, <i>non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum</i>. Sed desiderium mandatorum Dei sub concupiscentia cadit, secundum illud Psalmi CXVIII, <i>concupivit anima mea desiderare iustificationes tuas</i>. Ergo concupiscentia non est solum in appetitu sensitivo.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 arg. 3"><a name="34801"><span class="ref">[34801] Iª-IIae q. 30 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, cuilibet potentiae est concupiscibile proprium bonum. Ergo concupiscentia est in qualibet potentiae animae, et non solum in appetitu sensitivo.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 s. c."><a name="34802"><span class="ref">[34802] Iª-IIae q. 30 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Damascenus dicit, quod <i>irrationale obediens et persuasibile rationi, dividitur in concupiscentiam et iram. Haec autem est irrationalis pars animae, passiva et appetitiva</i>. Ergo concupiscentia est in appetitu sensitivo.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 co."><a name="34803"><span class="ref">[34803] Iª-IIae q. 30 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut philosophus dicit in I Rhetoric., <i>concupiscentia est appetitus delectabilis</i>. Est autem duplex delectatio, ut infra dicetur, una quae est in bono intelligibili, quod est bonum rationis; alia quae est in bono secundum sensum. Prima quidem delectatio videtur esse animae tantum. Secunda autem est animae et corporis, quia sensus est virtus in organo corporeo; unde et bonum secundum sensum est bonum totius coniuncti. Talis autem delectationis appetitus videtur esse concupiscentia, quae simul pertineat et ad animam et ad corpus, ut ipsum nomen concupiscentiae sonat. Unde concupiscentia, proprie loquendo, est in appetitu sensitivo; et in vi concupiscibili, quae ab ea denominatur.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 ad 1"><a name="34804"><span class="ref">[34804] Iª-IIae q. 30 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod appetitus sapientiae, vel aliorum spiritualium bonorum, interdum concupiscentia nominatur, vel propter similitudinem quandam, vel propter intensionem appetitus superioris partis, ex quo fit redundantia in inferiorem appetitum, ut simul etiam ipse inferior appetitus suo modo tendat in spirituale bonum consequens appetitum superiorem, et etiam ipsum corpus spiritualibus deserviat; sicut in Psalmo LXXXIII, dicitur, <i>cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum</i>.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 ad 2"><a name="34805"><span class="ref">[34805] Iª-IIae q. 30 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod desiderium magis pertinere potest, proprie loquendo, non solum ad inferiorem appetitum, sed etiam ad superiorem. Non enim importat aliquam consociationem in cupiendo, sicut concupiscentia; sed simplicem motum in rem desideratam.</p><p title="I-II q. 30 a. 1 ad 3"><a name="34806"><span class="ref">[34806] Iª-IIae q. 30 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod unicuique potentiae animae competit appetere proprium bonum appetitu naturali, qui non sequitur apprehensionem. Sed appetere bonum appetitu animali, qui sequitur apprehensionem, pertinet solum ad vim appetitivam. Appetere autem aliquid sub ratione boni delectabilis secundum sensum, quod proprie est concupiscere, pertinet ad vim concupiscibilem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 30 a. 2 arg. 1"><a name="34807"><span class="ref">[34807] Iª-IIae q. 30 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod concupiscentia non sit passio specialis potentiae concupiscibilis. Passiones enim distinguuntur secundum obiecta. Sed obiectum concupiscibilis est delectabile secundum sensum; quod etiam est obiectum concupiscentiae, secundum philosophum, in I Rhetoric. Ergo concupiscentia non est passio specialis in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 arg. 2"><a name="34808"><span class="ref">[34808] Iª-IIae q. 30 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in libro octoginta trium quaest., quod <i>cupiditas est amor rerum transeuntium</i>, et sic ab amore non distinguitur. Omnes autem passiones speciales ab invicem distinguuntur. Ergo concupiscentia non est passio specialis in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 arg. 3"><a name="34809"><span class="ref">[34809] Iª-IIae q. 30 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, cuilibet passioni concupiscibilis opponitur aliqua passio specialis in concupiscibili, ut supra dictum est. Sed concupiscentiae non opponitur aliqua passio specialis in concupiscibili. Dicit enim Damascenus quod <i>expectatum bonum concupiscentiam constituit, praesens vero laetitiam, similiter expectatum malum timorem, praesens vero tristitiam</i>, ex quo videtur quod, sicut tristitia contrariatur laetitiae, ita timor contrariatur concupiscentiae. Timor autem non est in concupiscibili, sed in irascibili. Non ergo concupiscentia est specialis passio in concupiscibili.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 s. c."><a name="34810"><span class="ref">[34810] Iª-IIae q. 30 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod concupiscentia causatur ab amore, et tendit in delectationem, quae sunt passiones concupiscibilis. Et sic distinguitur ab aliis passionibus concupiscibilis, tanquam passio specialis.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 co."><a name="34811"><span class="ref">[34811] Iª-IIae q. 30 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, bonum delectabile secundum sensum est communiter obiectum concupiscibilis. Unde secundum eius differentias, diversae passiones concupiscibilis distinguuntur. Diversitas autem obiecti potest attendi vel secundum naturam ipsius obiecti, vel secundum diversitatem in virtute agendi. Diversitas quidem obiecti activi quae est secundum rei naturam, facit materialem differentiam passionum. Sed diversitas quae est secundum virtutem activam, facit formalem differentiam passionum, secundum quam passiones specie differunt. Est autem alia ratio virtutis motivae ipsius finis vel boni, secundum quod est realiter praesens, et secundum quod est absens, nam secundum quod est praesens, facit in seipso quiescere; secundum autem quod est absens, facit ad seipsum moveri. Unde ipsum delectabile secundum sensum, inquantum appetitum sibi adaptat quodammodo et conformat, causat amorem; inquantum vero absens attrahit ad seipsum, causat concupiscentiam; inquantum vero praesens quietat in seipso, causat delectationem. Sic ergo concupiscentia est passio differens specie et ab amore et a delectatione. Sed concupiscere hoc delectabile vel illud, facit concupiscentias diversas numero.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 ad 1"><a name="34812"><span class="ref">[34812] Iª-IIae q. 30 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod bonum delectabile non est absolute obiectum concupiscentiae, sed sub ratione absentis, sicut et sensibile sub ratione praeteriti, est obiectum memoriae. Huiusmodi enim particulares conditiones diversificant speciem passionum, vel etiam potentiarum sensitivae partis, quae respicit particularia.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 ad 2"><a name="34813"><span class="ref">[34813] Iª-IIae q. 30 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod illa praedicatio est per causam, non per essentiam, non enim cupiditas est per se amor, sed amoris effectus, vel aliter dicendum, quod Augustinus accipit cupiditatem large pro quolibet motu appetitus qui potest esse respectu boni futuri. Unde comprehendit sub se et amorem et spem.</p><p title="I-II q. 30 a. 2 ad 3"><a name="34814"><span class="ref">[34814] Iª-IIae q. 30 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod passio quae directe opponitur concupiscentiae, innominata est, quae ita se habet ad malum, sicut concupiscentia ad bonum. Sed quia est mali absentis sicut et timor, quandoque loco eius ponitur timor, sicut et quandoque cupiditas loco spei. Quod enim est parvum bonum vel malum, quasi non reputatur, et ideo pro omni motu appetitus in bonum vel in malum futurum, ponitur spes et timor, quae respiciunt bonum vel malum arduum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 30 a. 3 arg. 1"><a name="34815"><span class="ref">[34815] Iª-IIae q. 30 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod concupiscentiarum non sint quaedam naturales, et quaedam non naturales. Concupiscentia enim pertinet ad appetitum animalem, ut dictum est. Sed appetitus naturalis dividitur contra animalem. Ergo nulla concupiscentia est naturalis.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 arg. 2"><a name="34816"><span class="ref">[34816] Iª-IIae q. 30 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, diversitas materialis non facit diversitatem secundum speciem, sed solum secundum numerum, quae quidem diversitas sub arte non cadit. Sed si quae sint concupiscentiae naturales et non naturales, non differunt nisi secundum diversa concupiscibilia, quod facit materialem differentiam, et secundum numerum tantum. Non ergo dividendae sunt concupiscentiae per naturales et non naturales.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 arg. 3"><a name="34817"><span class="ref">[34817] Iª-IIae q. 30 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, ratio contra naturam dividitur, ut patet in II Physic. Si igitur in homine est aliqua concupiscentia non naturalis, oportet quod sit rationalis. Sed hoc esse non potest, quia concupiscentia cum sit passio quaedam, pertinet ad appetitum sensitivum, non autem ad voluntatem, quae est appetitus rationis. Non ergo sunt concupiscentiae aliquae non naturales.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 s. c."><a name="34818"><span class="ref">[34818] Iª-IIae q. 30 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus, in III Ethic. et in I Rhetoric., ponit quasdam concupiscentias naturales, et quasdam non naturales.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 co."><a name="34819"><span class="ref">[34819] Iª-IIae q. 30 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, concupiscentia est appetitus boni delectabilis. Dupliciter autem aliquid est delectabile. Uno modo, quia est conveniens naturae animalis, sicut cibus, potus, et alia huiusmodi. Et huiusmodi concupiscentia delectabilis dicitur naturalis. Alio modo aliquid est delectabile, quia est conveniens animali secundum apprehensionem, sicut cum aliquis apprehendit aliquid ut bonum et conveniens, et per consequens delectatur in ipso. Et huiusmodi delectabilis concupiscentia dicitur non naturalis, et solet magis dici cupiditas. Primae ergo concupiscentiae, naturales, communes sunt et hominibus et aliis animalibus, quia utrisque est aliquid conveniens et delectabile secundum naturam. Et in his etiam omnes homines conveniunt, unde et philosophus, in III Ethic., vocat eas communes et necessarias. Sed secundae concupiscentiae sunt propriae hominum, quorum proprium est excogitare aliquid ut bonum et conveniens, praeter id quod natura requirit. Unde et in I Rhetoric., philosophus dicit primas concupiscentias esse irrationales, secundas vero cum ratione. Et quia diversi diversimode ratiocinantur, ideo etiam secundae dicuntur, in III Ethic., propriae et appositae, scilicet supra naturales.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 ad 1"><a name="34820"><span class="ref">[34820] Iª-IIae q. 30 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illud idem quod appetitur appetitu naturali, potest appeti appetitu animali cum fuerit apprehensum. Et secundum hoc cibi et potus et huiusmodi, quae appetuntur naturaliter, potest esse concupiscentia naturalis.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 ad 2"><a name="34821"><span class="ref">[34821] Iª-IIae q. 30 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod diversitas concupiscentiarum naturalium a non naturalibus, non est materialis tantum; sed etiam quodammodo formalis, inquantum procedit ex diversitate obiecti activi. Obiectum autem appetitus est bonum apprehensum. Unde ad diversitatem activi pertinet diversitas apprehensionis, prout scilicet apprehenditur aliquid ut conveniens absoluta apprehensione, ex qua causantur concupiscentiae naturales, quas philosophus in Rhetoric. vocat irrationales; et prout apprehenditur aliquid cum deliberatione, ex quo causantur concupiscentiae non naturales, quae propter hoc in Rhetoric. dicuntur cum ratione.</p><p title="I-II q. 30 a. 3 ad 3"><a name="34822"><span class="ref">[34822] Iª-IIae q. 30 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in homine non solum est ratio universalis, quae pertinet ad partem intellectivam; sed etiam ratio particularis, quae pertinet ad partem sensitivam, ut in primo libro dictum est. Et secundum hoc, etiam concupiscentia quae est cum ratione, potest ad appetitum sensitivum pertinere. Et praeterea appetitus sensitivus potest etiam a ratione universali moveri, mediante imaginatione particulari.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 30 a. 4 arg. 1"><a name="34823"><span class="ref">[34823] Iª-IIae q. 30 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod concupiscentia non sit infinita. Obiectum enim concupiscentiae est bonum; quod habet rationem finis. Qui autem ponit infinitum, excludit finem, ut dicitur in II Metaphys. Concupiscentia ergo non potest esse infinita.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 arg. 2"><a name="34824"><span class="ref">[34824] Iª-IIae q. 30 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, concupiscentia est boni convenientis, cum procedat ex amore. Sed infinitum, cum sit improportionatum, non potest esse conveniens. Ergo concupiscentia non potest esse infinita.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 arg. 3"><a name="34825"><span class="ref">[34825] Iª-IIae q. 30 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, infinita non est transire, et sic in eis non est pervenire ad ultimum. Sed concupiscenti fit delectatio per hoc quod attingit ad ultimum. Ergo si concupiscentia esset infinita, sequeretur quod nunquam fieret delectatio.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 s. c."><a name="34826"><span class="ref">[34826] Iª-IIae q. 30 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in I Polit., quod, in infinitum concupiscentia existente homines infinita desiderant.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 co."><a name="34827"><span class="ref">[34827] Iª-IIae q. 30 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, duplex est concupiscentia, una naturalis, et alia non naturalis. Naturalis quidem igitur concupiscentia non potest esse infinita in actu. Est enim eius quod natura requirit, natura vero semper intendit in aliquid finitum et certum. Unde nunquam homo concupiscit infinitum cibum, vel infinitum potum. Sed sicut in natura contingit esse infinitum in potentia per successionem, ita huiusmodi concupiscentiam contingit infinitam esse per successionem; ut scilicet, post adeptum cibum iterum alia vice desideret cibum, vel quodcumque aliud quod natura requirit, quia huiusmodi corporalia bona, cum adveniunt, non perpetuo manent, sed deficiunt. Unde dixit dominus Samaritanae, Ioan. IV, <i>qui biberit ex hac aqua, sitiet iterum</i>. Sed concupiscentia non naturalis omnino est infinita. Sequitur enim rationem, ut dictum est, rationi autem competit in infinitum procedere. Unde qui concupiscit divitias, potest eas concupiscere, non ad aliquem certum terminum, sed simpliciter se divitem esse, quantumcumque potest. Potest et alia ratio assignari, secundum philosophum in I Polit., quare quaedam concupiscentia sit finita, et quaedam infinita. Semper enim concupiscentia finis est infinita, finis enim per se concupiscitur, ut sanitas; unde maior sanitas magis concupiscitur, et sic in infinitum; sicut, si album per se disgregat, magis album magis disgregat. Concupiscentia vero eius quod est ad finem, non est infinita, sed secundum illam mensuram appetitur qua convenit fini. Unde qui finem ponunt in divitiis, habent concupiscentiam divitiarum in infinitum, qui autem divitias appetunt propter necessitatem vitae, concupiscunt divitias finitas, sufficientes ad necessitatem vitae, ut philosophus dicit ibidem. Et eadem est ratio de concupiscentia, quarumcumque aliarum rerum.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 ad 1"><a name="34828"><span class="ref">[34828] Iª-IIae q. 30 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod omne quod concupiscitur, accipitur ut quoddam finitum, vel quia est finitum secundum rem, prout semel concupiscitur in actu; vel quia est finitum secundum quod cadit sub apprehensione. Non enim potest sub ratione infiniti apprehendi, <i>quia infinitum est, cuius quantitatem accipientibus, semper est aliquid extra sumere</i>, ut dicitur in III Physic.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 ad 2"><a name="34829"><span class="ref">[34829] Iª-IIae q. 30 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio quodammodo est virtutis infinitae inquantum potest in infinitum aliquid considerare, ut apparet in additione numerorum et linearum. Unde infinitum aliquo modo sumptum, est proportionatum rationi. Nam et universale, quod ratio apprehendit, est quodammodo infinitum, inquantum in potentia continet infinita singularia.</p><p title="I-II q. 30 a. 4 ad 3"><a name="34830"><span class="ref">[34830] Iª-IIae q. 30 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ad hoc quod aliquis delectetur, non requiritur quod omnia consequatur quae concupiscit, sed in quolibet concupito quod consequitur, delectatur.</p></div></div><div class="q" id="q31"><h2>Quaestio 31</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 31 pr."><a name="34831"><span class="ref">[34831] Iª-IIae q. 31 pr.</span></a> Deinde considerandum est de delectatione et tristitia. Circa delectationem vero consideranda sunt quatuor, primo, de ipsa delectatione secundum se; secundo, de causis delectationis; tertio, de effectibus eius; quarto, de bonitate et malitia ipsius. Circa primum quaeruntur octo. Primo, utrum delectatio sit passio. Secundo, utrum sit in tempore. Tertio, utrum differat a gaudio. Quarto, utrum sit in appetitu intellectivo. Quinto, de comparatione delectationum superioris appetitus, ad delectationem inferioris. Sexto, de comparatione delectationum sensitivarum ad invicem. Septimo, utrum sit aliqua delectatio non naturalis. Octavo, utrum delectatio possit esse contraria delectationi.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 31 a. 1 arg. 1"><a name="34832"><span class="ref">[34832] Iª-IIae q. 31 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod delectatio non sit passio. Damascenus enim, in II libro, distinguit operationem a passione, dicens quod <i>operatio est motus qui est secundum naturam, passio vero est motus contra naturam</i>. Sed delectatio est operatio, ut philosophus dicit, in VII et X Ethic. Ergo delectatio non est passio.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 arg. 2"><a name="34833"><span class="ref">[34833] Iª-IIae q. 31 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, pati est moveri, ut dicitur in III Physic. Sed delectatio non consistit in moveri, sed in motum esse, causatur enim delectatio ex bono iam adepto. Ergo delectatio non est passio.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 arg. 3"><a name="34834"><span class="ref">[34834] Iª-IIae q. 31 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, delectatio consistit in quadam perfectione delectati, perficit enim operationem, ut dicitur in X Ethic. Sed perfici non est pati vel alterari, ut dicitur in VII Physic. et in II de anima. Ergo delectatio non est passio.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 s. c."><a name="34835"><span class="ref">[34835] Iª-IIae q. 31 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus, in IX et XIV de Civ. Dei, ponit delectationem, sive gaudium vel laetitiam, inter alias passiones animae.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 co."><a name="34836"><span class="ref">[34836] Iª-IIae q. 31 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod motus appetitus sensitivi proprie passio nominatur, sicut supra dictum est. Affectio autem quaecumque ex apprehensione sensitiva procedens, est motus appetitus sensitivi. Hoc autem necesse est competere delectationi. Nam, sicut philosophus dicit in I Rhetoric., <i>delectatio est quidam motus animae, et constitutio simul tota et sensibilis in naturam existentem</i>. Ad cuius intellectum, considerandum est quod, sicut contingit in rebus naturalibus aliqua consequi suas perfectiones naturales, ita hoc contingit in animalibus. Et quamvis moveri ad perfectionem non sit totum simul, tamen consequi naturalem perfectionem est totum simul. Haec autem est differentia inter animalia et alias res naturales, quod aliae res naturales, quando constituuntur in id quod convenit eis secundum naturam, hoc non sentiunt, sed animalia hoc sentiunt. Et ex isto sensu causatur quidam motus animae in appetitu sensitivo, et iste motus est delectatio. Per hoc ergo quod dicitur quod delectatio est motus animae, ponitur in genere. Per hoc autem quod dicitur constitutio in existentem naturam, idest in id quod existit in natura rei, ponitur causa delectationis, scilicet praesentia connaturalis boni. Per hoc autem quod dicitur simul tota, ostendit quod constitutio non debet accipi prout est in constitui, sed prout est in constitutum esse, quasi in termino motus, non enim delectatio est generatio, ut Plato posuit, sed magis consistit in factum esse, ut dicitur in VII Ethic. Per hoc autem quod dicitur sensibilis, excluduntur perfectiones rerum insensibilium, in quibus non est delectatio. Sic ergo patet quod, cum delectatio sit motus in appetitu animali consequens apprehensionem sensus, delectatio est passio animae.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 ad 1"><a name="34837"><span class="ref">[34837] Iª-IIae q. 31 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod operatio connaturalis non impedita, est perfectio secunda, ut habetur in II de anima. Et ideo, quando constituitur res in propria operatione connaturali et non impedita, sequitur delectatio, quae consistit in perfectum esse, ut dictum est. Sic ergo cum dicitur quod delectatio est operatio, non est praedicatio per essentiam, sed per causam.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 ad 2"><a name="34838"><span class="ref">[34838] Iª-IIae q. 31 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in animali duplex motus considerari potest, unus secundum intentionem finis, qui pertinet ad appetitum, alius secundum executionem, qui pertinet ad exteriorem operationem licet ergo in eo qui iam consecutus est bonum in quo delectatur, cesset motus executionis, quo tenditur ad finem; non tamen cessat motus appetitivae partis, quae, sicut prius desiderabat non habitum, ita postea delectatur in habito. Licet enim delectatio sit quies quaedam appetitus, considerata praesentia boni delectantis, quod appetitui satisfacit; tamen adhuc remanet immutatio appetitus ab appetibili, ratione cuius delectatio motus quidam est.</p><p title="I-II q. 31 a. 1 ad 3"><a name="34839"><span class="ref">[34839] Iª-IIae q. 31 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, quamvis nomen passionis magis proprie conveniat passionibus corruptivis et in malum tendentibus, sicut sunt aegritudines corporales, et tristitia et timor in anima; tamen etiam in bonum ordinantur aliquae passiones, ut supra dictum est. Et secundum hoc delectatio dicitur passio.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 31 a. 2 arg. 1"><a name="34840"><span class="ref">[34840] Iª-IIae q. 31 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod delectatio sit in tempore. Delectatio enim est motus quidam, ut in I Rhetoric. philosophus dicit. Sed motus omnis est in tempore. Ergo delectatio est in tempore.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 arg. 2"><a name="34841"><span class="ref">[34841] Iª-IIae q. 31 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, diuturnum, vel morosum, dicitur aliquid secundum tempus. Sed aliquae delectationes dicuntur morosae. Ergo delectatio est in tempore.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 arg. 3"><a name="34842"><span class="ref">[34842] Iª-IIae q. 31 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, passiones animae sunt unius generis. Sed aliquae passiones animae sunt in tempore. Ergo et delectatio.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 s. c."><a name="34843"><span class="ref">[34843] Iª-IIae q. 31 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in X Ethic., quod <i>secundum nullum tempus accipiet quis delectationem</i>.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 co."><a name="34844"><span class="ref">[34844] Iª-IIae q. 31 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod aliquid contingit esse in tempore dupliciter, uno modo, secundum se; alio modo, per aliud, et quasi per accidens. Quia enim tempus est numerus successivorum, illa secundum se dicuntur esse in tempore, de quorum ratione est successio, vel aliquid ad successionem pertinens, sicut motus, quies, locutio, et alia huiusmodi. Secundum aliud vero, et non per se, dicuntur esse in tempore illa de quorum ratione non est aliqua successio, sed tamen alicui successivo subiacent. Sicut esse hominem de sui ratione non habet successionem, non enim est motus, sed terminus motus vel mutationis, scilicet generationis ipsius, sed quia humanum esse subiacet causis transmutabilibus, secundum hoc esse hominem est in tempore. Sic igitur dicendum est quod delectatio secundum se quidem non est in tempore, est enim delectatio in bono iam adepto, quod est quasi terminus motus. Sed si illud bonum adeptum transmutationi subiaceat, erit delectatio per accidens in tempore. Si autem sit omnino intransmutabile, delectatio non erit in tempore nec per se, nec per accidens.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 ad 1"><a name="34845"><span class="ref">[34845] Iª-IIae q. 31 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicitur in III de anima, motus dupliciter dicitur. Uno modo, qui est actus imperfecti, scilicet existentis in potentia, inquantum huiusmodi, et talis motus est successivus, et in tempore. Alius autem motus est actus perfecti, idest existentis in actu; sicut intelligere, sentire et velle et huiusmodi, et etiam delectari. Et huiusmodi motus non est successivus, nec per se in tempore.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 ad 2"><a name="34846"><span class="ref">[34846] Iª-IIae q. 31 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectatio dicitur diuturna vel morosa, secundum quod per accidens est in tempore.</p><p title="I-II q. 31 a. 2 ad 3"><a name="34847"><span class="ref">[34847] Iª-IIae q. 31 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod aliae passiones non habent pro obiecto bonum adeptum, sicut delectatio. Unde plus habent de ratione motus imperfecti, quam delectatio. Et per consequens magis delectationi convenit non esse in tempore.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 31 a. 3 arg. 1"><a name="34848"><span class="ref">[34848] Iª-IIae q. 31 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod gaudium sit omnino idem quod delectatio. Passiones enim animae differunt secundum obiecta. Sed idem est obiectum gaudii et delectationis, scilicet bonum adeptum. Ergo gaudium est omnino idem quod delectatio.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 arg. 2"><a name="34849"><span class="ref">[34849] Iª-IIae q. 31 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, unus motus non terminatur ad duos terminos. Sed idem est motus qui terminatur ad gaudium et delectationem, scilicet concupiscentia. Ergo delectatio et gaudium sunt omnino idem.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 arg. 3"><a name="34850"><span class="ref">[34850] Iª-IIae q. 31 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, si gaudium est aliud a delectatione, videtur quod, pari ratione, et laetitia et exultatio et iucunditas significent aliquid aliud a delectatione, et sic erunt omnes diversae passiones. Quod videtur esse falsum. Non ergo gaudium differt a delectatione.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 s. c."><a name="34851"><span class="ref">[34851] Iª-IIae q. 31 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod in brutis animalibus non dicimus gaudium. Sed in eis dicimus delectationem. Non ergo est idem gaudium et delectatio.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 co."><a name="34852"><span class="ref">[34852] Iª-IIae q. 31 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod gaudium, ut Avicenna dicit in libro suo de anima, est quaedam species delectationis. Est enim considerandum quod, sicut sunt quaedam concupiscentiae naturales, quaedam autem non naturales, sed consequuntur rationem, ut supra dictum est; ita etiam delectationum quaedam sunt naturales, et quaedam non naturales, quae sunt cum ratione. Vel, sicut Damascenus et Gregorius Nyssenus dicunt, quaedam sunt corporales, quaedam animales, quod in idem redit. Delectamur enim et in his quae naturaliter concupiscimus, ea adipiscentes; et in his quae concupiscimus secundum rationem. Sed nomen gaudii non habet locum nisi in delectatione quae consequitur rationem, unde gaudium non attribuimus brutis animalibus, sed solum nomen delectationis. Omne autem quod concupiscimus secundum naturam, possumus etiam cum delectatione rationis concupiscere, sed non e converso. Unde de omnibus de quibus est delectatio, potest etiam esse gaudium in habentibus rationem. Quamvis non semper de omnibus sit gaudium, quandoque enim aliquis sentit aliquam delectationem secundum corpus, de qua tamen non gaudet secundum rationem. Et secundum hoc, patet quod delectatio est in plus quam gaudium.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 ad 1"><a name="34853"><span class="ref">[34853] Iª-IIae q. 31 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, cum obiectum appetitus animalis sit bonum apprehensum, diversitas apprehensionis pertinet quodammodo ad diversitatem obiecti. Et sic delectationes animales, quae dicuntur etiam gaudia, distinguuntur a delectationibus corporalibus, quae dicuntur solum delectationes, sicut et de concupiscentiis supra dictum est.