Mercurial > hg > Aquinas

<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN"
    "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-transitional.dtd">
<html lang="LA" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA">
<head>
<meta name="generator" content=
"HTML Tidy for Cygwin (vers 25 March 2009), see www.w3.org" />
<meta http-equiv="Content-Type" content=
"text/html; charset=us-ascii" />
<meta http-equiv="Content-Style-Type" content="text/css" />
<meta http-equiv="Content-Script-Type" content="text/javascript" />
<meta name="keywords" content=
"Thomas de Aquino, Corpus Thomisticum" />
<meta name="language" content="Latin" />
<meta name="security" content="public" />
<meta name="owner" content="ealarcon@unav.es" />
<meta name="author" content="Enrique Alarc&oacute;n" />
<meta name="abstract" content="" />
<link rel="stylesheet" media="screen" href="vscreen.css" type=
"text/css" />
<link rel="stylesheet" media="print" href="vprint.css" type=
"text/css" />
<title>Thomas de Aquino, Super Evangelium S. Ioannis lectura, cap.
3-4</title>
</head>
<body>
<div class="tres"><a href="http://www.corpusthomisticum.org/">CORPUS THOMISTICUM</a></div>
<div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div>
<div class="uno">Super Evangelium S. Ioannis lectura</div>
<div class="dos">a capite III ad caput IV</div>
<br />
<div class="centro">
<table align="center" summary="Imago">
<tr>
<th><img src="icons/crux190.jpg" width="164" height="190" border=
"0" alt="Thomas de Aquino a Beato Angelico depictus" align=
"middle" /></th>
</tr>
</table>
<br />
<span class="tres">Textum Taurini 1952 editum<br />
ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias
magneticas<br />
denuo recognovit Enrique Alarc&oacute;n atque instruxit<br />
<br /></span><br />
<hr />
<br />
<p><a href="cih02.html"><img src="icons/ageretro.gif" width="19"
height="19" align="middle" border="0" alt="age retro" /></a> &nbsp;
<a href="cih05.html"><img src="icons/ageultra.gif" width="19"
height="19" align="middle" border="0" alt="age ultra" /></a></p>
<script language="JavaScript" type="text/javascript">
//<![CDATA[
<!--
// original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000
function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}}
document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">');
document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX');
document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------');
document.write('<OPTION VALUE="index.html">Corpus Thomisticum');
document.write('<OPTION VALUE="iopera.html">Opera omnia');
document.write('<OPTION VALUE="zbiblia.html">Bibliographia Thomistica');
document.write('<OPTION VALUE="none">-------------------------------------------');
document.write('<OPTION VALUE="#87439">Super Io., cap. 3 l. 2');
document.write('<OPTION VALUE="#87440">Super Io., cap. 3 l. 3');
document.write('<OPTION VALUE="#87441">Super Io., cap. 3 l. 4');
document.write('<OPTION VALUE="#87442">Super Io., cap. 3 l. 5');
document.write('<OPTION VALUE="#87443">Super Io., cap. 3 l. 6');
document.write('<OPTION VALUE="#87444">Super Io., cap. 4 l. 1');
document.write('<OPTION VALUE="#87445">Super Io., cap. 4 l. 2');
document.write('<OPTION VALUE="#87446">Super Io., cap. 4 l. 3');
document.write('<OPTION VALUE="#87447">Super Io., cap. 4 l. 4');
document.write('<OPTION VALUE="#87448">Super Io., cap. 4 l. 5');
document.write('<OPTION VALUE="#87449">Super Io., cap. 4 l. 6');
document.write('<OPTION VALUE="#87450">Super Io., cap. 4 l. 7');
document.write('<\/SELECT>');
document.write('<BR><BR>');
document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">');
document.write('<\/FORM>');
// -->
//]]>
</script><br />
<hr />
<br /></div>
<div class="C">Caput 3</div>
<div class="D">Lectio 1</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 1"><a name="87438"><span class=
"ref">[87438] Super Io., cap. 3 l. 1</span></a> Supra ostendit
Evangelista virtutem Christi quantum ad mutationem naturae; hic
vero ostendit eam quantum ad reformationem gratiae, de qua
principaliter intendit. Reformatio autem gratiae fit per
spiritualem generationem, et per beneficiorum regeneratis
collationem. Primo ergo tractat de spirituali generatione; secundo
de beneficiorum spiritualium regeneratis divinitus collatione; et
hoc in V cap. ibi <i>post haec erat dies festus Iudaeorum</i> et
cetera. Circa primum duo facit. Primo agit de spirituali
regeneratione quantum ad Iudaeos; secundo de propagatione fructuum
huius regenerationis etiam quantum ad externas nationes. Et hoc in
IV cap. ibi <i>ut ergo cognovit Iesus, quia audierunt Pharisaei</i>
et cetera. Circa primum duo facit. Primo manifestat spiritualem
regenerationem verbis; secundo implet eam factis, ibi <i>post haec
venit Iesus, et discipuli eius in terram Iudaeam</i> et cetera.
Circa primum tria facit. Primo ostendit spiritualis regenerationis
necessitatem; secundo eius qualitatem, ibi <i>dicit ad eum
Nicodemus: quomodo potest homo nasci, cum sit senex?</i> Tertio
eius modum et rationem, ibi <i>respondit ad eum Nicodemus, et dixit
ei: quomodo possunt haec fieri?</i> Circa primum duo facit. Primo
ostendit demonstrandae necessitatis occasionem; secundo
necessitatem huius regenerationis, ibi <i>respondit Iesus, et dixit
ei: amen, amen dico tibi</i> et cetera. Occasio autem huius
necessitatis inducitur ex Nicodemo; et ideo dicit <i>erat autem
homo ex Pharisaeis, Nicodemus nomine</i> et cetera. Quem describit
ex persona, ex tempore, et ex confessione ipsius. Ex persona quidem
describitur quantum ad tria. Scilicet quantum ad religionem, quia
Pharisaeus; unde dicit <i>erat homo ex Pharisaeis</i>. Duplex
namque secta erat apud Iudaeos, scilicet Pharisaeorum et
Sadducaeorum. Sed Pharisaei magis conveniebant nobiscum in
opinionibus, quia credebant resurrectionem et dicebant esse
creaturas aliquas spirituales. Sadducaei vero magis discordabant,
quia nec resurrectionem futuram, nec spiritum esse credebant. Et
dicebantur isti Pharisaei, quasi ab aliis divisi. Et quia opinio
eorum probabilior erat, et magis propinqua veritati, ideo Nicodemus
facilius conversus est ad Christum. Act. XXVI, 5: <i>secundum
certissimam sectam religionis nostrae</i> et cetera. Item quantum
ad nomen, cum dicit <i>Nicodemus nomine</i>: quod interpretatur
victor, seu victoria populi, per quem significantur illi qui ex
Iudaeis ad Christum conversi, fide vicerunt mundum. I Io. ult., 4:
<i>haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra</i>. Item
tertio, quantum ad dignitatem; unde dicit <i>princeps
Iudaeorum</i>. A principio namque licet dominus non elegerit
sapientes, potentes, aut nobiles, ne virtus fidei sapientiae et
potentiae humanae attribueretur ut dicitur I Cor. I, 26: <i>non
multi sapientes, secundum carnem, non multi potentes, non multi
nobiles, sed quae stulta sunt mundi eligit Deus</i>, voluit tamen
aliquos sapientes et potentes a principio ad se convertere, ne si
doctrina sua solum ab ignobilibus et insipientibus reciperetur,
haberetur contemptui, et ne credentium multitudo potius
attribueretur rusticitati, et insipientiae conversorum, quam
virtuti fidei. Nihilominus tamen voluit istos nobiles et potentes
non multos esse ad eum conversos, ne ut dictum est humanae
potentiae, aut sapientiae ascriberetur. Et ideo dicitur Io. XII,
42, quod <i>aliqui ex principibus crediderunt in eum</i>: inter
quos fuit iste Nicodemus; Ps. XLVI, 10: <i>principes populorum
congregati sunt</i>. Ex tempore vero describit eum, cum dicit
<i>hic venit ad Iesum nocte</i> et cetera. Circa quod sciendum est,
quod qualitas temporis consuevit in Scriptura describi circa
aliquos, ad insinuandam cognitionem mentis, seu conditionem
actionis eorum. Describitur autem hic tempus istud obscurum, unde
dicit <i>venit nocte</i>. Nox enim obscura est, et competebat
qualitati affectus Nicodemi, qui non cum securitate et libera
propalatione, sed cum timore ad Iesum veniebat; nam erat de illis
principibus, de quibus dicitur Io. XII, 42 quod <i>crediderunt in
eum; sed propter Pharisaeos non confitebantur, ut de synagoga non
eiicerentur</i>. Non enim perfecte diligebant; unde subditur:
<i>dilexerunt enim magis gloriam hominum quam gloriam Dei</i>.
Competit etiam nox eius ignorantiae, et imperfectae cognitioni,
quam iste habebat de Christo; Rom. XIII, 12: <i>nox praecessit</i>
etc.; Ps. LXXXI, 5: <i>nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris
ambulant</i>. Ex confessione vero describitur, cum subdit <i>et
dixit ei: Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister</i>. Ubi
confitetur Christi officium in docendo, cum dicit <i>Rabbi</i>,
etc. et eius potestatem in agendo, ibi <i>nemo enim potest haec
signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo</i>. Et quidem
in utroque verum dicit, licet parum confessus est. Verum enim est
quod vocat eum <i>Rabbi</i>, idest magister, quia, ut dicitur infra
XIII, 13: <i>vos vocatis me magister, et domine, et bene dicitis,
sum etenim</i>. Legerat enim Nicodemus quod scriptum est Ioel II,
23: <i>filii Sion, exultate, et laetamini in domino Deo vestro,
quia dedit vobis doctorem iustitiae</i>. Sed parum dicit, quia
dicit eum a Deo venisse magistrum sed tacet eum Deum esse. Nam
venire a Deo magister, commune est omnibus bonis praelatis, Ier.
III, 15, <i>et dabo vobis pastores iuxta cor meum; et pascent vos
scientia, et doctrina</i>; unde hoc non est singulare Christo:
quamquam aliter doceant homines, aliter Christus. Alii enim
magistri docent tantum exterius, sed Christus etiam interius, quia,
ut dicitur supra I, 9, <i>erat lux vera, quae illuminat omnem
hominem</i>: et ideo ipse solus dat sapientiam; Lc. XXI, 15: <i>ego
dabo vobis os et sapientiam</i>. Et hoc nullus purus homo dicere
potest. Potestatem vero confitetur ex signis visis, quasi dicat:
credo quod <i>a Deo venisti magister</i>, quia <i>nemo potest haec
signa facere</i>. Et verum dicit, quia signa quae Christus fecit,
non possunt fieri nisi divinitus, et quia Deus cum eo erat; infra
VIII, v. 29: <i>qui me misit, mecum est</i>. Sed parum dicit, quia
credebat quod Christus non propria potestate signa faceret, quasi
indigens extranea virtute, ac si Deus non esset cum eo per unitatem
essentiae, sed per infusionem gratiae solum. Quod quidem falsum
est, quia non extranea virtute, sed propria, signa faciebat: nam
eadem est potestas Dei et Christi. Simile est quod dicit mulier
Eliae, III Reg. XVII, 24: <i>in hoc facto cognovi quoniam vir Dei
es tu</i>. Consequenter cum dicit <i>respondit Iesus, et dixit
ei</i> etc. ponit necessitatem spiritualis regenerationis
provenientem ex ignorantia Nicodemi. Et ideo dicit <i>amen,
amen</i>. Ubi notandum est, quod haec dictio <i>amen</i> est
Hebraea, qua frequenter Christus usus est: unde ob eius reverentiam
nullus translator, tam Graecorum quam Latinorum, transferre voluit.
Et quandoque quidem significat idem quod verum, aut idem quod vere;
quandoque vero idem quod fiat. Unde in Ps. LXXI, LXXXVIII et CVI,
ubi nos habemus, <i>fiat</i>, in Hebraeo est <i>amen, amen</i>. Sed
hanc dictionem solus Ioannes Evangelista ingeminat inter
Evangelistas. Cuius ratio est, quia alii Evangelistae ea
principaliter tradunt quae ad humanitatem Christi pertinent: ad
quae, cum facilius credibilia sint, minor assertio necessaria erat;
Ioannes vero ea quae ad divinitatem Christi pertinent,
principaliter tractat, quae, cum occulta sint, et a cognitione
hominum remota, maiori assertione indigebant. Deinde attendendum
est, quod haec responsio Christi videtur omnino inconsona
propositis a Nicodemo, nisi diligenter consideretur. Quomodo namque
convenire videtur quod dixit Nicodemus <i>Rabbi, scimus quia a Deo
venisti</i>, cum hoc quod respondit dominus <i>nisi quis renatus
fuerit denuo, non potest videre regnum Dei?</i> Sed notandum, sicut
iam dictum est, quod Nicodemus imperfectam opinionem habens de
Christo, confitebatur eum magistrum et haec signa facere tamquam
hominem purum. Vult ergo ei dominus ostendere, quomodo ad altiorem
cognitionem de ipso posset pervenire. Et quidem poterat de hoc
dominus disputare; sed quia hoc fuisset versum in contentionem,
cuius contrarium de eo scriptum est Is. XLII, 2: <i>non
contendet</i>, ideo cum mansuetudine voluit eum ad veram
cognitionem perducere, quasi diceret: non mirum si me purum hominem
credis, quia illa secreta divinitatis non potest aliquis scire,
nisi adeptus fuerit spiritualem regenerationem. Et hoc est quod
dicit <i>nisi quis natus fuerit denuo, non potest videre regnum
Dei</i>. Ubi sciendum, quod cum visio sit actus vitae, secundum
diversas vitas, diversae sunt visiones. Nam est quaedam vita
carnalis, qua communiter omnia alia vivunt, et haec habet carnalem
visionem, seu cognitionem. Est et vita spiritualis, qua homo
conformatur Deo et spiritibus sanctis, et haec habet spiritualem
visionem. Secundum carnalem quidem spiritualia videri non possunt;
I Cor. c. II, 14: <i>animalis homo non percipit ea quae sunt
spiritus Dei</i>, sed percipiuntur visione spirituali; unde ibidem
subditur <i>quae Dei sunt, nemo novit nisi spiritus Dei</i>.
Spiritus autem est qui regenerat; unde apostolus Rom. VIII, v. 15:
<i>non accepistis spiritum servitutis iterum in timore; sed
accepistis spiritum adoptionis</i>. Et hunc quidem spiritum per
regenerationem spiritualem accipimus. Ad Tit. III, 5: <i>salvos nos
fecit per lavacrum regenerationis spiritus sancti</i>. Si ergo
visio spiritualis non est nisi per spiritum sanctum, et spiritus
sanctus infunditur nobis per lavacrum regenerationis spiritualis:
ergo non possumus videre regnum Dei, nisi per lavacrum
regenerationis, et ideo dicit <i>nisi quis renatus fuerit ex aqua
et spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei</i>. Quasi
dicat: non est mirum si non vides regnum Dei, quia nullus illud
videre potest nisi accipiat spiritum sanctum, per quem renascitur
in filium Dei. Ad regnum autem non solum pertinet regale solium,
sed etiam quae sunt ad regni gubernationem, scilicet regia
dignitas, beneficia gratiarum et via iustitiae, qua solidatur
regnum, et ideo dicit <i>non potest videre regnum Dei</i>, idest
gloriam et dignitatem Dei, idest mysteria salutis aeternae, quae
per fidei iustitiam inspiciuntur; Rom. XIV, 17: <i>regnum Dei non
est esca et potus</i>. In veteri autem lege fuit quaedam
regeneratio spiritualis, sed imperfecta et figuralis; I Cor. X, 2:
<i>omnes in Moyse baptizati sunt, in nube et in mari</i>; idest, in
figura Baptismum acceperunt. Et ideo mysteria regni Dei videbant
quidem, sed figuraliter tantum; Hebr. c. XI, 13: <i>a longe
aspicientes</i>. In nova vero lege est manifesta regeneratio
spiritualis, sed tamen est imperfecta, quia renovamur interius
tantum per gratiam, sed non exterius per incorruptionem; II Cor.
IV, 16: <i>licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is
qui intus est renovatur de die in diem</i>. Et ideo videmus regnum
Dei et mysteria salutis aeternae, sed imperfecte, quia, ut dicitur
I Cor. XIII, 12, <i>videmus nunc per speculum in aenigmate</i> et
cetera. In patria vero est perfecta regeneratio, quia renovabimur
interius et exterius. Et ideo regnum Dei perfectissime videbimus;
unde I Cor. XIII, 12: <i>tunc autem videbimus facie ad faciem</i>;
et I Io. III, 2: <i>cum apparuerit, similes ei erimus, quia
videbimus eum sicuti est</i>. Patet ergo quod sicut visionem
corporalem non habet quis nisi natus, ita nec spiritualem habere
potest nisi renatus. Et secundum triplicem regenerationem est
triplex modus visionis. Nota autem, quod in Graeco non habetur
denuo, sed <i>anothe</i>, idest desuper, quod Hieronymus transtulit
<i>denuo</i>, ut scilicet importet additionem. Et sic Hieronymus
intellexit dicens <i>nisi renatus fuerit denuo</i>; quasi dicat:
nisi renatus iterato per supernaturalem generationem. Chrysostomus
autem dicit, nasci desuper, esse proprium filii Dei, quia ipse
solus natus est desuper; infra (hoc cap.) <i>qui desursum venit,
super omnes est</i>. Et dicitur Christus nasci desuper quantum ad
tempus (ut ita liceat loqui) quia ab aeterno genitus; Ps. CIX, v.
3: <i>ante Luciferum genui te</i>. Et quantum ad generationis
principium, quia a patre caelesti; infra VI, 38: <i>descendi, non
ut faciam voluntatem meam, sed eius qui misit me</i>. Quia ergo
nostra regeneratio est ad similitudinem filii Dei, secundum illud
Rom. VIII, v. 29: <i>quos praescivit conformes fieri imaginis filii
sui</i>, ideo, quia illa generatio superna est, et nostra generatio
desuper est, quantum ad tempus, per aeternam praedestinationem,
Eph. I, 4: <i>elegit nos in ipso ante mundi constitutionem</i>, et
quantum ad donum Dei, infra VI, 44: <i>nemo potest venire ad me,
nisi pater qui misit me, traxerit eum</i>. Eph. II, 5: <i>gratia
Dei salvati estis</i> et cetera. Consequenter cum dicit <i>dicit ad
eum Nicodemus</i> etc., ponit modum, et rationem huius spiritualis
regenerationis: et circa hoc primo ponitur dubitatio Nicodemi;
secundo responsio Christi <i>respondit Iesus: amen, amen dico
tibi</i> et cetera. Circa primum sciendum est, quod, sicut dicitur
I Cor. II, 14, <i>animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus
Dei</i>, et ideo, quia Nicodemus carnalis adhuc et animalis erat,
non potuit quae dicebantur, nisi carnaliter intelligere. Et ideo ea
quae dominus dixerat de regeneratione spirituali, ipse de
regeneratione carnali intelligebat. Et hoc est quod dicit
<i>quomodo potest homo nasci, cum sit senex?</i> Ubi, secundum
Chrysostomum, sciendum est, quod Nicodemus voluit obiicere contra
verba salvatoris. Sed tamen obiectio eius derisibilis est, quia
Christus loquitur de regeneratione spirituali, hic autem obiicit de
carnali. Similiter omnes rationes inductae ad impugnandum ea quae
sunt fidei, derisibiles sunt, quia non sunt secundum intentionem
sacrae Scripturae. Obiicit autem Nicodemus contra verba domini
dupliciter, secundum quod dupliciter videbatur dictum domini
impossibile, scilicet quod homo denuo renascatur. Uno modo scilicet
propter irreversibilitatem humanae vitae: nam a senectute non
potest homo redire ad pueritiam. Unde dicitur Iob XVI, v. 23:
<i>semitam</i>, scilicet vitam praesentem, <i>per quam non
revertar, ambulo</i>. Et secundum hoc dicit <i>quomodo potest homo
nasci, cum sit senex?</i> Quasi dicat: numquid iterum efficietur
puer ut renascatur? Iob VII, 10: <i>non revertetur ultra in domum
suam, neque cognoscet eum amplius locus eius</i>. Secundo ex modo
carnalis generationis: nam homo in principio cum generatur est in
parva quantitate, ita ut possit eum uterus maternus capere;
postmodum vero, cum iam natus est, ad continua crementa paulatim
perducitur, ita ut non possit in materno utero contineri. Et ideo
dicit <i>numquid potest in ventrem matris suae iterato introire, et
renasci?</i> Quasi dicat, non, quia non capit eum venter. Sed haec
locum non habent in generatione spirituali, quia homo,
quantumcumque per peccatum spiritualiter inveteratus, secundum
illud Ps. XXXI, 3: <i>quoniam tacui, inveteraverunt omnia ossa
mea</i>, potest per auxilium gratiae divinae ad novitatem venire,
secundum illud Ps. CII, 5: <i>renovabitur ut aquilae iuventus
tua</i>. Potest, et quantumcumque magnus, in uterum spiritualem,
scilicet Ecclesiae, per sacramentum Baptismi introire. Quis autem
sit uterus spiritualis, manifestum est; alias numquam diceretur:
<i>ex utero ante Luciferum genui te</i>. Nihilominus tamen
aliqualem similitudinem habet quod dicitur; nam, sicut homo semel
carnaliter natus, non potest iterum nasci, ita et semel per
Baptismum spiritualiter natus, non potest iterum nasci, quia non
debet iterum baptizari; Eph. IV, 5: <i>unus dominus, una fides,
unum Baptisma</i>. Consequenter cum dicit <i>respondit Iesus</i>
etc., ponitur responsio Christi. Et circa hoc tria facit. Primo
solvit rationes Nicodemi, ostendendo qualitatem regenerationis;
secundo manifestat solutionem per rationem, ibi <i>quod natum est
ex carne, caro est</i> etc.; tertio per exemplum, ibi <i>non
mireris</i> et cetera. Solvit ergo obiectiones, ostendens quod
regeneratio de qua loquitur, est spiritualis, et non carnalis. Et
hoc est quod dicit <i>amen, amen dico tibi, nisi quis renatus
fuerit ex aqua et spiritu sancto, non potest introire in regnum
Dei</i>, quasi dicat: tu intelligis de generatione carnali, sed ego
loquor de spirituali. Sed attende quod supra dixerat <i>non potest
videre regnum Dei</i>, hic vero dicit <i>non potest introire in
regnum Dei</i>, quod idem est. Nam quae regni Dei sunt, nullus
videt, nisi regnum Dei intret; et tantum videt quantum intrat.