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 ad 2"><a name="34854"><span class="ref">[34854] Iª-IIae q. 31 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod similis differentia invenitur etiam in concupiscentiis, ita quod delectatio respondeat concupiscentiae, et gaudium respondeat desiderio, quod magis videtur pertinere ad concupiscentiam animalem. Et sic secundum differentiam motus, est etiam differentia quietis.</p><p title="I-II q. 31 a. 3 ad 3"><a name="34855"><span class="ref">[34855] Iª-IIae q. 31 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod alia nomina ad delectationem pertinentia, sunt imposita ab effectibus delectationis, nam laetitia imponitur a dilatatione cordis, ac si diceretur latitia; exultatio vero dicitur ab exterioribus signis delectationis interioris, quae apparent exterius, inquantum scilicet interius gaudium prosilit ad exteriora; iucunditas vero dicitur a quibusdam specialibus laetitiae signis vel effectibus. Et tamen omnia ista nomina videntur pertinere ad gaudium, non enim utimur eis nisi in naturis rationalibus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 31 a. 4 arg. 1"><a name="34856"><span class="ref">[34856] Iª-IIae q. 31 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod delectatio non sit in appetitu intellectivo. Dicit enim philosophus, in I Rhetoric., quod <i>delectatio est motus quidam sensibilis</i>. Sed motus sensibilis non est in parte intellectiva. Ergo delectatio non est in parte intellectiva.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 arg. 2"><a name="34857"><span class="ref">[34857] Iª-IIae q. 31 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, delectatio est passio quaedam. Sed omnis passio est in appetitu sensitivo. Ergo delectatio non est nisi in appetitu sensitivo.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 arg. 3"><a name="34858"><span class="ref">[34858] Iª-IIae q. 31 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, delectatio est communis nobis et brutis. Ergo non est nisi in parte quae nobis et brutis communis est.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 s. c."><a name="34859"><span class="ref">[34859] Iª-IIae q. 31 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Psalmo XXXVI, dicitur, <i>delectare in domino</i>. Sed ad Deum non potest extendi appetitus sensitivus, sed solum intellectivus. Ergo delectatio potest esse in appetitu intellectivo.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 co."><a name="34860"><span class="ref">[34860] Iª-IIae q. 31 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, delectatio quaedam sequitur apprehensionem rationis. Ad apprehensionem autem rationis, non solum commovetur appetitus sensitivus, per applicationem ad aliquid particulare; sed etiam appetitus intellectivus, qui dicitur voluntas. Et secundum hoc, in appetitu intellectivo, sive in voluntate, est delectatio quae dicitur gaudium, non autem delectatio corporalis. Hoc tamen interest inter delectationem utriusque appetitus, quod delectatio appetitus sensibilis est cum aliqua transmutatione corporali, delectatio autem appetitus intellectivi nihil aliud est quam simplex motus voluntatis. Et secundum hoc Augustinus dicit, in XIV de Civ. Dei, quod <i>cupiditas et laetitia non est aliud quam voluntas in eorum consensione quae volumus</i>.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 ad 1"><a name="34861"><span class="ref">[34861] Iª-IIae q. 31 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in illa definitione philosophi, sensibile ponitur communiter pro quacumque apprehensione. Dicit enim philosophus in X Ethic., quod <i>secundum omnem sensum est delectatio; similiter autem et secundum intellectum et speculationem</i>. Vel potest dici quod ipse definit delectationem appetitus sensitivi.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 ad 2"><a name="34862"><span class="ref">[34862] Iª-IIae q. 31 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectatio habet rationem passionis, proprie loquendo, inquantum est cum aliqua transmutatione corporali. Et sic non est in appetitu intellectivo, sed secundum simplicem motum, sic enim etiam est in Deo et in Angelis. Unde dicit philosophus, in VII Ethic., quod Deus una simplici operatione gaudet. Et Dionysius dicit, in fine Cael. Hier., quod <i>Angeli non sunt susceptibiles nostrae passibilis delectationis, sed congaudent Deo secundum incorruptionis laetitiam</i>.</p><p title="I-II q. 31 a. 4 ad 3"><a name="34863"><span class="ref">[34863] Iª-IIae q. 31 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in nobis non solum est delectatio in qua communicamus cum brutis, sed etiam in qua communicamus cum Angelis. Unde ibidem Dionysius dicit quod <i>sancti homines multoties fiunt in participatione delectationum angelicarum</i>. Et ita in nobis est delectatio non solum in appetitu sensitivo, in quo communicamus cum brutis; sed etiam in appetitu intellectivo, in quo communicamus cum Angelis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 31 a. 5 arg. 1"><a name="34864"><span class="ref">[34864] Iª-IIae q. 31 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod delectationes corporales et sensibiles sint maiores delectationibus spiritualibus intelligibilibus. Omnes enim aliquam delectationem sequuntur, secundum philosophum, in X Ethic. Sed plures sequuntur delectationes sensibiles, quam delectationes spirituales intelligibiles. Ergo delectationes corporales sunt maiores.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 arg. 2"><a name="34865"><span class="ref">[34865] Iª-IIae q. 31 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, magnitudo causae ex effectu cognoscitur. Sed delectationes corporales habent fortiores effectus, <i>transmutant enim corpus, et quibusdam insanias faciunt</i>, ut dicitur in VII Ethic. Ergo delectationes corporales sunt fortiores.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 arg. 3"><a name="34866"><span class="ref">[34866] Iª-IIae q. 31 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, delectationes corporales oportet temperare et refraenare, propter earum vehementiam. Sed delectationes spirituales non oportet refraenare. Ergo delectationes corporales sunt maiores.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 s. c."><a name="34867"><span class="ref">[34867] Iª-IIae q. 31 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo CXVIII, <i>quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo</i>. Et philosophus dicit, in X Ethic., quod <i>maxima delectatio est quae est secundum operationem sapientiae</i>.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 co."><a name="34868"><span class="ref">[34868] Iª-IIae q. 31 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut iam dictum est, delectatio provenit ex coniunctione convenientis quae sentitur vel cognoscitur. In operibus autem animae, praecipue sensitivae et intellectivae, est hoc considerandum, quod, cum non transeant in materiam exteriorem, sunt actus vel perfectiones operantis, scilicet intelligere, sentire, velle, et huiusmodi, nam actiones quae transeunt in exteriorem materiam, magis sunt actiones et perfectiones materiae transmutatae; motus enim est actus mobilis a movente. Sic igitur praedictae actiones animae sensitivae et intellectivae, et ipsae sunt quoddam bonum operantis, et sunt etiam cognitae per sensum vel intellectum. Unde etiam ex ipsis consurgit delectatio, et non solum ex eorum obiectis. Si igitur comparentur delectationes intelligibiles delectationibus sensibilibus, secundum quod delectamur in ipsis actionibus, puta in cognitione sensus et in cognitione intellectus; non est dubium quod multo sunt maiores delectationes intelligibiles quam sensibiles. Multo enim magis delectatur homo de hoc quod cognoscit aliquid intelligendo, quam de hoc quod cognoscit aliquid sentiendo. Quia intellectualis cognitio et perfectior est, et etiam magis cognoscitur, quia intellectus magis reflectitur supra actum suum quam sensus. Est etiam cognitio intellectiva magis dilecta, nullus enim est qui non magis vellet carere visu corporali quam visu intellectuali, eo modo quo bestiae vel stulti carent, sicut Augustinus dicit, in libro de Civ. Dei. Sed si comparentur delectationes intelligibiles spirituales delectationibus sensibilibus corporalibus, sic, secundum se et simpliciter loquendo, delectationes spirituales sunt maiores. Et hoc apparet secundum tria quae requiruntur ad delectationem, scilicet bonum coniunctum, et id cui coniungitur, et ipsa coniunctio. Nam ipsum bonum spirituale et est maius quam corporale bonum; et est magis dilectum. Cuius signum est quod homines etiam a maximis corporalibus voluptatibus abstinent, ut non perdant honorem, qui est bonum intelligibile. Similiter etiam ipsa pars intellectiva est multo nobilior, et magis cognoscitiva, quam pars sensitiva. Coniunctio etiam utriusque est magis intima, et magis perfecta, et magis firma. Intimior quidem est, quia sensus sistit circa exteriora accidentia rei, intellectus vero penetrat usque ad rei essentiam; obiectum enim intellectus est quod quid est. Perfectior autem est, quia coniunctioni sensibilis ad sensum adiungitur motus, qui est actus imperfectus, unde et delectationes sensibiles non sunt totae simul, sed in eis aliquid pertransit, et aliquid expectatur consummandum, ut patet in delectatione ciborum et venereorum. Sed intelligibilia sunt absque motu, unde delectationes tales sunt totae simul. Est etiam firmior, quia delectabilia corporalia sunt corruptibilia, et cito deficiunt; bona vero spiritualia sunt incorruptibilia. Sed quoad nos, delectationes corporales sunt magis vehementes, propter tria. Primo, quia sensibilia sunt magis nota, quoad nos, quam intelligibilia. Secundo etiam, quia delectationes sensibiles, cum sint passiones sensitivi appetitus, sunt cum aliqua transmutatione corporali. Quod non contingit in delectationibus spiritualibus, nisi per quandam redundantiam a superiori appetitu in inferiorem. Tertio, quia delectationes corporales appetuntur ut medicinae quaedam contra corporales defectus vel molestias, ex quibus tristitiae quaedam consequuntur. Unde delectationes corporales, tristitiis huiusmodi supervenientes, magis sentiuntur, et per consequens magis acceptantur, quam delectationes spirituales quae non habent tristitias contrarias, ut infra dicetur.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 ad 1"><a name="34869"><span class="ref">[34869] Iª-IIae q. 31 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ideo plures sequuntur delectationes corporales, quia bona sensibilia sunt magis et pluribus nota. Et etiam quia homines indigent delectationibus ut medicinis contra multiplices dolores et tristitias, et cum plures hominum non possint attingere ad delectationes spirituales, quae sunt propriae virtuosorum, consequens et quod declinent ad corporales.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 ad 2"><a name="34870"><span class="ref">[34870] Iª-IIae q. 31 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod transmutatio corporis magis contingit ex delectationibus corporalibus, inquantum sunt passiones appetitus sensitivi.</p><p title="I-II q. 31 a. 5 ad 3"><a name="34871"><span class="ref">[34871] Iª-IIae q. 31 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod delectationes corporales sunt secundum partem sensitivam, quae regulatur ratione, et ideo indigent temperari et refraenari per rationem. Sed delectationes spirituales sunt secundum mentem, quae est ipsa regula, unde sunt secundum seipsas sobriae et moderatae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 31 a. 6 arg. 1"><a name="34872"><span class="ref">[34872] Iª-IIae q. 31 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod delectationes quae sunt secundum tactum, non sint maiores delectationibus quae sunt secundum alios sensus. Illa enim delectatio videtur esse maxima, qua exclusa, omne gaudium cessat. Sed talis est delectatio quae est secundum visum, dicitur enim Tobiae V, <i>quale gaudium erit mihi, qui in tenebris sedeo, et lumen caeli non video?</i> Ergo delectatio quae est per visum, est maxima inter sensibiles delectationes.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 arg. 2"><a name="34873"><span class="ref">[34873] Iª-IIae q. 31 a. 6 arg. 2</span></a> <i>Praeterea, unicuique fit delectabile illud quod amat</i>, ut philosophus dicit, in I Rhetoric. Sed inter alios sensus maxime diligitur visus. Ergo delectatio quae est secundum visum, est maxima.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 arg. 3"><a name="34874"><span class="ref">[34874] Iª-IIae q. 31 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, principium amicitiae delectabilis maxime est visio. Sed causa talis amicitiae est delectatio. Ergo secundum visum videtur esse maxime delectatio.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 s. c."><a name="34875"><span class="ref">[34875] Iª-IIae q. 31 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in III Ethic., quod maximae delectationes sunt secundum tactum.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 co."><a name="34876"><span class="ref">[34876] Iª-IIae q. 31 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut iam dictum est, unumquodque, inquantum amatur, efficitur delectabile. Sensus autem, ut dicitur in principio Metaphys., propter duo diliguntur, scilicet propter cognitionem, et propter utilitatem. Unde et utroque modo contingit esse delectationem secundum sensum. Sed quia apprehendere ipsam cognitionem tanquam bonum quoddam, proprium est hominis; ideo primae delectationes sensuum, quae scilicet sunt secundum cognitionem, sunt propriae hominum, delectationes autem sensuum inquantum diliguntur propter utilitatem, sunt communes omnibus animalibus. Si igitur loquamur de delectatione sensus quae est ratione cognitionis, manifestum est quod secundum visum est maior delectatio quam secundum aliquem alium sensum. Si autem loquamur de delectatione sensus quae est ratione utilitatis, sic maxima delectatio est secundum tactum. Utilitas enim sensibilium attenditur secundum ordinem ad conservationem naturae animalis. Ad hanc autem utilitatem propinquius se habent sensibilia tactus, est enim tactus cognoscitivus eorum ex quibus consistit animal, scilicet calidi et frigidi, et huiusmodi. Unde secundum hoc, delectationes quae sunt secundum tactum, sunt maiores, quasi fini propinquiores. Et propter hoc etiam, alia animalia, quae non habent delectationem secundum sensum nisi ratione utilitatis, non delectantur secundum alios sensus, nisi in ordine ad sensibilia tactus, <i>neque enim odoribus leporum canes gaudent, sed cibatione; neque leo voce bovis, sed comestione</i>, ut dicitur in III Ethic. Cum igitur delectatio tactus sit maxima ratione utilitatis, delectatio autem visus ratione cognitionis; si quis utramque comparare velit, inveniet simpliciter delectationem tactus esse maiorem delectatione visus, secundum quod sistit infra limites sensibilis delectationis. Quia manifestum est quod id quod est naturale in unoquoque, est potentissimum. Huiusmodi autem delectationes tactus sunt ad quas ordinantur concupiscentiae naturales, sicut cibi, et venerea, et huiusmodi. Sed si consideremus delectationes visus, secundum quod visus deservit intellectui; sic delectationes visus erunt potiores, ea ratione qua et intelligibiles delectationes sunt potiores sensibilibus.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 ad 1"><a name="34877"><span class="ref">[34877] Iª-IIae q. 31 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod gaudium, sicut supra dictum est, significat animalem delectationem, et haec maxime pertinet ad visum. Sed delectatio naturalis maxime pertinet ad tactum.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 ad 2"><a name="34878"><span class="ref">[34878] Iª-IIae q. 31 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod visus maxime diligitur propter cognitionem, eo quod multas rerum differentias nobis ostendit, ut ibidem dicitur.</p><p title="I-II q. 31 a. 6 ad 3"><a name="34879"><span class="ref">[34879] Iª-IIae q. 31 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod alio modo delectatio est causa amoris carnalis, et alio modo visio. Nam delectatio, et maxime quae est secundum tactum, est causa amicitiae delectabilis per modum finis, visio autem est causa sicut unde est principium motus, inquantum per visum amabilis imprimitur species rei, quae allicit ad amandum et ad concupiscendum eius delectationem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I-II q. 31 a. 7 arg. 1"><a name="34880"><span class="ref">[34880] Iª-IIae q. 31 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod nulla delectatio sit innaturalis. Delectatio enim in affectibus animae proportionatur quieti in corporibus. Sed appetitus corporis naturalis non quiescit nisi in loco connaturali. Ergo nec quies appetitus animalis, quae est delectatio, potest esse nisi in aliquo connaturali. Nulla ergo delectatio est non naturalis.</p><p title="I-II q. 31 a. 7 arg. 2"><a name="34881"><span class="ref">[34881] Iª-IIae q. 31 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod est contra naturam, est violentum. Sed omne violentum est contristans, ut dicitur in V Metaphys. Ergo nihil quod est contra naturam, potest esse delectabile.</p><p title="I-II q. 31 a. 7 arg. 3"><a name="34882"><span class="ref">[34882] Iª-IIae q. 31 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, constitui in propriam naturam, cum sentitur, causat delectationem; ut patet ex definitione philosophi supra posita. Sed constitui in naturam, unicuique est naturale, quia motus naturalis est qui est ad terminum naturalem. Ergo omnis delectatio est naturalis.</p><p title="I-II q. 31 a. 7 s. c."><a name="34883"><span class="ref">[34883] Iª-IIae q. 31 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VII Ethic., quod quaedam delectationes sunt aegritudinales et contra naturam.</p><p title="I-II q. 31 a. 7 co."><a name="34884"><span class="ref">[34884] Iª-IIae q. 31 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod naturale dicitur quod est secundum naturam, ut dicitur in II Physic. Natura autem in homine dupliciter sumi potest. Uno modo, prout intellectus et ratio est potissime hominis natura, quia secundum eam homo in specie constituitur. Et secundum hoc, naturales delectationes hominum dici possunt quae sunt in eo quod convenit homini secundum rationem, sicut delectari in contemplatione veritatis, et in actibus virtutum, est naturale homini. Alio modo potest sumi natura in homine secundum quod condividitur rationi, id scilicet quod est commune homini et aliis, praecipue quod rationi non obedit. Et secundum hoc, ea quae pertinent ad conservationem corporis, vel secundum individuum, ut cibus, potus, lectus, et huiusmodi, vel secundum speciem, sicut venereorum usus, dicuntur homini delectabilia naturaliter. Secundum utrasque autem delectationes, contingit aliquas esse innaturales, simpliciter loquendo, sed connaturales secundum quid. Contingit enim in aliquo individuo corrumpi aliquod principiorum naturalium speciei; et sic id quod est contra naturam speciei, fieri per accidens naturale huic individuo; sicut huic aquae calefactae est naturale quod calefaciat. Ita igitur contingit quod id quod est contra naturam hominis, vel quantum ad rationem, vel quantum ad corporis conservationem, fiat huic homini connaturale, propter aliquam corruptionem naturae in eo existentem. Quae quidem corruptio potest esse vel ex parte corporis, sive ex aegritudine, sicut febricitantibus dulcia videntur amara et e converso; sive propter malam complexionem, sicut aliqui delectantur in comestione terrae vel carbonum, vel aliquorum huiusmodi, vel etiam ex parte animae, sicut propter consuetudinem aliqui, delectantur in comedendo homines, vel in coitu bestiarum aut masculorum, aut aliorum huiusmodi, quae non sunt secundum naturam humanam.</p><p title="I-II q. 31 a. 7 ad arg."><a name="34885"><span class="ref">[34885] Iª-IIae q. 31 a. 7 ad arg.</span></a> Et per hoc patet responsio ad obiecta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I-II q. 31 a. 8 arg. 1"><a name="34886"><span class="ref">[34886] Iª-IIae q. 31 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod delectationi non sit delectatio contraria. Passiones enim animae speciem et contrarietatem recipiunt secundum obiecta. Obiectum autem delectationis est bonum. Cum igitur bonum non sit contrarium bono, sed bonum malo contrarietur, et malum malo, ut dicitur in praedicamentis; videtur quod delectatio non sit contraria delectationi.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 arg. 2"><a name="34887"><span class="ref">[34887] Iª-IIae q. 31 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, uni unum est contrarium, ut probatur in X Metaphys. Sed delectationi contraria est tristitia. Non ergo delectationi contraria est delectatio.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 arg. 3"><a name="34888"><span class="ref">[34888] Iª-IIae q. 31 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, si delectationi contraria est delectatio hoc non est nisi propter contrarietatem eorum in quibus aliquis delectatur. Sed haec differentia est materialis, contrarietas autem est differentia secundum formam, ut dicitur in X Metaphys. Ergo contrarietas non est delectationis ad delectationem.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 s. c."><a name="34889"><span class="ref">[34889] Iª-IIae q. 31 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra, ea quae se impediunt, in eodem genere existentia, secundum philosophum, sunt contraria. Sed quaedam delectationes se invicem impediunt ut dicitur in X Ethic. Ergo aliquae delectationes sunt contrariae.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 co."><a name="34890"><span class="ref">[34890] Iª-IIae q. 31 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio in affectionibus animae, sicut dictum est, proportionatur quieti in corporibus naturalibus. Dicuntur autem duae quietes esse contrariae, quae sunt in contrariis terminis; sicut quies quae est sursum, ei quae est deorsum, ut dicitur V Physic. Unde et contingit in affectibus animae duas delectationes esse contrarias.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 ad 1"><a name="34891"><span class="ref">[34891] Iª-IIae q. 31 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod verbum illud philosophi est intelligendum secundum quod bonum et malum accipitur in virtutibus et vitiis, nam inveniuntur duo contraria vitia, non autem invenitur virtus contraria virtuti. In aliis autem nil prohibet duo bona esse ad invicem contraria, sicut calidum et frigidum, quorum unum est bonum igni, alterum aquae. Et per hunc modum delectatio potest esse delectationi contraria. Sed hoc in bono virtutis esse non potest, quia bonum virtutis non accipitur nisi per convenientiam ad aliquid unum, scilicet rationem.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 ad 2"><a name="34892"><span class="ref">[34892] Iª-IIae q. 31 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectatio se habet in affectibus animae, sicut quies naturalis in corporibus, est enim in aliquo convenienti et quasi connaturali. Tristitia autem se habet sicut quies violenta, tristabile enim repugnat appetitui animali, sicut locus quietis violentae appetitui naturali. Quieti autem naturali opponitur et quies violenta eiusdem corporis, et quies naturalis alterius, ut dicitur in V Physic. Unde delectationi opponitur et delectatio et tristitia.</p><p title="I-II q. 31 a. 8 ad 3"><a name="34893"><span class="ref">[34893] Iª-IIae q. 31 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ea in quibus delectamur, cum sint obiecta delectationis, non solum faciunt differentiam materialem, sed etiam formalem, si sit diversa ratio delectabilitatis. Diversa enim ratio obiecti diversificat speciem actus vel passionis, ut ex supradictis patet.</p></div></div><div class="q" id="q32"><h2>Quaestio 32</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 32 pr."><a name="34894"><span class="ref">[34894] Iª-IIae q. 32 pr.</span></a> Deinde considerandum est de causis delectationis. Et circa hoc quaeruntur octo. Primo, utrum operatio sit causa propria delectationis. Secundo, utrum motus sit causa delectationis. Tertio, utrum spes et memoria. Quarto, utrum tristitia. Quinto, utrum actiones aliorum sint nobis delectationis causa. Sexto, utrum benefacere alteri sit causa delectationis. Septimo, utrum similitudo sit causa delectationis. Octavo, utrum admiratio sit causa delectationis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 32 a. 1 arg. 1"><a name="34895"><span class="ref">[34895] Iª-IIae q. 32 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod operatio non sit propria et prima causa delectationis. Ut enim philosophus dicit, in I Rhetoric., <i>delectari consistit in hoc quod sensus aliquid patiatur</i>, requiritur enim ad delectationem cognitio, sicut dictum est. Sed per prius sunt cognoscibilia obiecta operationum quam ipsae operationes. Ergo operatio non est propria causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 arg. 2"><a name="34896"><span class="ref">[34896] Iª-IIae q. 32 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, delectatio potissime consistit in fine adepto, hoc enim est quod praecipue concupiscitur. Sed non semper operatio est finis, sed quandoque ipsum operatum. Non ergo operatio est propria et per se causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 arg. 3"><a name="34897"><span class="ref">[34897] Iª-IIae q. 32 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, otium et requies dicuntur per cessationem operationis. Haec autem sunt delectabilia, ut dicitur in I Rhetoric. Non ergo operatio est propria causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 s. c."><a name="34898"><span class="ref">[34898] Iª-IIae q. 32 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, VII et X Ethic., quod <i>delectatio est operatio connaturalis non impedita</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 co."><a name="34899"><span class="ref">[34899] Iª-IIae q. 32 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, ad delectationem duo requiruntur, scilicet consecutio boni convenientis, et cognitio huiusmodi adeptionis. Utrumque autem horum in quadam operatione consistit, nam actualis cognitio operatio quaedam est; similiter bonum conveniens adipiscimur aliqua operatione. Ipsa etiam operatio propria est quoddam bonum conveniens. Unde oportet quod omnis delectatio aliquam operationem consequatur.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 ad 1"><a name="34900"><span class="ref">[34900] Iª-IIae q. 32 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ipsa obiecta operationum non sunt delectabilia, nisi inquantum coniunguntur nobis, vel per cognitionem solam, sicut cum delectamur in consideratione vel inspectione aliquorum; vel quocumque alio modo simul cum cognitione, sicut cum aliquis delectatur in hoc quod cognoscit se habere quodcumque bonum, puta divitias vel honorem vel aliquid huiusmodi; quae quidem non essent delectabilia, nisi inquantum apprehenduntur ut habita. Ut enim philosophus dicit, in II Polit., <i>magnam delectationem habet putare aliquid sibi proprium; quae procedit ex naturali amore alicuius ad seipsum</i>. Habere autem huiusmodi nihil est aliud quam uti eis, vel posse uti. Et hoc est per aliquam operationem. Unde manifestum est quod omnis delectatio in operationem reducitur sicut in causam.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 ad 2"><a name="34901"><span class="ref">[34901] Iª-IIae q. 32 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod etiam in illis in quibus operationes non sunt fines, sed operata, ipsa operata sunt delectabilia inquantum sunt habita vel facta. Quod refertur ad aliquem usum vel operationem.</p><p title="I-II q. 32 a. 1 ad 3"><a name="34902"><span class="ref">[34902] Iª-IIae q. 32 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod operationes sunt delectabiles, inquantum sunt proportionatae et connaturales operanti. Cum autem virtus humana sit finita, secundum aliquam mensuram operatio est sibi proportionata. Unde si excedat illam mensuram, iam non erit sibi proportionata, nec delectabilis, sed magis laboriosa et attaedians. Et secundum hoc, otium et ludus et alia quae ad requiem pertinent, delectabilia sunt, inquantum auferunt tristitiam quae est ex labore.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 32 a. 2 arg. 1"><a name="34903"><span class="ref">[34903] Iª-IIae q. 32 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod motus non sit causa delectationis. Quia, sicut supra dictum est, bonum praesentialiter adeptum est causa delectationis, unde philosophus, in VII Ethic., dicit quod delectatio non comparatur generationi, sed operationi rei iam existentis. Id autem quod movetur ad aliquid, nondum habet illud; sed quodammodo est in via generationis respectu illius, secundum quod omni motui adiungitur generatio et corruptio, ut dicitur in VIII Physic. Ergo motus non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 arg. 2"><a name="34904"><span class="ref">[34904] Iª-IIae q. 32 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, motus praecipue laborem et lassitudinem inducit in operibus. Sed operationes, ex hoc quod sunt laboriosae et lassantes, non sunt delectabiles, sed magis afflictivae. Ergo motus non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 arg. 3"><a name="34905"><span class="ref">[34905] Iª-IIae q. 32 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, motus importat innovationem quandam, quae opponitur consuetudini. Sed ea quae sunt consueta, sunt nobis delectabilia, ut philosophus dicit, in I Rhetoric. Ergo motus non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 s. c."><a name="34906"><span class="ref">[34906] Iª-IIae q. 32 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in VIII Confess., <i>quid est hoc, domine Deus meus, cum tu aeternum tibi tu ipse sis gaudium; et quaedam de te circa te semper gaudeant; quod haec rerum pars alterno defectu et profectu, offensionibus et conciliationibus gaudet?</i> Ex quo accipitur quod homines gaudent et delectantur in quibusdam alternationibus. Et sic motus videtur esse causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 co."><a name="34907"><span class="ref">[34907] Iª-IIae q. 32 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ad delectationem tria requiruntur, scilicet duo quorum est coniunctio delectabilis; et tertium, quod est cognitio huius coniunctionis. Et secundum haec tria motus efficitur delectabilis, ut philosophus dicit, in VII Ethic. et in I Rhetoric. Nam ex parte nostra qui delectamur, transmutatio efficitur nobis delectabilis propter hoc, quod natura nostra transmutabilis est; et propter hoc, quod est nobis conveniens nunc, non erit nobis conveniens postea; sicut calefieri ad ignem est conveniens homini in hieme, non autem in aestate. Ex parte vero boni delectantis quod nobis coniungitur, fit etiam transmutatio delectabilis. Quia actio continuata alicuius agentis auget effectum, sicut quanto aliquis diutius appropinquat igni, magis calefit et desiccatur. Naturalis autem habitudo in quadam mensura consistit. Et ideo quando continuata praesentia delectabilis superexcedit mensuram naturalis habitudinis, efficitur remotio eius delectabilis. Ex parte vero ipsius cognitionis, quia homo desiderat cognoscere aliquod totum et perfectum. Cum ergo aliqua non poterunt apprehendi tota simul, delectat in his transmutatio, ut unum transeat et alterum succedat, et sic totum sentiatur. Unde Augustinus dicit, in IV Confess., <i>non vis utique stare syllabam, sed transvolare, ut aliae veniant, et totum audias. Ita semper omnia ex quibus unum aliquid constat, et non sunt omnia simul, plus delectant omnia quam singula, si possint sentiri omnia</i>. Si ergo sit aliqua res cuius natura sit intransmutabilis; et non possit in ea fieri excessus naturalis habitudinis per continuationem delectabilis; et quae possit totum suum delectabile simul intueri, non erit ei transmutatio delectabilis. Et quanto aliquae delectationes plus ad hoc accedunt, tanto plus continuari possunt.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 ad 1"><a name="34908"><span class="ref">[34908] Iª-IIae q. 32 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod id quod movetur, etsi nondum habeat perfecte id ad quod movetur, incipit tamen iam aliquid habere eius ad quod movetur, et secundum hoc, ipse motus habet aliquid delectationis. Deficit tamen a delectationis perfectione, nam perfectiores delectationes sunt in rebus immobilibus. Motus etiam efficitur delectabilis, inquantum per ipsum fit aliquid conveniens quod prius conveniens non erat, vel desinit esse, ut supra dictum est.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 ad 2"><a name="34909"><span class="ref">[34909] Iª-IIae q. 32 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod motus laborem et lassitudinem inducit, secundum quod transcendit habitudinem naturalem. Sic autem motus non est delectabilis, sed secundum quod removentur contraria habitudinis naturalis.</p><p title="I-II q. 32 a. 2 ad 3"><a name="34910"><span class="ref">[34910] Iª-IIae q. 32 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod id quod est consuetum, efficitur delectabile, inquantum efficitur naturale, nam consuetudo est quasi altera natura. Motus autem est delectabilis, non quidem quo receditur a consuetudine, sed magis secundum quod per ipsum impeditur corruptio naturalis habitudinis, quae posset provenire ex assiduitate alicuius operationis. Et sic ex eadem causa connaturalitatis efficitur consuetudo delectabilis, et motus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 32 a. 3 arg. 1"><a name="34911"><span class="ref">[34911] Iª-IIae q. 32 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod memoria et spes non sint causae delectationis. Delectatio enim est de bono praesenti, ut Damascenus dicit. Sed memoria et spes sunt de absenti, est enim memoria praeteritorum, spes vero futurorum. Ergo memoria et spes non sunt causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 arg. 2"><a name="34912"><span class="ref">[34912] Iª-IIae q. 32 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, idem non est causa contrariorum. Sed spes est causa afflictionis, dicitur enim Prov. XIII, <i>spes quae differtur, affligit animam</i>. Ergo spes non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 arg. 3"><a name="34913"><span class="ref">[34913] Iª-IIae q. 32 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut spes convenit cum delectatione in eo quod est de bono, ita etiam concupiscentia et amor. Non ergo magis debet assignari spes causa delectationis, quam concupiscentia vel amor.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 s. c."><a name="34914"><span class="ref">[34914] Iª-IIae q. 32 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Rom. XII, <i>spe gaudentes</i>; et in Psalmo LXXVI, <i>memor fui Dei, et delectatus sum</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 co."><a name="34915"><span class="ref">[34915] Iª-IIae q. 32 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio causatur ex praesentia boni convenientis, secundum quod sentitur, vel qualitercumque percipitur. Est autem aliquid praesens nobis dupliciter, uno modo, secundum cognitionem, prout scilicet cognitum est in cognoscente secundum suam similitudinem; alio modo, secundum rem, prout scilicet unum alteri realiter coniungitur, vel actu vel potentia, secundum quemcumque coniunctionis modum. Et quia maior est coniunctio secundum rem quam secundum similitudinem, quae est coniunctio cognitionis; itemque maior est coniunctio rei in actu quam in potentia, ideo maxima est delectatio quae fit per sensum, qui requirit praesentiam rei sensibilis. Secundum autem gradum tenet delectatio spei, in qua non solum est delectabilis coniunctio secundum apprehensionem, sed etiam secundum facultatem vel potestatem adipiscendi bonum quod delectat. Tertium autem gradum tenet delectatio memoriae, quae habet solam coniunctionem apprehensionis.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 ad 1"><a name="34916"><span class="ref">[34916] Iª-IIae q. 32 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod spes et memoria sunt quidem eorum quae sunt simpliciter absentia, quae tamen secundum quid sunt praesentia, scilicet vel secundum apprehensionem solam; vel secundum apprehensionem et facultatem, ad minus aestimatam.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 ad 2"><a name="34917"><span class="ref">[34917] Iª-IIae q. 32 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod nihil prohibet idem, secundum diversa, esse causam contrariorum. Sic igitur spes, inquantum habet praesentem aestimationem boni futuri, delectationem causat, inquantum autem caret praesentia eius, causat afflictionem.</p><p title="I-II q. 32 a. 3 ad 3"><a name="34918"><span class="ref">[34918] Iª-IIae q. 32 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod etiam amor et concupiscentia delectationem causant. Omne enim amatum fit delectabile amanti, eo quod amor est quaedam unio vel connaturalitas amantis ad amatum. Similiter etiam omne concupitum est delectabile concupiscenti, cum concupiscentia sit praecipue appetitus delectationis. Sed tamen spes, inquantum importat quandam certitudinem realis praesentiae boni delectantis, quam non importat nec amor nec concupiscentia, magis ponitur causa delectationis quam illa. Et similiter magis quam memoria, quae est de eo quod iam transiit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 32 a. 4 arg. 1"><a name="34919"><span class="ref">[34919] Iª-IIae q. 32 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod tristitia non sit causa delectationis. Contrarium enim non est causa contrarii. Sed tristitia contrariatur delectationi. Ergo non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 arg. 2"><a name="34920"><span class="ref">[34920] Iª-IIae q. 32 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, contrariorum contrarii sunt effectus. Sed delectabilia memorata sunt causa delectationis. Ergo tristia memorata sunt causa doloris, et non delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 arg. 3"><a name="34921"><span class="ref">[34921] Iª-IIae q. 32 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut se habet tristitia ad delectationem, ita odium ad amorem. Sed odium non est causa amoris, sed magis e converso, ut supra dictum est. Ergo tristitia non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 s. c."><a name="34922"><span class="ref">[34922] Iª-IIae q. 32 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Psalmo XLI, dicitur, <i>fuerunt mihi lacrimae meae panes die ac nocte</i>. Per panem autem refectio delectationis intelligitur. Ergo lacrimae, quae ex tristitia oriuntur, possunt esse delectabiles.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 co."><a name="34923"><span class="ref">[34923] Iª-IIae q. 32 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod tristitia potest dupliciter considerari, uno modo, secundum quod est in actu; alio modo, secundum quod est in memoria. Et utroque modo tristitia potest esse delectationis causa. Tristitia siquidem in actu existens est causa delectationis, inquantum facit memoriam rei dilectae, de cuius absentia aliquis tristatur, et tamen de sola eius apprehensione delectatur. Memoria autem tristitiae fit causa delectationis, propter subsequentem evasionem. Nam carere malo accipitur in ratione boni, unde secundum quod homo apprehendit se evasisse ab aliquibus tristibus et dolorosis, accrescit ei gaudii materia; secundum quod Augustinus dicit, XXII de Civ. Dei, quod <i>saepe laeti tristium meminimus, et sani dolorum sine dolore, et inde amplius laeti et grati sumus</i>. Et in VIII Confess. dicit quod <i>quanto maius fuit periculum in proelio, tanto maius erit gaudium in triumpho</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 ad 1"><a name="34924"><span class="ref">[34924] Iª-IIae q. 32 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod contrarium quandoque per accidens est causa contrarii, sicut frigidum quandoque calefacit, ut dicitur in VIII Physic. Et similiter tristitia per accidens est delectationis causa, inquantum fit per eam apprehensio alicuius delectabilis.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 ad 2"><a name="34925"><span class="ref">[34925] Iª-IIae q. 32 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod tristia memorata, inquantum sunt tristia et delectabilibus contraria, non causant delectationem, sed inquantum ab eis homo liberatur. Et similiter memoria delectabilium, ex eo quod sunt amissa, potest causare tristitiam.</p><p title="I-II q. 32 a. 4 ad 3"><a name="34926"><span class="ref">[34926] Iª-IIae q. 32 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod odium etiam per accidens potest esse causa amoris, prout scilicet aliqui diligunt se, inquantum conveniunt in odio unius et eiusdem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 32 a. 5 arg. 1"><a name="34927"><span class="ref">[34927] Iª-IIae q. 32 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod actiones aliorum non sint nobis delectationis causa. Causa enim delectationis est proprium bonum coniunctum. Sed aliorum operationes non sunt nobis coniunctae. Ergo non sunt nobis causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 arg. 2"><a name="34928"><span class="ref">[34928] Iª-IIae q. 32 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, operatio est proprium bonum operantis. Si igitur operationes aliorum sint nobis causa delectationis, pari ratione omnia alia bona aliorum erunt nobis delectationis causa. Quod patet esse falsum.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 arg. 3"><a name="34929"><span class="ref">[34929] Iª-IIae q. 32 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, operatio est delectabilis, inquantum procedit ex habitu nobis innato, unde dicitur in II Ethic., quod <i>signum generati habitus oportet accipere fientem in opere delectationem</i>. Sed operationes aliorum non procedunt ex habitibus qui in nobis sunt, sed interdum ex habitibus qui sunt in operantibus. Non ergo operationes aliorum sunt nobis delectabiles, sed ipsis operantibus.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 s. c."><a name="34930"><span class="ref">[34930] Iª-IIae q. 32 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in secunda canonica Ioannis, <i>gavisus sum valde, quoniam inveni de filiis tuis ambulantes in veritate</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 co."><a name="34931"><span class="ref">[34931] Iª-IIae q. 32 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut iam dictum est, ad delectationem duo requiruntur, scilicet consecutio proprii boni, et cognitio proprii boni consecuti. Tripliciter ergo operatio alterius potest esse delectationis causa. Uno modo, inquantum per operationem alicuius consequimur aliquod bonum. Et secundum hoc, operationes illorum qui nobis aliquod bonum faciunt, sunt nobis delectabiles, quia bene pati ab alio est delectabile. Alio modo, secundum quod per operationes aliorum efficitur nobis aliqua cognitio vel aestimatio proprii boni. Et propter hoc homines delectantur in hoc quod laudantur vel honorantur ab aliis, quia scilicet per hoc accipiunt aestimationem in seipsis aliquod bonum esse. Et quia ista aestimatio fortius generatur ex testimonio bonorum et sapientum, ideo in horum laudibus et honoribus homines magis delectantur. Et quia adulator est apparens laudator, propter hoc etiam adulationes quibusdam sunt delectabiles. Et quia amor est alicuius boni, et admiratio est alicuius magni, idcirco amari ab aliis, et in admiratione haberi, est delectabile; inquantum per hoc fit homini aestimatio propriae bonitatis vel magnitudinis, in quibus aliquis delectatur. Tertio modo, inquantum ipsae operationes aliorum, si sint bonae, aestimantur ut bonum proprium, propter vim amoris, qui facit aestimare amicum quasi eundem sibi. Et propter odium, quod facit aestimare bonum alterius esse sibi contrarium, efficitur mala operatio inimici delectabilis. Unde dicitur I ad Cor. XIII, quod <i>caritas non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 ad 1"><a name="34932"><span class="ref">[34932] Iª-IIae q. 32 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod operatio alterius potest esse mihi coniuncta vel per effectum, sicut in primo modo; vel per apprehensionem, sicut in secundo modo; vel per affectionem, sicut in tertio modo.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 ad 2"><a name="34933"><span class="ref">[34933] Iª-IIae q. 32 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa procedit quantum ad tertium modum, non autem quantum ad duos primos.</p><p title="I-II q. 32 a. 5 ad 3"><a name="34934"><span class="ref">[34934] Iª-IIae q. 32 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod operationes aliorum etsi non procedant ex habitibus qui in me sunt, causant tamen in me aliquid delectabile; vel faciunt mihi aestimationem sive apprehensionem proprii habitus; vel procedunt ex habitu illius qui est unum mecum per amorem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 32 a. 6 arg. 1"><a name="34935"><span class="ref">[34935] Iª-IIae q. 32 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod benefacere alteri non sit delectationis causa. Delectatio enim causatur ex consecutione proprii boni, sicut supra dictum est. Sed benefacere non pertinet ad consecutionem proprii boni, sed magis ad emissionem. Ergo magis videtur esse causa tristitiae quam delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 arg. 2"><a name="34936"><span class="ref">[34936] Iª-IIae q. 32 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in IV Ethic., quod <i>illiberalitas connaturalior est hominibus quam prodigalitas</i>. Sed ad prodigalitatem pertinet benefacere aliis, ad illiberalitatem autem pertinet desistere a benefaciendo. Cum ergo operatio connaturalis sit delectabilis unicuique, ut dicitur in VII et X Ethic., videtur quod benefacere aliis non sit causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 arg. 3"><a name="34937"><span class="ref">[34937] Iª-IIae q. 32 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, contrarii effectus ex contrariis causis procedunt. Sed quaedam quae pertinent ad malefacere, sunt naturaliter homini delectabilia, sicut vincere, redarguere vel increpare alios, et etiam punire, quantum ad iratos, ut dicit philosophus in I Rhetoric. Ergo benefacere magis est causa tristitiae quam delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 s. c."><a name="34938"><span class="ref">[34938] Iª-IIae q. 32 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in II Polit., quod <i>largiri et auxiliari amicis aut extraneis, est delectabilissimum</i>.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 co."><a name="34939"><span class="ref">[34939] Iª-IIae q. 32 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod hoc ipsum quod est benefacere alteri, potest tripliciter esse delectationis causa. Uno modo, per comparationem ad effectum, quod est bonum in altero constitutum. Et secundum hoc, inquantum bonum alterius reputamus quasi nostrum bonum, propter unionem amoris, delectamur in bono quod per nos fit aliis, praecipue amicis, sicut in bono proprio. Alio modo, per comparationem ad finem, sicut cum aliquis, per hoc quod alteri benefacit, sperat consequi aliquod bonum sibi ipsi, vel a Deo vel ab homine. Spes autem delectationis est causa. Tertio modo, per comparationem ad principium. Et sic hoc quod est benefacere alteri, potest esse delectabile per comparationem ad triplex principium. Quorum unum est facultas benefaciendi, et secundum hoc, benefacere alteri fit delectabile, inquantum per hoc fit homini quaedam imaginatio abundantis boni in seipso existentis, ex quo possit aliis communicare. Et ideo homines delectantur in filiis et in propriis operibus, sicut quibus communicant proprium bonum. Aliud principium est habitus inclinans, secundum quem benefacere fit alicui connaturale. Unde liberales delectabiliter dant aliis. Tertium principium est motivum, puta cum aliquis movetur ab aliquo quem diligit, ad benefaciendum alicui, omnia enim quae facimus vel patimur propter amicum, delectabilia sunt, quia amor praecipua causa delectationis est.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 ad 1"><a name="34940"><span class="ref">[34940] Iª-IIae q. 32 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod emissio, inquantum est indicativa proprii boni, est delectabilis. Sed inquantum evacuat proprium bonum potest esse contristans; sicut quando est immoderata.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 ad 2"><a name="34941"><span class="ref">[34941] Iª-IIae q. 32 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod prodigalitas habet immoderatam emissionem, quae repugnat naturae. Et ideo prodigalitas dicitur esse contra naturam.</p><p title="I-II q. 32 a. 6 ad 3"><a name="34942"><span class="ref">[34942] Iª-IIae q. 32 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod vincere, redarguere et punire, non est delectabile inquantum est in malum alterius, sed inquantum pertinet ad proprium bonum, quod plus homo amat quam odiat malum alterius. Vincere enim est delectabile naturaliter, inquantum per hoc homini fit aestimatio propriae excellentiae. Et propter hoc, omnes ludi in quibus est concertatio, et in quibus potest esse victoria, sunt maxime delectabiles, et universaliter omnes concertationes, secundum quod habent spem victoriae. Redarguere autem et increpare potest esse dupliciter delectationis causa. Uno modo, inquantum facit homini imaginationem propriae sapientiae et excellentiae, increpare enim et corripere est sapientum et maiorum alio modo, secundum quod aliquis, increpando et reprehendendo, alteri benefacit, quod est delectabile, ut dictum est. Irato autem est delectabile punire, inquantum videtur removere apparentem minorationem, quae videtur esse ex praecedenti laesione. Cum enim aliquis est ab aliquo laesus, videtur per hoc ab illo minoratus esse, et ideo appetit ab hac minoratione liberari per retributionem laesionis. Et sic patet quod benefacere alteri per se potest esse delectabile, sed malefacere alteri non est delectabile, nisi inquantum videtur pertinere ad proprium bonum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I-II q. 32 a. 7 arg. 1"><a name="34943"><span class="ref">[34943] Iª-IIae q. 32 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod similitudo non sit causa delectationis. Principari enim et praeesse quandam dissimilitudinem importat. Sed principari et praeesse naturaliter est delectabile, ut dicitur in I Rhetoric. Ergo dissimilitudo magis est causa delectationis quam similitudo.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 arg. 2"><a name="34944"><span class="ref">[34944] Iª-IIae q. 32 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil magis est dissimile delectationi quam tristitia. Sed illi qui patiuntur tristitias, maxime sequuntur delectationes, ut dicitur in VII Ethic. Ergo dissimilitudo est magis causa delectationis quam similitudo.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 arg. 3"><a name="34945"><span class="ref">[34945] Iª-IIae q. 32 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, illi qui sunt repleti aliquibus delectabilibus, non delectantur in eis, sed magis fastidiunt ea, sicut patet in repletione ciborum. Non ergo similitudo est delectationis causa.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 s. c."><a name="34946"><span class="ref">[34946] Iª-IIae q. 32 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod similitudo est causa amoris, ut dictum est supra. Amor autem est causa delectationis. Ergo similitudo est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 co."><a name="34947"><span class="ref">[34947] Iª-IIae q. 32 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod similitudo est quaedam unitas, unde id quod est simile, inquantum est unum, est delectabile, sicut et amabile, ut supra dictum est. Et si quidem id quod est simile, proprium bonum non corrumpat, sed augeat, est simpliciter delectabile, puta homo homini, et iuvenis iuveni. Si vero sit corruptivum proprii boni, sic per accidens efficitur fastidiosum vel contristans; non quidem inquantum est simile et unum, sed inquantum corrumpit id quod est magis unum. Quod autem aliquid simile corrumpat proprium bonum, contingit dupliciter. Uno modo, quia corrumpit mensuram proprii boni per quendam excessum, bonum enim, praecipue corporale, ut sanitas, in quadam commensuratione consistit. Et propter hoc, superabundantes cibi, vel quaelibet delectationes corporales, fastidiuntur. Alio modo, per directam contrarietatem ad proprium bonum, sicut figuli abominantur alios figulos, non inquantum sunt figuli, sed inquantum per eos amittunt excellentiam propriam, sive proprium lucrum, quae appetunt sicut proprium bonum.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 ad 1"><a name="34948"><span class="ref">[34948] Iª-IIae q. 32 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, cum sit quaedam communicatio principantis ad subiectum, est ibi quaedam similitudo. Tamen secundum quandam excellentiam, eo quod principari et praeesse pertinent ad excellentiam proprii boni, sapientum enim et meliorum est principari et praeesse. Unde per hoc fit homini propriae bonitatis imaginatio. Vel quia per hoc quod homo principatur et praeest, aliis benefacit, quod est delectabile.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 ad 2"><a name="34949"><span class="ref">[34949] Iª-IIae q. 32 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod id in quo delectatur tristatus, etsi non sit simile tristitiae, est tamen simile homini contristato. Quia tristitiae contrariantur proprio bono eius qui tristatur. Et ideo appetitur delectatio ab his qui in tristitia sunt, ut conferens ad proprium bonum, inquantum est medicativa contrarii. Et ista est causa quare delectationes corporales, quibus sunt contrariae quaedam tristitiae, magis appetuntur, quam delectationes intellectuales, quae non habent contrarietatem tristitiae, ut infra dicetur. Exinde etiam est quod omnia animalia naturaliter appetunt delectationem, quia semper animal laborat per sensum et motum. Et propter hoc etiam iuvenes maxime delectationes appetunt; propter multas transmutationes in eis existentes, dum sunt in statu augmenti. Et etiam melancholici vehementer appetunt delectationes, ad expellendum tristitiam, quia corpus eorum quasi pravo humore corroditur, ut dicitur in VII Ethic.</p><p title="I-II q. 32 a. 7 ad 3"><a name="34950"><span class="ref">[34950] Iª-IIae q. 32 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod bona corporalia in quadam mensura consistunt, et ideo superexcessus similium corrumpit proprium bonum. Et propter hoc efficitur fastidiosum et contristans, inquantum contrariatur bono proprio hominis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I-II q. 32 a. 8 arg. 1"><a name="34951"><span class="ref">[34951] Iª-IIae q. 32 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod admiratio non sit causa delectationis. Admirari enim est ignorantis naturae, ut Damascenus dicit. Sed ignorantia non est delectabilis, sed magis scientia. Ergo admiratio non est causa delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 arg. 2"><a name="34952"><span class="ref">[34952] Iª-IIae q. 32 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, admiratio est principium sapientiae, quasi via ad inquirendum veritatem, ut dicitur in principio Metaphys. <i>Sed delectabilius est contemplari iam cognita, quam inquirere ignota</i>, ut philosophus dicit in X Ethic., cum hoc habeat difficultatem et impedimentum, illud autem non habeat; delectatio autem causatur ex operatione non impedita, ut dicitur in VII Ethic. Ergo admiratio non est causa delectationis, sed magis delectationem impedit.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 arg. 3"><a name="34953"><span class="ref">[34953] Iª-IIae q. 32 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, unusquisque in consuetis delectatur, unde operationes habituum per consuetudinem acquisitorum, sunt delectabiles. Sed consueta non sunt admirabilia, ut dicit Augustinus, super Ioan. Ergo admiratio contrariatur causae delectationis.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 s. c."><a name="34954"><span class="ref">[34954] Iª-IIae q. 32 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in I Rhetoric., quod admiratio est delectationis causa.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 co."><a name="34955"><span class="ref">[34955] Iª-IIae q. 32 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod adipisci desiderata est delectabile, ut supra dictum est. Et ideo quanto alicuius rei amatae magis crescit desiderium, tanto magis per adeptionem crescit delectatio. Et etiam in ipso augmento desiderii fit augmentum delectationis, secundum quod fit etiam spes rei amatae; sicut supra dictum est quod ipsum desiderium ex spe est delectabile. Est autem admiratio desiderium quoddam sciendi, quod in homine contingit ex hoc quod videt effectum et ignorat causam, vel ex hoc quod causa talis effectus excedit cognitionem aut facultatem ipsius. Et ideo admiratio est causa delectationis inquantum habet adiunctam spem consequendi cognitionem eius quod scire desiderat. Et propter hoc omnia mirabilia sunt delectabilia, sicut quae sunt rara, et omnes repraesentationes rerum, etiam quae in se non sunt delectabiles; gaudet enim anima in collatione unius ad alterum, quia conferre unum alteri est proprius et connaturalis actus rationis, ut philosophus dicit in sua poetica. Et propter hoc etiam <i>liberari a magnis periculis magis est delectabile, quia est admirabile</i>, ut dicitur in I Rhetoric.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 ad 1"><a name="34956"><span class="ref">[34956] Iª-IIae q. 32 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod admiratio non est delectabilis inquantum habet ignorantiam, sed inquantum habet desiderium addiscendi causam; et inquantum admirans aliquid novum addiscit, scilicet talem esse quem non aestimabat.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 ad 2"><a name="34957"><span class="ref">[34957] Iª-IIae q. 32 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectatio duo habet, scilicet quietem in bono, et huiusmodi quietis perceptionem. Quantum igitur ad primum, cum sit perfectius contemplari veritatem cognitam quam inquirere ignotam, contemplationes rerum scitarum, per se loquendo, sunt magis delectabiles quam inquisitiones rerum ignotarum. Tamen per accidens, quantum ad secundum, contingit quod inquisitiones sunt quandoque delectabiliores, secundum quod ex maiori desiderio procedunt, desiderium autem maius excitatur ex perceptione ignorantiae. Unde maxime homo delectatur in his quae de novo invenit aut addiscit.</p><p title="I-II q. 32 a. 8 ad 3"><a name="34958"><span class="ref">[34958] Iª-IIae q. 32 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ea quae sunt consueta, sunt delectabilia ad operandum, inquantum sunt quasi connaturalia. Sed tamen ea quae sunt rara, possunt esse delectabilia, vel ratione cognitionis, quia desideratur eorum scientia, inquantum sunt mira; vel ratione operationis, <i>quia ex desiderio magis inclinatur mens ad hoc quod intense in novitate operetur</i>, ut dicitur in X Ethic.; perfectior enim operatio causat perfectiorem delectationem.</p></div></div><div class="q" id="q33"><h2>Quaestio 33</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 33 pr."><a name="34959"><span class="ref">[34959] Iª-IIae q. 33 pr.</span></a> Deinde considerandum est de effectibus delectationis. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum delectationis sit dilatare. Secundo, utrum delectatio causet sui sitim, vel desiderium. Tertio, utrum delectatio impediat usum rationis. Quarto, utrum delectatio perficiat operationem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 33 a. 1 arg. 1"><a name="34960"><span class="ref">[34960] Iª-IIae q. 33 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod dilatatio non sit effectus delectationis. Dilatatio enim videtur ad amorem magis pertinere, secundum quod dicit apostolus, II ad Cor. VI, <i>cor nostrum dilatatum est</i>. Unde et de praecepto caritatis in Psalmo CXVIII, dicitur, <i>latum mandatum tuum nimis</i>. Sed delectatio est alia passio ab amore. Ergo dilatatio non est effectus delectationis.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 arg. 2"><a name="34961"><span class="ref">[34961] Iª-IIae q. 33 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, ex hoc quod aliquid dilatatur, efficitur capacius ad recipiendum. Sed receptio pertinet ad desiderium, quod est rei nondum habitae. Ergo dilatatio magis videtur pertinere ad desiderium quam ad delectationem.