Apoc. II, 17: <i>in calculo nomen novum scriptum, quod nemo scit
nisi qui accipit</i>. Quod autem spiritualis regeneratio ex spiritu
fiat, rationem habet. Nam oportet generatum generari ad
similitudinem generantis; nos autem regeneramur in filios Dei, ad
similitudinem veri filii: oportet ergo quod regeneratio spiritualis
fiat per id per quod assimilamur vero filio; quod quidem est per
hoc quod spiritum eius habemus. Rom. VIII, 9: <i>si quis spiritum
Christi non habet, hic non est eius</i>; I Io. IV, 13: <i>in hoc
cognoscimus, quoniam in eo manemus, et ipse in nobis, quia de
spiritu suo dedit nobis</i> et cetera. Oportet ergo quod
spiritualis regeneratio per spiritum sanctum fiat. Rom. VIII, 15:
<i>non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed
spiritum adoptionis filiorum</i>; infra VI, 63: <i>spiritus est qui
vivificat</i> et cetera. Et etiam huic regenerationi necessaria
aqua propter tria. Primo quidem propter humanae naturae
conditionem. Homo enim ex anima et corpore constat, et si in eius
regeneratione esset spiritus tantum, solum quod spirituale est
hominis, ostenderetur regenerari. Ut ergo regeneretur etiam caro,
oportet quod sicut est ibi spiritus, per quem regeneratur anima,
ita sit ibi aliquid corporale, per quod regeneretur corpus; et hoc
est aqua. Secundo propter humanam cognitionem: nam, sicut Dionysius
dicit, divina sapientia ita omnia ordinat ut unicuique provideat
secundum modum suae conditionis. Homo autem est naturaliter
cognoscitivus; oportet ergo eo modo dona spiritualia hominibus
conferri, ut ea cognoscant; I Cor. II, 12: <i>ut sciamus quae a Deo
donata sunt nobis</i>. Naturalis autem modus huius cognitionis est
ut spiritualia per sensibilia cognoscat, cum omnis nostra cognitio
a sensu incipiat. Oportuit ergo ad hoc quod intelligamus id quod
spirituale est in hac regeneratione, quod esset in ea aliquid
sensibile et materiale, scilicet aqua: per quod intelligamus quod
sicut aqua lavat et purgat corporaliter exterius, ita et per
Baptismum homo lavatur et purgatur interius spiritualiter. Tertio
propter causae congruitatem: nam causa nostrae regenerationis est
verbum incarnatum. Supra I, 12: <i>dedit eis potestatem filios Dei
fieri</i>. Congruit ergo quod in sacramentis, quae efficaciam
habent ex virtute verbi incarnati, sit aliquid correspondens verbo,
et aliquid correspondens carni, seu corpori. Et hoc est
spiritualiter aqua in sacramento Baptismi, ut scilicet per eam
configuremur morti Christi, dum submergimur in ea, quando
baptizamur, sicut Christus tribus diebus fuit in ventre terrae;
Rom. VI, 4: <i>consepulti enim sumus cum illo per Baptismum</i>.
Hoc etiam mysterium in prima rerum productione signatum est, Gen.
I, quando spiritus domini ferebatur super aquas. Sed per tactum
mundissimae carnis Christi maior virtus collata est aquis: quia in
principio producebant aquae reptile animae viventis; sed ex quo
Christus baptizatus est in Iordane, animas spirituales aqua reddit.
Per hoc autem quod hic dicit <i>nisi quis renatus fuerit ex aqua et
spiritu sancto</i>, manifeste apparet spiritum sanctum esse Deum.
Supra enim I, 13, dicit: <i>non ex sanguinibus, neque ex voluntate
carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt</i>. Ex quo
sic formatur ratio. Ille ex quo spiritualiter renascuntur homines,
est Deus; sed homines renascuntur spiritualiter per spiritum
sanctum, ut hic dicitur: ergo spiritus sanctus est Deus. Sed hic
est duplex quaestio. Prima est. Si nullus intrat regnum Dei, nisi
renascatur aqua, antiqui autem patres non sunt renati aqua, quia
non baptizabantur: ergo non intraverunt regnum Dei. Alia est, quia
cum sit triplex Baptismus, scilicet fluminis, flaminis et
sanguinis, et multi fuerint baptizati ultimis duobus, quos dicimus
intrasse regnum Dei statim (cum tamen non fuerint renati aqua) non
videtur esse verum quod hic dicitur <i>nisi quis renatus fuerit ex
aqua et spiritu sancto</i>. Responsio. Dicendum est quantum ad
primum, quia regeneratio ex aqua et spiritu sancto fit dupliciter,
scilicet in veritate et figura. Antiqui autem patres, licet non
fuerint regenerati regeneratione vera, fuerunt tamen regenerati
regeneratione figurali, quia semper habuerunt aliquod signum
sensibile, in quo vera regeneratio praefigurabatur; et secundum hoc
renati intraverunt regnum Dei, soluto pretio. Quantum ad secundum
dicendum, quod illi qui renascuntur Baptismo sanguinis et flaminis,
licet non habeant regenerationem in actu, habent tamen in voto:
alias enim neque Baptismus sanguinis aliquid valeret; nec esse
posset Baptismus spiritus. Sic ergo ad hoc quod homo intret regnum
Dei, oportet quod adsit Baptismus aquae in re, sicut est in omnibus
baptizatis; vel in voto, sicut est in martyribus et catechumenis,
qui morte praeveniuntur antequam votum impleant; vel in figura,
sicut in antiquis patribus. Ex hoc quod dicitur <i>nisi quis
renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto</i>, Pelagiani errantes
dixerunt, quod pueri baptizantur, non quidem ut mundentur a
peccatis quae nondum habent, sed ut possint intrare regnum Dei. Sed
hoc est falsum: quia, secundum quod Augustinus dicit in Lib. de
Baptismo parvulorum, inconveniens est quod imago Dei, scilicet
homo, subtrahatur a regno Dei, nisi propter aliquod impedimentum;
quod esse non potest, nisi peccatum. Oportet ergo quod in pueris
qui subtrahuntur a regno, sit aliquod peccatum scilicet originale.
Consequenter cum dicit <i>quod natum est ex carne, caro est</i>
etc. probat per rationem, quod oportet nasci ex aqua et spiritu
sancto: et est ratio sua talis. Nullus potest pervenire ad regnum,
nisi spiritualis efficiatur; sed aliquis non efficitur spiritualis
nisi per spiritum sanctum: ergo nullus potest intrare regnum Dei
nisi renatus ex spiritu sancto. Dicit ergo <i>quod natum est ex
carne, caro est</i>; idest, nativitas secundum carnem, facit nasci
in vitam carnalem, I Cor. XV, 47: <i>primus homo de terra terrenus,
et quod natum est ex spiritu</i>, idest ex virtute spiritus sancti,
<i>spiritus est</i>, idest spiritualis. Nota autem, quod haec
praepositio ex quandoque designat causam materialem; sicut cum
dico, cultellus est ex ferro; quandoque causam efficientem; sicut
domus est ex aedificatore. Et secundum hoc, quod dicitur <i>quod
natum est ex carne</i>, potest intelligi dupliciter, effective et
materialiter. Effective quidem, quia virtus quae est in carne, est
effectiva generationis; materialiter vero, quia aliquod carnale in
animalibus est materia generati. Sed ex spiritu non dicitur aliquid
nasci materialiter, cum spiritus immutabilis sit, materia vero sit
subiectum transmutationis, sed dicitur effective. Secundum hoc
ergo, possumus accipere triplicem generationem. Unam quae est ex
carne materialiter et effective, quae est communis omnibus qui
carnalem statum habent. Alia est secundum spiritum effective,
secundum quam regeneramur in filios Dei per gratiam spiritus
sancti, et efficimur spirituales. Tertia est media, scilicet quae
est ex carne materialiter solum, et ex spiritu sancto effective. Et
haec est singularis et propria Christi: quia materialiter est
habens carnem ex carne matris natus, et effective est ex spiritu
sancto; Matth. I, 20: <i>quod enim in ea natum est, de spiritu
sancto est</i>. Et ideo natus est sanctus; Lc. I, 35: <i>spiritus
sanctus superveniet in te, et virtus altissimi obumbrabit tibi:
ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur filius Dei</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 2</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 2"><a name="87439"><span class=
"ref">[87439] Super Io., cap. 3 l. 2</span></a> Supra posuit
dominus rationem ad instruendam spiritualem generationem; hic ponit
exemplum. Datur autem intelligi, quod Nicodemus, audito <i>quod
natum est ex spiritu, spiritus est</i>, turbationem quamdam
dubietatis incurrit; et ideo dominus dicit ei <i>non mireris, quia
dixi tibi: oportet vos nasci denuo</i>. Ubi sciendum est, quod
duplex est admiratio. Una devotionis, secundum quod aliquis
magnalia Dei considerans, cognoscit ea sibi incomprehensibilia
esse: unde relinquitur admirationi locus, secundum illud Ps. XCII,
4: <i>mirabilis in altis dominus</i>; et alibi CXVIII, v. 129:
<i>mirabilia testimonia tua</i>. Et ad hanc homines sunt inducendi,
non prohibendi. Alia est infidelitatis, dum quis ea quae dicuntur
non credens, miratur. Unde dicitur Matth. c. XIII, 57 quod
<i>mirabantur in doctrina Christi</i>: et sequitur, quod
<i>scandalizabantur in eo</i>. Et ab hac admiratione dominus
Nicodemum removet, inducens exemplum, cum dicit <i>spiritus ubi
vult spirat</i>. Quod quidem, eadem servata sententia, dupliciter
quantum ad litteram exponi potest. Uno enim modo, secundum
Chrysostomum, accipitur pro vento, sicut in Ps. c. CXLVIII, 8:
<i>spiritus procellarum, quae faciunt verbum eius</i>. Et secundum
hoc quatuor dicit de vento. Primo venti potestatem, cum dicit
<i>spiritus ubi vult spirat</i>; idest, ventus quo vult flat. Et si
dicas, quod ventus non habet voluntatem; dicendum, quod voluntas
sumitur pro appetitu naturali, qui nihil est aliud quam naturalis
inclinatio, de qua dicitur Iob XXVIII, 25: <i>qui creavit ventis
pondus</i>. Secundo ponitur venti indicium, cum dicit <i>et vocem
eius audis</i>; et sumitur vox pro sono quem facit ventus ex
percussione ad aliquod corpus; de quo dicitur in Ps. LXXVI, 19:
<i>vox tonitrui tui in rota</i>. Tertio ponit venti originem, quae
occulta est; unde dicit <i>et nescis unde veniat</i>, idest ubi
oriatur; Ps. CXXXIV, 7: <i>qui producit ventos de thesauris
suis</i>. Quarto ponit venti finem, qui similiter occultus est;
unde dicit <i>aut quo vadat</i>; supple, nescis, idest ubi
persistat. Et hanc quidem similitudinem inducit ad propositum, cum
dicit <i>sic est omnis qui natus est ex spiritu</i>; quasi dicat:
si ventus, qui est corporeus, habet occultam originem, nec potest
sciri eius processus; quomodo miraris, si tu non potes scire
processum regenerationis spiritualis? Sed contra hanc expositionem
obiicit Augustinus dicens, quod dominus non intellexit de vento,
cum dixit <i>spiritus ubi vult spirat</i> etc. nam de quolibet
vento scimus, unde veniat, aut quo vadat: nam Auster venit a
meridie, et vadit ad Aquilonem; Boreas vero e converso ab Aquilone
ad meridiem vadit. Quomodo ergo de spiritu corporeo dicit dominus
<i>nescis unde veniat, aut quo vadat?</i> Sed ad hoc responderi
potest, quod principium venti potest sciri dupliciter. Uno modo in
generali; et hoc modo scitur unde veniat, idest a qua parte mundi,
sicut scitur, quod Auster venit a meridie; et quo vadat, quia ad
Aquilonem. Alio modo in speciali; et hoc modo nescitur unde veniat,
idest in qua plaga determinate incipiat: aut quo vadat, idest ubi
determinate cesset. Et cum Chrysostomo ad hanc expositionem
conveniunt omnes fere Graeci doctores. Alio modo exponitur de
spiritu sancto; et secundum hoc quatuor ponit de spiritu sancto.
Primo quidem eius potestatem, cum dicit <i>spiritus ubi vult
spirat</i>: quia pro libero potestatis arbitrio inspirat ubi vult,
et quando vult, corda illustrando; I Cor. XII, 11: <i>haec omnia
operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout
vult</i>. Ex quo confutatur error Macedonii ponentis spiritum
sanctum esse ministrum patris et filii. Non enim spiraret ubi ipse
vellet, sed ubi ei mandaretur. Secundo vero ponit spiritus sancti
indicium, cum dicit <i>et vocem eius audis</i>; Ps. XCIV, 8:
<i>hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda
vestra</i>. Sed contra hoc obiicit Chrysostomus dicens, quod non
potest intelligi de spiritu sancto. Dominus enim loquebatur
Nicodemo, qui adhuc infidelis erat, cui non competebat audire vocem
spiritus sancti. Sed dicendum, secundum Augustinum, quod spiritus
sancti est duplex vox. Una, qua loquitur intus in corde hominis; et
hanc audiunt solum fideles et sancti: de qua dicitur in Ps. c.
LXXXIV, 9: <i>audiam quid loquatur in me dominus Deus</i>. Alia
est, qua spiritus sanctus loquitur in Scripturis, vel per
praedicatores, secundum quod dicitur Matth. X, 20: <i>non enim vos
estis qui loquimini, sed spiritus sanctus qui loquitur in
vobis</i>. Et hanc audiunt etiam infideles et peccatores. Tertio
ponit spiritus sancti originem, quae occulta est, unde dicit <i>et
nescis unde veniat</i>, licet vocem eius audias: et hoc ideo quia
venit a patre et filio; infra XV, 26: <i>cum autem venerit
Paraclitus, quem ergo mittam vobis a patre spiritum veritatis, qui
a patre procedit</i>. Pater autem, et filius lucem habitant
inaccessibilem, <i>quam nemo hominum vidit, sed nec videre
potest</i>: ut dicitur I Tim. ult. 16. Quarto ponit spiritus sancti
finem, qui quidem occultus est, et ideo dicit <i>aut quo vadat</i>,
supple: nescis, quia perducit ad occultum finem, scilicet ad
beatitudinem aeternam. Unde dicitur <i>pignus hereditatis</i>, Eph.
I, v. 14 et I Cor. II, 9: <i>oculus non vidit nec auris audivit,
nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt
illum</i>. Vel <i>nescis unde veniat</i>, idest quomodo hominem
introeat, <i>aut quo vadat</i>, idest ad quam perfectionem illum
adducat; Iob IX, 11: <i>si venerit ad me, non videbo eum. Sic est
omnis qui natus est ex spiritu</i>; idest, sicut spiritus sanctus.
Nec mirum: nam sicut supra dixerat, <i>quod natum est ex spiritu,
spiritus est</i>: quia in viro spirituali sunt proprietates
spiritus sancti, sicut in carbone succenso sunt proprietates ignis.
Sunt autem in eo qui natus est ex spiritu sancto praedictae quatuor
proprietates spiritus. Primo namque habet libertatem; II Cor. c.
III, 17: <i>ubi spiritus domini, ibi libertas</i>, quia spiritus
domini ducit ad id quod rectum est, Ps. CXLII, 10: <i>spiritus tuus
bonus deducet me in terram rectam</i>, et liberat a servitute
peccati et legis, Rom. VIII, 2: <i>lex spiritus vitae in Christo
liberavit me</i> et cetera. Secundo vero eius indicium sumis per
vocem verborum suorum, quam dum audis, cognoscis eius
spiritualitatem; Matth. XII, 34: <i>ex abundantia cordis os
loquitur</i>. Tertio vero habet originem occultam, et finem, quia
nullus potest spiritualem iudicare I Cor. II, 15: <i>spiritualis
omnia iudicat, et ipse a nemine iudicatur</i>. Vel <i>nescis unde
veniat</i>, principium spiritualis nativitatis eius, quod est
gratia baptismalis <i>aut quo vadat</i>, idest quo dignus
efficitur, idest vita aeterna, quae tibi adhuc occulta est. Hic
ponitur causa et ratio spiritualis regenerationis: et primo ponitur
interrogatio Nicodemi; secundo responsio domini <i>respondit Iesus,
et dixit ei</i> et cetera. Apparet autem ex primo, quod Nicodemus
adhuc rudis, et adhuc Iudaeus sensibilis existens, mysteria
Christi, et per ea exempla, et per rationes proposita intelligere
non poterat; et ideo dicit <i>quomodo possunt haec fieri?</i>
Dupliciter namque aliqui inquirunt. Quidam namque ex diffidentia;
sicut Zacharias, Lc. I, v. 18: <i>unde hoc sciam? Ego enim sum
senex, et uxor mea processit in diebus suis</i>: et ideo punitus
fuit; Is. XL, 23: <i>qui dat scrutatores eius quasi non sint</i>.
Aliqui vero ex studio addiscendi, sicut virgo beata, cum dixit
Angelo, Lc. I, 34: <i>quomodo fiet istud, quoniam virum non
cognosco?</i> Et tales instruuntur. Quia ergo iste quaesivit ex
studio addiscendi, ideo meruit instrui. Et hoc est quod sequitur
<i>respondit Iesus</i> etc. ubi primo dominus arguit eius
tarditatem; secundo respondet ad quaestionem ipsius, ibi <i>et nemo
ascendit in caelum</i>. Tarditatem eius arguit ex tribus: primo ex
conditione personae eius cui loquitur, cum dicit <i>tu es
magister</i>: ubi non reprehendit eum dominus ut insultaret ei, sed
quia confidebat adhuc de magisterio suo, praesumens de sua
scientia, voluit eum humiliando efficere habitaculum spiritus
sancti; Is. ult., 2: <i>ad quem respiciam, nisi ad pauperculum, et
contritum spiritu?</i> Et dicit <i>tu es magister</i>: quia si
aliquis simplex non potest profunda capere, tolerabile est; sed hoc
in magistro valde est reprehensibile, et ideo dicit ei <i>tu es
magister</i>, idest litterae quae occidit, I Cor. III; <i>in
Israel, et haec</i>, scilicet spiritualia <i>ignoras?</i> Hebr. V,
12: <i>etenim cum deberetis esse magistri propter tempus, rursus
indigetis ut vos doceamini</i>. Si dicas, quod dominus iuste
argueret Nicodemum, si dixisset ei aliquid de veteri lege, et ipse
non intellexisset; sed dixit ei de nova lege. Dicendum, quod ea
quae dominus dicit de spirituali generatione, continentur in lege
veteri, sed sub figura, secundum quod habetur I Cor. X, 2: <i>omnes
in Moyse baptizati sunt in nube et in mari</i>. Et prophetae etiam
hoc dixerunt; Ez. XXXVI, 25: <i>effundam super vos aquam mundam, et
mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris</i>. Secundo vero
arguit eius tarditatem ex conditione dicentis. Quod enim non
acquiescatur dictis alicuius hominis rudis, tolerari potest; sed
repugnare dictis hominis sapientis, et magnae auctoritatis,
reprehensibile est; et ideo dicit <i>amen, amen dico tibi, quia
quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur</i>. Requiritur enim
ad idoneitatem testis ut perhibeat testimonium de auditu, vel visu;
I Io. I, 3: <i>quod vidimus, et audivimus</i>. Et ideo dominus
utrumque dicit <i>quod scimus loquimur, et quod vidimus
testamur</i>. Scit autem dominus, secundum quod homo, omnia; infra
ult., 17: <i>domine, tu omnia nosti</i>; II Mac. VI, 30: <i>domine,
qui habes sanctam scientiam, manifeste tu scis</i>. Sed et videt
omnia cognitione divinitatis; infra VIII, v. 38: <i>ego quae vidi
apud patrem meum, haec facio</i>. Dicit autem pluraliter <i>scimus
et vidimus</i>, ut insinuet mysterium Trinitatis. Ideo <i>pater in
me manens, ipse facit opera</i>: infra XIV, 10. Vel <i>quod
scimus</i>, ego et alii spirituales effecti: quia, dicitur Matth.