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 arg. 3"><a name="34962"><span class="ref">[34962] Iª-IIae q. 33 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, constrictio dilatationi opponitur. Sed constrictio videtur ad delectationem pertinere, nam illud constringimus quod firmiter volumus retinere; et talis est affectio appetitus circa rem delectantem. Ergo dilatatio ad delectationem non pertinet.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 s. c."><a name="34963"><span class="ref">[34963] Iª-IIae q. 33 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod, ad expressionem gaudii, dicitur Isaiae LX, <i>videbis, et affluens, et mirabitur et dilatabitur cor tuum</i>. Ipsa etiam delectatio ex dilatatione nomen accepit ut laetitia nominetur sicut supra dictum est.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 co."><a name="34964"><span class="ref">[34964] Iª-IIae q. 33 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod latitudo est quaedam dimensio magnitudinis corporalis, unde in affectionibus animae non nisi secundum metaphoram dicitur. Dilatatio autem dicitur quasi motus ad latitudinem. Et competit delectationi secundum duo quae ad delectationem requiruntur. Quorum unum est ex parte apprehensivae virtutis, quae apprehendit coniunctionem alicuius boni convenientis. Ex hac autem apprehensione apprehendit se homo perfectionem quandam adeptum, quae est spiritualis magnitudo, et secundum hoc, animus hominis dicitur per delectationem magnificari, seu dilatari. Aliud autem est ex parte appetitivae virtutis, quae assentit rei delectabili, et in ea quiescit, quodammodo se praebens ei ad eam interius capiendam. Et sic dilatatur affectus hominis per delectationem, quasi se tradens ad continendum interius rem delectantem.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 ad 1"><a name="34965"><span class="ref">[34965] Iª-IIae q. 33 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod nihil prohibet in his quae dicuntur metaphorice, idem diversis attribui secundum diversas similitudines. Et secundum hoc, dilatatio pertinet ad amorem ratione cuiusdam extensionis, inquantum affectus amantis ad alios extenditur, ut curet non solum quae sua sunt, sed quae aliorum. Ad delectationem vero pertinet dilatatio, inquantum aliquid in seipso ampliatur, ut quasi capacius reddatur.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 ad 2"><a name="34966"><span class="ref">[34966] Iª-IIae q. 33 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod desiderium habet quidem aliquam ampliationem ex imaginatione rei desideratae, sed multo magis ex praesentia rei iam delectantis. Quia magis praebet se animus rei iam delectanti, quam rei non habitae desideratae, cum delectatio sit finis desiderii.</p><p title="I-II q. 33 a. 1 ad 3"><a name="34967"><span class="ref">[34967] Iª-IIae q. 33 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ille qui delectatur, constringit quidem rem delectantem, dum ei fortiter inhaeret, sed cor suum ampliat, ut perfecte delectabili fruatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 33 a. 2 arg. 1"><a name="34968"><span class="ref">[34968] Iª-IIae q. 33 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod delectatio non causet desiderium sui ipsius. Omnis enim motus cessat, cum pervenerit ad quietem. Sed delectatio est quasi quaedam quies motus desiderii, ut supra dictum est. Cessat ergo motus desiderii, cum ad delectationem pervenerit. Non ergo delectatio causat desiderium.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 arg. 2"><a name="34969"><span class="ref">[34969] Iª-IIae q. 33 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, oppositum non est causa sui oppositi. Sed delectatio quodammodo desiderio opponitur, ex parte obiecti, nam desiderium est boni non habiti, delectatio vero boni iam habiti. Ergo delectatio non causat desiderium sui ipsius.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 arg. 3"><a name="34970"><span class="ref">[34970] Iª-IIae q. 33 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, fastidium desiderio repugnat. Sed delectatio plerumque causat fastidium. Non ergo facit sui desiderium.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 s. c."><a name="34971"><span class="ref">[34971] Iª-IIae q. 33 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dominus dicit, Ioan. IV, <i>qui biberit ex hac aqua, sitiet iterum</i>, per aquam autem significatur, secundum Augustinum, delectatio corporalis.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 co."><a name="34972"><span class="ref">[34972] Iª-IIae q. 33 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio dupliciter potest considerari, uno modo, secundum quod est in actu; alio modo, secundum quod est in memoria. Item sitis, vel desiderium, potest dupliciter accipi, uno modo, proprie, secundum quod importat appetitum rei non habitae; alio modo, communiter, secundum quod importat exclusionem fastidii. Secundum quidem igitur quod est in actu, delectatio non causat sitim vel desiderium sui ipsius, per se loquendo, sed solum per accidens, si tamen sitis vel desiderium dicatur rei non habitae appetitus, nam delectatio est affectio appetitus circa rem praesentem. Sed contingit rem praesentem non perfecte haberi. Et hoc potest esse vel ex parte rei habitae, vel ex parte habentis. Ex parte quidem rei habitae, eo quod res habita non est tota simul, unde successive recipitur, et dum aliquis delectatur in eo quod habet, desiderat potiri eo quod restat; sicut qui audit primam partem versus, et in hoc delectatur, desiderat alteram partem versus audire, ut Augustinus dicit, IV Confess. Et hoc modo omnes fere delectationes corporales faciunt sui ipsarum sitim, quousque consummentur, eo quod tales delectationes consequuntur aliquem motum, sicut patet in delectationibus ciborum. Ex parte autem ipsius habentis, sicut cum aliquis aliquam rem in se perfectam existentem, non statim perfecte habet, sed paulatim acquirit. Sicut in mundo isto, percipientes aliquid imperfecte de divina cognitione, delectamur; et ipsa delectatio excitat sitim vel desiderium perfectae cognitionis; secundum quod potest intelligi quod habetur Eccli. XXIV, <i>qui bibunt me, adhuc sitient</i>. Si vero per sitim vel desiderium intelligatur sola intensio affectus tollens fastidium, sic delectationes spirituales maxime faciunt sitim vel desiderium sui ipsarum. Delectationes enim corporales, quia augmentatae, vel etiam continuatae, faciunt superexcrescentiam naturalis habitudinis, efficiuntur fastidiosae; ut patet in delectatione ciborum. Et propter hoc, quando aliquis iam pervenit ad perfectum in delectationibus corporalibus, fastidit eas, et quandoque appetit aliquas alias. Sed delectationes spirituales non superexcrescunt naturalem habitudinem, sed perficiunt naturam. Unde cum pervenitur ad consummationem in ipsis, tunc sunt magis delectabiles, nisi forte per accidens, inquantum operationi contemplativae adiunguntur aliquae operationes virtutum corporalium, quae per assiduitatem operandi lassantur. Et per hunc etiam modum potest intelligi quod dicitur Eccli. XXIV <i>qui bibit me, adhuc sitiet</i>. Quia etiam de Angelis, qui perfecte Deum cognoscunt, et delectantur in ipso, dicitur I Petri I, quod <i>desiderant in eum conspicere</i>. Si vero consideretur delectatio prout est in memoria et non in actu, sic per se nata est causare sui ipsius sitim et desiderium, quando scilicet homo redit ad illam dispositionem in qua erat sibi delectabile quod praeteriit. Si vero immutatus sit ab illa dispositione, memoria delectationis non causat in eo delectationem, sed fastidium, sicut pleno existenti memoria cibi.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 ad 1"><a name="34973"><span class="ref">[34973] Iª-IIae q. 33 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quando delectatio est perfecta, tunc habet omnimodam quietem, et cessat motus desiderii tendentis in non habitum. Sed quando imperfecte habetur, tunc non omnino cessat motus desiderii tendentis in non habitum.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 ad 2"><a name="34974"><span class="ref">[34974] Iª-IIae q. 33 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod id quod imperfecte habetur, secundum quid habetur, et secundum quid non habetur. Et ideo simul de eo potest esse et desiderium et delectatio.</p><p title="I-II q. 33 a. 2 ad 3"><a name="34975"><span class="ref">[34975] Iª-IIae q. 33 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod delectationes alio modo causant fastidium, et alio modo desiderium, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 33 a. 3 arg. 1"><a name="34976"><span class="ref">[34976] Iª-IIae q. 33 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod delectatio non impediat usum rationis. Quies enim maxime confert ad debitum rationis usum, unde dicitur in VII Physic., quod in sedendo et quiescendo fit anima sciens et prudens; et Sap. VIII, <i>intrans in domum meam, conquiescam cum illa</i>, scilicet sapientia. Sed delectatio est quaedam quies. Ergo non impedit, sed magis iuvat rationis usum.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 arg. 2"><a name="34977"><span class="ref">[34977] Iª-IIae q. 33 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, ea quae non sunt in eodem, etiam si sint contraria, non se impediunt. Sed delectatio est in parte appetitiva, usus autem rationis in parte apprehensiva. Ergo delectatio non impedit rationis usum.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 arg. 3"><a name="34978"><span class="ref">[34978] Iª-IIae q. 33 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quod impeditur ab alio, videtur quodammodo transmutari ab ipso. Sed usus apprehensivae virtutis magis movet delectationem quam a delectatione moveatur, est enim causa delectationis. Ergo delectatio non impedit usum rationis.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 s. c."><a name="34979"><span class="ref">[34979] Iª-IIae q. 33 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VI Ethic., quod <i>delectatio corrumpit existimationem prudentiae</i>.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 co."><a name="34980"><span class="ref">[34980] Iª-IIae q. 33 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dicitur in X Ethic., delectationes propriae adaugent operationes, extraneae vero impediunt. Est ergo quaedam delectatio quae habetur de ipso actu rationis, sicut cum aliquis delectatur in contemplando vel ratiocinando. Et talis delectatio non impedit usum rationis, sed ipsum adiuvat, quia illud attentius operamur in quo delectamur; attentio autem adiuvat operationem. Sed delectationes corporales impediunt usum rationis triplici ratione. Primo quidem, ratione distractionis. Quia, sicut iam dictum est, ad ea in quibus delectamur, multum attendimus, cum autem attentio fortiter inhaeserit alicui rei, debilitatur circa alias res, vel totaliter ab eis revocatur. Et secundum hoc, si delectatio corporalis fuerit magna, vel totaliter impediet usum rationis, ad se intentionem animi attrahendo; vel multum impediet. Secundo, ratione contrarietatis. Quaedam enim delectationes, maxime superexcedentes, sunt contra ordinem rationis. Et per hunc modum philosophus dicit, in VI Ethic., quod <i>delectationes corporales corrumpunt existimationem prudentiae, non autem existimationem speculativam</i>, cui non contrariantur, <i>puta quod triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis</i>. Secundum autem primum modum, utramque impedit. Tertio modo, secundum quandam ligationem, inquantum scilicet ad delectationem corporalem sequitur quaedam transmutatio corporalis, maior etiam quam in aliis passionibus, quanto vehementius afficitur appetitus ad rem praesentem quam ad rem absentem. Huiusmodi autem corporales perturbationes impediunt usum rationis, sicut patet in vinolentis, qui habent usum rationis ligatum vel impeditum.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 ad 1"><a name="34981"><span class="ref">[34981] Iª-IIae q. 33 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod delectatio corporalis habet quidem quietem appetitus in delectabili, quae quies interdum contrariatur rationi; sed ex parte corporis, semper habet transmutationem. Et quantum ad utrumque, impedit rationis usum.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 ad 2"><a name="34982"><span class="ref">[34982] Iª-IIae q. 33 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod vis appetitiva et apprehensiva sunt quidem diversae partes, sed unius animae. Et ideo cum intentio animae vehementer applicatur ad actum unius, impeditur ab actu contrario alterius.</p><p title="I-II q. 33 a. 3 ad 3"><a name="34983"><span class="ref">[34983] Iª-IIae q. 33 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod usus rationis requirit debitum usum imaginationis et aliarum virium sensitivarum, quae utuntur organo corporali. Et ideo ex transmutatione corporali usus rationis impeditur, impedito actu virtutis imaginativae et aliarum sensitivarum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 33 a. 4 arg. 1"><a name="34984"><span class="ref">[34984] Iª-IIae q. 33 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod delectatio non perficiat operationem. Omnis enim humana operatio ab usu rationis dependet. Sed delectatio impedit usum rationis, ut dictum est. Ergo delectatio non perficit, sed debilitat operationem humanam.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 arg. 2"><a name="34985"><span class="ref">[34985] Iª-IIae q. 33 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil est perfectivum sui ipsius, vel suae causae. Sed delectatio est operatio, ut dicitur in VII et X Ethic., quod oportet ut intelligatur vel essentialiter, vel causaliter. Ergo delectatio non perficit operationem.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 arg. 3"><a name="34986"><span class="ref">[34986] Iª-IIae q. 33 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, si delectatio perficit operationem, aut perficit ipsam sicut finis, aut sicut forma, aut sicut agens. Sed non sicut finis, quia operationes non quaeruntur propter delectationem, sed magis e converso, ut supra dictum est. Nec iterum per modum efficientis, quia magis operatio est causa efficiens delectationis. Nec iterum sicut forma, non enim perficit delectatio operationem ut habitus quidam, secundum philosophum, in X Ethic. Delectatio ergo non perficit operationem.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 s. c."><a name="34987"><span class="ref">[34987] Iª-IIae q. 33 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur ibidem, quod delectatio operationem perficit.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 co."><a name="34988"><span class="ref">[34988] Iª-IIae q. 33 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio dupliciter operationem perficit. Uno modo, per modum finis, non quidem secundum quod finis dicitur id propter quod aliquid est; sed secundum quod omne bonum completive superveniens, potest dici finis. Et secundum hoc dicit philosophus, in X Ethic., quod <i>delectatio perficit operationem sicut quidam superveniens finis</i>, inquantum scilicet super hoc bonum quod est operatio, supervenit aliud bonum quod est delectatio, quae importat quietationem appetitus in bono praesupposito. Secundo modo, ex parte causae agentis. Non quidem directe, quia philosophus dicit, in X Ethic., quod <i>perficit delectatio operationem, non sicut medicus sanum, sed sicut sanitas</i>. Indirecte autem, inquantum scilicet agens, quia delectatur in sua actione, vehementius attendit ad ipsam, et diligentius eam operatur. Et secundum hoc dicitur in X Ethic., quod <i>delectationes adaugent proprias operationes, et impediunt extraneas</i>.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 ad 1"><a name="34989"><span class="ref">[34989] Iª-IIae q. 33 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod non omnis delectatio impedit actum rationis, sed delectatio corporalis; quae non consequitur actum rationis, sed actum concupiscibilis, qui per delectationem augetur. Delectatio autem quae consequitur actum rationis, fortificat rationis usum.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 ad 2"><a name="34990"><span class="ref">[34990] Iª-IIae q. 33 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut dicitur in II Physic., contingit quod duo sibi invicem sunt causa, ita quod unum sit causa efficiens, et aliud causa finalis alterius. Et per hunc modum, operatio causat delectationem sicut causa efficiens; delectatio autem perficit operationem per modum finis, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 33 a. 4 ad 3"><a name="34991"><span class="ref">[34991] Iª-IIae q. 33 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium patet responsio ex dictis.</p></div></div><div class="q" id="q34"><h2>Quaestio 34</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 34 pr."><a name="34992"><span class="ref">[34992] Iª-IIae q. 34 pr.</span></a> Deinde considerandum est de bonitate et malitia delectationum. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum omnis delectatio sit mala. Secundo, dato quod non, utrum omnis delectatio sit bona. Tertio, utrum aliqua delectatio sit optimum. Quarto, utrum delectatio sit mensura vel regula secundum quam iudicetur bonum vel malum in moralibus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 34 a. 1 arg. 1"><a name="34993"><span class="ref">[34993] Iª-IIae q. 34 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod omnis delectatio sit mala. Illud enim quod corrumpit prudentiam, et impedit rationis usum, videtur esse secundum se malum, quia bonum hominis est secundum rationem esse, ut Dionysius dicit, in IV cap. de Div. Nom. Sed delectatio corrumpit prudentiam, et impedit rationis usum, et tanto magis, quanto delectationes sunt maiores. Unde in delectationibus venereis, quae sunt maximae, impossibile est aliquid intelligere, ut dicitur in VII Ethic. Et Hieronymus etiam dicit, super Matth., quod <i>illo tempore quo coniugales actus geruntur, praesentia sancti spiritus non dabitur, etiam si propheta esse videatur qui officio generationis obsequitur</i>. Ergo delectatio est secundum se malum. Ergo omnis delectatio mala.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 arg. 2"><a name="34994"><span class="ref">[34994] Iª-IIae q. 34 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod fugit virtuosus, et prosequitur deficiens a virtute, videtur esse secundum se malum, et fugiendum, quia, ut dicitur in X Ethic., <i>virtuosus est quasi mensura et regula humanorum actuum</i>; et apostolus dicit, I ad Cor. II, <i>spiritualis iudicat omnia</i>. Sed pueri et bestiae, in quibus non est virtus, prosequuntur delectationes, fugit autem eas temperatus. Ergo delectationes secundum se sunt malae, et fugiendae.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 arg. 3"><a name="34995"><span class="ref">[34995] Iª-IIae q. 34 a. 1 arg. 3</span></a> <i>Praeterea, virtus et ars sunt circa difficile et bonum</i>, ut dicitur in II Ethic. Sed nulla ars ordinata est ad delectationem. Ergo delectatio non est aliquid bonum.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 s. c."><a name="34996"><span class="ref">[34996] Iª-IIae q. 34 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Psalmo XXXVI, dicitur, <i>delectare in domino</i>. Cum igitur ad nihil mali auctoritas divina inducat, videtur quod non omnis delectatio sit mala.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 co."><a name="34997"><span class="ref">[34997] Iª-IIae q. 34 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dicitur in X Ethic., aliqui posuerunt omnes delectationes esse malas. Cuius ratio videtur fuisse, quia intentionem suam referebant ad solas delectationes sensibiles et corporales, quae sunt magis manifestae, nam et in ceteris intelligibilia a sensibilibus antiqui philosophi non distinguebant, nec intellectum a sensu, ut dicitur in libro de anima. Delectationes autem corporales ut dicitur in libro de anima. Delectationes autem corporales arbitrabantur dicendum omnes esse malas, ut sic homines, qui ad delectationes immoderatas sunt proni, a delectationibus se retrahentes, ad medium virtutis perveniant. Sed haec existimatio non fuit conveniens. Cum enim nullus possit vivere sine aliqua sensibili et corporali delectatione, si illi qui docent omnes delectationes esse malas, deprehendantur aliquas delectationes suscipere; magis homines ad delectationes erunt proclives exemplo operum, verborum doctrina praetermissa. In operationibus enim et passionibus humanis, in quibus experientia plurimum valet, magis movent exempla quam verba. Dicendum est ergo aliquas delectationes esse bonas, et aliquas esse malas. Est enim delectatio quies appetitivae virtutis in aliquo bono amato, et consequens aliquam operationem. Unde huius ratio duplex accipi potest. Una quidem ex parte boni in quo aliquis quiescens delectatur. Bonum enim et malum in moralibus dicitur secundum quod convenit rationi vel discordat ab ea, ut supra dictum est, sicut in rebus naturalibus aliquid dicitur naturale ex eo quod naturae convenit, innaturale vero ex eo quod est a natura discordans. Sicut igitur in naturalibus est quaedam quies naturalis, quae scilicet est in eo quod convenit naturae, ut cum grave quiescit deorsum; et quaedam innaturalis, quae est in eo quod repugnat naturae, sicut cum grave quiescit sursum, ita et in moralibus est quaedam delectatio bona, secundum quod appetitus superior aut inferior requiescit in eo quod convenit rationi; et quaedam mala, ex eo quod quiescit in eo quod a ratione discordat, et a lege Dei. Alia ratio accipi potest ex parte operationum, quarum quaedam sunt bonae, et quaedam malae. Operationibus autem magis sunt affines delectationes, quae sunt eis coniunctae, quam concupiscentiae, quae tempore eas praecedunt. Unde, cum concupiscentiae bonarum operationum sint bonae, malarum vero malae; multo magis delectationes bonarum operationum sunt bonae, malarum vero malae.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 ad 1"><a name="34998"><span class="ref">[34998] Iª-IIae q. 34 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut supra dictum est, delectationes quae sunt de actu rationis, non impediunt rationem, neque corrumpunt prudentiam; sed delectationes extraneae, cuiusmodi sunt delectationes corporales. Quae quidem rationis usum impediunt, sicut supra dictum est, et per contrarietatem appetitus, qui quiescit in eo quod repugnat rationi, et ex hoc habet delectatio quod sit moraliter mala, vel secundum quandam ligationem rationis, sicut in concubitu coniugali delectatio, quamvis sit in eo quod convenit rationi, tamen impedit rationis usum, propter corporalem transmutationem adiunctam. Sed ex hoc non consequitur malitiam moralem, sicut nec somnus quo ligatur usus rationis, moraliter est malus, si sit secundum rationem receptus, nam et ipsa ratio hoc habet, ut quandoque rationis usus intercipiatur. Dicimus tamen quod huiusmodi ligamentum rationis ex delectatione in actu coniugali, etsi non habeat malitiam moralem, quia non est peccatum mortale nec veniale; provenit tamen ex quadam morali malitia, scilicet ex peccato primi parentis, nam hoc in statu innocentiae non erat, ut patet ex his quae in primo dicta sunt.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 ad 2"><a name="34999"><span class="ref">[34999] Iª-IIae q. 34 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod temperatus non fugit omnes delectationes, sed immoderatas, et rationi non convenientes. Quod autem pueri et bestiae delectationes prosequantur, non ostendit eas universaliter esse malas, quia in eis est naturalis appetitus a Deo, qui movetur in id quod est eis conveniens.</p><p title="I-II q. 34 a. 1 ad 3"><a name="35000"><span class="ref">[35000] Iª-IIae q. 34 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non omnis boni est ars, sed exteriorum factibilium, ut infra dicetur. Circa operationes autem et passiones quae sunt in nobis, magis est prudentia et virtus quam ars. Et tamen aliqua ars est factiva delectationis; scilicet pulmentaria et pigmentaria, ut dicitur in VII Ethic.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 34 a. 2 arg. 1"><a name="35001"><span class="ref">[35001] Iª-IIae q. 34 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod omnis delectatio sit bona. Sicut enim in primo dictum est, bonum in tria dividitur, scilicet honestum, utile et delectabile. Sed honestum omne est bonum; et similiter omne utile. Ergo et omnis delectatio est bona.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 arg. 2"><a name="35002"><span class="ref">[35002] Iª-IIae q. 34 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, illud est per se bonum, quod non quaeritur propter aliud, ut dicitur in I Ethic. Sed delectatio non quaeritur propter aliud, ridiculum enim videtur ab aliquo quaerere quare vult delectari. Ergo delectatio est per se bonum. Sed quod per se praedicatur de aliquo, universaliter praedicatur de eo. Ergo omnis delectatio est bona.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 arg. 3"><a name="35003"><span class="ref">[35003] Iª-IIae q. 34 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, id quod ab omnibus desideratur, videtur esse per se bonum, nam bonum est quod omnia appetunt, ut dicitur in I Ethic. Sed omnes appetunt aliquam delectationem, etiam pueri et bestiae. Ergo delectatio est secundum se bonum. Omnis ergo delectatio est bona.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 s. c."><a name="35004"><span class="ref">[35004] Iª-IIae q. 34 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Prov. II, <i>qui laetantur cum malefecerint, et exultant in rebus pessimis</i>.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 co."><a name="35005"><span class="ref">[35005] Iª-IIae q. 34 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut aliqui Stoicorum posuerunt omnes delectationes esse malas, ita Epicurei posuerunt delectationem secundum se esse bonum, et per consequens delectationes omnes esse bonas. Qui ex hoc decepti esse videntur, quod non distinguebant inter id quod est bonum simpliciter, et id quod est bonum quoad hunc. Simpliciter quidem bonum est quod secundum se bonum est. Contingit autem quod non est secundum se bonum, esse huic bonum, dupliciter. Uno modo, quia est ei conveniens secundum dispositionem in qua nunc est, quae tamen non est naturalis, sicut leproso bonum est quandoque comedere aliqua venenosa, quae non sunt simpliciter convenientia complexioni humanae. Alio modo, quia id quod non est conveniens, aestimatur ut conveniens. Et quia delectatio est quies appetitus in bono, si sit bonum simpliciter illud in quo quiescit appetitus, erit simpliciter delectatio, et simpliciter bona. Si autem non sit bonum simpliciter, sed quoad hunc, tunc nec delectatio est simpliciter, sed huic, nec simpliciter est bona, sed bona secundum quid, vel apparens bona.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 ad 1"><a name="35006"><span class="ref">[35006] Iª-IIae q. 34 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod honestum et utile dicuntur secundum rationem, et ideo nihil est honestum vel utile, quod non sit bonum. Delectabile autem dicitur secundum appetitum, qui quandoque in illud tendit quod non est conveniens rationi. Et ideo non omne delectabile est bonum bonitate morali, quae attenditur secundum rationem.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 ad 2"><a name="35007"><span class="ref">[35007] Iª-IIae q. 34 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ideo delectatio non quaeritur propter aliud, quia est quies in fine. Finem autem contingit esse bonum et malum quamvis nunquam sit finis nisi secundum quod est bonum quoad hunc. Ita etiam est de delectatione.</p><p title="I-II q. 34 a. 2 ad 3"><a name="35008"><span class="ref">[35008] Iª-IIae q. 34 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod hoc modo omnia appetunt delectationem, sicut et bonum, cum delectatio sit quies appetitus in bono. Sed sicut contingit non omne bonum quod appetitur, esse per se et vere bonum; ita non omnis delectatio est per se et vere bona.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 34 a. 3 arg. 1"><a name="35009"><span class="ref">[35009] Iª-IIae q. 34 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod nulla delectatio sit optimum. Nulla enim generatio est optimum, nam generatio non potest esse ultimus finis. Sed delectatio consequitur generationem, nam ex eo quod aliquid constituitur in suam naturam, delectatur, ut supra dictum est. Ergo nulla delectatio potest esse optimum.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 arg. 2"><a name="35010"><span class="ref">[35010] Iª-IIae q. 34 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod est optimum, nullo addito potest fieri melius. Sed delectatio aliquo addito fit melior, est enim melior delectatio cum virtute quam sine virtute. Ergo delectatio non est optimum.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 arg. 3"><a name="35011"><span class="ref">[35011] Iª-IIae q. 34 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, id quod est optimum, est universaliter bonum, sicut per se bonum existens, nam quod est per se, est prius et potius eo quod est per accidens. Sed delectatio non est universaliter bonum, ut dictum est. Ergo delectatio non est optimum.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 s. c."><a name="35012"><span class="ref">[35012] Iª-IIae q. 34 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra beatitudo est optimum, cum sit finis humanae vitae. Sed beatitudo non est sine delectatione, dicitur enim in Psalmo XV, <i>adimplebis me laetitia cum vultu tuo; delectationes in dextera tua usque in finem</i>.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 co."