XI, 26: <i>nemo novit patrem nisi filius, et cui voluerit filius
revelare</i>. Et tamen <i>testimonium</i>, ita probatum, ita
firmum, <i>non accipitis</i>. Infra eodem <i>et testimonium eius
nemo accipit</i>. Tertio arguit eius tarditatem ex conditione eorum
quae dicuntur. Quod enim aliqua difficilia non capiantur ab aliquo,
non est mirum; sed quod facilia quis non capiat, reprehensibilis
est. Et ideo dicit <i>si terrena dixi vobis, et non creditis;
quomodo si dixero vobis caelestia, credetis?</i> Quasi dicat: si
haec quae sunt levia, non capis; quomodo capere poteris processum
spiritus sancti? Sap. c. IX, 16: <i>quae in terris sunt, difficile
invenimus, et quae in caelis sunt quis investigabit?</i> Sed
contra. Non invenitur ex praemissis quod dominus dixerit Nicodemo
aliqua terrena. Et dicendum, secundum Chrysostomum hic, quod dicit
dominus <i>si terrena dixi vobis</i> et cetera. Intelligitur de
exemplo venti. Ventus enim cum sit generabilis et corruptibilis,
numeratur inter res terrenas. Vel potest dici, secundum eumdem,
quod spiritualis generatio, quae est in Baptismo, caelestis quidem
est quantum ad principium, quod sanctificat et regenerat, sed
terrena quantum ad subiectum: quod enim regeneratur, scilicet homo,
terrenus est. Vel dicendum, secundum Augustinum, quod intelligendum
est de eo quod supra dixerat: <i>solvite templum hoc</i> etc. quod
ideo terrenum est, quia hoc dixit de templo corporis sui, quod de
terra acceperat. <i>Si terrena dixi vobis, et non creditis; quomodo
si caelestia, credetis?</i> Quasi dicat: si non creditis
generationem spiritualem temporalem, quomodo credetis aeternam
filii generationem? Vel si non creditis quae dico de potestate
corporis mei, quomodo credetis de potestate divinitatis meae, et de
potestate spiritus sancti? <i>Respondit Iesus</i>, et cetera. Hic
respondet quaestioni: et primo ponit causas spiritualis
regenerationis; secundo manifestat quod dicit, ibi <i>sic enim Deus
dilexit mundum ut filium suum unigenitum daret</i>. Causa autem
spiritualis regenerationis est duplex, scilicet mysterium
incarnationis Christi et passionis eius: et ideo primo agit de
incarnatione; secundo de passione, ibi <i>et sicut Moyses exaltavit
serpentem</i> et cetera. Est autem considerandum primo, quomodo
ista responsio Christi quaestioni Nicodemi satisfaciat. Dixerat
enim supra dominus, de spiritu loquens, quod <i>nescis unde veniat,
aut quo vadat</i>: per quod dabatur intelligi, quod spiritualis
regeneratio haberet occultum principium et occultum finem. Occulta
autem nobis sunt quae in caelis sunt, secundum illud Sap. IX, 16:
<i>quae in caelis sunt, quis investigabit?</i> Quaestio ergo
Nicodemi <i>quomodo possunt haec fieri?</i> Sic debet intelligi:
quomodo possit aliquid de occulto caelorum venire aut ad occultum
caelorum ire? Unde antequam quaestioni satisfaceret, hunc
intellectum quaestionis explicavit, dicens <i>quomodo si dixero
vobis caelestia, credetis?</i> Et statim incipit ostendere, cuius
sit in caelum ascendere proprium: quia omnis qui de caelo
descendit, secundum illud Eph. IV, 10: <i>qui descendit ipse est et
qui ascendit</i>. Hoc enim et in rebus naturalibus invenitur quod
unumquodque corpus tendit in locum, secundum suam originem vel
naturam. Unde hoc modo potest fieri ut aliquis per spiritum vadat
ad locum quem carnales nesciunt, ascendendo in caelum, si hoc fiat
per virtutem eius qui descendit de caelo: quia ad hoc descendit, ut
ascendens, nobis viam aperiret; Mich. II, v. 13: <i>ascendit
pandens iter ante eos</i>. Sed quia dicit <i>qui descendit de caelo
filius hominis</i>: quidam errandi sumpserunt occasionem. Cum enim
filius hominis designet humanam naturam, quae componitur ex anima
et corpore, per hoc quod dicit quod filius descendit de caelo,
Valentinus accipere voluit, quod etiam corpus de caelo detulisset,
et transisset per virginem, nihil ex ea accipiens, sicut aqua per
fistulam: ergo non de terrena substantia, nec sumptum de virgine:
quod est contra apostolum, Rom. I, 3: <i>qui factus est ei ex
semine David secundum carnem</i>. Origenes vero dixit, quod
descendit de caelo secundum animam, quam dicit ab initio fuisse
creatam cum Angelis, et verbo unitam, et postmodum de caelo
descendisse assumendo carnem de virgine. Sed et hoc repugnat
Catholicae fidei, quae animas dicit ante corpora non extitisse. Non
ergo intelligendum est quod filius hominis secundum humanam naturam
de caelo descenderit, sed secundum divinam. Cum enim in Christo sit
unum suppositum, vel hypostasis, vel persona duarum naturarum,
divinae scilicet, et humanae; ex quacumque earum hoc suppositum
nominetur, possunt ei attribui et divina et humana. Possumus enim
dicere, quod filius hominis creavit stellas, et quod filius Dei
crucifixus est. Sed filius Dei crucifixus est, non secundum divinam
naturam, sed secundum humanam; filius autem hominis creavit stellas
secundum divinam naturam. Ita in his quae de Christo dicuntur, non
est attendenda distinctio quantum ad id de quo dicuntur, quia
indifferenter et divina et humana dicuntur de Deo et homine; sed
est attendenda distinctio quantum ad id secundum quod dicuntur,
quia divina dicuntur de Christo secundum divinam naturam, humana
vero secundum humanam. Descendere ergo de caelis dicitur de filio
hominis, non secundum humanam naturam, sed secundum divinam,
secundum quam convenit ei ante incarnationem de caelo fuisse,
secundum illud Ps. CXIII, 16: <i>caelum caeli domino</i>. Dicitur
autem descendisse, non motu locali, quia sic non remaneret in
caelo: nihil enim localiter motum manet unde descendit. Et ideo ad
excludendum motum localem, subdit <i>qui est in caelo</i>; quasi
dicat: sic descendit de caelo, quod tamen est in caelo. Descendit
enim de caelo, non quidem desinens esse sursum, sed assumens
naturam quae est deorsum: quae, quia non includitur, vel
comprehenditur, corpore eius existente in terra, ipse secundum
divinitatem erat in caelis, et ubique. Et ideo ad designandum, quod
hoc modo dicitur descendisse, quia assumpsit naturam, dixit quod
<i>descendit filius hominis</i>; idest, inquantum factus est filius
hominis. Vel potest dici etiam, quod quantum ad corpus descendit de
caelo, ut Hilarius dicit: non quod materia corporis Christi
descenderit de caelo, sed quod virtus formativa eius de caelo fuit.
Sed quid est quod dicit <i>nemo ascendit in caelum, nisi filius
hominis, qui est in caelo?</i> Nonne Paulus, et Petrus, et alii
sancti ascenderunt, secundum illud II Cor. c. V, 1: <i>domum
habemus, non manufactam in caelis</i> et cetera. Respondeo
dicendum, quod nemo ascendit in caelum nisi Christus et membra sua,
idest iusti fideles: propterea filius Dei de caelis descendit, ut
nos faciendo membra sua ad ascensum caelorum praepararet; nunc
quidem in spe, tandem vero in re; Eph. II, 6: <i>qui resuscitavit
nos, et consedere nos fecit in caelestibus in Christo Iesu</i>. Hic
ponit mysterium passionis, cuius virtute Baptismus efficaciam
habet; Rom. c. VI, 3: <i>quicumque baptizati sumus in Christo Iesu,
in morte ipsius baptizati sumus</i>. Et circa hoc tria facit: primo
namque proponit passionis figuram; secundo passionis modum; tertio
passionis fructum. Figuram quidem assumit de veteri lege, ut
reducat ad intellectum Nicodemum; unde dicit <i>sicut Moyses
exaltavit serpentem in deserto</i> etc. quod quidem habetur Num.
XXI, 5 quoniam dominus, populo Iudaeorum dicenti: <i>nauseat anima
nostra super hoc cibo levissimo</i>, in ultionem misit serpentes,
et postea concurrente populo ad Moysen, et ipso clamante ad
dominum, mandavit dominus in remedium fieri serpentem aeneum, qui
quidem fuit et in remedium contra illos serpentes, et in figuram
passionis dominicae. Unde et dicitur: <i>in signum posuit eum</i>.
Proprium autem serpentis est habere venenum; sed serpens aeneus
venenum non habuit, sed figura fuit serpentis venenosi. Sic et
Christus non habuit peccatum, quod est venenum: quia <i>cum
consummatum fuerit, generat mortem</i>, ut dicitur Iac. c. I, 15,
sed habuit similitudinem peccati, Rom. c. VIII, 3: <i>misit Deus
filium suum in similitudinem carnis peccati</i>. Ideo Christus
habuit effectum serpentis contra motum concupiscentiarum ignitarum.
Modum autem passionis ostendit, cum dicit <i>sic exaltari oportet
filium hominis</i>: quod intelligitur de exaltatione crucis. Unde
infra XII, 34 cum diceret: <i>oportet exaltari filium hominis</i>
etc. sequitur: <i>hoc dicebat significans qua morte clarificaturus
esset Deum</i>. Voluit autem mori exaltatus, primo ut purgaret
caelestia: iam enim per sanctitatem suae conversationis purgaverat
terram, restabat per mortem purgare aerea. Col. I, 20:
<i>pacificans per sanguinem suum quae in caelis et quae in
terris</i>. Secundo ut triumpharet de Daemonibus, qui in aere
bellum praeparant; Eph. c. II, 2: <i>secundum principem potestatis
aeris</i> et cetera. Tertio ut corda nostra ad se traheret; infra
XII, 32: <i>ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me
ipsum</i>. Quarto quia in morte crucis fuit exaltatus, inquantum
ibi de inimicis triumphavit: unde mors non vocatur, sed exaltatio;
Ps. 109: <i>de torrente in via bibet, propterea exaltabit caput</i>
et cetera. Quinto quia crux fuit causa exaltationis eius; Phil. II,
8: <i>factus est obediens patri usque ad mortem, mortem autem
crucis: propter quod et Deus exaltavit illum</i>. Fructus autem
passionis Christi est vita aeterna; unde dicit <i>ut omnis qui
credit in ipsum</i>, bene operando, <i>non pereat, sed habeat vitam
aeternam</i>. Et respondet hic fructus fructui figuralis serpentis.
Quicumque enim respiciebant serpentem aeneum, liberabantur a
veneno, et praeservabantur vitae. Ille autem respicit filium
hominis exaltatum qui credit Christo crucifixo; et sic liberatur a
veneno et a peccato, infra XI, 26: <i>qui credit in me, non
morietur in aeternum</i>: et praeservatur ad vitam aeternam; infra
XX, 31: <i>haec scripta sunt ut credatis, et ut credentes vitam
habeatis in nomine eius</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 3</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 3"><a name="87440"><span class=
"ref">[87440] Super Io., cap. 3 l. 3</span></a> Supra dominus
assignavit causam spiritualis regenerationis quantum ad descensum
filii, et exaltationem filii hominis, et posuit fructum, scilicet
vitam aeternam, qui quidem fructus incredibilis videbatur hominibus
habentibus necessitatem moriendi: et ideo dominus hoc manifestat,
et primo probat magnitudinem fructus ex magnitudine divini amoris;
secundo excludit quamdam responsionem, ibi <i>non enim misit Deus
filium suum in mundum, ut iudicet mundum</i>. Notandum est autem,
quod omnium bonorum nostrorum causa est dominus et divinus amor.
Amare enim proprie est velle alicui bonum. Cum ergo voluntas Dei
sit causa rerum, ex hoc provenit nobis bonum, quia Deus amat nos.
Et quidem amor Dei est causa boni naturae; Sap. XI, 25: <i>diligis
omnia quae sunt</i> et cetera. Item est causa boni gratiae; Ier.
XXXI, 3: <i>in caritate perpetua dilexi te, ideo attraxi te</i>,
scilicet per gratiam. Sed quod sit etiam dator boni gloriae,
procedit ex magna caritate. Et ideo ostendit hic, hanc Dei
caritatem esse maximam ex quatuor. Primo namque ex persona amantis,
quia Deus est qui diligit, et immense; et ideo dicit <i>sic Deus
dilexit</i>; Deut. XXXIII, 3: <i>dilexit populos: omnes sancti in
manu illius sunt</i>. Secundo ex conditione amati, quia homo est
qui diligitur, mundanus scilicet, corporeus, idest in peccatis
existens; Rom. V, 10: <i>commendat Deus suam caritatem in nobis:
quoniam cum adhuc inimici essemus, reconciliati sumus Deo per
mortem filii eius</i>. Et ideo dicit <i>mundum</i>. Tertio ex
magnitudine munerum: nam dilectio ostenditur per donum, quia, ut
dicit Gregorius probatio dilectionis, exhibitio operis est. Deus
autem maximum donum nobis dedit, quia filium suum unigenitum; et
ideo dicit <i>ut filium suum unigenitum daret</i>; Rom. VIII, 32:
<i>proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit
illum</i>. Et dicit <i>suum</i>, idest filium naturalem, sibi
consubstantialem, non adoptivum: de quibus in Ps. LXXXI, 6: <i>ego
dixi, dii estis</i>. Et per hoc patet falsitas Arii: quia si filius
Dei esset creatura, ut ipse dicebat, non posset in eo ostendi
immensitas divini amoris, per susceptionem infinitae bonitatis,
quam nulla creatura recipere potest. Dicit etiam <i>unigenitum</i>,
ut ostendat Deum non divisum amorem habere ad plures filios, sed
totum in filio, quem dedit ad comprobandum immensitatem sui amoris;
infra V, 20: <i>pater diligit filium, et omnia demonstrat ei</i>.
Quarto ex fructus magnitudine, quia per eum habemus vitam aeternam,
unde dicit <i>ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat
vitam aeternam</i>: quam acquisivit nobis per mortem crucis. Sed
numquid ad hoc dedit eum ut moreretur in cruce? Dedit quidem eum ad
mortem crucis, inquantum dedit voluntatem patiendi in ea: et hoc
dupliciter. Primo quia inquantum filius Dei, ab aeterno habuit
voluntatem assumendi carnem, et patiendi pro nobis, et hanc
voluntatem habuit a patre. Secundo vero quia animae Christi
inspirata est a Deo voluntas patiendi. Nota autem, quod dominus
supra loquens de descensu qui competit Christo secundum
divinitatem, nominavit eum filium Dei; et hoc est ratione unius
suppositi in duabus naturis, sicut supra dictum est. Et ideo divina
possunt praedicari de supposito humanae naturae, et humana de
supposito divinae, non tamen secundum eamdem naturam; sed divina
secundum divinam naturam, et humana secundum humanam. Specialis
autem causa quare hic nominavit eum filium Dei est quia ipse
proposuit donum istud in signum divini amoris, per quem provenit
nobis fructus vitae aeternae. Tali ergo nomine nominandus erat, cui
competeret indicare virtutem factivam vitae aeternae, quae non est
in Christo inquantum filius hominis, sed inquantum filius Dei; I
Io. ult., 20: <i>hic est verus Deus, et vita aeterna</i>; supra I,
4: <i>in ipso vita erat</i>. Sed nota, quod dicit <i>non
pereat</i>. Perire namque dicitur aliquid quod impeditur ne
perveniat ad finem ad quem ordinatur. Homo autem ordinatur ad
finem, qui est vita aeterna; et quamdiu peccat, avertit se ab ipso
fine. Et licet dum vivit omnino non pereat, ita quod non possit
restaurari, tamen quando moritur in peccato, tunc perit omnino; Ps.
I, 6: <i>iter impiorum peribit</i>. In hoc autem quod dicit
<i>habeat vitam aeternam</i>, indicatur divini amoris immensitas:
nam dando vitam aeternam, dat seipsum. Nam vita aeterna nihil aliud
est quam frui Deo. Dare autem seipsum, magni amoris est indicium;
Eph. II, 5: <i>Deus autem, qui dives est in misericordia,
convivificavit nos in Christo</i>, idest fecit nos habere vitam
aeternam. Hic excludit dominus obiectionem quae posset fieri. In
veteri enim lege promittebatur quod dominus esset venturus ad
iudicandum; Is. III, 14: <i>dominus ad iudicium veniet</i> et
cetera. Unde posset aliquis dicere, quod non venerat filius Dei, ut
det vitam aeternam, sed ut iudicet mundum: et ideo hoc excludens
dominus, primo ostendit se non venisse ad iudicandum; secundo
probat, ibi <i>qui credit in eum, non iudicatur</i>. Dicit ergo:
non enim venit filius Dei ad iudicandum, quia <i>non misit Deus
filium suum</i>, scilicet quantum ad primum adventum, <i>ut iudicet
mundum, sed ut salvetur mundus</i>. Simile habetur infra XII, 47:
<i>non enim veni ut iudicem mundum, sed ut salvificem mundum</i>.
Salus autem hominis est ut perveniat ad Deum; Ps. LXI, 8: <i>in Deo
salutare meum</i>. Pervenire autem ad Deum est consequi vitam
aeternam: unde idem est salvari quod habere vitam aeternam. Nec
debent homines esse pigri, et abutentes Dei misericordia, propter
hoc quod dicit <i>non veni ut iudicem mundum</i> licentiam sibi
indulgere peccandi, quia etsi in primo adventu non venerit ad
iudicandum, sed ad dimittendum; in secundo tamen veniet ad
iudicandum, sed non ad dimittendum, ut Chrysostomus dicit. Ps.
LXXIV, 3: <i>cum accepero tempus, ego iustitias iudicabo</i>.
Contra est, quod dicitur infra IX v. 39: <i>in iudicium ego
veni</i>. Sed dicendum est, quod duplex est iudicium. Unum est
discretionis; et ad hoc venit filius Dei in primo adventu: quia eo
veniente homines discreti sunt, quidam per caecitatem, quidam per
lumen gratiae. Aliud est condemnationis; et in hoc quantum de se
non venit. Hic probat quae dixerat, quasi per locum a divisione,
hoc modo. Quicumque iudicabitur, aut erit fidelis, aut infidelis;
sed non veni ad iudicandum infideles, quia iam iudicati sunt: ergo
a principio <i>non misit Deus filium suum, ut iudicet mundum</i>.
Primo ergo ostendit, quod fideles non iudicantur; secundo quod nec
infideles, ibi <i>qui autem non credit, iam iudicatus est</i>.
Dicit ergo: <i>non veni ut iudicem mundum</i>: quia non venit ad
iudicandum fideles, quia <i>qui credit in eum, non iudicatur</i>,
scilicet iudicio condemnationis, quo nullus credens in eum fide
formata iudicatur; infra c. V, 24: <i>in iudicium non venit, sed
transit a morte in vitam</i>: sed iudicabitur iudicio praemiationis
et approbationis, de quo dicit apostolus I Cor. IV, 4: <i>qui autem
iudicat me, dominus est</i>. Sed numquid multi fideles peccatores
non damnabuntur? Respondeo dicendum, quod quidam haeretici
dixerunt, quod nullus fidelis, quantumcumque peccator, damnabitur;
sed salvabitur merito fundamenti, scilicet fidei, licet aliquam
poenam patiatur. Et erroris sui fundamentum sumunt ex hoc quod
dicit apostolus I Cor. c. III, 11: <i>fundamentum aliud nemo potest
ponere</i>; et infra: <i>si cuiusquam opus arserit, ipse tamen
salvus erit, quasi per ignem</i>. Sed hoc manifeste est contra
apostolum ad Gal. V, 19: <i>manifesta sunt opera carnis, quae sunt
fornicatio, immunditia, impudicitia</i> et cetera. <i>Qui talia
agunt, regnum Dei non possidebunt</i>. Dicendum est ergo, quod
fundamentum non est fides informis, sed formata, quae per caritatem
operatur. Et ideo signanter non dicit dominus qui credit ei, sed
<i>qui credit in eum</i>; idest, qui credendo in eum, per caritatem
tendit, <i>non iudicatur</i>; et hoc, quia non peccat mortaliter,
per quod tollitur fundamentum. Vel, secundum Chrysostomum, omnis
qui male agit, non credit; ad Tit. I, 16: <i>confitentur se nosse
Deum, factis autem negant</i>; sed qui bene agit, Iac. II, 18:
<i>ostende mihi ex operibus fidem tuam</i>: et talis non iudicatur
et non condemnatur propter infidelitatem. Hic ostendit quod
infideles non iudicantur. Et primo ponit suam sententiam; secundo
manifestat eam, ibi <i>hoc autem est iudicium</i> et cetera.
Sciendum est autem circa primum, secundum Augustinum, quod non
dicit Christus: qui non credit, iudicatur; sed dicit <i>non
iudicatur</i>: quod potest tripliciter exponi. Secundum Augustinum
enim qui non credit non iudicatur, quia iam iudicatus est, non in
re, sed in Dei praescientia; idest, iam praecognitus est apud Deum
condemnandus; II Tim. c. II, 19: <i>novit dominus qui sunt
eius</i>. Alio modo, secundum Chrysostomum, <i>qui non credit iam
iudicatus est</i>; idest, hoc ipsum quod non credit, est sibi ad
condemnationem: non credere enim, est non adhaerere lumini, quod
est esse in tenebris; et haec est magna condemnatio; Sap. XVII, 17:
<i>una catena tenebrarum omnes erant colligati</i>; Tob. V, 12:
<i>quale gaudium mihi erit qui in tenebris sedeo, et lumen caeli
non video?</i> Tertio modo secundum eumdem, <i>qui non credit</i>,
non iudicatur, idest, iam condemnatus est; idest, iam manifestam
causam condemnationis habet. Et simile est ac si diceretur de
aliquo qui manifestam causam mortis habet, ante etiam quam feratur
sententia mortis contra eum, quia iam mortuus est. Unde Gregorius
dicit quod in iudicio duplex est ordo. Quidam etenim iudicabuntur
iudicio discussionis, illi videlicet qui habent aliquid
condemnationi repugnans, scilicet bonum fidei, scilicet fideles
peccatores. Sed infideles, quorum damnatio est manifesta, absque
discussione damnantur; et de istis dicitur <i>qui non credit, iam
iudicatus est</i>; Ps. I, 5: <i>non resurgent impii in iudicio</i>,
scilicet discussionis. Sciendum est autem, quod iudicari idem est
quod condemnari; condemnari autem est a salute excidere, ad quam
una sola via pervenitur, scilicet per nomen filii Dei; Act. IV, 12:
<i>non est aliud nomen datum sub caelo, in quo oporteat nos salvos
fieri</i>. Et in Ps. LIII, 3: <i>Deus in nomine tuo salvum me
fac</i>. Qui ergo non credunt in filium Dei, excidunt a salute, et
manifesta est in eis causa damnationis. Hic manifestat dominus suam
sententiam, scilicet quod causa condemnationis manifesta est in
infidelibus: et primo ponit manifestans signum; secundo ostendit
signi convenientiam, ibi <i>omnis enim qui male agit, odit
lucem</i>. In signo autem proposito tria facit: primo enim proponit
Dei beneficium; secundo perversitatem mentis infidelium; tertio
perversitatis causam. Dicit ergo: manifeste apparet quod <i>qui non
credit, iam iudicatus est</i>, quod apparet ex Dei beneficio: quia
<i>lux venit in mundum</i>. Homines enim erant in tenebris
ignorantiae, quas quidem tenebras Deus destruxit, mittens lucem in
mundum, ut homines cognoscerent veritatem; infra VIII, 12: <i>ego
sum lux mundi: qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit
lumen vitae</i>; Lc. I, 78: <i>visitavit nos oriens ex alto.
Illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent</i>. Sed
ista venit in mundum, scilicet lux, quia homo ad eam accedere non
poterat: nam <i>lucem habitat inaccessibilem, quam nemo hominum
vidit, sed nec videre potest</i>: I Tim. VI, 16. Apparet etiam ex
perversitate mentis infidelium, qui <i>dilexerunt magis tenebras
quam lucem</i>, idest, magis voluerunt esse in tenebris ignorantiae
quam instrui per Christum; Iob c. XXIV, 13: <i>ipsi fuerunt
rebelles lumini</i>: Is. c. V, 20: <i>vae qui ponunt lucem
tenebras</i> et cetera. Cuius quidem perversitatis causa est quia
<i>erant eorum mala opera</i>: quae a luce dissonant et tenebras
quaerunt; Rom. XIII, 12: <i>abiiciamus opera tenebrarum</i>, idest
peccata, quae tenebras quaerunt; I Thess. ult., 7: <i>qui dormiunt,
nocte dormiunt</i>; Iob XXIV, 15: <i>oculus adulteri observat
caliginem</i>. Ex hoc autem aliquis non credit luci, quod ei
repugnat, discedendo. Sed numquid omnes infideles habent mala
opera? Videtur quod non: nam multi gentiles secundum virtutem
operati sunt; puta Cato, et alii plures. Sed dicendum, secundum
Chrysostomum, quod aliud est bene operari ex virtute, aliud ex
aptitudine et dispositione naturali. Nam aliqui ex dispositione
naturali bene operantur, quia ex eorum dispositione non inclinantur
ad contrarium. Et hoc modo etiam infideles potuerunt bene operari:
sicut quod aliquis caste vixit, quia non impugnabatur a
concupiscentia, et sic de aliis. Illi autem ex virtute bene
operantur, qui, etsi inclinantur ad vitium contrarium, tamen ex
rectitudine rationis, et bonitate voluntatis a virtute non
declinant et hoc est proprium fidelium. Vel dicendum, quod licet
infideles bona facerent, non tamen faciebant propter amorem
virtutis, sed propter inanem gloriam. Nec etiam omnia bene
operabantur, quia Deo cultum debitum non reddebant. Consequenter
dicit <i>omnis enim qui male agit, odit lucem</i>, ostendit
propositi signi convenientiam: et primo quidem quantum ad malos;
secundo quantum ad bonos, ibi <i>qui autem facit veritatem venit ad
lucem</i>. Dicit ergo: ideo non dilexerunt lucem, quia <i>erant
eorum mala opera</i>. Et hoc patet, quia <i>omnis qui male agit,
odit lucem</i>. Non autem dicit egit sed <i>agit</i>: quia si quis
male egit, tamen poenitens, et videns se male fecisse, dolet, non
odit lucem, sed ad lucem venit. Sed <i>omnis qui male agit</i>,
idest in malo perseverat, non dolet, nec ad lucem venit, sed eam
odit: non inquantum veritatis quidem est manifestativa, sed
inquantum per eam peccatum hominis manifestatur. Diligit enim malus
homo cognoscere lucem et veritatem; sed odit per eam manifestari;
Iob XXIV, 17: <i>si subito apparuerit aurora, arbitrantur umbram
mortis</i>. Et ideo <i>non venit ad lucem</i>. Et hoc <i>ut non
arguantur opera eius</i>: nullus enim homo, qui non vult malum
deserere, vult reprehendi; sed fugit, et odit; Amos V, 10: <i>odio
habuerunt corripientem in porta</i>; Prov. XV, 12: <i>non amat
pestilens eum qui se corripit</i>. Hic ostendit idem quantum ad
bonos facientes veritatem, idest bona opera. Veritas enim non solum
in cogitatione et dictis consistit, sed et in factis. <i>Venit ad
lucem</i>. Sed numquid aliquis ante Christum fecit ita? Videtur
quod non. Ille enim facit veritatem, qui non peccat; sed <i>ante
Christum omnes peccaverunt</i>: ut dicitur Rom. III, 23. Respondeo
dicendum, secundum Augustinum, quod ille facit veritatem in seipso,
cui displicet malum quod fecit; et relictis tenebris, observat se a
peccatis, et de praeteritis poenitens <i>venit ad lucem</i>, ad hoc
ut specialiter <i>manifestentur opera eius</i>. Sed contra est,
quod nullus debet publicare bona quae facit: unde Pharisaei de hoc
a domino reprehenduntur. Dicendum est, quod licitum est velle
manifestare opera sua coram Deo, ut approbentur, secundum quod
dicitur II Cor. X, 18: <i>non enim qui seipsum commendat, ille
probatus est, sed quem Deus commendat</i>. Et Iob XVI, 20: <i>ecce
in caelo est testis meus</i>. Velle etiam manifestari in sua
conscientia ut gaudeat; secundum quod dicitur II Cor. I, 12:
<i>gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae</i>.
Velle autem manifestari hominibus ad laudem, vel gloriam propriam,
reprehensibile est. Nihilominus tamen sancti viri bona quae
faciunt, manifestari desiderant hominibus propter honorem Dei et
propter utilitatem fidei; Matth. V, 16: <i>sic luceat lux vestra
coram hominibus ut videant opera vestra bona, et glorificent patrem
vestrum qui in caelis est</i>. Sed veniunt <i>ad lucem, ut
manifestentur opera eorum, quoniam in Deo sunt facta</i>, idest
secundum mandatum Dei, vel per gratiam Dei. Quicquid enim boni
facimus, sive vitando peccatum, seu poenitendo de commissis, sive
bona operando, totum est a Deo, iuxta illud Is. XXVI, 12: <i>omnia
opera nostra operatus es in nobis</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 4</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 4"><a name="87441"><span class=
"ref">[87441] Super Io., cap. 3 l. 4</span></a> Supra dominus
tradidit doctrinam de spirituali regeneratione per verba; hic vero
doctrinam illam implet per opera, baptizando. Et primo inducitur
duplex Baptismus; secundo movetur quaestio de comparatione eorum,
ibi <i>facta est ergo quaestio</i> et cetera. Circa primum duo
facit. Primo inducitur Baptismus Christi; secundo Baptismus
Ioannis, ibi <i>erat autem Ioannes baptizans</i> et cetera. Dicit
ergo primo: <i>post haec</i>, scilicet quae de doctrina spiritualis
regenerationis praemissa sunt, <i>venit Iesus, et discipuli eius in
terram Iudaeam</i>. Sed hic est quaestio litteralis: nam supra
dixerat Evangelista, quod dominus de Galilaea venerat in Ierusalem,
quae est Iudea terra, ubi instruxerat Nicodemum. Quomodo ergo post
instructionem Nicodemi, venit in Iudaeam, cum iam esset ibi? Ad
quod est duplex responsio: nam secundum Bedam, Christus post verba
Nicodemi, ivit in Galilaeam, et ibi aliquandiu moratus rediit in
Iudaeam: et ideo cum dicitur <i>post haec venit Iesus</i>, non est
intelligendum quod immediate venerit in Iudaeam post verba
Nicodemi. Alio modo, secundum Chrysostomum, intelligendum est quod
post haec immediate venerit in terram Iudaeam. Christus enim
volebat praedicare ubi multitudo conveniebat, ut multi
converterentur; Ps. XXXIX, 10: <i>annuntiavi iustitiam tuam in
Ecclesia magna</i>. Et infra c. XVIII, 20: <i>ego palam locutus
sum</i> et cetera. Duo autem loca erant in Iudaea, ad quae
confluebat multitudo Iudaeorum, scilicet Ierusalem, ad quam ibant
ad festa, et Iordanis, ad quem concurrebant propter praedicationem
et Baptismum Ioannis. Et ideo dominus ista duo loca frequentans,
statim completis diebus festis in Ierusalem, quae est in una parte
Iudaeae, venit in aliam partem Iudaeae, ubi Ioannes baptizabat,
scilicet in Iordanem. Moraliter autem Iudaea interpretatur
confessio, ad quam venit Iesus, quia Christus confitentes sua
peccata, vel divinam laudem, visitat; Ps. CXIII, 2: <i>facta est
Iudaea sanctificatio eius</i>. Et illic moratur, quia tales non
transitorie visitat; infra XIV, 23: <i>ad eum veniemus et mansionem
apud eum faciemus</i>. Et illic baptizat, idest purgat a peccatis:
quia nisi quis peccata sua confiteatur, remissionem non
consequitur; Prov. XXVIII, 13: <i>qui abscondit scelera sua, non
dirigetur</i>. Deinde cum dicit <i>erat autem et Ioannes baptizans
in Aennon</i>, introducit Evangelista Baptisma Ioannis: et circa
hoc quatuor facit. Primo enim ponit personam baptizantis; secundo
locum Baptismi; tertio fructum; quarto tempus. Persona baptizans
est Ioannes; et ideo dicit <i>erat autem Ioannes baptizans</i>. Sed
hic est quaestio: quia cum Baptisma Ioannis ordinaretur ad
Baptismum Christi, videtur quod, veniente Baptismate Christi,
Ioannes cessare debuerit a baptizando, sicut veniente veritate,
cessat figura. Ad hoc est triplex responsio. Una, quantum ad
personam Christi: nam Ioannes baptizavit ut Christus baptizaretur
ab eo. Nec oportebat quod solus Christus ab eo baptizaretur, ne
Baptismus Ioannis ex huius singularitate, melior Christi Baptismate
videretur: et ideo expediens fuit ut alii ante Christum
baptizarentur a Ioanne, quia antequam Christi doctrina publicata
est, necessarium erat homines praeparari ad Christum Baptismo
Ioannis. Unde secundum hoc, ita se habet Baptismus Ioannis ad
Baptismum Christi sicut catechismus, in quo baptizandi instruuntur
de fide et praeparantur ad Baptismum, se habet ad verum Baptisma.
Necessarium etiam fuit ut postquam Christus baptizatus fuerat a
Ioanne, alii baptizarentur ab eo, ne Ioannis Baptisma reprobandum
videretur; sicut etiam non statim veniente veritate cessavit usus
legalium, sed, secundum Augustinum, licuit Iudaeis determinato
tempore legalia servare. Alio modo quantum ad personam Ioannis: nam
si Ioannes statim cum Christus baptizare coepit, destitisset a
Baptismo, potuisset credi, quod hoc fecisset ex invidia, vel ira.
Et quia, ut dicitur Rom. XII, 17: <i>providere debemus bona non
solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus</i>: ideo
Ioannes non statim cessavit. Alio modo quantum ad discipulos
Ioannis, qui iam incipiebant se zelotypos habere ad Christum, et ad
discipulos eius, quia baptizabant. Unde si statim Ioannes totaliter
baptizare cessasset, dimisisset discipulos suos in maiori zelo et
controversia contra Christum et discipulos eius. Iam enim etiam
Ioanne baptizante, ipsi aegre ferebant Baptismum Christi: quod
patet ex sequentibus. Et ideo non statim cessavit; I Cor. VIII, 9:
<i>videte ne forte haec licentia vestra offendiculum fiat
infirmis</i>. Locus autem Baptismi erat <i>in Aennon iuxta Salim:
quia aquae multae erant ibi</i>. Salim alio nomine dicitur Salem
quae est villa, unde Melchisedech rex fuit. Et dicitur hic Salim,
quia apud Iudaeos, lector pro voluntate uti potest vocalibus
litteris in medio dictionum: unde, sive dicatur Salim, sive Salem,
non refert apud Iudaeos. Hoc autem quod addit <i>quia aquae multae
erant ibi</i> ponit ad exponendum hoc nomen loci, scilicet Aennon,
quod idem est quod aqua. Fructus autem Baptismi est remissio
peccatorum; et ideo dicit <i>et veniebant et baptizabantur</i>,
idest mundabantur: quia, ut dicitur Matth. III, 5, Lc. III, 7
multitudo magna ibat ad Ioannem. Tempus ponitur ibi <i>nondum enim
missus fuerat Ioannes in carcerem</i>: quod ideo dicit, ut det
intelligere quod ipse incepit narrationem de factis Christi ante
alios Evangelistas. Alii namque inceperunt narrare opera Christi
solum a tempore incarcerationis Ioannis. Unde dicitur Matth. IV,
12: <i>cum audisset Iesus, quia Ioannes traditus esset, secessit in
Galilaeam</i>. Et ideo, quia omnia facta Christi ante Ioannis
incarcerationem praeterierant, Ioannes, qui ultimo Evangelium
scripsit, defectum hunc supplevit; et hoc insinuat, cum dicit
<i>nondum enim missus fuerat Ioannes in carcerem</i>. Sed nota,
quod dispensatione divina factum est ut Ioannes, Christo
baptizante, non diu baptizaret et praedicaret, ne ex hoc fieret
schisma in populo; quamquam hoc ei aliquo tempore permissum fuerit,
ne reprobandus videretur, ut supra dictum est. Sic etiam
dispensatione factum est ut post praedicationem fidei, et
conversionem fidelium, templum totaliter destrueretur, ut videlicet
tota devotio, et spes fidelium traheretur ad Christum. Deinde cum
dicit <i>facta est autem quaestio</i> etc., inducitur quaestio
Baptismatum: et primo proponitur ipsa quaestio; secundo relatio
quaestionis ad Ioannem, ibi <i>et venerunt ad Ioannem</i>; tertio
ponitur quaestionis determinatio, ibi <i>respondit Ioannes, et
dixit eis</i>. Quia ergo duo baptizabant, ut dictum est, scilicet
Christus et Ioannes, discipuli ipsius Ioannis pro magistro suo
zelantes, occasionem dissidii sumpserunt. Et hoc est quod dicit
<i>facta est quaestio</i>, idest controversia, <i>ex discipulis
Ioannis</i>, ipsis scilicet primo moventibus hanc quaestionem,
<i>cum Iudaeis</i>: quos reprehendebant discipuli Ioannis, eo quod
ad Christum magis currerent propter miracula quae faciebat, quam ad
Ioannem, qui miraculum nullum faciebat. Et quaestio ista facta est
<i>de purificatione</i>, idest de Baptismo. Causam autem unde
invidebant discipuli Ioannis, et controversiam movebant, sumpserunt
ex eo quod Ioannes illos quos baptizabat, mittebat ad Christum;
Christus vero quos baptizabat non mittebat ad Ioannem. Ex quo
videbatur, et forte Iudaei dicebant, Christum maiorem esse Ioanne:
et ideo isti nondum spirituales, de Baptismo contendunt cum
Iudaeis; I Cor. III, 3: <i>cum enim sit inter vos zelus et
contentio, nonne carnales estis?</i> Sed motam quaestionem referunt
ad Ioannem; et ideo dicit <i>et venerunt ad Ioannem</i>. Et si
attenditur diligenter, conati sunt commovere Ioannem contra
Christum. Similes isti sunt bilinguibus et susurronibus; Eccli. c.
XXVIII, 15: <i>susurro et bilinguis maledictus multos enim turbabit
pacem habentes</i>. Proponunt autem quatuor, quae commotionem in
animo Ioannis contra Christum causarent. Primo enim commemorant
humilitatem status Christi praeteriti; secundo beneficium a Ioanne
impensum; tertio officium assumptum a Christo; quarto detrimentum
quod provenit Ioanni ex Christi officio. Humilitatem autem status
commemorant, cum dicunt <i>qui erat tecum</i>, quasi unus de
discipulis; non autem tu cum illo, sicut cum magistro: nam si
alicui maiori honor exhibeatur, non est tanta causa invidiae; sed
tunc quis invidet, quando minori se magis honor exhibetur; Eccle.
X, 7: <i>vidi servos in equis sedentes, et principes ambulantes
super terram quasi servos</i>; Iob XIX, 16: <i>servum meum vocavi,
et non respondit</i>. Quia plus turbatur dominus aliquis de
rebellione servi et subditi, quam alicuius alterius. Secundo
commemorantes beneficium impensum a Ioanne, non dicunt quem tu
baptizasti, quia in hoc confessi fuissent magnificentiam Christi,
quae in Baptismo demonstrata est, et descensum spiritus sancti
super eum in specie columbae, et vocem patris sibi factam; sed
dicunt <i>cui tu testimonium perhibuisti</i>; idest, quem tu clarum
et circumspectum fecisti, talia tibi rependere audet, quod multum
concitat exacerbationem; Ps. XL, 10: <i>qui edebat panes meos,
magnificavit super me supplantationem</i>. Sed quia quaerentes
propriam gloriam, et intendentes lucrum proprium in suo officio,
dolent si alius officium illud assumat. Ideo, tertio, isti addunt
etiam, quod Christus Ioannis officium sibi assumpsit, cum dicunt:
<i>ecce hic baptizat</i>; idest, officium tuum exercet: quod multum
concitat ad turbationem. Nam communiter videmus hic, homines
eiusdem artis insidiose et invide se habere ad invicem. Figulus
figulo invidet, non autem fabro. Sic etiam doctores proprium
honorem quaerentes, dolent si alius veritatem docet; contra quos
dicit Gregorius: mens pii pastoris optat ut veritatem, quam solus
docere non sufficit, alii doceant. Sic et Moyses, Num. XI, 29:
<i>quis det ut omnis hic populus prophetet?</i> Sed non solum
sufficiebat istis concitare Ioannem; sed quod magis movet,
referunt, scilicet detrimentum quod Ioanni ex assumpto officio a
Christo provenire videbatur; quod quarto exponunt, cum dicunt <i>et
omnes veniunt ad eum</i>, qui scilicet ad te venire solebant: quia
te dimisso et contempto, omnes ad Baptismum eius currunt. Quod
autem ante consueverant ire ad Ioannem, patet ex testimonio Matth.