><a name="35013"><span class="ref">[35013] Iª-IIae q. 34 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod Plato non posuit omnes delectationes esse malas, sicut Stoici; neque omnes esse bonas, sicut Epicurei; sed quasdam esse bonas, et quasdam esse malas; ita tamen quod nulla sit summum bonum, vel optimum. Sed quantum ex eius rationibus datur intelligi, in duobus deficit. In uno quidem quia, cum videret delectationes sensibiles et corporales in quodam motu et generatione consistere, sicut patet in repletione ciborum et huiusmodi; aestimavit omnes delectationes consequi generationem et motum. Unde, cum generatio et motus sint actus imperfecti, sequeretur quod delectatio non haberet rationem ultimae perfectionis. Sed hoc manifeste apparet falsum in delectationibus intellectualibus. Aliquis enim non solum delectatur in generatione scientiae, puta cum addiscit aut miratur, sicut supra dictum est; sed etiam in contemplando secundum scientiam iam acquisitam. Alio vero modo, quia dicebat optimum illud quod est simpliciter summum bonum, quod scilicet est ipsum bonum quasi abstractum et non participatum, sicut ipse Deus est summum bonum. Nos autem loquimur de optimo in rebus humanis. Optimum autem in unaquaque re est ultimus finis. Finis autem, ut supra dictum est, dupliciter dicitur, scilicet ipsa res, et usus rei; sicut finis avari est vel pecunia, vel possessio pecuniae. Et secundum hoc, ultimus finis hominis dici potest vel ipse Deus, qui est summum bonum simpliciter; vel fruitio ipsius, quae importat delectationem quandam in ultimo fine. Et per hunc modum aliqua delectatio hominis potest dici optimum inter bona humana.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 ad 1"><a name="35014"><span class="ref">[35014] Iª-IIae q. 34 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod non omnis delectatio consequitur generationem; sed aliquae delectationes consequuntur operationes perfectas, ut dictum est. Et ideo nihil prohibet aliquam delectationem esse optimum, etsi non omnis sit talis.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 ad 2"><a name="35015"><span class="ref">[35015] Iª-IIae q. 34 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa procedit de optimo simpliciter, per cuius participationem omnia sunt bona, unde ex nullius additione fit melius. Sed in aliis bonis universaliter verum est quod quodlibet bonum ex additione alterius fit melius. Quamvis posset dici quod delectatio non est aliquid extraneum ab operatione virtutis, sed concomitans ipsam, ut in I Ethic. dicitur.</p><p title="I-II q. 34 a. 3 ad 3"><a name="35016"><span class="ref">[35016] Iª-IIae q. 34 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod delectatio non habet quod sit optimum ex hoc quod est delectatio, sed ex hoc quod est perfecta quies in optimo. Unde non oportet quod omnis delectatio sit optima, aut etiam bona. Sicut aliqua scientia est optima, non tamen omnis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 34 a. 4 arg. 1"><a name="35017"><span class="ref">[35017] Iª-IIae q. 34 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod delectatio non sit mensura vel regula boni et mali moralis. <i>Omnia enim mensurantur primo sui generis</i>, ut dicitur in X Metaphys. Sed delectatio non est primum in genere moralium, sed praecedunt ipsam amor et desiderium. Non ergo est regula bonitatis et malitiae in moralibus.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 arg. 2"><a name="35018"><span class="ref">[35018] Iª-IIae q. 34 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, mensuram et regulam oportet esse uniformem, et ideo motus qui est maxime uniformis, est mensura et regula omnium motuum, ut dicitur in X Metaphys. Sed delectatio est varia et multiformis, cum quaedam earum sint bonae, et quaedam malae. Ergo delectatio non est mensura et regula moralium.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 arg. 3"><a name="35019"><span class="ref">[35019] Iª-IIae q. 34 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, certius iudicium sumitur de effectu per causam, quam e converso. Sed bonitas vel malitia operationis est causa bonitatis vel malitiae delectationis, quia bonae delectationes sunt quae consequuntur bonas operationes, malae autem quae malas, ut dicitur in X Ethic. Ergo delectationes non sunt regula et mensura bonitatis et malitiae in moralibus.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 s. c."><a name="35020"><span class="ref">[35020] Iª-IIae q. 34 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, super illud Psalmi VII, <i>scrutans corda et renes Deus, finis curae et cogitationis est delectatio ad quam quis nititur pervenire</i>. Et philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>delectatio est finis architecton</i>, idest principalis, <i>ad quem respicientes, unumquodque hoc quidem malum, hoc autem bonum simpliciter dicimus</i>.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 co."><a name="35021"><span class="ref">[35021] Iª-IIae q. 34 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod bonitas vel malitia moralis principaliter in voluntate consistit, ut supra dictum est. Utrum autem voluntas sit bona vel mala, praecipue ex fine cognoscitur. Id autem habetur pro fine, in quo voluntas quiescit. Quies autem voluntatis, et cuiuslibet appetitus, in bono, est delectatio. Et ideo secundum delectationem voluntatis humanae, praecipue iudicatur homo bonus vel malus; est enim bonus et virtuosus qui gaudet in operibus virtutum; malus autem qui in operibus malis. Delectationes autem appetitus sensitivi non sunt regula bonitatis vel malitiae moralis, nam cibus communiter delectabilis est secundum appetitum sensitivum, bonis et malis. Sed voluntas bonorum delectatur in eis secundum convenientiam rationis, quam non curat voluntas malorum.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 ad 1"><a name="35022"><span class="ref">[35022] Iª-IIae q. 34 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod amor et desiderium sunt priora delectatione in via generationis. Sed delectatio est prior secundum rationem finis, qui in operabilibus habet rationem principii, a quo maxime sumitur iudicium, sicut a regula vel mensura.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 ad 2"><a name="35023"><span class="ref">[35023] Iª-IIae q. 34 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod omnis delectatio in hoc est uniformis, quod est quies in aliquo bono, et secundum hoc potest esse regula vel mensura. Nam ille bonus est cuius voluntas quiescit in vero bono; malus autem, cuius voluntas quiescit in malo.</p><p title="I-II q. 34 a. 4 ad 3"><a name="35024"><span class="ref">[35024] Iª-IIae q. 34 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, cum delectatio perficiat operationem per modum finis, ut supra dictum est; non potest esse operatio perfecte bona, nisi etiam adsit delectatio in bono, nam bonitas rei dependet ex fine. Et sic quodammodo bonitas delectationis est causa bonitas in operatione.</p></div></div><div class="q" id="q35"><h2>Quaestio 35</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 35 pr."><a name="35025"><span class="ref">[35025] Iª-IIae q. 35 pr.</span></a> Deinde considerandum est de dolore et tristitia. Et circa hoc, primo considerandum est de tristitia, seu dolore, secundum se; secundo, de causis eius; tertio, de effectibus ipsius; quarto, de remediis eius; quinto, de bonitate vel malitia eius. Circa primum quaeruntur octo. Primo, utrum dolor sit passio animae. Secundo, utrum tristitia sit idem quod dolor. Tertio, utrum tristitia, seu dolor, sit contraria delectationi. Quarto, utrum omnis tristitia omni delectationi contrarietur. Quinto, utrum delectationi contemplationis sit aliqua tristitia contraria. Sexto, utrum magis fugienda sit tristitia, quam delectatio appetenda. Septimo, utrum dolor exterior sit maior quam dolor interior. Octavo, de speciebus tristitiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 35 a. 1 arg. 1"><a name="35026"><span class="ref">[35026] Iª-IIae q. 35 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod dolor non sit passio animae. Nulla enim passio animae est in corpore. Sed dolor potest esse in corpore, dicit enim Augustinus, in libro de vera Relig., quod <i>dolor qui dicitur corporis, est corruptio repentina salutis eius rei, quam, male utendo, anima corruptioni obnoxiavit</i>. Ergo dolor non est passio animae.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 arg. 2"><a name="35027"><span class="ref">[35027] Iª-IIae q. 35 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, omnis passio animae pertinet ad vim appetitivam. Sed dolor non pertinet ad vim appetitivam, sed magis ad apprehensivam, dicit enim Augustinus, in libro de natura boni, quod <i>dolorem in corpore facit sensus resistens corpori potentiori</i>. Ergo dolor non est passio animae.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 arg. 3"><a name="35028"><span class="ref">[35028] Iª-IIae q. 35 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, omnis passio animae pertinet ad appetitum animalem. Sed dolor non pertinet ad appetitum animalem, sed magis ad appetitum naturalem, dicit enim Augustinus, VIII super Gen. ad Litt., <i>nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullius boni amissi esset dolor in poena</i>. Ergo dolor non est passio animae.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 s. c."><a name="35029"><span class="ref">[35029] Iª-IIae q. 35 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus, XIV de Civ. Dei, ponit dolorem inter passiones animae, inducens illud Virgilii, <i>hinc metuunt, cupiunt, gaudentque dolentque</i>.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 co."><a name="35030"><span class="ref">[35030] Iª-IIae q. 35 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ad delectationem duo requiruntur, scilicet coniunctio boni, et perceptio huiusmodi coniunctionis; ita etiam ad dolorem duo requiruntur, scilicet coniunctio alicuius mali (quod ea ratione est malum, quia privat aliquod bonum); et perceptio huiusmodi coniunctionis. Quidquid autem coniungitur, si non habeat, respectu eius cui coniungitur, rationem boni vel mali, non potest causare delectationem vel dolorem. Ex quo patet quod aliquid sub ratione boni vel mali, est obiectum delectationis et doloris. Bonum autem et malum, inquantum huiusmodi, sunt obiecta appetitus. Unde patet quod delectatio et dolor ad appetitum pertinent. Omnis autem motus appetitivus, seu inclinatio consequens apprehensionem, pertinet ad appetitum intellectivum vel sensitivum, nam inclinatio appetitus naturalis non consequitur apprehensionem ipsius appetentis, sed alterius, ut in primo dictum est. Cum igitur delectatio et dolor praesupponant in eodem subiecto sensum vel apprehensionem aliquam, manifestum est quod dolor, sicut et delectatio, est in appetitu intellectivo vel sensitivo. Omnis autem motus appetitus sensitivi dicitur passio, ut supra dictum est. Et praecipue illi qui in defectum sonant. Unde dolor, secundum quod est in appetitu sensitivo, propriissime dicitur passio animae, sicut molestiae corporales proprie passiones corporis dicuntur. Unde et Augustinus, XIV de Civ. Dei, dolorem specialiter aegritudinem nominat.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 ad 1"><a name="35031"><span class="ref">[35031] Iª-IIae q. 35 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod dolor dicitur esse corporis, quia causa doloris est in corpore, puta cum patimur aliquod nocivum corpori. Sed motus doloris semper est in anima, nam corpus non potest dolere nisi dolente anima, ut Augustinus dicit.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 ad 2"><a name="35032"><span class="ref">[35032] Iª-IIae q. 35 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod dolor dicitur esse sensus, non quia sit actus sensitivae virtutis, sed quia requiritur ad dolorem corporalem, sicut ad delectationem.</p><p title="I-II q. 35 a. 1 ad 3"><a name="35033"><span class="ref">[35033] Iª-IIae q. 35 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod dolor de amissione boni demonstrat bonitatem naturae, non quia dolor sit actus naturalis appetitus, sed quia natura aliquid appetit ut bonum, quod cum removeri sentitur, sequitur doloris passio in appetitu sensitivo.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 35 a. 2 arg. 1"><a name="35034"><span class="ref">[35034] Iª-IIae q. 35 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod tristitia non sit dolor. Dicit enim Augustinus, XIV de Civ. Dei, quod <i>dolor in corporibus dicitur</i>. Tristitia autem dicitur magis in anima. Ergo tristitia non est dolor.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 arg. 2"><a name="35035"><span class="ref">[35035] Iª-IIae q. 35 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, dolor non est nisi de praesenti malo. Sed tristitia potest esse de praeterito et de futuro, sicut poenitentia est tristitia de praeterito, et anxietas de futuro. Ergo tristitia omnino a dolore differt.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 arg. 3"><a name="35036"><span class="ref">[35036] Iª-IIae q. 35 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, dolor non videtur consequi nisi sensum tactus. Sed tristitia potest consequi ex omnibus sensibus. Ergo tristitia non est dolor, sed se habet in pluribus.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 s. c."><a name="35037"><span class="ref">[35037] Iª-IIae q. 35 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, ad Rom. IX, <i>tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo</i>, pro eodem utens tristitia et dolore.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 co."><a name="35038"><span class="ref">[35038] Iª-IIae q. 35 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio et dolor ex duplici apprehensione causari possunt, scilicet ex apprehensione exterioris sensus, et ex apprehensione interiori sive intellectus sive imaginationis. Interior autem apprehensio ad plura se extendit quam exterior, eo quod quaecumque cadunt sub exteriori apprehensione, cadunt sub interiori, sed non e converso. Sola igitur illa delectatio quae ex interiori apprehensione causatur, gaudium nominatur, ut supra dictum est. Et similiter ille solus dolor qui ex apprehensione interiori causatur, nominatur tristitia. Et sicut illa delectatio quae ex exteriori apprehensione causatur, delectatio quidem nominatur, non autem gaudium; ita ille dolor qui ex exteriori apprehensione causatur, nominatur quidem dolor, non autem tristitia. Sic igitur tristitia est quaedam species doloris, sicut gaudium delectationis.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 ad 1"><a name="35039"><span class="ref">[35039] Iª-IIae q. 35 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Augustinus loquitur ibi quantum ad usum vocabuli, quia dolor magis usitatur in corporalibus doloribus, qui sunt magis noti, quam in doloribus spiritualibus.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 ad 2"><a name="35040"><span class="ref">[35040] Iª-IIae q. 35 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod sensus exterior non percipit nisi praesens, vis autem cognitiva interior potest percipere praesens, praeteritum et futurum. Et ideo tristitia potest esse de praesenti, praeterito et futuro, dolor autem corporalis, qui sequitur apprehensionem sensus exterioris, non potest esse nisi de praesenti.</p><p title="I-II q. 35 a. 2 ad 3"><a name="35041"><span class="ref">[35041] Iª-IIae q. 35 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod sensibilia tactus sunt dolorosa, non solum inquantum sunt improportionata virtuti apprehensivae, sed etiam inquantum contrariantur naturae. Aliorum vero sensuum sensibilia possunt quidem esse improportionata virtuti apprehensivae, non tamen contrariantur naturae, nisi in ordine ad sensibilia tactus. Unde solus homo, qui est animal perfectum in cognitione, delectatur in sensibilibus aliorum sensuum secundum se ipsa, alia vero animalia non delectantur in eis nisi secundum quod referuntur ad sensibilia tactus, ut dicitur in III Ethic. Et ideo de sensibilibus aliorum sensuum non dicitur esse dolor, secundum quod contrariatur delectationi naturali, sed magis tristitia, quae contrariatur gaudio animali. Sic igitur si dolor accipiatur pro corporali dolore, quod usitatius est, dolor ex opposito dividitur contra tristitiam, secundum distinctionem apprehensionis interioris et exterioris; licet, quantum ad obiecta, delectatio ad plura se extendat quam dolor corporalis. Si vero dolor accipiatur communiter, sic dolor est genus tristitiae, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 35 a. 3 arg. 1"><a name="35042"><span class="ref">[35042] Iª-IIae q. 35 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod dolor delectationi non contrarietur. Unum enim contrariorum non est causa alterius. Sed tristitia potest esse causa delectationis, dicitur enim Matth. V, <i>beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur</i>. Ergo non sunt contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 arg. 2"><a name="35043"><span class="ref">[35043] Iª-IIae q. 35 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, unum contrariorum non denominat aliud. Sed in quibusdam ipse dolor vel tristitia est delectabilis, sicut Augustinus dicit, in III Confess., quod dolor in spectaculis delectat. Et IV Confess., dicit quod <i>fletus amara res est, et tamen quandoque delectat</i>. Ergo dolor non contrariatur delectationi.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 arg. 3"><a name="35044"><span class="ref">[35044] Iª-IIae q. 35 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, unum contrariorum non est materia alterius, quia contraria simul esse non possunt. Sed dolor potest esse materia delectationis, dicit enim Augustinus, in libro de poenitentia, <i>semper poenitens doleat, et de dolore gaudeat</i>. Et philosophus dicit, in IX Ethic., quod e converso <i>malus dolet de eo quod delectatus est</i>. Ergo delectatio et dolor non sunt contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 s. c."><a name="35045"><span class="ref">[35045] Iª-IIae q. 35 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, XIV de Civ. Dei, quod <i>laetitia est voluntas in eorum consensione quae volumus, tristitia autem est voluntas in dissensione ab his quae nolumus</i>. Sed consentire et dissentire sunt contraria. Ergo laetitia et tristitia sunt contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 co."><a name="35046"><span class="ref">[35046] Iª-IIae q. 35 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut philosophus dicit X Metaphys., contrarietas est differentia secundum formam. Forma autem, seu species, passionis et motus sumitur ex obiecto vel termino. Unde, cum obiecta delectationis et tristitiae, seu doloris, sint contraria, scilicet bonum praesens et malum praesens, sequitur quod dolor et delectatio sint contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 ad 1"><a name="35047"><span class="ref">[35047] Iª-IIae q. 35 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod nihil prohibet unum contrariorum esse causam alterius per accidens. Sic autem tristitia potest esse causa delectationis. Uno quidem modo, inquantum tristitia de absentia alicuius rei, vel de praesentia contrarii, vehementius quaerit id in quo delectetur, sicut sitiens vehementius quaerit delectationem potus, ut remedium contra tristitiam quam patitur. Alio modo, inquantum ex magno desiderio delectationis alicuius, non recusat aliquis tristitias perferre, ut ad illam delectationem perveniat. Et utroque modo luctus praesens ad consolationem futurae vitae perducit. Quia ex hoc ipso quod homo luget pro peccatis, vel pro dilatione gloriae, meretur consolationem aeternam. Similiter etiam meretur eam aliquis ex hoc quod, ad ipsam consequendam, non refugit labores et angustias propter ipsam sustinere.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 ad 2"><a name="35048"><span class="ref">[35048] Iª-IIae q. 35 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod dolor ipse potest esse delectabilis per accidens, inquantum scilicet habet adiunctam admirationem, ut in spectaculis; vel inquantum facit recordationem rei amatae, et facit percipere amorem eius, de cuius absentia doletur. Unde, cum amor sit delectabilis, et dolor et omnia quae ex amore consequuntur, inquantum in eis sentitur amor, sunt delectabilia. Et propter hoc etiam dolores in spectaculis possunt esse delectabiles, inquantum in eis sentitur aliquis amor conceptus ad illos qui in spectaculis commemorantur.</p><p title="I-II q. 35 a. 3 ad 3"><a name="35049"><span class="ref">[35049] Iª-IIae q. 35 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod voluntas et ratio supra suos actus reflectuntur, inquantum ipsi actus voluntatis et rationis accipiuntur sub ratione boni vel mali. Et hoc modo tristitia potest esse materia delectationis, vel e converso, non per se, sed per accidens, inquantum scilicet utrumque accipitur in ratione boni vel mali.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 35 a. 4 arg. 1"><a name="35050"><span class="ref">[35050] Iª-IIae q. 35 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod omnis tristitia omni delectationi contrarietur. Sicut enim albedo et nigredo sunt contrariae species coloris, ita delectatio et tristitia sunt contrariae species animae passionum. Sed albedo et nigredo universaliter sibi opponuntur. Ergo etiam delectatio et tristitia.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 arg. 2"><a name="35051"><span class="ref">[35051] Iª-IIae q. 35 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, medicinae per contraria fiunt. Sed quaelibet delectatio est medicina contra quamlibet tristitiam, ut patet per philosophum, in VII Ethic. Ergo quaelibet delectatio cuilibet tristitiae contrariatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 arg. 3"><a name="35052"><span class="ref">[35052] Iª-IIae q. 35 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, contraria sunt quae se invicem impediunt. Sed quaelibet tristitia impedit quamlibet delectationem, ut patet per illud quod dicitur X Ethic. Ergo quaelibet tristitia cuilibet delectationi contrariatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 s. c."><a name="35053"><span class="ref">[35053] Iª-IIae q. 35 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra, contrariorum non est eadem causa. Sed ab eodem habitu procedit quod aliquis gaudeat de uno, et tristetur de opposito, <i>ex caritate enim contingit gaudere cum gaudentibus, et flere cum flentibus</i>, ut dicitur Rom. XII. Ergo non omnis tristitia omni delectationi contrariatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 co."><a name="35054"><span class="ref">[35054] Iª-IIae q. 35 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dicitur in X Metaphys., contrarietas est differentia secundum formam. Forma autem est et generalis, et specialis. Unde contingit esse aliqua contraria secundum formam generis, sicut virtus et vitium; et secundum formam speciei, sicut iustitia et iniustitia. Est autem considerandum quod quaedam specificantur secundum formas absolutas, sicut substantiae et qualitates, quaedam vero specificantur per comparationem ad aliquid extra, sicut passiones et motus recipiunt speciem ex terminis sive ex obiectis. In his ergo quorum species considerantur secundum formas absolutas, contingit quidem species quae continentur sub contrariis generibus, non esse contrarias secundum rationem speciei, non tamen contingit quod habeant aliquam affinitatem vel convenientiam ad invicem. Intemperantia enim et iustitia, quae sunt in contrariis generibus, virtute scilicet et vitio, non contrariantur ad invicem secundum rationem propriae speciei, nec tamen habent aliquam affinitatem vel convenientiam ad invicem. Sed in illis quorum species sumuntur secundum habitudinem ad aliquid extrinsecum, contingit quod species contrariorum generum non solum non sunt contrariae ad invicem, sed etiam habent quandam convenientiam et affinitatem ad invicem, eo quod eodem modo se habere ad contraria, contrarietatem inducit, sicut accedere ad album et accedere ad nigrum habent rationem contrarietatis; sed contrario modo se habere ad contraria, habet rationem similitudinis, sicut recedere ab albo et accedere ad nigrum. Et hoc maxime apparet in contradictione, quae est principium oppositionis, nam in affirmatione et negatione eiusdem consistit oppositio, sicut album et non album; in affirmatione autem unius oppositorum et negatione alterius, attenditur convenientia et similitudo, ut si dicam nigrum et non album. Tristitia autem et delectatio, cum sint passiones, specificantur ex obiectis. Et quidem secundum genus suum, contrarietatem habent, nam unum pertinet ad prosecutionem, aliud vero ad fugam, <i>quae se habent in appetitu sicut affirmatio et negatio in ratione</i>, ut dicitur in VI Ethic. Et ideo tristia et delectatio quae sunt de eodem, habent oppositionem ad invicem secundum speciem. Tristitia vero et delectatio de diversis, si quidem illa diversa non sint opposita, sed disparata, non habent oppositionem ad invicem secundum rationem speciei, sed sunt etiam disparatae, sicut tristari de morte amici, et delectari in contemplatione. Si vero illa diversa sint contraria, tunc delectatio et tristitia non solum non habent contrarietatem secundum rationem speciei, sed etiam habent convenientiam et affinitatem, sicut gaudere de bono, et tristari de malo.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 ad 1"><a name="35055"><span class="ref">[35055] Iª-IIae q. 35 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod albedo et nigredo non habent speciem ex habitudine ad aliquid exterius, sicut delectatio et tristitia. Unde non est eadem ratio.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 ad 2"><a name="35056"><span class="ref">[35056] Iª-IIae q. 35 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod genus sumitur ex materia, ut patet in VIII Metaphys. In accidentibus autem loco materiae est subiectum. Dictum est autem quod delectatio et tristitia contrariantur secundum genus. Et ideo in qualibet tristitia est contraria dispositio subiecti dispositioni quae est in qualibet delectatione, nam in qualibet delectatione appetitus se habet ut acceptans id quod habet; in qualibet autem tristitia se habet ut fugiens. Et ideo ex parte subiecti quaelibet delectatio est medicina contra quamlibet tristitiam, et quaelibet tristitia est impeditiva cuiuslibet delectationis, praecipue tamen quando delectatio tristitiae contrariatur etiam secundum speciem.</p><p title="I-II q. 35 a. 4 ad 3"><a name="35057"><span class="ref">[35057] Iª-IIae q. 35 a. 4 ad 3</span></a> Unde patet solutio ad tertium. Vel aliter dicendum quod, etsi non omnis tristitia contrarietur omni delectationi secundum speciem, tamen quantum ad effectum contrariantur, nam ex uno confortatur natura animalis, ex alio vero quodammodo molestatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 35 a. 5 arg. 1"><a name="35058"><span class="ref">[35058] Iª-IIae q. 35 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod delectationi contemplationis sit aliqua tristitia contraria. Dicit enim apostolus, II ad Cor. VII, <i>quae secundum Deum est tristitia, poenitentiam in salutem stabilem operatur</i>. Sed respicere ad Deum pertinet ad superiorem rationem, cuius est contemplationi vacare, secundum Augustinum, in XII de Trin. Ergo delectationi contemplationis opponitur tristitia.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 arg. 2"><a name="35059"><span class="ref">[35059] Iª-IIae q. 35 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, contrariorum contrarii sunt effectus. Si ergo unum contrariorum contemplatum est causa delectationis, aliud erit causa tristitiae. Et sic delectationi contemplationis erit tristitia contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 arg. 3"><a name="35060"><span class="ref">[35060] Iª-IIae q. 35 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut obiectum delectationis est bonum, ita obiectum tristitiae est malum. Sed contemplatio potest habere mali rationem, dicit enim philosophus, in XII Metaphys., quod quaedam inconveniens est meditari. Ergo contemplationis delectationi potest esse contraria tristitia.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 arg. 4"><a name="35061"><span class="ref">[35061] Iª-IIae q. 35 a. 5 arg. 4</span></a> Praeterea, operatio quaelibet, secundum quod non est impedita, est causa delectationis, ut dicitur in VII et X Ethic. Sed operatio contemplationis potest multipliciter impediri, vel ut totaliter non sit, vel ut cum difficultate sit. Ergo in contemplatione potest esse tristitia delectationi contraria.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 arg. 5"><a name="35062"><span class="ref">[35062] Iª-IIae q. 35 a. 5 arg. 5</span></a> Praeterea, carnis afflictio est causa tristitiae. Sed sicut dicitur Eccle. ult., <i>frequens meditatio carnis est afflictio</i>. Ergo contemplatio habet tristitiam delectationi contrariam.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 s. c."><a name="35063"><span class="ref">[35063] Iª-IIae q. 35 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Sap. VIII, <i>non habet amaritudinem conversatio illius</i> scilicet sapientiae, <i>nec taedium convictus eius; sed laetitiam et gaudium</i>. Conversatio autem et convictus sapientiae est per contemplationem. Ergo nulla tristitia est quae sit contraria delectationi contemplationis.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 co."