XI, 7: <i>quid existis in desertum videre?</i> et cetera. Tali
invidia movebantur Pharisaei contra Christum; unde dicebant, infra
XII, 19: <i>ecce totus mundus post eum vadit</i>. Sed ex his
Ioannes non fuit motus contra Christum: non enim erat arundo vento
agitata, ut dicitur Matt. XI, 7. Et hoc patet ex responsione
Ioannis, quae sequitur in determinatione quaestionis sibi
delatae.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 5</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 5"><a name="87442"><span class=
"ref">[87442] Super Io., cap. 3 l. 5</span></a> Hic ponitur
responsio Ioannis super quaestione sibi delata a discipulis quae
quidem quaestio duo continebat, scilicet querimoniam de officio
assumpto: unde dicebant <i>ecce hic baptizat</i>, et de Christi
profectu in fama et opinione hominum: unde dicebant <i>et omnes
veniunt ad eum</i>. Et ideo Ioannes dirigit responsionem suam ad
haec duo: et primo respondet ad querimoniam de officio assumpto;
secundo vero ad querimoniam de profectu Christi, ibi <i>illum
oportet crescere, me autem minui</i>. Circa primum tria facit.
Primo ostendit officiorum Christi et sui originem; secundo ipsorum
distinctionem, ibi <i>ipsi vos mihi testimonium perhibetis</i>;
tertio ostendit habitudinem Christi et suam ad dicta officia, ibi
<i>qui habet sponsam, sponsus est</i>. Circa primum autem nota quod
discipuli Ioannis licet malitiose Ioanni quaestionem proponant, et
ex hoc sint reprehensione digni, Ioannes tamen non eos vehementer
increpat; et hoc propter imperfectionem: timebat enim ne commoti ex
reprehensione, recederent ab eo, et iungentes se Pharisaeis,
Christo publice insidiarentur; implens in hoc quod de domino
dicitur, Is. XLII, 3: <i>calamum quassatum non confringet</i> et
cetera. Similiter advertendum, quod a principio suae responsionis
non ardua et praeclara de Christo asserit, sed humilia et plana
propter ipsorum invidiam. Cum enim excellentia sit alterius
invidiae provocativa, si Ioannes statim Christi excellentiam eis
proposuisset, illorum invidiae fomentum praestitisset. Et ideo
humilia proponens, dicit <i>non potest homo a se accipere
quicquam</i>: intendens in hoc eis terrorem incutere; quasi dicat:
hoc quod omnes ad eum currunt, non est nisi a Deo, quia <i>non
potest homo accipere quicquam</i>, scilicet perfectionis et boni,
<i>nisi fuerit ei datum de caelo</i>, et ideo si vos contradicitis,
contradicitis Deo; Actor. V, 38: <i>si ex hominibus est consilium
hoc, aut opus istud, dissolvetur</i>. Et sic exponit Chrysostomus,
referens hoc ad Christum. Augustinus autem refert ad ipsum Ioannem,
et melius. <i>Non potest homo accipere quicquam, nisi fuerit ei
datum de caelo</i>; quasi dicat: vos zelatis pro me, et vultis quod
ego maior sim quam Christus; sed hoc non est mihi datum, nec ego
volo mihi usurpare; secundum illud Hebr. V, 4: <i>nemo assumit sibi
honorem</i> et cetera. Sic ergo patet officiorum origo. Sequitur
officiorum distinctio, cum dicit <i>ipsi vos mihi testimonium
perhibetis</i>; quasi dicat: ex testimonio meo, quod sibi perhibui,
potestis scire officium mihi commissum a Christo: nam <i>ipsi vos
mihi testimonium perhibetis</i>, idest perhibere potestis, <i>quod
dixerim: non sum ego Christus</i>; supra I, 20: <i>confessus est et
non negavit</i>. Sed hoc dixi, <i>quia missus sum ante illum</i>,
sicut praeco ante iudicem. Sic ergo ex testimonio meo scire
potestis officium meum, quod est praecedere Christum, et praeparare
sibi viam; supra I, 6: <i>fuit homo missus a Deo, cui nomen erat
Ioannes</i>. Sed officium Christi est iudicare et praeesse. Et si
bene attenditur, Ioannes more providi respondentis, proponentes ex
verbis eorum arguit, secundum illud Lc. XIX, 22: <i>ex ore tuo te
iudico</i>. Qualiter autem Ioannes se habet ad officium suum,
ostendit cum subdit <i>qui habet sponsam, sponsus est</i>: et primo
ponit quamdam similitudinem; secundo adaptat eam ad propositum, ibi
<i>in hoc autem gaudium meum impletum est</i>. Circa primum duo
facit. Primo ponit similitudinem quantum ad id quod pertinet ad
Christum; secundo quantum ad id quod pertinet ad seipsum, ibi
<i>amicus autem sponsi</i> et cetera. Circa primum notandum est,
quod in rebus humanis disponere, et dominari, et habere sibi
sponsam, pertinet ad sponsum tantum; et ideo dicit <i>qui habet
sponsam</i>, idest ad quem pertinet habere sponsam, <i>sponsus
est</i>. Iste autem sponsus est Christus; Ps. XVIII, 6: <i>tamquam
sponsus procedens de thalamo suo</i>. Sponsa sua est Ecclesia, quae
coniungitur ei per fidem; Oseae II, 20: <i>sponsabo te mihi in
fide</i>. Et in huius figuram dixit Sephora ad Moysen, Ex. IV, 25:
<i>sponsus sanguinum tu mihi es</i>. Et de istis nuptiis dicitur
Apoc. XIX, 7: <i>venerunt nuptiae agni</i>. Sic ergo, quia Christus
sponsus est, etiam ad eum pertinet habere sponsam, scilicet
Ecclesiam; sed ad me non pertinet nisi gaudere quod sponsam habet.
Unde dicit <i>amicus autem sponsi (...) gaudio gaudet</i>. Et licet
supra dixerit quod non erat dignus solvere corrigiam calceamentorum
Iesu, hic tamen vocat se eius amicum, ut insinuet caritatis suae
fidelitatem ad Christum. Nam servus ad ea quae domini sui sunt, non
movetur affectu caritatis, sed spiritu servitutis; amicus vero ex
amore, quae amici sunt procurat, et fideliter. Unde servus fidelis
est sicut amicus domini sui; Eccli. XXXIII, 31: <i>si est tibi
servus fidelis, sit tibi quasi anima tua</i>. Et ex hoc patet
fidelitas servi, quando gaudet de bonis domini, et quando non sibi,
sed domino suo bona procurat. Sic ergo, quia Ioannes sponsam sibi
creditam, non sibi, sed sponso reservavit, servus fidelis fuit, et
amicus sponsi. Et ideo ad hoc insinuandum, se amicum sponsi dicit.
Simile debent facere homines amici veritatis, ut sponsam eis ad
custodiendum commissam non ad propriam utilitatem et gloriam
convertant, sed ad honorem et gloriam sponsi honorifice
praeservent: alias non essent amici sponsi, sed potius adulteri.
Unde Gregorius dicit, quod adulterinae cogitationis puer reus est,
si placere oculis sponsae desiderat, per quem sponsus dona
transmittit. Quod non faciebat apostolus II Cor. c. XI, 2:
<i>despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo</i>.
Simile et Ioannes faciebat, quia sponsam, scilicet populum fidelem,
non sibi retinuit, sed ad sponsum, scilicet Christum, duxit. Sic
ergo insinuat caritatis suae fidelitatem per hoc quod dicit
<i>amicus sponsi</i>. Item permanentiam, cum dicit <i>stat</i>,
firmus in amicitia et fidelitate, non elevans se supra se; Hab. II,
58: <i>super custodiam meam stabo</i>; I Cor. XV, 58: <i>estote
stabiles et immobiles</i>; Eccli. VI, 11: <i>amicus, si permaneat
fixus, erit tibi quasi coaequalis</i>. Item attentionem, cum dicit
<i>et audit eum</i>; idest, attente considerat modum quo sponsus
sponsae coniungitur. In quo, secundum Chrysostomum, explicat modum
istorum sponsalium; nam per fidem celebrantur: fides autem est ex
auditu, Rom. X, 17. Vel <i>audit</i>, idest reverenter obedit,
disponendo de sponsa secundum imperium sponsi; Is. l, 4: <i>audiam
eum quasi magistrum</i>: quod est contra malos praelatos, qui non
secundum Christi mandatum disponunt Ecclesiam. Item insinuat
spiritualem iucunditatem, cum dicit <i>et gaudio gaudet propter
vocem sponsi</i>; scilicet, cum sponsus sponsam suam alloquitur. Et
dicit <i>gaudio gaudet</i>, ut ostendat veritatem et perfectionem
sui gaudii. Qui enim non gaudet de bono, non vero gaudio gaudet. Et
ideo, si ego dolerem ex hoc quod Christus, qui est verus sponsus,
sponsae, idest Ecclesiae, praedicat, non essem amicus sponsi: sed
ego non doleo. Immo <i>in hoc gaudium meum impletum est</i>,
scilicet quod video quod diu desideravi, sponsum videlicet sponsam
alloquentem. Vel <i>in hoc gaudium meum impletum est</i>, idest, ad
perfectam et debitam mensuram pervenit, quando sponsa iam
coniungitur sponso: quia iam habeo gratiam meam, et officium meum
perfeci; Habac. III, 18: <i>ego autem in domino gaudebo, et
exultabo in Deo Iesu meo</i>. Consequenter cum dicit <i>illum
oportet crescere, me autem minui</i> solvit quaestionem quantum ad
querimoniam de profectu gratiae Christi. Et primo ponit huius
profectus convenientiam; secundo rationem assignat, ibi <i>qui de
sursum est, super omnes est</i>. Dicit ergo: vos dicitis, quod
omnes currunt ad eum, idest ad Christum; et sic proficit in honore
et fama populi: sed ego dico, quod hoc non est inconveniens, quia
<i>illum oportet crescere</i>, non in se, sed quantum ad alios,
inquantum eius virtus magis ac magis innotescit; sed <i>me oportet
minui</i>, in reverentia et fama quoad populum: nam honor et
reverentia non debetur mihi sicut principali, sed Christo. Et ideo
ipso veniente, cessat exhibitio reverentiae quantum ad me; sed
crescit quantum ad Christum: sicut veniente principe, cessat
officium legati; I Cor. XIII, 10: <i>cum venerit quod perfectum
est, evacuabitur quod ex parte est</i>. Et sicut in caelo Lucifer
praecedit solem ad illuminandum, quo veniente, cessat eius lux; ita
Ioannes praecessit Christum: unde Lucifero comparatur; Iob XXXVIII,
32: <i>numquid produces Luciferum?</i> Significatur hoc etiam in
nativitate Ioannis, et in morte eius. In nativitate quidem, quia
natus est Ioannes eo tempore quo dies decrescere incipiunt;
Christus vero quando dies crescere incipiunt, scilicet octavo
Kalendas Ianuarii. Quantum ad mortem vero, quia Ioannes mortuus
minoratus per capitis abscissionem, Christus vero sublimatus per
crucis exaltationem. Moraliter autem hoc debet esse in unoquoque
nostrum. <i>Oportet illum</i>, idest Christum, in te
<i>crescere</i>, ut scilicet in cognitione et amore eius proficias:
quia inquantum magis eum potes cognoscendo et amando percipere,
tanto magis Christus crescit in te; sicut qui magis proficit in
videndo unam et eamdem lucem, reputat lucem magis crescere. Et ex
hoc oportet homines sic proficientes minui in sua reputatione: quia
quanto plus cognoscit quis de altitudine divina, tanto minorem
reputat parvitatem humanam; unde Prov. XXX, 1, dicitur: <i>visio
quam locutus est vir, cum quo est Deus</i>; et sequitur:
<i>stultissimus sum virorum, et sapientia hominum non est
mecum</i>. Et Iob ult., 5: <i>auditu auris audivi te, nunc autem
oculus meus videt te: idcirco ipse me reprehendo, et ago
paenitentiam in favilla et cinere</i>. Consequenter cum dicit
<i>qui desursum venit, super omnes est</i>, assignat rationem
dictorum: et hoc dupliciter. Primo ex origine; secundo ex doctrina,
ibi <i>qui de terra est, de terra loquitur</i>. Circa primum
sciendum est, quod in rebus unumquodque, ad hoc quod sit perfectum,
oportet venire ad terminum sibi debitum ex sua origine: sicut si
aliquis ex rege oritur, oportet eum tamdiu crescere quousque fiat
rex. Christus autem habet originem excellentissimam et aeternam; et
ideo oportet illum crescere per manifestationem suae virtutis,
quantum ad alios, quousque innotescat, eum super omnes esse; et
ideo dicit <i>qui desursum est</i>, scilicet Christus secundum
divinitatem. Supra (hoc cap.): <i>nemo ascendit in caelum, nisi qui
descendit de caelo</i>; infra c. VIII, 23: <i>vos de deorsum estis,
ego autem de superius sum</i>. Vel desursum venit secundum humanam
naturam, idest de altitudine humanae naturae, assumendo eam in
altitudine sua secundum quod fuit in quolibet statu. Consideratur
enim secundum triplicem statum. Primus enim status humanae naturae
est ante peccatum; et de hoc assumpsit puritatem, assumendo carnem
non inquinatam contagio culpae originalis; Ex. XII, 5: <i>erit
agnus anniculus absque macula</i>. Secundus status est post
peccatum: et de hoc assumpsit passibilitatem et mortem, assumendo
similitudinem carnis peccati, quantum ad poenam, non ipsum peccatum
quantum ad culpam; secundum illud Rom. VIII, 3: <i>misit Deus
filium suum in similitudinem carnis peccati</i>. Tertius est status
resurrectionis et gloriae; et de hoc assumpsit impossibilitatem
peccandi, et fruitionem animae. Sed cavendus est hic error
quorumdam dicentium in Adam remansisse aliquod materialiter non
inquinatum macula originali, et traductum in posteros, puta usque
ad beatam virginem; et de hoc corpus Christi fuisse formatum. Quod
quidem haereticum est: quia quicquid in Adam materialiter fuit,
macula originalis peccati inquinatum est. Materia vero, de qua
formatum est corpus Christi, depurata fuit virtute spiritus sancti,
beatam virginem sanctificantis. Iste, inquam, <i>qui desursum
venit</i> secundum divinitatem et secundum humanam naturam,
<i>super omnes est</i>, et per eminentiam gradus, secundum illud
Ps. CXII, 4: <i>excelsus super omnes gentes dominus</i>, et per
auctoritatem et potestatem; Eph. I, 22: <i>ipsum dedit caput super
omnem Ecclesiam</i>. Hic ostendit rationem quantum ad doctrinam. Et
primo ostendit modum doctrinae Christi, et eius altitudinem;
secundo diversitatem recipientium vel non recipientium ipsam
doctrinam, ibi <i>et testimonium eius nemo accipit</i> et cetera.
Circa primum duo facit. Primo proponit conditionem doctrinae
Ioannis; secundo conditionem doctrinae Christi; ibi <i>qui de caelo
venit, super omnes est</i>. Circa primum sciendum est quod homo per
loquelam suam maxime cognoscitur, Matth. XXVI, 73: <i>loquela tua
manifestum te facit</i>; et ibid. XII, 34: <i>ex abundantia cordis
os loquitur</i>. Et inde est quod conditio doctrinae attenditur
secundum conditionem suae originis. Sic ergo ad cognoscendum
conditionem doctrinae Ioannis, consideremus primo conditionem suae
originis; unde dicit <i>qui est de terra</i>, scilicet Ioannes, non
solum materialiter, sed etiam active: quia corpus eius virtute
creata formatum fuit; Iob IV, 19: <i>qui habitant domos luteas, et
terrenum habent fundamentum</i>. Secundo consideremus eius
conditionem quae terrena est: unde dicit <i>de terra est</i>, idest
terrenus. Et ideo tertio doctrina eius describitur; unde dicit
<i>de terra loquitur</i>, idest de terrenis; Is. XXIX, 4: <i>de
terra loqueris, et de humo audietur eloquium tuum</i>. Sed quomodo
de terra loquitur qui fuit spiritu sancto repletus adhuc ex utero
matris suae? Respondeo, secundum Chrysostomum, dicendum, quod
Ioannes de terra se loqui dicit in comparatione ad Christi
doctrinam; quasi dicat: ea quae loquitur, parva et humilia sunt,
qualia decens est suscipere terrestrem naturam, in comparatione ad
illum, <i>in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei
absconditi</i>, ut dicitur Col. II, 3. Is. LV, v. 9: <i>sicut
exaltantur caeli a terra, ita exaltatae sunt viae meae a viis
vestris</i>. Vel dicendum, secundum Augustinum, et melius, quod
considerandum est in quolibet homine quid habeat ex se, et quid ex
alio. Ioannes autem, et quilibet homo purus ex se habet quod sit de
terra. Et ideo quantum ad ipsum pertinet, non habet quod loquatur
nisi de terra; et si aliqua divina loquitur, hoc habet ex divina
illuminatione; Eccli. XXXIV, 6: <i>cor tuum quasi phantasias
patitur, nisi ab omnipotente fuerit emissa visitatio</i>. Unde et
apostolus dicit, I Cor. XV, 10: <i>non autem ego, sed gratia Dei
mecum</i>; Matth. X, 20: <i>non enim vos estis qui loquimini, sed
spiritus patris vestri qui loquitur in vobis</i>. Sic ergo, quantum
ad Ioannem pertinet, <i>de terra est, et de terra loquitur</i>. Si
quid autem divinum in eo fuit, non recipientis, sed illuminantis
est. Hic proponit conditionem doctrinae Christi; et circa hoc tria
facit. Primo enim ostendit conditionem originis quae caelestis est;
unde dicit <i>qui de caelo venit, super omnes est</i>. Licet enim
corpus Christi materialiter de terra fuerit, active tamen de caelo
venit, inquantum virtute divina corpus eius formatum fuit. Venit
etiam de caelo, quia persona aeterna et increata filii de caelo
venit per carnis assumptionem. Supra eodem: <i>nemo ascendit in
caelum, nisi qui descendit de caelo filius hominis, qui est in
caelo</i>. Secundo ostendit dignitatem suae conditionis, quae
altissima est; unde dicit <i>super omnes est</i>: et hoc expositum
est supra. Tertio concludit dignitatem doctrinae suae, quae
certissima est, quia <i>quod vidit et audivit, hoc testatur</i>.