><a name="35064"><span class="ref">[35064] Iª-IIae q. 35 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod delectatio contemplationis potest intelligi dupliciter. Uno modo, ita quod contemplatio sit delectationis causa, et non obiectum. Et tunc delectatio non est de ipsa contemplatione, sed de re contemplata. Contingit autem contemplari aliquid nocivum et contristans, sicut et aliquid conveniens et delectans. Unde si sic delectatio contemplationis accipiatur, nihil prohibet delectationi contemplationis esse tristitiam contrariam. Alio modo potest dici delectatio contemplationis, quia contemplatio est eius obiectum et causa, puta cum aliquis delectatur de hoc ipso quod contemplatur. Et sic, ut dicit Gregorius Nyssenus, <i>ei delectationi quae est secundum contemplationem, non opponitur aliqua tristitia</i>. Et hoc idem philosophus dicit, in I Topic. et in X Ethic. Sed hoc est intelligendum, per se loquendo. Cuius ratio est, quia tristitia per se contrariatur delectationi quae est de contrario obiecto, sicut delectationi quae est de calore, contrariatur tristitia quae est de frigore. Obiecto autem contemplationis nihil est contrarium, contrariorum enim rationes, secundum quod sunt apprehensae, non sunt contrariae, sed unum contrarium est ratio cognoscendi aliud. Unde delectationi quae est in contemplando, non potest, per se loquendo, esse aliqua tristitia contraria. Sed nec etiam habet tristitiam annexam, sicut corporales delectationes, quae sunt ut medicinae quaedam contra aliquas molestias, sicut aliquis delectatur in potu ex hoc quod anxiatur siti, quando autem iam tota sitis est repulsa, etiam cessat delectatio potus. Delectatio enim contemplationis non causatur ex hoc quod excluditur aliqua molestia, sed ex hoc quod est secundum seipsam delectabilis, non est enim generatio, sed operatio quaedam perfecta, ut dictum est. Per accidens autem admiscetur tristitia delectationi apprehensionis. Et hoc dupliciter, uno modo, ex parte organi; alio modo, ex impedimento apprehensionis. Ex parte quidem organi, admiscetur tristitia vel dolor apprehensioni, directe quidem in viribus apprehensivis sensitivae partis, quae habent organum corporale, vel ex sensibili, quod est contrarium debitae complexioni organi, sicut gustus rei amarae et olfactus rei foetidae; vel ex continuitate sensibilis convenientis, quod per assiduitatem facit superexcrescentiam naturalis habitus, ut supra dictum est, et sic redditur apprehensio sensibilis quae prius erat delectabilis, taediosa. Sed haec duo directe in contemplatione mentis locum non habent, quia mens non habet organum corporale. Unde dictum est in auctoritate inducta, quod non habet contemplatio mentis nec amaritudinem nec taedium. Sed quia mens humana utitur in contemplando viribus apprehensivis sensitivis, in quarum actibus accidit lassitudo; ideo indirecte admiscetur aliqua afflictio vel dolor contemplationi. Sed neutro modo tristitia contemplationi per accidens adiuncta, contrariatur delectationi eius. Nam tristitia quae est de impedimento contemplationis, non contrariatur delectationi contemplationis, sed magis habet affinitatem et convenientiam cum ipsa, ut ex supradictis patet. Tristitia vero vel afflictio quae est de lassitudine corporali, non ad idem genus refertur, unde est penitus disparata. Et sic manifestum est quod delectationi quae est de ipsa contemplatione, nulla tristitia contrariatur; nec adiungitur ei aliqua tristitia nisi per accidens.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 ad 1"><a name="35065"><span class="ref">[35065] Iª-IIae q. 35 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illa tristitia quae est secundum Deum, non est de ipsa contemplatione mentis, sed est de aliquo quod mens contemplatur, scilicet de peccato, quod mens considerat ut contrarium dilectioni divinae.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 ad 2"><a name="35066"><span class="ref">[35066] Iª-IIae q. 35 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ea quae sunt contraria in rerum natura, secundum quod sunt in mente, non habent contrarietatem. Non enim rationes contrariorum sunt contrariae, sed magis unum contrarium est ratio cognoscendi aliud. Propter quod est una scientia contrariorum.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 ad 3"><a name="35067"><span class="ref">[35067] Iª-IIae q. 35 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod contemplatio, secundum se, nunquam habet rationem mali, cum contemplatio nihil aliud sit quam consideratio veri, quod est bonum intellectus, sed per accidens tantum, inquantum scilicet contemplatio vilioris impedit contemplationem melioris; vel ex parte rei contemplatae, ad quam inordinatae appetitus afficitur.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 ad 4"><a name="35068"><span class="ref">[35068] Iª-IIae q. 35 a. 5 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod tristitia quae est de impedimento contemplationis, non contrariatur delectationi contemplationis, sed est ei affinis, ut dictum est.</p><p title="I-II q. 35 a. 5 ad 5"><a name="35069"><span class="ref">[35069] Iª-IIae q. 35 a. 5 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod afflictio carnis per accidens et indirecte se habet ad contemplationem mentis, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I-II q. 35 a. 6 arg. 1"><a name="35070"><span class="ref">[35070] Iª-IIae q. 35 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod magis sit fugienda tristitia, quam delectatio appetenda. Dicit enim Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>nemo est qui non magis dolorem fugiat, quam appetat voluptatem</i>. Illud autem in quo communiter omnia consentiunt, videtur esse naturale. Ergo naturale est et conveniens quod plus tristitia fugiatur, quam delectatio appetatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 arg. 2"><a name="35071"><span class="ref">[35071] Iª-IIae q. 35 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, actio contrarii facit ad velocitatem et intensionem motus, aqua enim calida citius et fortius congelatur, ut dicit philosophus, in libro Meteor. Sed fuga tristitiae est ex contrarietate contristantis, appetitus autem delectationis non est ex aliqua contrarietate, sed magis procedit ex convenientia delectantis. Ergo maior est fuga tristitiae quam appetitus delectationis.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 arg. 3"><a name="35072"><span class="ref">[35072] Iª-IIae q. 35 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, quanto aliquis secundum rationem fortiori passioni repugnat, tanto laudabilior est et virtuosior, quia virtus est circa difficile et bonum, ut dicitur in II Ethic. Sed fortis, qui resistit motui quo fugitur dolor, est virtuosior quam temperatus, qui resistit motui quo appetitur delectatio, dicit enim philosophus, in II Rhetoric., quod fortes et iusti maxime honorantur. Ergo vehementior est motus quo fugitur tristitia, quam motus quo appetitur delectatio.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 s. c."><a name="35073"><span class="ref">[35073] Iª-IIae q. 35 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra, bonum est fortius quam malum, ut patet per Dionysium, IV cap. de Div. Nom. Sed delectatio est appetibilis propter bonum, quod est eius obiectum, fuga autem tristitiae est propter malum. Ergo fortior est appetitus delectationis quam fuga tristitiae.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 co."><a name="35074"><span class="ref">[35074] Iª-IIae q. 35 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, per se loquendo, appetitus delectationis est fortior quam fuga tristitiae. Cuius ratio est, quia causa delectationis est bonum conveniens, causa autem doloris sive tristitiae est aliquod malum repugnans. Contingit autem aliquod bonum esse conveniens absque omni dissonantia, non autem potest esse aliquod malum totaliter, absque omni convenientia, repugnans. Unde delectatio potest esse integra et perfecta, tristitia autem est semper secundum partem. Unde naturaliter maior est appetitus delectationis quam fuga tristitiae. Alia vero ratio est, quia bonum, quod est obiectum delectationis, propter seipsum appetitur, malum autem, quod est obiectum tristitiae, est fugiendum inquantum est privatio boni. Quod autem est per se, potius est illo quod est per aliud. Cuius etiam signum apparet in motibus naturalibus. Nam omnis motus naturalis intensior est in fine, cum appropinquat ad terminum suae naturae convenientem, quam in principio, cum recedit a termino suae naturae non convenienti, quasi natura magis tendat in id quod est sibi conveniens, quam fugiat id quod est sibi repugnans. Unde et inclinatio appetitivae virtutis, per se loquendo, vehementius tendit in delectationem quam fugiat tristitiam. Sed per accidens contingit quod tristitiam aliquis magis fugit, quam delectationem appetat. Et hoc tripliciter. Primo quidem, ex parte apprehensionis. Quia, ut Augustinus dicit, X de Trin., <i>amor magis sentitur, cum eum prodit indigentia</i>. Ex indigentia autem amati procedit tristitia, quae est ex amissione alicuius boni amati, vel ex incursu alicuius mali contrarii. Delectatio autem non habet indigentiam boni amati, sed quiescit in eo iam adepto. Cum igitur amor sit causa delectationis et tristitiae, tanto magis fugitur tristitia, quanto magis sentitur amor ex eo quod contrariatur amori. Secundo, ex parte causae contristantis, vel dolorem inferentis, quae repugnat bono magis amato quam sit bonum illud in quo delectamur. Magis enim amamus consistentiam corporis naturalem, quam delectationem cibi. Et ideo timore doloris qui provenit ex flagellis vel aliis huiusmodi, quae contrariantur bonae consistentiae corporis, dimittimus delectationem ciborum vel aliorum huiusmodi. Tertio, ex parte effectus, inquantum scilicet tristitia impedit non unam tantum delectationem, sed omnes.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 ad 1"><a name="35075"><span class="ref">[35075] Iª-IIae q. 35 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illud quod Augustinus dicit, quod <i>dolor magis fugitur quam voluptas appetatur</i>, est verum per accidens, et non per se. Et hoc patet ex eo quod subdit, <i>quandoquidem videmus etiam immanissimas bestias a maximis voluptatibus absterreri dolorum metu</i>, qui contrariatur vitae, quae maxime amatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 ad 2"><a name="35076"><span class="ref">[35076] Iª-IIae q. 35 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliter est in motu qui est ab interiori, et aliter in motu qui est ab exteriori. Motus enim qui est ab interiori, magis tendit in id quod est conveniens, quam recedat a contrario, sicut supra dictum est de motu naturali. Sed motus qui est ab extrinseco, intenditur ex ipsa contrarietate, quia unumquodque suo modo nititur ad resistendum contrario, sicut ad conservationem sui ipsius. Unde motus violentus intenditur in principio, et remittitur in fine. Motus autem appetitivae partis est ab intrinseco, cum sit ab anima ad res. Et ideo, per se loquendo, magis appetitur delectatio quam fugiatur tristitia. Sed motus sensitivae partis est ab exteriori, quasi a rebus ad animam. Unde magis sentitur quod est magis contrarium. Et sic etiam per accidens, inquantum sensus requiritur ad delectationem et tristitiam, magis fugitur tristitia quam delectatio appetatur.</p><p title="I-II q. 35 a. 6 ad 3"><a name="35077"><span class="ref">[35077] Iª-IIae q. 35 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod fortis non laudatur ex eo quod secundum rationem non vincitur a dolore vel tristitia quacumque, sed ea quae consistit in periculis mortis. Quae quidem tristitia magis fugitur quam appetatur delectatio ciborum vel venereorum, circa quam est temperantia, sicut vita magis amatur quam cibus vel coitus. Sed temperatus magis laudatur ex hoc quod non prosequitur delectationes tactus, quam ex hoc quod non fugit tristitias contrarias, ut patet in III Ethic.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I-II q. 35 a. 7 arg. 1"><a name="35078"><span class="ref">[35078] Iª-IIae q. 35 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod dolor exterior sit maior quam dolor cordis interior. Dolor enim exterior causatur ex causa repugnante bonae consistentiae corporis, in quo est vita, dolor autem interior causatur ex aliqua imaginatione mali. Cum ergo vita magis ametur quam imaginatum bonum, videtur, secundum praedicta, quod dolor exterior sit maior quam dolor interior.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 arg. 2"><a name="35079"><span class="ref">[35079] Iª-IIae q. 35 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, res magis movet quam rei similitudo. Sed dolor exterior provenit ex reali coniunctione alicuius contrarii, dolor autem interior ex similitudine contrarii apprehensa. Ergo maior est dolor exterior quam dolor interior.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 arg. 3"><a name="35080"><span class="ref">[35080] Iª-IIae q. 35 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, causa ex effectu cognoscitur. Sed dolor exterior habet fortiores effectus, facilius enim homo moritur propter dolores exteriores quam propter dolorem interiorem. Ergo exterior dolor est maior, et magis fugitur, quam dolor interior.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 s. c."><a name="35081"><span class="ref">[35081] Iª-IIae q. 35 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Eccli. XXV, <i>omnis plaga tristitia cordis est, et omnis malitia nequitia mulieris</i>. Ergo, sicut nequitia mulieris alias nequitias superat, ut ibi intenditur; ita tristitia cordis omnem plagam exteriorem excedit.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 co."><a name="35082"><span class="ref">[35082] Iª-IIae q. 35 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod dolor interior et exterior in uno conveniunt, et in duobus differunt. Conveniunt quidem in hoc, quod uterque est motus appetitivae virtutis, ut supra dictum est. Differunt autem secundum illa duo quae ad tristitiam et delectationem requiruntur, scilicet secundum causam, quae est bonum vel malum coniunctum; et secundum apprehensionem. Causa enim doloris exterioris est malum coniunctum quod repugnat corpori, causa autem interioris doloris est malum coniunctum quod repugnat appetitui. Dolor etiam exterior sequitur apprehensionem sensus, et specialiter tactus, dolor autem interior sequitur apprehensionem interiorem, imaginationis scilicet vel etiam rationis. Si ergo comparatur causa interioris doloris ad causam exterioris, una per se pertinet ad appetitum, cuius est uterque dolor, alia vero per aliud. Nam dolor interior est ex hoc quod aliquid repugnat ipsi appetitui, exterior autem dolor, ex hoc quod repugnat appetitui quia repugnat corpori. Semper autem quod est per se, prius est eo quod est per aliud. Unde ex parte ista, dolor interior praeeminet dolori exteriori. Similiter etiam ex parte apprehensionis. Nam apprehensio rationis et imaginationis altior est quam apprehensio sensu tactus. Unde simpliciter et per se loquendo, dolor interior potior est quam dolor exterior. Cuius signum est, quod etiam dolores exteriores aliquis voluntarie suscipit, ut evitet interiorem dolorem. Et inquantum non repugnat dolor exterior interiori appetitui, fit quodammodo delectabilis et iucundus interiori gaudio. Quandoque tamen dolor exterior est cum interiori dolore, et tunc dolor augetur. Non solum enim interior dolor est maior quam exterior, sed etiam universalior. Quidquid enim est repugnans corpori, potest esse repugnans interiori appetitui; et quidquid apprehenditur sensu, potest apprehendi imaginatione et ratione; sed non convertitur. Et ideo signanter in auctoritate adducta dicitur, omnis plaga tristitia cordis est, quia etiam dolores exteriorum plagarum sub interiori cordis tristitia comprehenduntur.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 ad 1"><a name="35083"><span class="ref">[35083] Iª-IIae q. 35 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod dolor interior potest etiam esse de his quae contrariantur vitae. Et sic comparatio doloris interioris ad exteriorem non est accipienda secundum diversa mala quae sunt causa doloris, sed secundum diversam comparationem huius causae doloris ad appetitum.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 ad 2"><a name="35084"><span class="ref">[35084] Iª-IIae q. 35 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod tristitia interior non procedit ex similitudine rei apprehensa, sicut ex causa, non enim homo tristatur interius de ipsa similitudine apprehensa, sed de re cuius est similitudo. Quae quidem res tanto perfectius apprehenditur per aliquam similitudinem, quanto similitudo est magis immaterialis et abstracta. Et ideo dolor interior, per se loquendo, est maior, tanquam de maiori malo existens; propter hoc quod interiori apprehensione magis cognoscitur malum.</p><p title="I-II q. 35 a. 7 ad 3"><a name="35085"><span class="ref">[35085] Iª-IIae q. 35 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod immutationes corporales magis causantur ex dolore exteriori, tum quia causa doloris exterioris est corrumpens coniunctum corporaliter, quod exigit apprehensio tactus. Tum etiam quia sensus exterior est magis corporalis quam sensus interior, sicut et appetitus sensitivus quam intellectivus. Et propter hoc, ut supra dictum est, ex motu appetitus sensitivi magis corpus immutatur. Et similiter ex dolore exteriori, magis quam ex dolore interiori.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I-II q. 35 a. 8 arg. 1"><a name="35086"><span class="ref">[35086] Iª-IIae q. 35 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod Damascenus inconvenienter quatuor tristitiae species assignet, quae sunt acedia, achthos (vel anxietas secundum Gregorium Nyssenum), misericordia et invidia. Tristitia enim delectationi opponitur. Sed delectationis non assignantur aliquae species. Ergo nec tristitiae species debent assignari.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 arg. 2"><a name="35087"><span class="ref">[35087] Iª-IIae q. 35 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, poenitentia est quaedam species tristitiae. Similiter etiam Nemesis et zelus, ut dicit philosophus, II Rhetoric. Quae quidem sub his speciebus non comprehenduntur. Ergo insufficiens est eius praedicta divisio.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 arg. 3"><a name="35088"><span class="ref">[35088] Iª-IIae q. 35 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, omnis divisio debet esse per opposita. Sed praedicta non habent oppositionem ad invicem. Nam secundum Gregorium <i>acedia est tristitia vocem amputans; anxietas vero est tristitia aggravans; invidia vero est tristitia in alienis bonis; misericordia autem est tristitia in alienis malis</i>. Contingit autem aliquem tristari et de alienis malis, et de alienis bonis et simul cum hoc interius aggravari, et exterius vocem amittere. Ergo praedicta divisio non est conveniens.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 s. c."><a name="35089"><span class="ref">[35089] Iª-IIae q. 35 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est auctoritas utriusque, scilicet Gregorii Nysseni et Damasceni.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 co."><a name="35090"><span class="ref">[35090] Iª-IIae q. 35 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ad rationem speciei pertinet quod se habeat ex additione ad genus. Sed generi potest aliquid addi dupliciter. Uno modo, quod per se ad ipsum pertinet, et virtute continetur in ipso, sicut rationale additur animali. Et talis additio facit veras species alicuius generis, ut per philosophum patet, in VII et VIII Metaphys. Aliquid vero additur generi quasi aliquid extraneum a ratione ipsius, sicut si album animali addatur, vel aliquid huiusmodi. Et talis additio non facit veras species generis, secundum quod communiter loquimur de genere et speciebus. Interdum tamen dicitur aliquid esse species alicuius generis propter hoc quod habet aliquid extraneum ad quod applicatur generis ratio, sicut carbo et flamma dicuntur esse species ignis, propter applicationem naturae ignis ad materiam alienam. Et simili modo loquendi dicuntur astrologia et perspectiva species mathematicae, inquantum principia mathematica applicantur ad materiam naturalem. Et hoc modo loquendi assignantur hic species tristitiae, per applicationem rationis tristitiae ad aliquid extraneum. Quod quidem extraneum accipi potest vel ex parte causae, obiecti; vel ex parte effectus. Proprium enim obiectum tristitiae est proprium malum. Unde extraneum obiectum tristitiae accipi potest vel secundum alterum tantum, quia scilicet est malum, sed non proprium, et sic est misericordia, quae est tristitia de alieno malo, inquantum tamen aestimatur ut proprium. Vel quantum ad utrumque, quia neque est de proprio, neque de malo, sed de bono alieno, inquantum tamen bonum alienum aestimatur ut proprium malum, et sic est invidia. Proprius autem effectus tristitiae consistit in quadam fuga appetitus. Unde extraneum circa effectum tristitiae, potest accipi quantum ad alterum tantum, quia scilicet tollitur fuga, et sic est anxietas quae sic aggravat animum, ut non appareat aliquod refugium, unde alio nomine dicitur angustia. Si vero intantum procedat talis aggravatio, ut etiam exteriora membra immobilitet ab opere, quod pertinet ad acediam; sic erit extraneum quantum ad utrumque, quia nec est fuga, nec est in appetitu. Ideo autem specialiter acedia dicitur vocem amputare, quia vox inter omnes exteriores motus magis exprimit interiorem conceptum et affectum, non solum in hominibus, sed etiam in aliis animalibus, ut dicitur in I Polit.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 ad 1"><a name="35091"><span class="ref">[35091] Iª-IIae q. 35 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod delectatio causatur ex bono, quod uno modo dicitur. Et ideo delectationis non assignantur tot species sicut tristitiae, quae causatur ex malo, quod multifariam contingit, ut dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 ad 2"><a name="35092"><span class="ref">[35092] Iª-IIae q. 35 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod poenitentia est de malo proprio, quod per se est obiectum tristitiae. Unde non pertinet ad has species. Zelus vero et Nemesis sub invidia continentur, ut infra patebit.</p><p title="I-II q. 35 a. 8 ad 3"><a name="35093"><span class="ref">[35093] Iª-IIae q. 35 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod divisio ista non sumitur secundum oppositiones specierum, sed secundum diversitatem extraneorum ad quae trahitur ratio tristitiae, ut dictum est.</p></div></div><div class="q" id="q36"><h2>Quaestio 36</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 36 pr."><a name="35094"><span class="ref">[35094] Iª-IIae q. 36 pr.</span></a> Deinde considerandum est de causis tristitiae. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum causa doloris sit bonum amissum, vel magis malum coniunctum. Secundo, utrum concupiscentia sit causa doloris. Tertio, utrum appetitus unitatis sit causa doloris. Quarto, utrum potestas cui resisti non potest, sit causa doloris.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 36 a. 1 arg. 1"><a name="35095"><span class="ref">[35095] Iª-IIae q. 36 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod bonum amissum sit magis causa doloris quam malum coniunctum. Dicit enim Augustinus, in libro de octo quaestionibus Dulcitii, dolorem esse de amissione bonorum temporalium. Eadem ergo ratione, quilibet dolor ex amissione alicuius boni contingit.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 arg. 2"><a name="35096"><span class="ref">[35096] Iª-IIae q. 36 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, supra dictum est quod dolor qui delectationi contrariatur, est de eodem de quo est delectatio. Sed delectatio est de bono, sicut supra dictum est. Ergo dolor est principaliter de amissione boni.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 arg. 3"><a name="35097"><span class="ref">[35097] Iª-IIae q. 36 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, secundum Augustinum, XIV de Civ. Dei, amor est causa tristitiae, sicut et aliarum affectionum animae. Sed obiectum amoris est bonum. Ergo dolor vel tristitia magis respicit bonum amissum quam malum coniunctum.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 s. c."><a name="35098"><span class="ref">[35098] Iª-IIae q. 36 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Damascenus dicit, in II libro, quod <i>expectatum malum timorem constituit, praesens vero tristitiam</i>.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 co."><a name="35099"><span class="ref">[35099] Iª-IIae q. 36 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, si hoc modo se haberent privationes in apprehensione animae, sicut se habent in ipsis rebus, ista quaestio nullius momenti esse videretur. Malum enim, ut in primo libro habitum est, est privatio boni, privatio autem, in rerum natura, nihil est aliud quam carentia oppositi habitus, secundum hoc ergo, idem esset tristari de bono amisso, et de malo habito. Sed tristitia est motus appetitus apprehensionem sequentis. In apprehensione autem ipsa privatio habet rationem cuiusdam entis, unde dicitur ens rationis. Et sic malum, cum sit privatio, se habet per modum contrarii. Et ideo, quantum ad motum appetitivum, differt utrum respiciat principalius malum coniunctum, vel bonum amissum. Et quia motus appetitus animalis hoc modo se habet in operibus animae, sicut motus naturalis in rebus naturalibus; ex consideratione naturalium motuum veritas accipi potest. Si enim accipiamus in motibus naturalibus accessum et recessum, accessus per se respicit id quod est conveniens naturae; recessus autem per se respicit id quod est contrarium; sicut grave per se recedit a loco superiori, accedit autem naturaliter ad locum inferiorem. Sed si accipiamus causam utriusque motus, scilicet gravitatem, ipsa gravitas per prius inclinat ad locum deorsum, quam retrahat a loco sursum, a quo recedit ut deorsum tendat. Sic igitur, cum tristitia in motibus appetitivis se habeat per modum fugae vel recessus, delectatio autem per modum prosecutionis vel accessus; sicut delectatio per prius respicit bonum adeptum, quasi proprium obiectum, ita tristitia respicit malum coniunctum. Sed causa delectationis et tristitiae, scilicet amor, per prius respicit bonum quam malum. Sic ergo eo modo quo obiectum est causa passionis, magis proprie est causa tristitiae vel doloris malum coniunctum, quam bonum amissum.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 ad 1"><a name="35100"><span class="ref">[35100] Iª-IIae q. 36 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ipsa amissio boni apprehenditur sub ratione mali, sicut et amissio mali apprehenditur sub ratione boni. Et ideo Augustinus dicit dolorem provenire ex amissione temporalium bonorum.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 ad 2"><a name="35101"><span class="ref">[35101] Iª-IIae q. 36 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectatio et dolor ei contrarius respiciunt idem, sed sub contraria ratione, nam si delectatio est de praesentia alicuius, tristitia est de absentia eiusdem. In uno autem contrariorum includitur privatio alterius, ut patet in X Metaphys. Et inde est quod tristitia quae est de contrario, est quodammodo de eodem sub contraria ratione.</p><p title="I-II q. 36 a. 1 ad 3"><a name="35102"><span class="ref">[35102] Iª-IIae q. 36 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, quando ex una causa proveniunt multi motus, non oportet quod omnes principalius respiciant illud quod principalius respicit causa, sed primus tantum. Unusquisque autem aliorum principalius respicit illud quod est ei conveniens secundum propriam rationem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 36 a. 2 arg. 1"><a name="35103"><span class="ref">[35103] Iª-IIae q. 36 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod concupiscentia non sit causa doloris seu tristitiae. Tristitia enim per se respicit malum, ut dictum est. Concupiscentia autem est motus quidam appetitus in bonum. Motus autem qui est in unum contrarium, non est causa motus qui respicit aliud contrarium. Ergo concupiscentia non est causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 arg. 2"><a name="35104"><span class="ref">[35104] Iª-IIae q. 36 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, dolor, secundum Damascenum, est de praesenti, concupiscentia autem est de futuro. Ergo concupiscentia non est causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 arg. 3"><a name="35105"><span class="ref">[35105] Iª-IIae q. 36 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, id quod est per se delectabile, non est causa doloris. Sed concupiscentia est secundum seipsam delectabilis, ut philosophus dicit, in I Rhetoric. Ergo concupiscentia non est causa doloris seu tristitiae.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 s. c."><a name="35106"><span class="ref">[35106] Iª-IIae q. 36 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in Enchirid., <i>subintrantibus ignorantia agendarum rerum, et concupiscentia noxiarum, comites subinferuntur error et dolor</i>. Sed ignorantia est causa erroris. Ergo concupiscentia est causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 co."><a name="35107"><span class="ref">[35107] Iª-IIae q. 36 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod tristitia est motus quidam appetitus animalis. Motus autem appetitivus habet, sicut dictum est, similitudinem appetitus naturalis. Cuius duplex causa assignari potest, una per modum finis; alia sicut unde est principium motus. Sicut descensionis corporis gravis causa sicut finis, est locus deorsum, principium autem motus est inclinatio naturalis, quae est ex gravitate. Causa autem motus appetitivi per modum finis, est eius obiectum. Et sic supra dictum est quod causa doloris seu tristitiae est malum coniunctum. Causa autem sicut unde est principium talis motus, est interior inclinatio appetitus. Qui quidem per prius inclinatur ad bonum; et ex consequenti ad repudiandum malum contrarium. Et ideo huiusmodi motus appetitivi primum principium est amor, qui est prima inclinatio appetitus ad bonum consequendum, secundum autem principium est odium, quod est inclinatio prima appetitus ad malum fugiendum. Sed quia concupiscentia vel cupiditas est primus effectus amoris, quo maxime delectamur, ut supra dictum est; ideo frequenter Augustinus cupiditatem vel concupiscentiam pro amore ponit, ut etiam supra dictum est. Et hoc modo concupiscentiam dicit esse universalem causam doloris. Sed ipsa concupiscentia, secundum propriam rationem considerata, est interdum causa doloris. Omne enim quod impedit motum ne perveniat ad terminum, est contrarium motui. Illud autem quod est contrarium motui appetitus, est contristans. Et sic per consequens concupiscentia fit causa tristitiae, inquantum de retardatione boni concupiti, vel totali ablatione, tristamur. Universalis autem causa doloris esse non potest, quia magis dolemus de subtractione bonorum praesentium, in quibus iam delectamur, quam futurorum, quae concupiscimus.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 ad 1"><a name="35108"><span class="ref">[35108] Iª-IIae q. 36 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod inclinatio appetitus ad bonum consequendum, est causa inclinationis appetitus ad malum fugiendum, sicut dictum est. Et ex hoc contingit quod motus appetitivi qui respiciunt bonum, ponuntur causa motuum appetitus qui respiciunt malum.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 ad 2"><a name="35109"><span class="ref">[35109] Iª-IIae q. 36 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod illud quod concupiscitur, etsi realiter sit futurum, est tamen quodammodo praesens, inquantum speratur. Vel potest dici quod, licet ipsum bonum concupitum sit futurum, tamen impedimentum praesentialiter apponitur, quod dolorem causat.