Christus enim, inquantum est Deus, est ipsa veritas; sed inquantum
homo, est testis veritatis; infra XVIII, 37: <i>in hoc natus sum,
et ad hoc veni, ut testimonium perhibeam veritati</i>. Ideo
testimonium perhibet de seipso; infra VII, 13: <i>testimonium
perhibes de teipso</i>. Sed testatur certa, quia quae audivit apud
patrem; infra VIII, 26: <i>ego quae audivi a patre meo, haec loquor
in mundo</i>; I Io. I, 3: <i>quod vidimus et audivimus</i>. Sed
nota, quod aliter habetur cognitio rei per visum, et aliter per
auditum; nam per visum habetur cognitio rei per ipsam rem visam;
sed per auditum non cognoscitur res per ipsam vocem auditam, sed
per intellectum loquentis. Quia ergo dominus habet scientiam
acceptam a patre, ideo dicitur <i>quod vidit</i>, inquantum
procedit de essentia patris, <i>et audivit</i>, inquantum procedit
ut verbum intellectus paterni. Sed quia in rebus intelligentibus
aliud est eorum esse, et aliud eorum intelligere; ideo aliter
accipitur ab eis cognitio per visum, et aliter per auditum. Sed in
Deo patre idem est esse et intelligere; ideo in filio idem est
videre et audire. Similiter etiam quia in vidente non est ipsa
essentia rei in se, sed similitudo eius, similiter et in audiente
non est ipsa conceptio loquentis, sed signum ipsius; ideo videns
non est ipsa essentia rei in se, nec audiens est ipsum verbum. In
filio autem est ipsa essentia patris accepta per generationem, et
est ipsum verbum; et ideo in ipso idem est videre et audire. Et hoc
sic concludit Ioannes, quod ex quo doctrina Christi altior et
certior est quam mea, ideo magis audiendus est Christus quam
ego.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 6</div>
<p title="Super Io., cap. 3 l. 6"><a name="87443"><span class=
"ref">[87443] Super Io., cap. 3 l. 6</span></a> Supra Ioannes
Baptista commendavit Christi doctrinam; hic vero agit de
diversitate recipientium: unde tractat de fide adhibenda ipsi
doctrinae, et circa hoc tria facit. Primo ostendit raritatem
credentium; secundo credendi debitum, ibi <i>qui autem acceperit
eius testimonium</i> etc.; tertio fidei praemium, ibi <i>qui credit
in filium, habet vitam aeternam</i>. Dicit ergo: dico quod Christus
certam scientiam habet, et vera loquitur. Tamen licet pauci
testimonium eius accipiant, non propter hoc doctrinae ipsius
derogatur, quia hoc non est ex parte eius, sed ex parte eorum qui
non recipiunt, scilicet discipulorum Ioannis, qui nondum credebant,
et Pharisaeorum, qui ipsius doctrinae detrahebant. Et ideo dicit
<i>et testimonium eius nemo accipit</i>. Hoc autem quod dicit
<i>nemo</i>, potest dupliciter exponi. Uno modo, <i>nemo</i>, idest
pauci, et si aliqui accipiant. Et quod aliqui accipiant, ostendit
subdens: <i>qui autem accepit eius testimonium</i> et cetera. Hoc
modo loquendi usus est Evangelista cum dixit, supra I, 11: <i>in
propria venit, et sui eum non receperunt</i>: quia pauci eum
receperunt. Alio modo, quia accipere eius testimonium est credere
in Deum; sed nullus potest credere ex seipso, sed ex Deo; Eph. II,
8: <i>gratia salvatis estis</i>. Et ideo dicit <i>nemo accipit</i>,
scilicet ex se, nisi donetur sibi a Deo. Vel aliter. Consuetum est
in Scriptura divina populo loqui de duobus. Quia quamdiu sumus in
hoc mundo, mali sunt permixti bonis; et ideo Scriptura aliquando
loquitur de populo, referendo intentionem suam ad malos, aliquando
ad bonos. Et hic modus loquendi habetur Ier. XXVI: nam primo dicit:
omnis populus et sacerdotes quaerebant occidere Ieremiam: referens
intentionem suam ad malos: et postea statim dicit, quod omnis
populus quaerebat eum liberare, loquens de bonis. Eodem modo et
Ioannes Baptista habens oculos suos ad sinistram, idest ad malos,
dicit <i>et testimonium eius nemo accipit</i>: et ex alia referens
ad dexteram, idest ad bonos, dicit <i>qui autem acceperit eius
testimonium</i> et cetera. <i>Qui autem acceperit eius
testimonium</i>, ubi ostendit debitum fidei, quod est supponere se
veritati divinae. Et circa hoc quatuor facit. Primo proponit
divinam veritatem; secundo subdit divinae veritatis denuntiationem,
ibi <i>quem enim misit Deus, verba Dei loquitur</i>; tertio
insinuat denuntiandi facultatem, ibi <i>non enim ad mensuram dat
Deus spiritum</i>; quarto assignat facultatis rationem, ibi
<i>pater diligit filium</i> et cetera. Debitum autem fidei est ut
homo veritati divinae se supponat; et ideo dicit quod si pauci
testimonium eius accipiunt, tamen aliqui accipiunt; unde dicit
<i>qui autem acceperit eius testimonium</i>; idest quicumque sit
ille, <i>signavit</i>, idest signum quoddam in corde suo ponere
debet seu posuit, quod ipse Christus est Deus. Et <i>est verax</i>,
quia ipse dicebat se esse Deum: quod si non esset, non esset verax,
cum tamen scriptum sit, Rom. III, 4: <i>est autem Deus verax</i> et
cetera. De isto signaculo dicitur Cant. VIII, 6: <i>pone me ut
signaculum super cor tuum</i>. Et II Tim. II, 19: <i>firmum
fundamentum Dei stat, habens signaculum</i> et cetera. Vel,
secundum Chrysostomum, <i>signavit</i>, idest monstravit, <i>quia
Deus</i>, scilicet pater, <i>verax est</i>; quia scilicet misit
filium suum, quem promisit mittendum. Quod ideo dicit Evangelista
ut ostendat eos qui non credunt Christo, veritatem patris negare.
Et ideo statim subdit divinae veritatis commendationem, dicens
<i>quem enim misit Deus, verba Dei loquitur</i>; quasi dicat: hoc
signavit, quod Christus, cuius testimonium accipit, <i>quem Deus
misit, verba Dei loquitur</i>: et ideo qui credit ei, credit patri,
infra VIII, 26: <i>ego quae audivi a patre loquor in mundo</i>.
Unde non loquebatur nisi patrem, et verba patris; quia missus erat
a patre, et quia ipse est verbum patris: unde etiam se loqui patrem
dicit. Vel si hoc quod dicit, <i>quod Deus verax est</i>, referatur
ad Christum, datur intelligi distinctio personarum: cum enim pater
sit Deus verax, et Christus est verax Deus; sequitur, quod verus
Deus misit Deum verum, distinctum ab eo in persona, non in natura.
Denuntiandi autem facultas subest Christo maxima, quia non ad
mensuram recipit spiritum; et ideo dicit <i>non enim ad mensuram
dat Deus spiritum</i>. Posses enim dicere, quod licet miserit eum
Deus, tamen non omnia a Deo loquitur, sed aliqua: nam et prophetae
aliquando quidem locuti sunt ex spiritu suo, aliquando vero ex
spiritu Dei. Sicut II Reg. VII, 3 legitur de Nathan propheta, quod
ex spiritu suo loquens, consuluit David, quod aedificaret templum;
quod quidem postmodum ex spiritu et nutu divino retractavit. Sed
hoc ostendit Baptista locum non habere in Christo; quia prophetae
quidem accipiunt spiritum Dei mensurate, scilicet quantum ad
aliquid non quantum ad omnia, et ideo non quantum ad omnia verba
Dei loquuntur; Christus autem, qui absque mensura et quantum ad
omnia spiritum recepit, ideo quantum ad omnia verba Dei loquitur.
Sed quomodo spiritus sanctus datur ad mensuram, cum sit immensus,
secundum Athanasium in suo symbolo: <i>immensus pater, immensus
filius, immensus spiritus sanctus?</i> Responsio. Dicendum, quod
spiritus sanctus datur ad mensuram, non quantum ad essentiam suam
et virtutem eius, secundum quod est infinitus; sed quantum ad dona,
quae dantur mensurate. Ephes. IV, 7: <i>unicuique nostrum data est
gratia secundum mensuram</i>. Notandum autem, quod hoc quod dicitur
hic de Christo, quod non ad mensuram dedit ei Deus pater spiritum,
potest dupliciter intelligi. Uno modo intelligitur de Christo
secundum quod Deus; alio modo secundum quod homo. Ad hoc enim datur
alicui aliquid ut habeat illud: habere autem spiritum sanctum,
convenit Christo et inquantum Deus et inquantum homo; et sic
secundum utrumque habet spiritum sanctum. Sed inquantum homo, habet
spiritum sanctum ut sanctificantem; Is. LXI, 1: <i>spiritus domini
super me, eo quod unxerit me</i>, scilicet hominem; inquantum vero
Deus habet spiritum sanctum ut manifestantem tantum, secundum quod
ab eo procedit. Io. XVI, 14: <i>ille clarificabit</i>, idest
manifestabit, <i>quia de meo accipiet</i>. Sic ergo utroque modo,
scilicet inquantum Deus et inquantum homo, Christus habet spiritum
sanctum non ad mensuram. Nam Christo, inquantum Deus, dicitur Deus
pater dare spiritum sanctum, non ad mensuram, quia dat ei virtutem
et potestatem spirandi spiritum sanctum, qui, cum sit infinitus, in
infinitum dat ei pater: quem quidem pater dat ei sicut ipse habet,
ut scilicet sicut ab eo procedit, ita et filio. Et hoc dedit ei per
aeternam generationem. Similiter et Christus, inquantum homo, non
ad mensuram habuit spiritum; nam hominibus datur spiritus sanctus
ad mensuram, quia gratia eius ad mensuram eis datur; sed Christus
inquantum homo non ad mensuram recepit gratiam: et ideo non ad
mensuram recepit spiritum sanctum. Sed notandum, quod in Christo
est triplex gratia, scilicet unionis, singularis personae, quae est
habitualis, et capitis, quae est influentiae; et quamlibet istarum
recepit Christus non ad mensuram. Nam gratia unionis, quae non est
habitualis, sed quoddam gratuitum donum, datur Christo, ut scilicet
in humana natura sit verus filius Dei non per participationem, sed
per naturam, inquantum scilicet humana natura Christi unita filio
Dei in persona sit: quae quidem unio gratia dicitur, quia nullis
praecedentibus meritis hoc habuit. Natura autem divina infinita
est: unde ex ipsa unione accepit donum infinitum. Sic ergo non ad
mensuram recepit spiritum sanctum, idest donum et gratiam unionis,
quae spiritui sancto attribuitur inquantum gratuita. Gratia autem
habitualis dicitur, secundum quod anima Christi plena fuit gratia
et sapientia, secundum quod dicitur supra I, 14: <i>vidimus eum
quasi unigenitum a patre, plenum gratiae</i> et cetera. De qua
quidem gratia dubium esse potest, an recepit eam non ad mensuram.
Cum enim huiusmodi gratia sit donum creatum, confiteri oportet quod
habeat essentiam finitam: quod quidem quantum ad essentiam,
secundum quod quid creatum est, ipsa gratia habitualis finita fuit.
Sed tamen Christus dicitur eam recepisse non ad mensuram, triplici
ratione. Primo quidem ex parte recipientis. Manifestum est enim
uniuscuiusque naturae capacitatem esse finitam: quia, etsi
infinitum bonum recipere possit cognoscendo, et amando, et fruendo,
tamen ipsum recipit fruendo finite. Est autem cuiuslibet creaturae,
secundum suam speciem et naturam, determinata capacitatis mensura;
quae tamen divinae potestati non praeiudicat quin posset aliam
creaturam facere maioris capacitatis; sed iam non esset eiusdem
naturae secundum speciem; sicut si ternario addatur unitas, erit
alia species numeri. Quando igitur alicui naturae non datur de
bonitate divina, quanta est capacitas naturalis speciei suae,
videtur ei secundum aliquam mensuram donatum; quando vero tota
naturalis capacitas impletur, non videtur ei secundum mensuram
donatum; quia etsi sit mensura ex parte recipientis, non est tamen
mensura ex parte dantis, qui totum paratus est dare: sicut aliquis
vas ad fluvium deferens, absque mensura invenit ibi aquam paratam,
quamvis ipse cum mensura accipiat, propter vasis determinatam
quantitatem. Sic igitur gratia Christi habitualis, finita quidem
est secundum essentiam, sed infinite, et non secundum mensuram
dicitur dari, quia tantum ei datur quantum natura creata capere
potest. Secundo vero ex parte doni recepti. Nam omnis forma, seu
actus secundum rationem suam consideratus, non est finitus eo modo
quo, finitur per subiectum in quo recipitur; sed nihil prohibet
illum secundum suam essentiam finitum esse, inquantum esse suum est
in aliquo receptum. Illud enim secundum essentiam suam infinitum
est, quod habet totam plenitudinem essendi: quod quidem soli Deo
convenit, qui est summum esse. Si autem ponatur aliqua forma
spiritualis esse non in subiecto existens, puta albedo, vel color,
non quidem haberet essentiam infinitam, quia essentia eius esset
determinata ad genus, vel speciem; nihilominus tamen totam
plenitudinem illius speciei possideret: unde secundum rationem
speciei, absque termino, vel mensura esset, habens quicquid ad
illam speciem pertinere potest. Si autem in aliquo subiecto
recipiatur albedo, vel color, non habet semper totum quicquid
pertinet ad rationem formae huius de necessitate et semper, sed
solum quando sic habetur sicut perfecte haberi potest; ita scilicet
quod modus habendi adaequet rei habitae potestatem. Sic igitur
gratia Christi habitualis, finita quidem fuit secundum essentiam;
sed tamen dicitur absque termino et mensuram fuisse, quia quicquid
ad rationem gratiae poterat pertinere, totum Christus accepit. Alii
autem non totum accipiunt; sed unus sic, et alius sic.
<i>Divisiones enim gratiarum sunt</i>: I Cor. XII, 4. Tertio autem
ex parte causae. In causa enim quodammodo habetur effectus.
Cuicumque ergo adest causa infinitae virtutis ad influendum,
dicitur habere illud quod influitur, absque mensura, et aliquo modo
infinite. Puta, si quis haberet fontem, qui aquam infinitam posset
effluere, infinite diceretur et absque mensura aquam habere. Sic
anima Christi, infinitam et absque mensuram gratiam habet, ex hoc
ipso quod habet verbum sibi unitum, quod est totius emanationis
creaturarum infinitum et indeficiens principium. Patet autem ex his
quae dicta sunt, quod gratia ipsius Christi, quae dicitur capitis,
secundum quod Christus est caput Ecclesiae, est infinita quantum ad
influentiam. Ex hoc enim quod habuit unde effunderet absque mensura
spiritus dona, accepit virtutem effundendi ipsa absque mensura, ut
scilicet gratia Christi non solum sufficiat ad salutem hominum
aliquorum, sed hominum totius mundi, secundum illud I Io. II, 2:
<i>ipse est propitiatio pro peccatis nostris, et non pro nostris
tantum, sed etiam totius mundi</i>, ac etiam plurium mundorum, si
essent. Habet etiam Christus denuntiandi veritatem divinam
opportunam facultatem, quia omnia sunt in potestate eius; unde
dicit <i>pater diligit filium, et omnia dedit in manu eius</i>:
quod quidem potest referri ad Christum secundum quod homo, et
secundum quod Deus; sed aliter et aliter. Si enim referatur ad
Christum, secundum naturam divinam, tunc <i>diligit</i> non
designat principium, sed signum: non enim possumus dicere quod
pater omnia filio dat, quia diligit eum, propter duo. Primo,
diligere est actus voluntatis; dare autem naturam filio, est
generare ipsum. Si ergo pater daret voluntate naturam filio,
voluntas patris esset principium generationis filii; et sic
sequeretur quod pater generaret filium voluntate, et non natura:
quod est haeresis Ariana. Secundo autem, quia dilectio patris ad
filium est spiritus sanctus. Si ergo dilectio patris ad filium
esset ratio quare dedit omnia pater in manu filii, sequeretur quod
spiritus sanctus esset principium generationis filii; quod est
inconveniens. Dicendum est ergo, quod ly <i>diligit</i> importat
signum tantum, ut dicatur, quod dilectio perfecta, qua <i>pater
diligit filium</i>, est signum quod pater <i>dedit omnia in manu
eius</i>, quae scilicet pater habet. Matth. XI, 27: <i>omnia mihi
tradita sunt a patre meo</i>. Infra XIII, 3: <i>sciens quia omnia
dedit ei pater in manus</i>. Si referatur autem ad Christum,
secundum quod homo, sic ly <i>diligit</i> dicit rationem principii,
ut dicatur pater omnia in manu filii tradidisse, scilicet quae in
caelis et quae in terris sunt, secundum illud Matth. ult., 18:
<i>data est mihi omnis potestas in caelo et in terra</i>. Hebr. I,
2: <i>quem constituit heredem universorum</i>. Et huius traditionis
ratio est, quia diligit eum; unde dicit <i>pater diligit
filium</i>: dilectio enim patris ratio est creandi quamlibet
creaturam. Sap. XI, 25: <i>diligis omnia quae sunt, et nihil odisti
eorum quae fecisti</i>. De dilectione autem filii habetur Lc. c.
III, et Matth. III, 17: <i>hic est filius meus dilectus, in quo
complacui mihi</i>. Et Coloss. I, v. 13: <i>transtulit nos in
regnum filii dilectionis suae</i>, idest filii sui dilecti.
Consequenter cum dicit <i>qui credit in filium, habet vitam
aeternam</i>, ostendit fructum fidei: et primo ponit fidei
praemium; secundo infidelitatis supplicium, ibi <i>qui autem
incredulus est</i> et cetera. Sed praemium fidei est inaestimabile,
quia vita aeterna; et ideo dicit <i>qui credit in filium habet
vitam aeternam</i>. Et hoc ex praemissis ostenditur. Si pater omnia
dedit filio, scilicet quae habet, et ipse habet vitam aeternam:
ergo et filio dedit ut sit vita aeterna. Infra V, 26: <i>sicut
pater habet vitam in semetipso, sic dedit et filio habere vitam in
semetipso</i>: quod quidem competit Christo inquantum est verus et
naturalis Dei filius. I Io. ult., v. 20: <i>ut sitis in vero filio
eius Christo: hic est verus Deus, et vita aeterna</i>. Qui credit
in eum habet illud in quod tendit, scilicet ipsum filium in quem
credit; sed ipse est vita aeterna: ergo qui credit in eum, habet
vitam aeternam. Infra X, 17: <i>oves meae vocem meam audiunt (...)
et ego vitam aeternam do eis</i>. Supplicium autem infidelitatis
est intolerabile et quantum ad poenam damni, et quantum ad poenam
sensus. Quantum quidem ad poenam damni, quia privatur vita; unde
dicit <i>qui autem incredulus est filio, non videbit vitam</i>. Non
autem dicit non habebit sed <i>non videbit</i>: quia vita aeterna
in visione verae vitae consistit. Infra XVII, 3: <i>haec est vita
aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum
Christum</i>: quam quidem visionem et cognitionem increduli non
habebunt; Iob XX, v. 17: <i>non videat rivulos lactis</i> etc.,
idest dulcedinem vitae aeternae. Dicit autem <i>non videbit</i>,
quia videre vitam ipsam, est proprium praemium fidei formatae.
Quantum vero ad poenam sensus, quia graviter punitur; unde dicit
<i>sed ira Dei manet super eum</i>. Ira enim in Scripturis pro
afflictione qua Deus malos punit, accipitur; unde cum dicit <i>ira
Dei</i> patris <i>manet super eum</i>, idem est ac si dicat:
sentient poenam a Deo patre. Et licet pater <i>omne iudicium
dederit filio</i>, ut dicitur infra V, 22 tamen Baptista refert hoc
ad patrem, intendens per hoc Iudaeos reducere ad credendum filio.
Et de isto iudicio dicitur Hebr. X, 31: <i>horrendum est incidere
in manus Dei viventis</i>. Dicit autem <i>manet super eum</i>, quia
ista poena numquam ab incredulis desistet; et quia omnes qui
nascuntur in ista vita mortali, habent secum iram Dei, quam accepit
primus Adam. Eph. II, 3: <i>eramus natura</i>, idest per
nativitatem, <i>filii irae</i>. Ab hac autem ira non liberamur nisi
per fidem Christi; et ideo qui non credunt in Christum filium Dei,
manet in eis ira Dei.</p>
<br />
<div class="C">Caput 4</div>
<div class="D">Lectio 1</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 1"><a name="87444"><span class=
"ref">[87444] Super Io., cap. 4 l. 1</span></a> Posita doctrina
Christi de spirituali regeneratione, et quod Christus gratiam
spiritualis regenerationis Iudaeis communicaverat, hic consequenter
ostendit quomodo ipsa gratia etiam ad gentes derivata est per
Christum. Salutaris autem gratia Christi derivata est dupliciter in
gentibus: per doctrinam et per miracula. Marc. ult., 20: <i>illi
autem profecti praedicaverunt ubique</i>, ecce doctrina, <i>domino
cooperante, sequentibus signis</i>, ecce miracula. Primo ergo
ostendit futuram gentium conversionem per doctrinam; secundo
futuram gentium conversionem per miracula, ibi <i>post duos autem
dies exiit inde</i>. Circa primum duo facit. Primo praemittit
quaedam praeambula ad doctrinam; secundo proponit doctrinam, et
eius effectum, ibi <i>respondit Iesus, et dixit ei: si scires donum
Dei</i> et cetera. Quantum ad primum tria praeambula praemittit.