</p><p title="I-II q. 36 a. 2 ad 3"><a name="35110"><span class="ref">[35110] Iª-IIae q. 36 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod concupiscentia est delectabilis, quandiu manet spes adipiscendi quod concupiscitur. Sed, subtracta spe per impedimentum appositum, concupiscentia dolorem causat.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 36 a. 3 arg. 1"><a name="35111"><span class="ref">[35111] Iª-IIae q. 36 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod appetitus unitatis non sit causa doloris. Dicit enim philosophus, in X Ethic., quod haec opinio, quae posuit repletionem esse causam delectationis, et incisionem causam tristitiae, videtur esse facta ex delectationibus et tristitiis quae sunt circa cibum. Sed non omnis delectatio vel tristitia est huiusmodi. Ergo appetitus unitatis non est causa universalis doloris, cum repletio ad unitatem pertineat, incisio vero multitudinem inducat.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 arg. 2"><a name="35112"><span class="ref">[35112] Iª-IIae q. 36 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, quaelibet separatio unitati opponitur. Si ergo dolor causaretur ex appetitu unitatis, nulla separatio esset delectabilis. Quod patet esse falsum in separatione omnium superfluorum.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 arg. 3"><a name="35113"><span class="ref">[35113] Iª-IIae q. 36 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, eadem ratione appetimus coniunctionem boni, et remotionem mali. Sed sicut coniunctio pertinet ad unitatem, cum sit unio quaedam; ita separatio est contrarium unitati. Ergo appetitus unitatis non magis debet poni causa doloris quam appetitus separationis.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 s. c."><a name="35114"><span class="ref">[35114] Iª-IIae q. 36 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in III de libero arbitrio, <i>quod ex dolore quem bestiae sentiunt, satis apparet in regendis animandisque suis corporibus, quam sint animae appetentes unitatis. Quid enim est aliud dolor, nisi quidam sensus divisionis vel corruptionis impatiens?</i></p><p title="I-II q. 36 a. 3 co."><a name="35115"><span class="ref">[35115] Iª-IIae q. 36 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod eo modo quo concupiscentia vel cupiditas boni est causa doloris, etiam appetitus unitatis, vel amor, causa doloris ponendus est. Bonum enim uniuscuiusque rei in quadam unitate consistit, prout scilicet unaquaeque res habet in se unita illa ex quibus consistit eius perfectio, unde et Platonici posuerunt unum esse principium, sicut et bonum. Unde naturaliter unumquodque appetit unitatem, sicut et bonitatem. Et propter hoc, sicut amor vel appetitus boni est causa doloris, ita etiam amor vel appetitus unitatis.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 ad 1"><a name="35116"><span class="ref">[35116] Iª-IIae q. 36 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod non omnis unio perficit rationem boni, sed solum illa a qua dependet esse perfectum rei. Et propter hoc etiam, non cuiuslibet appetitus unitatis est causa doloris vel tristitiae, ut quidam opinabantur. Quorum opinionem ibi philosophus excludit per hoc, quod quaedam repletiones non sunt delectabiles, sicut repleti cibis non delectantur in ciborum sumptione. Talis enim repletio, sive unio, magis repugnaret ad perfectum esse, quam ipsum constitueret. Unde dolor non causatur ex appetitu cuiuslibet unitatis, sed eius in qua consistit perfectio naturae.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 ad 2"><a name="35117"><span class="ref">[35117] Iª-IIae q. 36 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod separatio potest esse delectabilis, vel inquantum removetur illud quod est contrarium perfectioni rei, vel inquantum separatio habet aliquam unionem adiunctam, puta sensibilis ad sensum.</p><p title="I-II q. 36 a. 3 ad 3"><a name="35118"><span class="ref">[35118] Iª-IIae q. 36 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod separatio nocivorum et corrumpentium appetitur, inquantum tollunt debitam unitatem. Unde appetitus huiusmodi separationis non est prima causa doloris, sed magis appetitus unitatis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 36 a. 4 arg. 1"><a name="35119"><span class="ref">[35119] Iª-IIae q. 36 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod potestas maior non debeat poni causa doloris. Quod enim est in potestate agentis, nondum est praesens, sed futurum. Dolor autem est de malo praesenti. Ergo potestas maior non est causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 arg. 2"><a name="35120"><span class="ref">[35120] Iª-IIae q. 36 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, nocumentum illatum est causa doloris. Sed nocumentum potest inferri etiam a potestate minore. Ergo potestas maior non debet poni causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 arg. 3"><a name="35121"><span class="ref">[35121] Iª-IIae q. 36 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, causae appetitivorum motuum sunt interiores inclinationes animae. Potestas autem maior est aliquid exterius. Ergo non debet poni causa doloris.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 s. c."><a name="35122"><span class="ref">[35122] Iª-IIae q. 36 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de natura boni, <i>in animo dolorem facit voluntas resistens potestati maiori; in corpore dolorem facit sensus resistens corpori potentiori</i>.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 co."><a name="35123"><span class="ref">[35123] Iª-IIae q. 36 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, malum coniunctum est causa doloris vel tristitiae per modum obiecti. Id ergo quod est causa coniunctionis mali, debet poni causa doloris vel tristitiae. Manifestum est autem hoc esse contra inclinationem appetitus, ut malo praesentialiter inhaereat. Quod autem est contra inclinationem alicuius, nunquam advenit ei nisi per actionem alicuius fortioris. Et ideo potestas maior ponitur esse causa doloris ab Augustino. Sed sciendum est quod, si potestas fortior intantum invalescat quod mutet contrariam inclinationem in inclinationem propriam, iam non erit aliqua repugnantia vel violentia, sicut quando agens fortius, corrumpendo corpus grave, aufert ei inclinationem qua tendit deorsum; et tunc ferri sursum non est ei violentum, sed naturale. Sic igitur si aliqua potestas maior intantum invalescat quod auferat inclinationem voluntatis vel appetitus sensitivi, ex ea non sequitur dolor vel tristitia, sed tunc solum sequitur, quando remanet inclinatio appetitus in contrarium. Et inde est quod Augustinus dicit quod voluntas resistens potestati fortiori, causat dolorem, si enim non resisteret, sed cederet consentiendo, non sequeretur dolor, sed delectatio.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 ad 1"><a name="35124"><span class="ref">[35124] Iª-IIae q. 36 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod maior potestas dolorem causat, non secundum quod est agens in potentia, sed secundum quod est agens actu, dum scilicet facit coniunctionem mali corruptivi.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 ad 2"><a name="35125"><span class="ref">[35125] Iª-IIae q. 36 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod nihil prohibet aliquam potestatem quae non est maior simpliciter, esse maiorem quantum ad aliquid. Et secundum hoc, aliquod nocumentum inferre potest. Si autem nullo modo maior esset, nullo modo posset nocere. Unde non posset causam doloris inferre.</p><p title="I-II q. 36 a. 4 ad 3"><a name="35126"><span class="ref">[35126] Iª-IIae q. 36 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod exteriora agentia possunt esse causa motuum appetitivorum, inquantum causant praesentiam obiecti. Et hoc modo potestas maior ponitur causa doloris.</p></div></div><div class="q" id="q37"><h2>Quaestio 37</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 37 pr."><a name="35127"><span class="ref">[35127] Iª-IIae q. 37 pr.</span></a> Deinde considerandum est de effectibus doloris vel tristitiae. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum dolor auferat facultatem addiscendi. Secundo, utrum aggravatio animi sit effectus tristitiae vel doloris. Tertio, utrum tristitia vel dolor debilitet omnem operationem. Quarto, utrum tristitia noceat corpori magis quam aliae passiones animae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 37 a. 1 arg. 1"><a name="35128"><span class="ref">[35128] Iª-IIae q. 37 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod dolor non auferat facultatem addiscendi. Dicitur enim Isaiae XXVI, <i>cum feceris iudicia tua in terra, iustitiam discent omnes habitatores orbis</i>. Et infra, <i>in tribulatione murmuris doctrina tua eis</i>, sed ex iudiciis Dei, et tribulatione, sequitur dolor seu tristitia in cordibus hominum. Ergo dolor vel tristitia non tollit, sed magis auget facultatem addiscendi.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 arg. 2"><a name="35129"><span class="ref">[35129] Iª-IIae q. 37 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Isaiae XXVIII, dicitur, <i>quem docebit scientiam? Et quem intelligere faciet auditum? Ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus</i> idest a delectationibus. Sed dolor et tristitia maxime tollunt delectationes, impedit enim tristitia omnem delectationem, ut dicitur in VII Ethic.; et Eccli. XI dicitur quod <i>malitia unius horae oblivionem facit luxuriae maximae</i>. Ergo dolor non tollit, sed magis praebet facultatem addiscendi.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 arg. 3"><a name="35130"><span class="ref">[35130] Iª-IIae q. 37 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, tristitia interior praeeminet dolori exteriori, ut supra dictum est. Sed simul cum tristitia potest homo addiscere. Ergo multo magis simul cum dolore corporali.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 s. c."><a name="35131"><span class="ref">[35131] Iª-IIae q. 37 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in I Soliloq., <i>quanquam acerrimo dolore dentium his diebus torquerer, non quidem sinebar animo volvere nisi ea quae iam forte didiceram. A discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota intentione animi opus erat</i>.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 co."><a name="35132"><span class="ref">[35132] Iª-IIae q. 37 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, quia omnes potentiae animae in una essentia animae radicantur, necesse est quod, quando intentio animae vehementer trahitur ad operationem unius potentiae, retrahatur ab operatione alterius, unius enim animae non potest esse nisi una intentio. Et propter hoc, si aliquid ad se trahat totam intentionem animae, vel magnam partem ipsius, non compatitur secum aliquid aliud quod magnam attentionem requirat. Manifestum est autem quod dolor sensibilis maxime trahit ad se intentionem animae, quia naturaliter unumquodque tota intentione tendit ad repellendum contrarium, sicut etiam in rebus naturalibus apparet. Similiter etiam manifestum est quod ad addiscendum aliquid de novo, requiritur studium et conatus cum magna intentione, ut patet per illud quod dicitur Prov. II, <i>si quaesieris sapientiam quasi pecuniam, et sicut thesauros effoderis eam, tunc intelliges disciplinam</i>. Et ideo si sit dolor intensus, impeditur homo ne tunc aliquid addiscere possit. Et tantum potest intendi, quod nec etiam, instante dolore, potest homo aliquid considerare etiam quod prius scivit. In hoc tamen attenditur diversitas secundum diversitatem amoris quem homo habet ad addiscendum vel considerandum, qui quanto maior fuerit, magis retinet intentionem animi, ne omnino feratur ad dolorem.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 ad 1"><a name="35133"><span class="ref">[35133] Iª-IIae q. 37 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod tristitia moderata, quae excludit evagationem animi, potest conferre ad disciplinam suscipiendam, et praecipue eorum per quae homo sperat se posse a tristitia liberari. Et hoc modo in tribulatione murmuris homines doctrinam Dei magis recipiunt.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 ad 2"><a name="35134"><span class="ref">[35134] Iª-IIae q. 37 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod tam delectatio quam dolor, inquantum ad se trahunt animae intentionem, impediunt considerationem rationis, unde in VII Ethic. dicitur quod <i>impossibile est in ipsa delectatione venereorum, aliquid intelligere</i>. Sed tamen dolor magis trahit ad se intentionem animae quam delectatio, sicut etiam videmus in rebus naturalibus, quod actio corporis naturalis magis intenditur in contrarium; sicut aqua calefacta magis patitur a frigido, ut fortius congeletur. Si ergo dolor seu tristitia fuerit moderata, per accidens potest conferre ad addiscendum, inquantum aufert superabundantiam delectationum. Sed per se impedit, et si intendatur, totaliter aufert.</p><p title="I-II q. 37 a. 1 ad 3"><a name="35135"><span class="ref">[35135] Iª-IIae q. 37 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod dolor exterior accidit ex laesione corporali, et ita magis habet transmutationem corporalem adiunctam quam dolor interior, qui tamen est maior secundum illud quod est formale in dolore, quod est ex parte animae. Et ideo dolor corporalis magis impedit contemplationem, quae requirit omnimodam quietem, quam dolor interior. Et tamen etiam dolor interior, si multum intendatur, ita trahit intentionem, ut non possit homo de novo aliquid addiscere. Unde et Gregorius propter tristitiam intermisit Ezechielis expositionem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 37 a. 2 arg. 1"><a name="35136"><span class="ref">[35136] Iª-IIae q. 37 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod aggravatio animi non sit effectus tristitiae. Dicit enim apostolus, II ad Cor. VII, <i>ecce hoc ipsum, contristari vos secundum Deum, quantam in vobis operatur sollicitudinem, sed defensionem, sed indignationem,</i> et cetera. Sed sollicitudo et indignatio ad quandam erectionem animi pertinent, quae aggravationi opponitur. Non ergo aggravatio est effectus tristitiae.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 arg. 2"><a name="35137"><span class="ref">[35137] Iª-IIae q. 37 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, tristitia delectationi opponitur. Sed effectus delectationis est dilatatio, cui non opponitur aggravatio, sed constrictio. Ergo effectus tristitiae non debet poni aggravatio.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 arg. 3"><a name="35138"><span class="ref">[35138] Iª-IIae q. 37 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, ad tristitiam pertinet absorbere, ut patet per illud quod apostolus dicit, II ad Cor. II, <i>ne forte abundantiori tristitia absorbeatur qui est eiusmodi</i>. Sed quod aggravatur, non absorbetur, quinimmo sub aliquo ponderoso deprimitur; quod autem absorbetur, intra absorbens includitur. Ergo aggravatio non debet poni effectus tristitiae.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 s. c."><a name="35139"><span class="ref">[35139] Iª-IIae q. 37 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius Nyssenus et Damascenus ponunt tristitiam aggravantem.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 co."><a name="35140"><span class="ref">[35140] Iª-IIae q. 37 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod effectus passionum animae quandoque metaphorice nominantur, secundum similitudinem sensibilium corporum, eo quod motus appetitus animalis sunt similes inclinationibus appetitus naturalis. Et per hunc modum fervor attribuitur amori, dilatatio delectationi, et aggravatio tristitiae. Dicitur enim homo aggravari, ex eo quod aliquo pondere impeditur a proprio motu. Manifestum est autem ex praedictis quod tristitia contingit ex aliquo malo praesenti. Quod quidem, ex hoc ipso quod repugnat motui voluntatis, aggravat animum, inquantum impedit ipsum ne fruatur eo quod vult. Et si quidem non sit tanta vis mali contristantis ut auferat spem evadendi, licet animus aggravetur quantum ad hoc, quod in praesenti non potitur eo quod vult; remanet tamen motus ad repellendum nocivum contristans. Si vero superexcrescat vis mali intantum ut spem evasionis excludat, tunc simpliciter impeditur etiam interior motus animi angustiati, ut neque hac neque illac divertere valeat. Et quandoque etiam impeditur exterior motus corporis, ita quod remaneat homo stupidus in seipso.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 ad 1"><a name="35141"><span class="ref">[35141] Iª-IIae q. 37 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illa erectio animi provenit ex tristitia quae est secundum Deum, propter spem adiunctam de remissione peccati.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 ad 2"><a name="35142"><span class="ref">[35142] Iª-IIae q. 37 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, quantum ad motum appetitivum pertinet, ad idem refertur constrictio et aggravatio. Ex hoc enim quod aggravatur animus, ut ad exteriora libere progredi non possit, ad seipsum retrahitur, quasi in seipso constrictus.</p><p title="I-II q. 37 a. 2 ad 3"><a name="35143"><span class="ref">[35143] Iª-IIae q. 37 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod tristitia absorbere hominem dicitur, quando sic totaliter vis contristantis mali afficit animam, ut omnem spem evasionis excludat. Et sic etiam eodem modo aggravat et absorbet. Quaedam enim se consequuntur in his quae metaphorice dicuntur, quae sibi repugnare videntur, si secundum proprietatem accipiantur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 37 a. 3 arg. 1"><a name="35144"><span class="ref">[35144] Iª-IIae q. 37 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod tristitia non impediat omnem operationem. Sollicitudo enim ex tristitia causatur, ut patet per auctoritatem apostoli inductam. Sed sollicitudo adiuvat ad bene operandum, unde apostolus dicit, II ad Tim. II, <i>sollicite cura teipsum exhibere operarium inconfusibilem</i>. Ergo tristitia non impedit operationem, sed magis adiuvat ad bene operandum.</p><p title="I-II q. 37 a. 3 arg. 2"><a name="35145"><span class="ref">[35145] Iª-IIae q. 37 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, tristitia causat in multis concupiscentiam, ut dicitur in VII Ethic. Sed concupiscentia facit ad intensionem operationis. Ergo et tristitia.</p><p title="I-II q. 37 a. 3 arg. 3"><a name="35146"><span class="ref">[35146] Iª-IIae q. 37 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut quaedam operationes propriae sunt gaudentium, ita etiam quaedam operationes his qui tristantur, sicut lugere. Sed unumquodque augetur ex sibi convenienti. Ergo aliquae operationes non impediuntur, sed meliorantur propter tristitiam.</p><p title="I-II q. 37 a. 3 s. c."><a name="35147"><span class="ref">[35147] Iª-IIae q. 37 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in X Ethic., quod delectatio perficit operationem, sed e contrario tristitia impedit.</p><p title="I-II q. 37 a. 3 co."><a name="35148"><span class="ref">[35148] Iª-IIae q. 37 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut iam dictum est, tristitia quandoque non ita aggravat vel absorbet animum, ut omnem motum interiorem et exteriorem excludat; sed aliqui motus quandoque ex ipsa tristitia causantur. Sic ergo operatio ad tristitiam dupliciter potest comparari. Uno modo, sicut ad id de quo est tristitia. Et sic tristitia quamlibet operationem impedit, nunquam enim illud quod cum tristitia facimus, ita bene facimus sicut illud quod facimus cum delectatione, vel sine tristitia. Cuius ratio est, quia voluntas est causa operationis humanae, unde quando operatio est de qua aliquis contristatur, necesse est quod actio debilitetur. Alio modo comparatur operatio ad tristitiam sicut ad principium et causam. Et sic necesse est quod operatio talis ex tristitia augeatur, sicut quanto aliquis magis tristatur de re aliqua, tanto magis conatur ad expellendam tristitiam, dummodo remaneat spes expellendi, alioquin nullus motus vel operatio ex tristitia causaretur.</p><p title="I-II q. 37 a. 3 ad arg."><a name="35149"><span class="ref">[35149] Iª-IIae q. 37 a. 3 ad arg.</span></a> Et per hoc patet responsio ad obiecta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 37 a. 4 arg. 1"><a name="35150"><span class="ref">[35150] Iª-IIae q. 37 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod tristitia non inferat maxime corpori nocumentum. Tristitia enim habet esse spirituale in anima. Sed ea quae habent tantum esse spirituale, non causant transmutationem corporalem, sicut patet de intentionibus colorum quae sunt in aere, a quibus nullum corpus coloratur. Ergo tristitia non facit aliquod corporale nocumentum.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 arg. 2"><a name="35151"><span class="ref">[35151] Iª-IIae q. 37 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, si facit aliquod corporale nocumentum, hoc non est nisi inquantum habet corporalem transmutationem adiunctam. Sed corporalis transmutatio invenitur in omnibus animae passionibus, ut supra dictum est. Ergo non magis tristitia quam aliae animae passiones, corpori nocet.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 arg. 3"><a name="35152"><span class="ref">[35152] Iª-IIae q. 37 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>irae et concupiscentiae quibusdam insanias faciunt</i>, quod videtur esse maximum nocumentum, cum ratio sit excellentissimum eorum quae sunt in homine. Desperatio etiam videtur esse magis nociva quam tristitia, cum sit causa tristitiae. Ergo tristitia non magis nocet corpori quam aliae animae passiones.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 s. c."><a name="35153"><span class="ref">[35153] Iª-IIae q. 37 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Prov. XVII, <i>animus gaudens aetatem floridam facit, spiritus tristis exsiccat ossa</i>. Et Prov. XXV, <i>sicut tinea vestimento, et vermis ligno, ita tristitia viri nocet cordi</i>. Et Eccli. XXXVIII, <i>a tristitia festinat mors</i>.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 co."><a name="35154"><span class="ref">[35154] Iª-IIae q. 37 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod tristitia, inter omnes animae passiones, magis corpori nocet. Cuius ratio est, quia tristitia repugnat humanae vitae quantum ad speciem sui motus; et non solum quantum ad mensuram seu quantitatem, sicut aliae animae passiones. Consistit enim humana vita in quadam motione, quae a corde in cetera membra diffunditur, quae quidem motio convenit naturae humanae secundum aliquam determinatam mensuram. Si ergo ista motio procedat ultra mensuram debitam, repugnabit humanae vitae secundum quantitatis mensuram; non autem secundum similitudinem speciei. Si autem impediatur processus huius motionis, repugnabit vitae secundum suam speciem. Est autem attendendum in omnibus animae passionibus, quod transmutatio corporalis, quae est in eis materialis, est conformis et proportionata motui appetitus, qui est formalis, sicut in omnibus materia proportionatur formae. Illae ergo animae passiones quae important motum appetitus ad prosequendum aliquid, non repugnant vitali motioni secundum speciem, sed possunt repugnare secundum quantitatem, ut amor, gaudium, desiderium, et huiusmodi. Et ideo ista secundum speciem suam iuvant naturam corporis, sed propter excessum possunt nocere. Passiones autem quae important motum appetitus cum fuga vel retractione quadam, repugnant vitali motioni non solum secundum quantitatem, sed etiam secundum speciem motus, et ideo simpliciter nocent, sicut timor et desperatio, et prae omnibus tristitia, quae aggravat animum ex malo praesenti, cuius est fortior impressio quam futuri.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 ad 1"><a name="35155"><span class="ref">[35155] Iª-IIae q. 37 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quia anima naturaliter movet corpus, spiritualis motus animae naturaliter est causa transmutationis corporalis. Nec est simile de spiritualibus intentionibus, quae non habent naturaliter ordinem movendi alia corpora, quae non sunt nata moveri ab anima.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 ad 2"><a name="35156"><span class="ref">[35156] Iª-IIae q. 37 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliae passiones habent transmutationem corporalem conformem, secundum suam speciem, motioni vitali, sed tristitia contrariam, ut supra dictum est.</p><p title="I-II q. 37 a. 4 ad 3"><a name="35157"><span class="ref">[35157] Iª-IIae q. 37 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex leviori causa impeditur usus rationis quam corrumpatur vita, cum videamus multas aegritudines usum rationis tollere, quae nondum adimunt vitam. Et tamen timor et ira maxime nocumentum corporale afferunt ex permixtione tristitiae, propter absentiam eius quod cupitur. Ipsa etiam tristitia quandoque rationem aufert, sicut patet in his qui propter dolorem in melancholiam vel in maniam incidunt.</p></div></div><div class="q" id="q38"><h2>Quaestio 38</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 38 pr."><a name="35158"><span class="ref">[35158] Iª-IIae q. 38 pr.</span></a> Deinde considerandum est de remediis doloris seu tristitiae. Et circa hoc quaeruntur quinque. Primo, utrum dolor vel tristitia mitigetur per quamlibet delectationem. Secundo, utrum mitigetur per fletum. Tertio, utrum per compassionem amicorum. Quarto, utrum per contemplationem veritatis. Quinto, utrum per somnum et balnea.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 38 a. 1 arg. 1"><a name="35159"><span class="ref">[35159] Iª-IIae q. 38 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod non quaelibet delectatio mitiget quemlibet dolorem seu tristitiam. Non enim delectatio tristitiam mitigat, nisi inquantum ei contrariatur, medicinae enim fiunt per contraria, ut dicitur in II Ethic. Sed non quaelibet delectatio contrariatur cuilibet tristitiae, ut supra dictum est. Ergo non quaelibet delectatio mitigat quamlibet tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 arg. 2"><a name="35160"><span class="ref">[35160] Iª-IIae q. 38 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod causat tristitiam, non mitigat tristitiam. Sed aliquae delectationes causant tristitiam, quia, ut dicitur in IX Ethic., <i>malus tristatur quoniam delectatus est</i>. Non ergo omnis delectatio mitigat tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 arg. 3"><a name="35161"><span class="ref">[35161] Iª-IIae q. 38 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in IV Confess., quod ipse fugit de patria, in qua conversari solitus erat cum amico suo iam mortuo, <i>minus enim quaerebant eum oculi eius, ubi videre non solebant</i>. Ex quo accipi potest quod illa in quibus nobis amici mortui vel absentes communicaverunt, efficiuntur nobis, de eorum morte vel absentia dolentibus, onerosa. Sed maxime communicaverunt nobis in delectationibus. Ergo ipsae delectationes efficiuntur nobis dolentibus onerosae. Non ergo quaelibet delectatio mitigat quamlibet tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 s. c."><a name="35162"><span class="ref">[35162] Iª-IIae q. 38 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in VII Ethic., quod <i>expellit delectatio tristitiam, et quae contraria, et quae contingens, si sit fortis</i>.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 co."><a name="35163"><span class="ref">[35163] Iª-IIae q. 38 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ex praedictis patet, delectatio est quaedam quies appetitus in bono convenienti; tristitia autem est ex eo quod repugnat appetitui. Unde sic se habet delectatio ad tristitiam in motibus appetitivis, sicut se habet in corporibus quies ad fatigationem, quae accidit ex aliqua transmutatione innaturali, nam et ipsa tristitia fatigationem quandam, seu aegritudinem appetitivae virtutis importat. Sicut igitur quaelibet quies corporis remedium affert contra quamlibet fatigationem, ex quacumque causa innaturali provenientem; ita quaelibet delectatio remedium affert ad mitigandam quamlibet tristitiam, ex quocumque procedat.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 ad 1"><a name="35164"><span class="ref">[35164] Iª-IIae q. 38 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, licet non omnis delectatio contrarietur omni tristitiae secundum speciem, contrariatur tamen secundum genus, ut supra dictum est. Et ideo ex parte dispositionis subiecti, quaelibet tristitia per quamlibet delectationem mitigari potest.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 ad 2"><a name="35165"><span class="ref">[35165] Iª-IIae q. 38 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectationes malorum non causant tristitiam in praesenti, sed in futuro, inquantum scilicet mali poenitent de malis de quibus laetitiam habuerunt. Et huic tristitiae subvenitur per contrarias delectationes.</p><p title="I-II q. 38 a. 1 ad 3"><a name="35166"><span class="ref">[35166] Iª-IIae q. 38 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, quando sunt duae causae ad contrarios motus inclinantes, utraque alteram impedit, et tamen illa finaliter vincit, quae fortior est et diuturnior. In eo autem qui tristatur de his in quibus simul cum amico mortuo vel absente delectari consuevit, duae causae in contrarium moventes inveniuntur. Nam mors vel absentia amici recogitata, inclinat ad dolorem, bonum autem praesens inclinat ad delectationem. Unde utrumque per alterum minuitur. Sed tamen, quia fortius movet sensus praesentis quam memoria praeteriti, et amor sui ipsius quam amor alterius diuturnius manet; inde est quod finaliter delectatio tristitiam expellit. Unde post pauca subdit ibidem Augustinus quod <i>pristinis generibus delectationum cedebat dolor eius</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 38 a. 2 arg. 1"><a name="35167"><span class="ref">[35167] Iª-IIae q. 38 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod fletus non mitiget tristitiam. Nullus enim effectus diminuit suam causam. Sed fletus, vel gemitus, est effectus tristitiae. Ergo non minuit tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 arg. 2"><a name="35168"><span class="ref">[35168] Iª-IIae q. 38 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut fletus vel gemitus est effectus tristitiae, ita risus est effectus laetitiae. Sed risus non minuit laetitiam. Ergo fletus non mitigat tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 arg. 3"><a name="35169"><span class="ref">[35169] Iª-IIae q. 38 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, in fletu repraesentatur nobis malum contristans. Sed imaginatio rei contristantis auget tristitiam, sicut imaginatio rei delectantis auget laetitiam. Ergo videtur quod fletus non mitiget tristitiam.