Primum ex parte ipsius docentis; secundum ex parte eius de quo
doctrina erat, ibi <i>erat autem ibi fons Iacob</i>; tertium ex
parte personae audientis, ibi <i>venit mulier de Samaria</i>, et
cetera. Ex parte autem docentis, praeambulum est eius accessus ad
locum doctrinae; et ideo dicit <i>ut ergo cognovit Iesus</i>, et
cetera. Ubi tria facit. Primo innuit terminum a quo recedit, quia a
Iudaea; secundo terminum ad quem accedit, in Galilaeam; tertio
insinuat medium per quod transit, quia per Samariam. Quantum ad
primum ponit primo causam recessus de loco in quo erat; secundo
exponit quaedam dicta in causa assignata, ibi <i>quamquam Iesus non
baptizaret</i> etc.; tertio describit recessum Christi a Iudaea,
ibi <i>reliquit Iudaeam</i>, et cetera. Dicit ergo <i>ut cognovit
Iesus quod audierunt Pharisaei</i> etc., volens ostendere
Evangelista, quod postquam Baptista repressit discipulorum suorum
invidiam, Christus declinavit Pharisaeorum malitiam. Sed cum
dicatur Eccli. XXIII, 29: <i>domino Deo nostro nota sunt omnia
antequam fiant</i>; et Hebr. IV, 13: <i>omnia nuda et aperta sunt
oculis eius</i>, quaerendum videtur quomodo Iesus dicitur aliquid
de novo cognoscere. Ad quod dicendum est, quod Iesus virtute
divinitatis suae ab aeterno cognovit omnia praeterita, praesentia
et futura, ut praedictae auctoritates ostendunt; sed inquantum homo
aliqua de novo cognovit, scientia experimentali; et de hac dicitur
hic <i>ut cognovit Iesus</i>, postquam fuit ei nuntiatum, <i>quia
audierunt Pharisaei</i> et cetera. Et hanc cognitionem Christus de
novo accipere voluit dispensative, ad ostendendum veritatem humanae
naturae, sicut et multa alia humanae naturae propria voluit facere
et pati. Sed quid est hoc quod dicit <i>quia audierunt Pharisaei,
quod Christus plures discipulos facit et baptizat quam Ioannes</i>,
cum ad eos non pertineat? Nam ipsi Ioannem persecuti sunt, nec ei
credebant: quia, ut dicitur Matth. XXI, 26, cum dominus quaereret
Baptismum Ioannis unde esset, dicebant intra se: <i>si dixerimus de
caelo, dicet nobis: quare ergo non credidistis?</i> Non ergo
crediderant Ioanni. Sed ad hoc est duplex responsio. Una: quod ipsi
discipuli Ioannis, qui supra quaestionem concitaverant contra
Christum, erant Pharisaei, vel Pharisaeis confoederati, unde,
Matth. IX, 11 et 14 dicitur quod Pharisaei simul cum discipulis
Ioannis proposuerunt quaestiones contra discipulos Christi. Et
secundum hoc concludit Evangelista <i>ut ergo cognovit Iesus quia
audierunt</i> etc.: idest postquam intellexit quaestionem et
commotionem discipulorum Ioannis, qui erant Pharisaei, vel
Pharisaeis confoederati, super Baptismo suo et discipulorum eius,
<i>reliquit Iudaeam</i>. Vel dicendum, quod Pharisaei propter
invidiam turbati sunt de praedicatione Ioannis, unde suaserunt
Herodi ut caperet eum. Et hoc patet Matth. XVII, 12, ubi cum
Christus loqueretur de Ioanne, dicit: <i>Elias iam venit, et
fecerunt in eum quaecumque voluerunt</i>: et postea subdit: <i>sic
et filius hominis passurus est ab eis</i>, ubi Glossa dicit quod
Pharisaei incitaverunt Herodem ad incarcerationem Ioannis et
mortem. Videtur ergo probabile quod similiter moverentur contra
Christum, ex hoc quod praedicabat. Et hoc est quod dicitur
<i>audierunt</i>, scilicet ad persequendum <i>Pharisaei</i> invidi
et persecutores Christi <i>quia Iesus plures discipulos facit et
baptizat quam Ioannes</i>. De isto auditu dicitur Iob XXVIII, v.
22: <i>perditio et mors dixerunt: auribus nostris audivimus facta
eius</i>. Sed boni audiunt ad obediendum. Ps. CXXXI, 6: <i>ecce
audivimus eum in Ephrata</i>: et postea sequitur: <i>adorabimus in
loco ubi steterunt pedes eius</i>. Audierunt, inquam, duo: scilicet
quod plures discipulos faceret quam Ioannes, quod quidem iustum
erat et rationabile, quia, ut dicitur supra III, 30, Christum
oportet crescere, et Ioannem minui. Aliud quod baptizabat; et hoc
merito, quia ipse mundat. Ps. l, v. 4: <i>lava me, domine, ab
iniustitia mea</i>. Et alibi, Ps. VII, 7: <i>exurge, domine</i>
(scilicet baptizando), <i>in praecepto quod mandasti</i> (scilicet
de Baptismo), <i>et synagoga populorum</i> (per Baptismum
congregatorum) <i>circumdabit te</i>. Consequenter cum dicit
<i>quamquam Iesus non baptizaret</i> etc., exponit quod supra
dixerat de Baptismo Christi <i>quod audierunt Pharisaei</i> et
cetera. Sed Augustinus dicit, hic apparere inconveniens: nam supra
dixerat <i>et baptizat</i>, hic vero quasi corrigens id, utpote
falsum, dicit <i>quamquam Iesus non baptizaret</i>. Et ad hoc est
duplex responsio. Una Chrysostomi: quod hoc quod Evangelista dicit,
verum est, quod Christus non baptizavit aliquem; illud autem quod
supra dictum est, scilicet baptizat, intelligendum est secundum
famam currentem ad Pharisaeos, quod Christus baptizaret, quod
aliqui venientes ad ipsos Pharisaeos dicerent: vos invidebatis
Ioanni quod discipulos habebat et baptizabat; sed ecce quod hic,
scilicet Iesus, plures discipulos facit quam Ioannes, et baptizat.
Quare ergo sustinetis eum? Et ideo non dicit Evangelista ex se,
quod baptizat, sed quod audierunt Pharisaei. Et ideo falsum rumorem
populi Evangelista corrigere volens, dicit: verum est quod
audierunt Pharisaei, quod Christus baptizat, sed est falsum; unde
subdit <i>quamquam Iesus non baptizaret, sed discipuli eius</i>.
Ideo autem, secundum Chrysostomum, Christus non baptizavit, quia in
omni Baptismate, quo Ioannes et discipuli baptizaverunt per totum
tempus ante Christi passionem, non dabatur spiritus sanctus; sed ad
hoc erat ut assuescerent homines ad Baptismum Christi, et
congregarentur ad praedicationem, ut ipse dicit. Inconveniens autem
esset quod Christus baptizaret, si non daretur in illo Baptismo
spiritus sanctus, quod non dabatur ante Christi passionem: quia, ut
dicitur infra VII, 39, <i>nondum erat spiritus datus, quia nondum
Iesus erat glorificatus</i>. Sed, secundum Augustinum, dicendum
est, et verius, quod discipuli baptizabant Baptismo Christi, aqua
scilicet et spiritu, qui in ipso Baptismo dabatur: et etiam ipse
Christus baptizabat, et non baptizabat. Baptizabat quidem quia ipse
mundabat interius; sed non baptizabat, quia ipse non tingebat aqua
exterius; nam discipuli praebebant ministerium per ablutionem
corporis, Christus vero praebebat spiritum interius mundantem. Unde
ipse proprie baptizabat. Supra I, 33: <i>supra quem videris
spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui
baptizat</i>. Ad hoc ergo quod Chrysostomus dicit, quod nondum erat
spiritus datus etc., dicendum, quod non erat datus visibilibus
signis, sicut post resurrectionem Christi datus est discipulis; sed
tamen datus est, et dabatur, per internam sanctificationem,
credentibus. Per hoc autem quod Christus non semper baptizavit, dat
nobis exemplum quod maiores Ecclesiarum praelati in his quae per
alios fieri possunt, non occupentur, sed ea minoribus facienda
relinquant. I Cor. I, 17: <i>non enim misit me Christus baptizare,
sed evangelizare</i>. Si autem quaeritur an discipuli Christi
baptizati fuerint; dicendum, secundum Augustinum ad Stelentium,
quod baptizati fuerunt Baptismo Ioannis, quia aliqui ex discipulis
Christi fuerant discipuli Ioannis: sive quod magis credibile est
Baptismo Christi; neque enim ministerio baptizandi defuisse
creditur, ut haberet baptizatos servos, per quos ceteros
baptizaret. Et hoc intelligendum est per hoc quod dicitur Io. XIII,
10: <i>qui lotus est non indiget nisi ut pedes lavet</i>. Et postea
sequitur: <i>et ideo vos mundi estis, sed non omnes</i>.
Consequenter Christi recessum ponit, dicens <i>reliquit
Iudaeam</i>: et hoc triplici de causa. Una ut subtraheret se
invidiae Pharisaeorum, qui ex his quae audierant de Christo,
turbabantur, et persecutionem parabant; dans nobis exemplum, ut per
mansuetudinem malis cedamus ad tempus. Eccli. VIII, v. 4: <i>nec
strues ligna in ignem illius</i>. Alia de causa ut ostenderet non
esse peccatum persecutores fugere. Matth. X, 23: <i>si vos
persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam</i>. Tertia
causa est, quia nondum venerat tempus suae passionis. Infra II, 4:
<i>tempus meum nondum advenit</i> et cetera. Est autem et alia
causa, propter mysterium: nam per huiusmodi recessum significavit
quod discipuli propter persecutionem relicturi erant Iudaeos, et
ituri ad gentes. Consequenter cum dicit <i>et abiit iterum in
Galilaeam</i>, ostendit locum ad quem accessit. Dicit autem,
<i>iterum</i>, quia supra II, v. 12 fecerat mentionem de quodam
alio descensu Christi in Galilaeam, quo post miraculum nuptiarum
descendit Capharnaum. Quia ergo alii tres Evangelistae non faciunt
mentionem de illo descensu primo, ideo Evangelista, ut det
intelligere quod alii Evangelistae omnia quae dixerunt usque ad
istud capitulum, dimiserunt, et ex hoc loco ipse historiam eis
contemporaneam texere incepit, dicit <i>iterum</i>, per Galilaeam
enim, secundum unam interpretationem, intelligitur gentilitas, ad
quam Christus a Iudaeis vadit: interpretatur enim Galilaea
transmigratio. Secundum aliam interpretationem, per Galilaeam
intelligitur caelestis gloria, nam Galilaea revelatio
interpretatur. Consequenter cum dicit <i>oportebat autem eum
transire per Samariam</i>, describit medium per quod transit: et
primo in generali; secundo in speciali, ibi <i>venit ergo in
civitatem Samariae, quae dicitur Sichar</i>. Medium autem quod
transit abiens in Galilaeam, est Samaria; et ideo dicit
<i>oportebat eum transire per Samariam</i>. Dicit autem
<i>oportebat</i>, ne videatur contrarius suae doctrinae: nam Matth.
X, 5, praecepit discipulis, dicens: <i>in viam gentium ne
abieritis</i>. Quia ergo Samaria terra gentium erat, ideo ostendit
quod non ex proposito, sed ex necessitate illuc ivit. Dicit
<i>oportebat</i>: et ratio huius necessitatis erat, quia Samaria
erat sita media inter Iudaeam et Galilaeam. De ista Samaria
sciendum est, quod Amri rex Israel, montem a quodam Somer emit, ut
habetur III Reg. XVI, 23 ss., civitatemque quam in montis vertice
construxerat, a vendentis nomine Samariam nuncupavit; hac deinde
reges Israelitarum pro regia usi sunt, et tota regio ab hac
civitate Samaria vocabatur. Unde hoc quod dicitur hic <i>oportebat
eum transire per Samariam</i>, non est intelligendum per civitatem
illam transitum esse facturum, sed per regionem. Et ideo speciale
medium describens, subdit <i>venit ergo in civitatem Samariae</i>,
idest regionis Samariae, <i>quae dicitur Sichar</i>. Sichar enim
idem est quod Sichem, secundum aliud nomen: de qua civitate habetur
Gen. XXXIII, 16 ss., quod Iacob iuxta eam tetendit tentoria sua, et
propter raptum Dinae filiae suae a filio regis Sichem, duo filii
Iacob indignati, occiderunt homines civitatis illius; et sic cessit
in possessionem Iacob, et habitavit ibi fodiens in ea puteos.
Postmodum vero circa mortem suam, dedit eam Ioseph filio suo,
secundum quod legitur Gen. XLVIII, 22: <i>do tibi partem unam extra
fratres tuos</i>. Et hoc est quod dicit <i>iuxta praedium</i>,
idest agrum, <i>quod dedit Iacob filio suo</i>. Ideo autem haec
omnia diligenter Evangelista narrat, ut ostendat quod omnia quae
contigerunt circa patriarchas, fuerunt ducentia ad Christum; et
quod Christus signatus est per eos, et ab eis secundum carnem
descendit. Consequenter cum dicit <i>erat autem ibi fons Iacob</i>,
ponit praeambulum doctrinae ex parte rei de qua doctrina tradenda
erat. Et hoc congruenter: nam doctrina futura erat de aqua et fonte
spirituali, et ideo fit hic mentio de fonte materiali, ex quo
sumitur occasio disputandi de fonte spirituali qui est Christus.
Ps. XXXV, 10: <i>apud te est fons vitae</i>, scilicet spiritus
sanctus, qui est spiritus vitae. Item fons est Baptismus, de quo
dicitur Zach. XIII, 1: <i>erit fons patens domui Iacob in
ablutionem peccatoris et menstruatae</i>. Circa hoc tria facit.
Primo describit ipsum fontem; secundo sessionem Christi super eum;
et tertio sessionis tempus designat. Fontem quidem describit cum
dicit <i>erat autem ibi fons Iacob</i>. Sed contra. Inferius
dicitur <i>puteus altus est</i>: non ergo erat fons. Sed dicendum,
secundum Augustinum, quod fons erat, et puteus. Omnis enim puteus
fons est, sed non convertitur, nam ubi aqua de terra scaturit, fons
est: et si quidem aqua in superficie terrae scaturit, fons tantum
dicitur; si vero in alto et in profundo scaturit, ita puteus
vocatur ut nomen fontis non amittat. Dicitur autem fons Iacob, quia
ipse puteum illum foderat in terra illa propter defectum aquae, ut
dicitur Gen. XXXIV. Sessio autem Christi innuitur cum subdit
<i>Iesus autem fatigatus ex itinere, sedebat sic supra fontem</i>.
Ostendit infirmitatem, quamquam esset virtutis immensae, non
propter defectum virtutis, sed ut ostenderet veritatem naturae
assumptae. Nam, secundum Augustinum, Iesus fortis est, quia (supra
I, 1) <i>in principio erat verbum</i>, sed infirmus est, quia
<i>verbum caro factum est</i>. Christus ergo volens ostendere
veritatem humanae naturae, permittebat eam agere et pati quae sunt
propria homini: volens etiam ostendere in se veritatem divinae
naturae, faciebat et operabatur propria Dei. Unde quando retrahebat
influxum virtutis divinae a corpore, esuriebat et fatigabatur;
quando vero ipsam virtutem divinam corpori exhibebat, sine cibo non
esuriebat, et in laboribus non fatigabatur. Matth. IV, 2:
<i>ieiunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus, et postea
esuriit</i>. Ex hoc autem quod Iesus fatigatus est ex itinere,
datur nobis exemplum non refugiendi laborem propter salutem
aliorum. Ps. LXXXVII, 16: <i>pauper sum ego, et in laboribus a
iuventute mea</i>. Similiter etiam datur exemplum paupertatis, quia
<i>sedebat sic</i>, idest super nudam terram. Mystice autem sessio
humilitatem passionis Christi significat. Ps. CXXXVIII, 2: <i>tu
cognovisti sessionem meam</i> (idest passionem) <i>et
resurrectionem meam</i>. Item significat auctoritatem docendi, quia
loquitur tamquam potestatem habens: unde dicitur Matth. V, 1 s.,
quod <i>sedens docebat eos</i>. Tempus autem determinatur, cum
subdit <i>hora autem erat quasi sexta</i>. Et ratio huius
determinationis assignatur litteralis et mystica. Litteralis
quidem, ut ostendat causam fatigationis: nam in calore, et sexta
hora diei, homines magis fatigantur ex labore. Item ut ostendat
causam sessionis: libenter enim homines in aestu et calore diei,
iuxta aquas quiescunt. Mystica autem causa assignatur triplex. Una,
quia Christus in sexta aetate saeculi in mundum venit, carnem
assumens. Alia, quia sexto die homo factus est, et in sexto mense
conceptus est Christus. Tertia, quia in sexta hora sol in alto
existit, et non restat nisi ut declinet. Sol autem, quantum ad hoc
pertinet, temporalem prosperitatem significat, secundum illud Iob
XXXI, 26: <i>si vidi solem cum fulgeret</i> et cetera. Tunc ergo
Christus venit quando prosperitas mundi in alto erat, idest, in
cordibus hominum per amorem florebat; sed per eum amor a cordibus
hominum declinare debebat. Consequenter cum dicit <i>venit mulier
de Samaria</i>, ponitur praeambulum ex parte audientis: et circa
hoc duo facit. Primo ponitur persona cui exhibetur doctrina;
secundo innuitur praeparatio eius ad doctrinam, ibi <i>dixit ergo
ei mulier illa Samaritana</i>. Persona autem, cui exhibetur
doctrina, est mulier Samaritana; unde dicit <i>venit mulier de
Samaria haurire aquam</i>. Mulier ista significat Ecclesiam gentium
nondum iustificatam, quae idolatria detinebatur, sed tamen per
Christum iustificandam. Venit autem ab alienigenis, scilicet a
Samaritanis, qui alienigenae fuerant, licet vicinas terras
incolerent: quia Ecclesia de gentibus, aliena a genere Iudaeorum,
ventura erat ad Christum; Matth. VIII, 11: <i>multi venient ab
oriente et occidente, et recumbent cum Abraham Isaac et Iacob in
regno caelorum</i>. Haec autem mulier praeparatur ad doctrinam per
Christum, cum dicit <i>da mihi bibere</i>. Et primo dat ei
occasionem quaerendi; secundo Evangelista interponit quaerendi
opportunitatem, ibi <i>discipuli autem eius abierant</i>. Occasio
autem et praeparatio mulieris fuit petitio Christi; unde dicit
<i>da mihi bibere</i>. Petit namque potum, et quia sitiebat aquam
propter aestum diei, et quia sitiebat salutem hominis propter
amorem eius; unde in cruce pendens dixit: sitio. Opportunitatem
autem quaerendi a muliere habuit Christus, quia non erant ibi
discipuli eius, a quibus quaereret aquam; et ideo dicit Evangelista
<i>discipuli enim eius abierant in civitatem</i>. Ubi tria de
Christo nota: scilicet eius humilitatem, in eo quod solus
relinquebatur; dabat enim in hoc exemplum discipulis suis omnem
superbiam conculcare. Sed quaereret fortasse aliquis, quae
necessitas fuerat assuescere discipulos ad humilitatem, quia
piscatores et humiles extiterant, et tabernaculorum factores. Sed
advertere debent, qui talia dicunt, quod repente piscatores
huiusmodi facti sunt reverentiores omnibus regibus, facundiores
philosophis et rhetoribus, et familiares domini orbis terrarum: et
tales sic repente promoti consueverunt superbire, utpote inexpertes
ad tantum honorem. Secundo nota Christi parsimoniam: nam ita parum
curabat de cibis quod nihil comestibile secum ferebat. Tertio etiam
nota, quod dimiserunt eum solum in cruce; Is. LXIII, 3: <i>torcular
calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum</i>. Praeparavit
dominus mulierem ad recipiendum spiritualem doctrinam, dando ei
occasionem quaerendi; hic consequenter ponitur quaestio; secundo
assignatur ratio quaestionis, ibi <i>non enim coutuntur Iudaei
Samaritanis</i>. Sciendum est autem, quod dominus petierat a
muliere potum, intendens magis de spirituali quam de corporali
potu; mulier vero, potum spiritualem nondum capiens, intendebat
solum de corporali; et ideo respondet <i>quomodo tu, Iudaeus cum
sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana?</i> Christus
Iudaeus erat; quia et de Iuda promissus, Gen. XLIX, 10: <i>non
auferetur sceptrum de Iuda, et dux de femore eius, donec veniat qui
mittendus est</i>, et de Iuda natus; Hebr. VII, 14: <i>manifestum
est quod ex Iuda ortus sit dominus noster</i>. Cognoscebat autem
mulier Christum esse Iudaeum ex habitu: nam, sicut dicitur Num. XV,
37 ss., dominus praecepit quod Iudaei portarent fimbrias
hyacinthinas in quatuor angulis vestium suarum, ut per eas
discernerentur ab aliis populis. Consequenter assignatur ratio
quaestionis, sive ab Evangelista, secundum Glossam, sive a muliere,
secundum Chrysostomum, cum dicit <i>non enim coutuntur Iudaei
Samaritanis</i>. Sciendum est autem circa hoc quod sicut dicitur IV
Reg. XVIII, propter peccata populi Israel, scilicet decem tribuum,
qui colebant idola, ducti sunt in captivitatem a rege Assyriorum in
Babylonem, et ne Samaria absque habitatoribus remaneret, fecit ibi
gentes ex diversis locis ductas habitare. Et cum ibi essent, volens
dominus ostendere quod non propter imbecillitatem suae virtutis,
sed propter Iudaeorum malitiam tradidit eos, immisit ipsis gentibus
leones, et saevas bestias, quae eos laedebant. Quae ubi nuntiata
sunt regi Assyriorum, habito ex consilio, quod hoc ideo eis
contingeret quia non servabant legitima Dei terrae, misit ad eos
sacerdotem quemdam ex Iudaeis, traditurum eis Dei legem, secundum
legem Moysi. Unde et isti licet non essent ex populo Iudaeorum,
servabant tamen legem Moysi; sed cum Deo vero colebant idola, nec
prophetis attendebant, et vocabant se Samaritanos a civitate
Samariae quae erat sita in monte Somer: III Reg. c. XVI, 24.