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 s. c."><a name="35170"><span class="ref">[35170] Iª-IIae q. 38 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in IV Confess., quod quando dolebat de morte amici, <i>in solis gemitibus et lacrimis erat ei aliquantula requies</i>.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 co."><a name="35171"><span class="ref">[35171] Iª-IIae q. 38 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod lacrimae et gemitus naturaliter mitigant tristitiam. Et hoc duplici ratione. Primo quidem, quia omne nocivum interius clausum magis affligit, quia magis multiplicatur intentio animae circa ipsum, sed quando ad exteriora diffunditur, tunc animae intentio ad exteriora quodammodo disgregatur, et sic interior dolor minuitur. Et propter hoc, quando homines qui sunt in tristitiis, exterius suam tristitiam manifestant vel fletu aut gemitu, vel etiam verbo, mitigatur tristitia. Secundo, quia semper operatio conveniens homini secundum dispositionem in qua est, sibi est delectabilis. Fletus autem et gemitus sunt quaedam operationes convenientes tristato vel dolenti. Et ideo efficiuntur ei delectabiles. Cum igitur omnis delectatio aliqualiter mitiget tristitiam vel dolorem, ut dictum est, sequitur quod per planctum et gemitum tristitia mitigetur.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 ad 1"><a name="35172"><span class="ref">[35172] Iª-IIae q. 38 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ipsa habitudo causae ad effectum contrariatur habitudini contristantis ad contristatum, nam omnis effectus est conveniens suae causae, et per consequens est ei delectabilis; contristans autem contrariatur contristato. Et ideo effectus tristitiae habet contrariam habitudinem ad contristatum, quam contristans ad ipsum. Et propter hoc, mitigatur tristitia per effectum tristitiae, ratione contrarietatis praedictae.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 ad 2"><a name="35173"><span class="ref">[35173] Iª-IIae q. 38 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod habitudo effectus ad causam est similis habitudini delectantis ad delectatum, quia utrobique convenientia invenitur. Omne autem simile auget suum simile. Et ideo per risum et alios effectus laetitiae augetur laetitia, nisi forte per accidens, propter excessum.</p><p title="I-II q. 38 a. 2 ad 3"><a name="35174"><span class="ref">[35174] Iª-IIae q. 38 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod imaginatio rei contristantis, quantum est de se, nata est augere tristitiam, sed ex hoc ipso quod homo imaginatur quod facit illud quod convenit sibi secundum talem statum, consurgit inde quaedam delectatio. Et eadem ratione, si alicui subrepat risus in statu in quo videtur sibi esse lugendum, ex hoc ipso dolet, tanquam faciat id quod non convenit, ut Tullius dicit, in III de Tuscul. quaestionibus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 38 a. 3 arg. 1"><a name="35175"><span class="ref">[35175] Iª-IIae q. 38 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod dolor amici compatientis non mitiget tristitiam. Contrariorum enim contrarii sunt effectus. Sed sicut Augustinus dicit, VIII Confess., <i>quando cum multis gaudetur, in singulis uberius est gaudium, quia fervere faciunt se, et inflammantur ex alterutro</i>. Ergo, pari ratione, quando multi simul tristantur, videtur quod sit maior tristitia.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 arg. 2"><a name="35176"><span class="ref">[35176] Iª-IIae q. 38 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, hoc requirit amicitia, ut amoris vicem quis rependat, ut Augustinus dicit, IV Confess. Sed amicus condolens dolet de dolore amici dolentis. Ergo ipse dolor amici condolentis est causa amico prius dolenti de proprio malo, alterius doloris. Et sic, duplicato dolore, videtur tristitia crescere.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 arg. 3"><a name="35177"><span class="ref">[35177] Iª-IIae q. 38 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, omne malum amici est contristans, sicut et malum proprium, nam amicus est alter ipse. Sed dolor est quoddam malum. Ergo dolor amici condolentis auget tristitiam amico cui condoletur.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 s. c."><a name="35178"><span class="ref">[35178] Iª-IIae q. 38 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, in IX Ethic., quod in tristitiis amicus condolens consolatur.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 co."><a name="35179"><span class="ref">[35179] Iª-IIae q. 38 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod naturaliter amicus condolens in tristitiis, est consolativus. Cuius duplicem rationem tangit philosophus in IX Ethic. Quarum prima est quia, cum ad tristitiam pertineat aggravare, habet rationem cuiusdam oneris, a quo aliquis aggravatus alleviari conatur. Cum ergo aliquis videt de sua tristitia alios contristatos, fit ei quasi quaedam imaginatio quod illud onus alii cum ipso ferant, quasi conantes ad ipsum ab onere alleviandum et ideo levius fert tristitiae onus, sicut etiam in portandis oneribus corporalibus contingit. Secunda ratio, et melior, est quia per hoc quod amici contristantur ei, percipit se ab eis amari; quod est delectabile, ut supra dictum est. Unde, cum omnis delectatio mitiget tristitiam, sicut supra dictum est, sequitur quod amicus condolens tristitiam mitiget.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 ad 1"><a name="35180"><span class="ref">[35180] Iª-IIae q. 38 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in utroque amicitia manifestatur, scilicet et quod congaudet gaudenti, et quod condolet dolenti. Et ideo utrumque ratione causae redditur delectabile.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 ad 2"><a name="35181"><span class="ref">[35181] Iª-IIae q. 38 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ipse dolor amici secundum se contristaret. Sed consideratio causae eius, quae est amor, magis delectat.</p><p title="I-II q. 38 a. 3 ad 3"><a name="35182"><span class="ref">[35182] Iª-IIae q. 38 a. 3 ad 3</span></a> Et per hoc patet responsio ad tertium.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 38 a. 4 arg. 1"><a name="35183"><span class="ref">[35183] Iª-IIae q. 38 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod contemplatio veritatis non mitiget dolorem. Dicitur enim Eccle. I, <i>qui addit scientiam, addit et dolorem</i>. Sed scientia ad contemplationem veritatis pertinet. Non ergo contemplatio veritatis mitigat dolorem.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 arg. 2"><a name="35184"><span class="ref">[35184] Iª-IIae q. 38 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, contemplatio veritatis ad intellectum speculativum pertinet. Sed intellectus speculativus non movet, ut dicitur in III de anima. Cum igitur gaudium et dolor sint quidam motus animi, videtur quod contemplatio veritatis nihil faciat ad mitigationem doloris.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 arg. 3"><a name="35185"><span class="ref">[35185] Iª-IIae q. 38 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, remedium aegritudinis apponendum est ubi est aegritudo. Sed contemplatio veritatis est in intellectu. Non ergo mitigat dolorem corporalem, qui est in sensu.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 s. c."><a name="35186"><span class="ref">[35186] Iª-IIae q. 38 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in I Soliloq., <i>videbatur mihi, si se ille mentibus nostris veritatis fulgor aperiret, aut non me sensurum fuisse illum dolorem, aut certe pro nihilo toleraturum</i>.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 co."><a name="35187"><span class="ref">[35187] Iª-IIae q. 38 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, in contemplatione veritatis maxima delectatio consistit. Omnis autem delectatio dolorem mitigat, ut supra dictum est. Et ideo contemplatio veritatis mitigat tristitiam vel dolorem, et tanto magis, quanto perfectius aliquis est amator sapientiae. Et ideo homines ex contemplatione divina et futurae beatitudinis, in tribulationibus gaudent; secundum illud Iacobi I, <i>omne gaudium existimate, fratres mei, cum in tentationes varias incideritis</i>. Et quod est amplius, etiam inter corporis cruciatus huiusmodi gaudium invenitur, <i>sicut Tiburtius martyr, cum nudatis plantis super ardentes prunas incederet, dixit, videtur mihi quod super roseos flores incedam, in nomine Iesu Christi</i>.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 ad 1"><a name="35188"><span class="ref">[35188] Iª-IIae q. 38 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod qui addit scientiam, addit dolorem, vel propter difficultatem et defectum inveniendae veritatis, vel propter hoc, quod per scientiam homo cognoscit multa quae voluntati contrariantur. Et sic ex parte rerum cognitarum, scientia dolorem causat, ex parte autem contemplationis veritatis, delectationem.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 ad 2"><a name="35189"><span class="ref">[35189] Iª-IIae q. 38 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod intellectus speculativus non movet animum ex parte rei speculatae, movet tamen animum ex parte ipsius speculationis, quae est quoddam bonum hominis, et naturaliter delectabilis.</p><p title="I-II q. 38 a. 4 ad 3"><a name="35190"><span class="ref">[35190] Iª-IIae q. 38 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in viribus animae fit redundantia a superiori ad inferius. Et secundum hoc, delectatio contemplationis, quae est in superiori parte, redundat ad mitigandum etiam dolorem qui est in sensu.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I-II q. 38 a. 5 arg. 1"><a name="35191"><span class="ref">[35191] Iª-IIae q. 38 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod somnus et balneum non mitigent tristitiam. Tristitia enim in anima consistit. Sed somnus et balneum ad corpus pertinent. Non ergo aliquid faciunt ad mitigationem tristitiae.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 arg. 2"><a name="35192"><span class="ref">[35192] Iª-IIae q. 38 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, idem effectus non videtur causari ex contrariis causis. Sed huiusmodi, cum sint corporalia, repugnant contemplationi veritatis, quae est causa mitigationis tristitiae, ut dictum est. Non ergo per huiusmodi tristitia mitigatur.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 arg. 3"><a name="35193"><span class="ref">[35193] Iª-IIae q. 38 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, tristitia et dolor, secundum quod pertinent ad corpus, in quadam transmutatione cordis consistunt. Sed huiusmodi remedia magis videntur pertinere ad exteriores sensus et membra, quam ad interiorem cordis dispositionem. Non ergo per huiusmodi tristitia mitigatur.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 s. c."><a name="35194"><span class="ref">[35194] Iª-IIae q. 38 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, IX Confess., <i>audieram balnei nomen inde dictum, quod anxietatem pellat ex animo</i> et infra, <i>dormivi, et evigilavi, et non parva ex parte mitigatum inveni dolorem meum</i>. Et inducit quod in hymno Ambrosii dicitur, quod <i>quies artus solutos reddit laboris usui, mentesque fessas allevat, luctusque solvit anxios</i>.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 co."><a name="35195"><span class="ref">[35195] Iª-IIae q. 38 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, tristitia secundum suam speciem repugnat vitali motioni corporis. Et ideo illa quae reformant naturam corporalem in debitum statum vitalis motionis, repugnant tristitiae, et ipsam mitigant. Per hoc etiam quod huiusmodi remediis reducitur natura ad debitum statum, causatur ex his delectatio, hoc enim est quod delectationem facit, ut supra dictum est. Unde, cum omnis delectatio tristitiam mitiget, per huiusmodi remedia corporalia tristitia mitigatur.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 ad 1"><a name="35196"><span class="ref">[35196] Iª-IIae q. 38 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ipsa debita corporis dispositio, inquantum sentitur, delectationem causat, et per consequens tristitiam mitigat.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 ad 2"><a name="35197"><span class="ref">[35197] Iª-IIae q. 38 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod delectationum una aliam impedit, ut supra dictum est, et tamen omnis delectatio tristitiam mitigat. Unde non est inconveniens quod ex causis se invicem impedientibus tristitia mitigetur.</p><p title="I-II q. 38 a. 5 ad 3"><a name="35198"><span class="ref">[35198] Iª-IIae q. 38 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod omnis bona dispositio corporis redundat quodammodo ad cor, sicut ad principium et finem corporalium motionum, ut dicitur in libro de causa motus animalium.</p></div></div><div class="q" id="q39"><h2>Quaestio 39</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I-II q. 39 pr."><a name="35199"><span class="ref">[35199] Iª-IIae q. 39 pr.</span></a> Deinde considerandum est de bonitate et malitia doloris vel tristitiae. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum omnis tristitia sit malum. Secundo, utrum possit esse bonum honestum. Tertio, utrum possit esse bonum utile. Quarto, utrum dolor corporis sit summum malum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I-II q. 39 a. 1 arg. 1"><a name="35200"><span class="ref">[35200] Iª-IIae q. 39 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod omnis tristitia sit mala. Dicit enim Gregorius Nyssenus, <i>omnis tristitia malum est, sui ipsius natura</i>. Sed quod naturaliter est malum, semper et ubique est malum. Ergo omnis tristitia est mala.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 arg. 2"><a name="35201"><span class="ref">[35201] Iª-IIae q. 39 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, illud quod omnes fugiunt, etiam virtuosi, est malum. Sed tristitiam omnes fugiunt, etiam virtuosi, quia, ut dicitur in VII Ethic., <i>etsi prudens non intendat delectari, tamen intendit non tristari</i>. Ergo tristitia est malum.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 arg. 3"><a name="35202"><span class="ref">[35202] Iª-IIae q. 39 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut malum corporale est obiectum et causa doloris corporalis, ita malum spirituale est obiectum et causa tristitiae spiritualis. Sed omnis dolor corporalis est malum corporis. Ergo omnis tristitia spiritualis est malum animae.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 s. c."><a name="35203"><span class="ref">[35203] Iª-IIae q. 39 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra, tristitia de malo contrariatur delectationi de malo. Sed delectatio de malo est mala, unde in detestationem quorundam dicitur Prov. II, quod <i>laetantur cum malefecerint</i>. Ergo tristitia de malo est bona.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 co."><a name="35204"><span class="ref">[35204] Iª-IIae q. 39 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod aliquid esse bonum vel malum, potest dici dupliciter. Uno modo, simpliciter et secundum se. Et sic omnis tristitia est quoddam malum, hoc enim ipsum quod est appetitum hominis anxiari de malo praesenti, rationem mali habet; impeditur enim per hoc quies appetitus in bono. Alio modo dicitur aliquid bonum vel malum, ex suppositione alterius, sicut verecundia dicitur esse bonum, ex suppositione alicuius turpis commissi, ut dicitur in IV Ethic. Sic igitur, supposito aliquo contristabili vel doloroso, ad bonitatem pertinet quod aliquis de malo praesenti tristetur vel doleat. Quod enim non tristaretur vel non doleret, non posset esse nisi quia vel non sentiret, vel quia non reputaret sibi repugnans, et utrumque istorum est malum manifeste. Et ideo ad bonitatem pertinet ut, supposita praesentia mali, sequatur tristitia vel dolor. Et hoc est quod Augustinus dicit, VIII super Gen. ad Litt., <i>adhuc est bonum quod dolet amissum bonum, nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullius boni amissi dolor esset in poena</i>. Sed quia sermones morales sunt in singularibus, quorum sunt operationes, illud quod est ex suppositione bonum, debet bonum iudicari, sicut quod est ex suppositione voluntarium, iudicatur voluntarium, ut dicitur in III Ethic., et supra habitum est.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 ad 1"><a name="35205"><span class="ref">[35205] Iª-IIae q. 39 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Gregorius Nyssenus loquitur de tristitia ex parte mali tristantis, non autem ex parte sentientis et repudiantis malum. Et ex hac etiam parte omnes fugiunt tristitiam, inquantum fugiunt malum, sed sensum et refutationem mali non fugiunt. Et sic etiam dicendum est de dolore corporali, nam sensus et recusatio mali corporalis attestatur naturae bonae.</p><p title="I-II q. 39 a. 1 ad 2"><a name="35206"><span class="ref">[35206] Iª-IIae q. 39 a. 1 ad 2</span></a> Unde patet responsio ad secundum et tertium.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I-II q. 39 a. 2 arg. 1"><a name="35207"><span class="ref">[35207] Iª-IIae q. 39 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod tristitia non habeat rationem boni honesti. Quod enim ad Inferos deducit, contrariatur honesto. Sed sicut dicit Augustinus, XII super Gen. ad Litt., <i>Iacob hoc timuisse videtur, ne nimia tristitia sic perturbaretur, ut non ad requiem beatorum iret, sed ad Inferos peccatorum</i>. Ergo tristitia non habet rationem boni honesti.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 arg. 2"><a name="35208"><span class="ref">[35208] Iª-IIae q. 39 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, bonum honestum habet rationem laudabilis et meritorii. Sed tristitia diminuit rationem laudis et meriti, dicit enim apostolus, II ad Cor. IX, <i>unusquisque prout destinavit in corde suo, non ex tristitia aut ex necessitate</i>. Ergo tristitia non est bonum honestum.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 arg. 3"><a name="35209"><span class="ref">[35209] Iª-IIae q. 39 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut Augustinus dicit, XIV de Civ. Dei, <i>tristitia est de his quae, nobis nolentibus, accidunt</i>. Sed non velle ea quae praesentialiter fiunt, est habere voluntatem repugnantem ordinationi divinae, cuius providentiae subiacent omnia quae aguntur. Ergo, cum conformitas humanae voluntatis ad divinam pertineat ad rectitudinem voluntatis, ut supra dictum est; videtur quod tristitia contrarietur rectitudini voluntatis. Et sic non habet rationem honesti.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 s. c."><a name="35210"><span class="ref">[35210] Iª-IIae q. 39 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra, omne quod meretur praemium vitae aeternae, habet rationem honesti. Sed tristitia est huiusmodi, ut patet per id quod dicitur Matth. V, <i>beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur</i>. Ergo tristitia est bonum honestum.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 co."><a name="35211"><span class="ref">[35211] Iª-IIae q. 39 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, secundum illam rationem qua tristitia est bonum, potest esse bonum honestum. Dictum est enim quod tristitia est bonum secundum cognitionem et recusationem mali. Quae quidem duo in dolore corporali, attestantur bonitati naturae, ex qua provenit quod sensus sentit, et natura refugit laesivum, quod causat dolorem. In interiori vero tristitia, cognitio mali quandoque quidem est per rectum iudicium rationis; et recusatio mali est per voluntatem bene dispositam detestantem malum. Omne autem bonum honestum ex his duobus procedit, scilicet ex rectitudine rationis et voluntatis. Unde manifestum est quod tristitia potest habere rationem boni honesti.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 ad 1"><a name="35212"><span class="ref">[35212] Iª-IIae q. 39 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod omnes passiones animae regulari debent secundum regulam rationis, quae est radix boni honesti. Quam transcendit immoderata tristitia, de qua loquitur Augustinus. Et ideo recedit a ratione boni honesti.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 ad 2"><a name="35213"><span class="ref">[35213] Iª-IIae q. 39 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut tristitia de malo procedit ex voluntate et ratione recta, quae detestatur malum; ita tristitia de bono procedit ex ratione et voluntate perversa, quae detestatur bonum. Et ideo talis tristitia impedit laudem vel meritum boni honesti, sicut cum quis facit cum tristitia eleemosynam.</p><p title="I-II q. 39 a. 2 ad 3"><a name="35214"><span class="ref">[35214] Iª-IIae q. 39 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod aliqua praesentialiter eveniunt, quae non fiunt Deo volente, sed Deo permittente, sicut peccata. Unde voluntas repugnans peccato existenti vel in se vel in alio, non discordat a voluntate Dei. Mala vero poenalia praesentialiter contingunt, etiam Deo volente. Non tamen exigitur ad rectitudinem voluntatis, quod ea secundum se homo velit, sed solum quod non contranitatur ordini divinae iustitiae, ut supra dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I-II q. 39 a. 3 arg. 1"><a name="35215"><span class="ref">[35215] Iª-IIae q. 39 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod tristitia non possit esse bonum utile. Dicitur enim Eccli. XXX, <i>multos occidit tristitia, et non est utilitas in illa</i>.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 arg. 2"><a name="35216"><span class="ref">[35216] Iª-IIae q. 39 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, electio est de eo quod est utile ad finem aliquem. Sed tristitia non est eligibilis, quinimmo <i>idem sine tristitia, quam cum tristitia, est magis eligendum</i>, ut dicitur in III Topic. Ergo tristitia non est bonum utile.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 arg. 3"><a name="35217"><span class="ref">[35217] Iª-IIae q. 39 a. 3 arg. 3</span></a> <i>Praeterea, omnis res est propter suam operationem</i>, ut dicitur in II de coelo. Sed tristitia impedit operationem, ut dicitur in X Ethic. Ergo tristitia non habet rationem boni utilis.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 s. c."><a name="35218"><span class="ref">[35218] Iª-IIae q. 39 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra, sapiens non quaerit nisi utilia. Sed sicut dicitur Eccle. VII, <i>cor sapientum ubi tristitia, et cor stultorum ubi laetitia</i>. Ergo tristitia est utilis.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 co."><a name="35219"><span class="ref">[35219] Iª-IIae q. 39 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ex malo praesenti insurgit duplex appetitivus motus. Unus quidem est quo appetitus contrariatur malo praesenti. Et ex ista parte tristitia non habet utilitatem, quia id quod est praesens, non potest non esse praesens. Secundus motus consurgit in appetitu ad fugiendum vel repellendum malum contristans. Et quantum ad hoc, tristitia habet utilitatem, si sit de aliquo quod est fugiendum. Est enim aliquid fugiendum dupliciter. Uno modo, propter seipsum, ex contrarietate quam habet ad bonum; sicut peccatum. Et ideo tristitia de peccato utilis est ad hoc quod homo fugiat peccatum, sicut apostolus dicit, II ad Cor. VII, <i>gaudeo, non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad poenitentiam</i>. Alio modo est aliquid fugiendum, non quia sit secundum se malum, sed quia est occasio mali; dum vel homo nimis inhaeret ei per amorem, vel etiam ex hoc praecipitatur in aliquod malum, sicut patet in bonis temporalibus. Et secundum hoc, tristitia de bonis temporalibus potest esse utilis, sicut dicitur Eccle. VII, <i>melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivii, in illa enim finis cunctorum admonetur hominum</i>. Ideo autem tristitia in omni fugiendo est utilis, quia geminatur fugiendi causa. Nam ipsum malum secundum se fugiendum est, ipsam autem tristitiam secundum se omnes fugiunt, sicut etiam bonum omnes appetunt, et delectationem de bono. Sicut ergo delectatio de bono facit ut bonum avidius quaeratur, ita tristitia de malo facit ut malum vehementius fugiatur.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 ad 1"><a name="35220"><span class="ref">[35220] Iª-IIae q. 39 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod auctoritas illa intelligitur de immoderata tristitia, quae animum absorbet. Huiusmodi enim tristitia immobilitat animum, et impedit fugam mali, ut supra dictum est.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 ad 2"><a name="35221"><span class="ref">[35221] Iª-IIae q. 39 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut quodlibet eligibile fit minus eligibile propter tristitiam, ita quodlibet fugiendum redditur magis fugiendum propter tristitiam. Et quantum ad hoc, tristitia est utilis.</p><p title="I-II q. 39 a. 3 ad 3"><a name="35222"><span class="ref">[35222] Iª-IIae q. 39 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod tristitia de operatione aliqua, impedit operationem, sed tristitia de cessatione operationis, facit avidius operari.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I-II q. 39 a. 4 arg. 1"><a name="35223"><span class="ref">[35223] Iª-IIae q. 39 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod tristitia sit summum malum. Optimo enim opponitur pessimum, ut dicitur in VIII Ethic. Sed quaedam delectatio est optimum, quae scilicet pertinet ad felicitatem. Ergo aliqua tristitia est summum malum.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 arg. 2"><a name="35224"><span class="ref">[35224] Iª-IIae q. 39 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, beatitudo est summum bonum hominis, quia est ultimus hominis finis. Sed beatitudo consistit in hoc quod homo habeat quidquid velit, et nihil mali velit, ut supra dictum est. Ergo summum bonum hominis est impletio voluntatis ipsius. Sed tristitia consistit in hoc quod accidit aliquid contra voluntatem, ut patet per Augustinum, XIV de Civ. Dei. Ergo tristitia est summum malum hominis.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 arg. 3"><a name="35225"><span class="ref">[35225] Iª-IIae q. 39 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus sic argumentatur in Soliloq., <i>ex duabus partibus compositi sumus, ex anima scilicet et corpore, quarum pars deterior corpus est. Summum autem bonum est melioris partis optimum, summum autem malum, pessimum deterioris. Est autem optimum in animo sapientia, in corpore pessimum dolor. Summum igitur bonum hominis est sapere, summum malum dolere</i>.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 s. c."><a name="35226"><span class="ref">[35226] Iª-IIae q. 39 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra, culpa est magis malum quam poena, ut in primo habitum est. Sed tristitia seu dolor pertinet ad poenam peccati; sicut frui rebus mutabilibus est malum culpae. Dicit enim Augustinus, in libro de vera religione, <i>quis est dolor qui dicitur animi, nisi carere mutabilibus rebus quibus fruebatur, aut frui se posse speraverat? Et hoc est totum quod dicitur malum, idest peccatum, et poena peccati</i>. Ergo tristitia seu dolor non est summum malum hominis.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 co."><a name="35227"><span class="ref">[35227] Iª-IIae q. 39 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod impossibile est aliquam tristitiam seu dolorem esse summum hominis malum. Omnis enim tristitia seu dolor aut est de hoc quod est vere malum, aut est de aliquo apparenti malo, quod est vere bonum. Dolor autem seu tristitia quae est de vere malo, non potest esse summum malum, est enim aliquid eo peius, scilicet vel non iudicare esse malum illud quod vere est malum, vel etiam non refutare illud. Tristitia autem vel dolor qui est de apparenti malo, quod est vere bonum, non potest esse summum malum, quia peius esset omnino alienari a vero bono. Unde impossibile est quod aliqua tristitia vel dolor sit summum hominis malum.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 ad 1"><a name="35228"><span class="ref">[35228] Iª-IIae q. 39 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod duo bona sunt communia et delectationi et tristitiae, scilicet iudicium verum de bono et malo; et ordo debitus voluntatis approbantis bonum et recusantis malum. Et sic patet quod in dolore vel tristitia est aliquod bonum per cuius privationem potest fieri deterius. Sed non in omni delectatione est aliquod malum, per cuius remotionem possit fieri melius. Unde delectatio aliqua potest esse summum hominis bonum, eo modo quo supra dictum est, tristitia autem non potest esse summum hominis malum.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 ad 2"><a name="35229"><span class="ref">[35229] Iª-IIae q. 39 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod hoc ipsum quod est voluntatem repugnare malo, est quoddam bonum. Et propter hoc, tristitia vel dolor non potest esse summum malum, quia habet aliquam permixtionem boni.</p><p title="I-II q. 39 a. 4 ad 3"><a name="35230"><span class="ref">[35230] Iª-IIae q. 39 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod peius est quod nocet meliori, quam quod nocet peiori. Malum autem dicitur quia nocet, ut dicit Augustinus in Enchirid. Unde maius malum est quod est malum animae, quam quod est malum corporis. Unde non est efficax, ratio, quam Augustinus inducit non ex sensu suo sed ex sensu alterius.</p></div></div><div class="centro"><br/> <p><a href="sth2022.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth2040.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <br/> <hr/> <br/> <address>© 2006 Fundación Tomás de Aquino quoad hanc editionem<br/> Iura omnia asservantur<br/> OCLC nr. <a style="text-decoration=none" href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264">49644264</a></address> </div></body> </html>