Revertentibus ergo Iudaeis ex captivitate in Ierusalem, semper
infesti fuerunt et contrarii; et, sicut dicitur in Esdra,
impediebant eos aedificare templum et civitatem. Et licet Iudaei
vitarent omnes alias nationes, specialiter tamen vitabant istos,
nec in aliquo coutebantur eis; et hoc est quod dicit <i>non enim
coutuntur Iudaei Samaritanis</i>. Non dicit quod Samaritani non
coutantur Iudaeis, quia libenter voluissent adiungi et couti
Iudaeis; sed Iudaei eos repellebant, secundum illud Deut. VII, 2:
<i>non inibis cum eis foedus</i> et cetera. Sed si non erat fas
Iudaeis couti Samaritanis, quare Deus petebat a Samaritana potum?
Ad quod, secundum quod dicit Chrysostomus, posset aliquis
respondere, quod dominus sciebat eam non sibi tradituram potum,
ideo petivit. Sed hoc non sufficit: quia petens quod non licet, a
peccato non est immunis, quantum in se est, quin scandalizet, etsi
non detur ei quod ipse petit. Et ideo dicendum est, quod, sicut
dicitur Matth. XII, v. 8, <i>filius hominis est dominus etiam
sabbati</i>. Unde tamquam dominus legis poterat uti et non uti lege
et observantiis et legalibus, secundum quod sibi expediens
videbatur. Et quia imminebat tempus quo gentes vocarentur ad fidem,
ipsis gentibus coutebatur.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 2</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 2"><a name="87445"><span class=
"ref">[87445] Super Io., cap. 4 l. 2</span></a> Consequenter cum
dicit <i>respondit Iesus et dixit ei</i> etc., narrat Evangelista
ipsam doctrinam spiritualem. Et primo ponitur ipsa doctrina;
secundo effectus doctrinae, ibi <i>et continuo venerunt discipuli
eius</i>. Circa primum duo facit. Primo ponit summarie totam
doctrinam; secundo explicat eam per partes, ibi <i>dixit ei mulier:
domine, neque in quo haurias habes, et puteus altus est</i>. Dixit
ergo: tu miraris quod ego Iudaeus potum petii a te Samaritana; sed
non debes mirari, quia ad hoc veni ut etiam gentibus potum darem.
Et ideo dixit <i>si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi,
da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo</i>. Et, ut incipiamus
ab ultimo, requirendum est quid intelligatur per aquam. Et
dicendum, quod per aquam intelligitur gratia spiritus sancti: quae
quidem quandoque dicitur ignis, quandoque aqua, ut ostendatur quod
nec hoc, nec illud dicitur secundum substantiae proprietatem, sed
secundum similitudinem actionis. Nam ignis dicitur, quia elevat cor
per fervorem et calorem, Rom. XII, 11: <i>spiritu ferventes</i>
etc. et quia consumit peccata; Cant. VIII: <i>lampades eius,
lampades ignis atque flammarum</i>. Aqua vero dicitur propter
purgationem; Ez. XXXVI, 25: <i>effundam super vos aquam mundam, et
mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris</i>. Et propter
refrigerationem ab aestibus tentationum; Eccli. c. III, 33:
<i>ignem ardentem extinguit aqua</i>. Et propter satietatem contra
sitim terrenorum, et quorumcumque temporalium; Is. LV, 1: <i>omnes
sitientes, venite ad aquas</i>. Est autem duplex aqua: scilicet
viva et non viva. Non viva quidem est quae non continuatur suo
principio unde scaturit; sed collecta de pluvia, seu aliunde, in
lacunas et cisternas a suo principio separata servatur. Viva autem
aqua est quae suo principio continuatur, et effluit. Secundum hoc
ergo gratia spiritus sancti recte dicitur aqua viva, quia ita ipsa
gratia spiritus sancti datur homini quod tamen ipse fons gratiae
datur, scilicet spiritus sanctus. Immo per ipsum datur gratia; Rom.
V, 5: <i>caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum
sanctum, qui datus est nobis</i>. Nam ipse spiritus sanctus est
fons indeficiens, a quo omnia dona gratiarum effluunt; I Cor. XIII,
11: <i>haec omnia operatur unus atque idem spiritus</i> et cetera.
Et inde est quod si aliquis donum spiritus sancti habeat, et non
spiritum, aqua non continuatur suo principio, et ideo est mortua,
et non viva; Iac. II, v. 20: <i>fides sine operibus mortua est</i>.
Sic ergo patet quid per aquam intelligatur. Sed consequenter
ostenditur, quod ad habendum aquam vivam, idest gratiam, in adultis
per desiderium pervenitur, idest per petitionem; Ps. IX, 17:
<i>desiderium pauperum exaudivit dominus</i>, quia absque petitione
et desiderio non datur alicui gratia. Unde dicimus quod in
iustificatione impii requiritur liberum arbitrium ad detestandum
peccata et ad desiderandum gratiam, secundum illud Matth. VII, 7:
<i>petite, et accipietis</i>. Intantum enim requiritur desiderium,
quod etiam ipse filius ad petendum inducitur; Ps. II, 8: <i>postula
a me, et dabo tibi</i>. Unde nec aliquis contradicens gratiae eam
recipit, nisi prius reducatur ad desiderium gratiae, sicut patet in
Paulo, qui antequam gratiam reciperet, reductus est ad desiderium
gratiae, dicens, Act. IX, 6, <i>domine, quid me vis facere?</i> Et
inde est quod signanter dicitur <i>tu forsitan petisses ab eo</i>.
Et dicit <i>forsitan</i>, propter liberum arbitrium, quo homo
aliquando desiderat et petit gratiam, aliquando non. Sed ad
petendum gratiam incitatur desiderium hominis ex duobus, scilicet
ex cognitione desiderandi boni, et ex cognitione datoris: et ideo
duo cognoscenda proponit. Primo scilicet ipsum donum; unde dicit
<i>si scires donum Dei</i>, quod est omne bonum desiderabile, quod
est a spiritu sancto; Sap. c. VIII, 21: <i>scio quod non possum
esse continens, nisi Deus det</i>. Et hoc donum Dei est et cetera.
Secundo proponit ipsum datorem; unde dicit <i>et quis est qui dicit
tibi</i> etc., scilicet, si scires eum qui dare potest, qui sum
ego; infra XV, 26: <i>cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis
a patre (...) ille testimonium perhibebit de me</i>; Ps. LXVII, 19:
<i>dedit dona hominibus</i>. Sic ergo haec doctrina est de tribus:
scilicet de dono aquae vivae, de petitione ipsius doni et de datore
eius. Et ideo cum dicit <i>dixit ei mulier</i> etc., de ipsa
doctrina tractat explicite quantum ad haec tria: et primo quantum
ad donum; secundo quantum ad petitionem, ibi <i>dicit ei mulier:
domine, ut video, propheta es tu</i>; tertio quantum ad datorem,
ibi <i>dicit ei mulier: scio quia Messias venit</i> et cetera.
Circa primum duo facit. Primo explicat donum, ostendendo eius
virtutem; secundo agit de perfectione ipsius doni, ibi <i>dicit ei
mulier: domine, da mihi hanc aquam</i> et cetera. Circa primum duo
facit. Primo ponitur inquisitio mulieris; secundo responsio
Christi, ibi <i>respondit Iesus, et dixit ei: omnis qui biberit ex
aqua hac, sitiet iterum</i>. Circa primum sciendum est, quod mulier
ista Samaritana, verba quae dominus spiritualiter intelligebat,
carnaliter accipiebat, quia erat animalis. I Cor. II, 14:
<i>animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei</i>. Et
ideo verba quae dominus dicebat, quasi inconvenientia et
impossibilia, argumento quodam utens, infringere conabatur, hoc
modo: tu promittis mihi aquam vivam, aut ergo de isto puteo, aut de
alio; sed non de isto, quia <i>nec in quo haurias habes, et puteus
altus est</i>; de alio autem non videtur credibile quod dare
possis, quia <i>non maior es patre nostro Iacob, qui dedit nobis
puteum</i>. Primo ergo prosequens primum, videamus hoc quod dicit
<i>domine, neque in quo haurias habes</i>, idest hauritorio cares,
quo aquam de puteo extrahere possis, et <i>puteus altus est</i>,
scilicet ut absque hauritorio manu non possis attingere. Per
altitudinem, seu profunditatem putei, intelligitur sacrae
Scripturae profunditas, et sapientiae divinae; Eccle. VII, 25:
<i>alta profunditas et quis</i>, etc.; hauritorium autem quo aqua
sapientiae salutaris hauritur, est oratio; Iac. I, 5: <i>si quis
indiget sapientia, postulet a Deo</i>. Secundum ostendit, cum dicit
<i>numquid tu es maior patre nostro Iacob, qui dedit nobis
puteum?</i> etc.; quasi dicat: numquid meliorem aquam habes ad
dandum nobis quam Iacob? Dicit autem patrem suum Iacob, non quod
Samaritani de generatione sint Iacob, ut ex supradictis apparet,
sed quia legem Moysi habebant, et quia intraverunt terram semini
Iacob repromissam. Commendat autem mulier ista puteum istum ex
tribus. Primo ex auctoritate dantis; unde dicit <i>patre nostro
Iacob, qui dedit nobis puteum</i>. Secundo ex suavitate aquae, et
dicit, quod <i>ipse</i> Iacob <i>ex eo bibit, et filii eius</i>:
nisi enim fuisset suavis, non ipsi bibissent, sed pecoribus eam
tradidissent. Tertio ex ubertate, cum dicit <i>et pecora eius</i>:
quia enim erat suavis, nisi fuisset uberrima, non dedissent eam
pecoribus. Sic et sacra Scriptura magna est auctoritate, quia a
spiritu sancto est data; delectabilis est suavitate, Ps. c. CXVIII,
103: <i>quam dulcia sunt faucibus meis eloquia tua</i>. Iterum
fecunda est ubertate, quia non solum sapientibus, sed etiam
insipientibus communicatur. Consequenter cum dicit <i>respondit
Iesus</i> etc. ponitur responsio domini, ubi explicat virtutem suae
doctrinae: et primo quantum ad hoc quod dixerat eam esse aquam;
secundo quantum ad hoc quod dixerat eam esse aquam vivam, ibi
<i>sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in
vitam aeternam</i>. Ostendit autem, quod doctrina sua sit optima
aqua, ex hoc quod habet aquae effectum, scilicet quod auferat sitim
multo amplius quam aqua ista corporalis; ostendens se in hoc esse
maiorem quam Iacob. Et ideo dicit <i>respondit Iesus, et dixit
ei</i>, quasi dicat: tu dicis, quod Iacob dedit vobis puteum, sed
ego dabo aquam meliorem, quia <i>omnis qui biberit ex hac aqua</i>,
scilicet corporali vel carnalis cupiditatis et concupiscentiae,
licet ad horam sedetur appetitus, tamen <i>sitiet iterum</i>, quia
insatiabilis est delectationis appetitus; Prov. XXIII, 35:
<i>quando evigilabo, et rursus vina reperiam?</i> Sed <i>qui
biberit ex hac aqua</i>, scilicet spirituali, <i>quam ego dabo ei,
non sitiet in aeternum</i>; Is. penult., 13: <i>servi mei bibent,
et vos sitietis</i>. Sed contra. Eccli. XXIV, 29, dicitur: <i>qui
bibunt me, adhuc sitient</i>. Quomodo ergo non sitiet in aeternum
qui biberit ex hac aqua, scilicet divina sapientia, cum ipsa
sapientia dicat: <i>qui bibunt me, adhuc sitient?</i> Sed dicendum,
quod utrumque verum est: quia qui bibit ex aqua quam Christus dat
et sitit adhuc et non sitit; sed qui bibit ex aqua corporali,
sitiet iterum: et hoc propter duo. Primo, quia aqua materialis et
carnalis non est perpetua, nec causam perpetuam habet, sed
deficientem: unde et effectus oportet quod cesset; Sap. V, 9:
<i>transierunt haec omnia quasi umbra</i> et cetera. Aqua vero
spiritualis causam perpetuam habet, scilicet spiritum sanctum, qui
est fons vitae, numquam deficiens: et ideo qui ex ea bibit, non
sitiet in aeternum; sicut qui haberet in ventre fontem aquae vivae,
non sitiret unquam. Alia ratio est, quia differentia est inter rem
spiritualem et temporalem. Licet enim utraque generet sitim, tamen
aliter et aliter: quia res temporalis habita, causat quidem sitim
non sui ipsius, sed alterius rei; spiritualis vero tollit sitim
alterius rei, et causat sui ipsius sitim. Cuius ratio est, quia res
temporalis antequam habeatur, aestimatur magni pretii et
sufficiens; sed postquam habetur, quia nec tanta, nec sufficiens ad
quietandum desiderium invenitur, ideo non satiat desiderium, quin
ad aliud habendum moveatur. Res vero spiritualis non cognoscitur,
nisi cum habetur Apoc. II, 17: <i>nemo novit nisi qui accipit</i>.
Et ideo non habita, non movet desiderium; sed cum habetur et
cognoscitur, tunc delectat affectum et movet desiderium, non quidem
ad aliud habendum, sed quia imperfecte percipitur propter
recipientis imperfectionem, movet ut ipsa perfecte habeatur. Et de
hac siti dicitur in Ps. XLI, 2: <i>sitivit anima mea ad Deum fontem
vivum</i>. Sed haec sitis in mundo isto usquequaque non tollitur,
quia bona spiritualia in vita ista percipere non possumus; et ideo
qui biberit ex hac aqua, adhuc quidem sitiet eius perfectionem; sed
non sitiet in aeternum, quasi ipsa aqua deficiat; quia, ut dicitur
in Ps. XXXV, 9: <i>inebriabuntur ab ubertate domus tuae</i>. In
vita autem gloriae, ubi beati perfecte bibunt aquam divinae
gratiae, non sitient in aeternum; Matth. c. V, 6: <i>beati qui
esuriunt et sitiunt iustitiam</i>, scilicet in mundo isto, <i>quia
saturabuntur</i> in vita gloriae. Consequenter cum dicit <i>sed
aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam
aeternam</i>, ostendit doctrinam suam esse aquam vivam ex motu
ipsius aquae; unde dicit, quod est fons decurrens, Ps. XIV, 5:
<i>fluminis impetus laetificat civitatem Dei</i>. Sed alius est
cursus aquae materialis, scilicet deorsum, alius istius
spiritualis, quia ducit sursum; et ideo dicit: dico, quod talis est
aqua materialis quod non tollit sitim, sed aqua quam ego do, non
solum sitim aufert, sed est viva quia est coniuncta fonti; unde
dicit quod <i>fiet in eo fons</i>: fons, inquam perducens per bona
opera ad vitam aeternam. Ideo dicit <i>aquae salientis</i>, idest
salire facientis, <i>in vitam aeternam</i>, ubi non est sitis,
infra c. VII, 38: <i>qui credit in me, flumina</i>, scilicet
bonorum desideriorum, <i>de ventre eius fluent aquae vivae</i>; Ps.
XXXV, 10: <i>apud te est fons vitae</i>. Consequenter cum dicit
<i>dixit ad eum mulier</i>, agitur de petitione doni: et primo
ponitur modus percipiendi ipsum donum; secundo convincitur mulier,
ibi <i>dixit ei Iesus: bene dixisti</i> et cetera. Modus
percipiendi, ut dictum est, est per orationem et petitionem: et
ideo primo ponitur petitio mulieris; secundo responsio Christi, ibi
<i>dixit ei Iesus, vade</i> et cetera. Quantum ad primum notandum,
quod mulier ista in exordio collationis mutuae, Christum non
vocavit dominum, sed simpliciter Iudaeum, dicens: <i>quomodo tu,
Iudaeus cum sis, bibere a me poscis?</i> Hic vero statim cum audit
eum fore sibi utilem, et aquam dare posse, dominum eum vocat; unde
<i>dixit ad eum mulier: domine, da mihi hanc aquam</i>. Quia enim
hoc carnaliter intelligebat, et duplici corporali necessitate
tenebatur, scilicet sitis et laboris, veniendo ad puteum et
portando, ideo aquam petens, haec duo allegat, dicens quo ad
primum, <i>ut non sitiam</i>; et quo ad secundum, <i>neque veniam
huc haurire</i>. Naturaliter enim homo laborem refugit; Ps. LXXII,
5: <i>in labore hominum non sunt. Dixit ei Iesus: vade</i>, et
cetera. Hic ponitur responsio domini. Sed sciendum est, quod
dominus respondebat spiritualiter, sed mulier intellexit
carnaliter: et ideo potest hoc dupliciter exponi. Uno modo secundum
Chrysostomum, qui dicit, quod dominus volebat dare aquam
spiritualis doctrinae non sibi soli, sed specialiter viro suo;
quia, ut dicitur I Cor. c. XI, 3, <i>caput mulieris vir</i>, et
ideo voluit ut praecepta Dei ad mulierem per virum devenirent, I
Cor. XIV, 35, dicitur quod <i>si mulier aliquid addiscere vult,
domi virum interroget</i>. Et ideo dicit <i>vade, voca virum tuum,
et veni huc</i>; et tunc cum eo et per eum dabo tibi. Alio modo,
secundum Augustinum, exponitur mystice. Nam sicut de aqua dominus
figurative loquebatur, ita de viro. Vir autem iste, secundum
Augustinum, est intellectus: nam voluntas parit et concipit a vi
apprehensiva movente eam: unde voluntas est sicut mulier; ratio
vero movens voluntatem est vir eius. Quia ergo mulier, idest
voluntas, prompta erat ad recipiendum, sed non movebatur ab
intellectu et ratione, ut specialiter hoc intelligeret sed adhuc
sub sensu detinebatur, ideo dominus dixit ei <i>vade</i>, tu
sensualis, <i>voca virum tuum</i>, idest, rationabilem intellectum
advoca, quo spiritualiter et intelligibiliter intelligas quod modo
carnaliter sapis; <i>et veni huc</i>, intelligendo ducta ratione.
<i>Respondit mulier</i>, et cetera. Hic convincitur a Christo
mulier. Et primo ponitur eius responsio; secundo contestatio qua
convincitur a Christo, ibi <i>bene dixisti</i>. Circa primum
sciendum est, quod mulier turpitudinem suam occultare volens, et
Christum sicut purum hominem credens, licet verum responderit
Christo, tamen ficte et occulte dedecus suum tacebat; quia,
secundum quod dicitur Eccli. IX, 10: <i>mulier fornicaria quasi
stercus in via conculcabitur</i>. Et ideo <i>respondit et dixit:
virum non habeo</i>. Et verum erat: quia licet ante plures
habuerit, scilicet quinque, nunc vero non legitimum habebat virum,
sed cuidam adhaeserat; et ideo convincitur a domino. Unde dicit
<i>dixit ei Iesus: bene dixisti, quia non habeo virum</i>, scilicet
legitimum; <i>quinque enim viros habuisti</i>, ante ipsum, <i>et
nunc quem habes</i>, idest hoc modo uteris ut viro, <i>non est tuus
vir; hoc vere dixisti</i>: quia virum non habes. Ideo autem dixit
ei dominus ea quae ab ea non didicerat, et occulta sibi videbantur,
ut mulierem ad spiritualem intelligentiam reducat et credat, in
Christo aliquid divinum esse. Mystice autem quinque viri sunt
quinque libri Moysi, quia Samaritani, ut dictum est, eos
recipiebant; et ideo dicit <i>quinque enim viros habuisti; et nunc
quem habes</i>, idest quem audis, scilicet Christum, non est tuus
vir, quia non credis. Sed, ut dicit Augustinus, haec expositio non
est bona, quia mulier ista dimissis quinque viris, venit ad hunc
quem habebat, sed isti qui veniunt ad Christum, non dimiserunt
quinque libros Moysi. Et ideo aliter dicendum, quod <i>quinque
viros habuisti</i>, idest quinque sensus, quibus usque modo
utebaris; sed hunc quem habes, scilicet rationem errantem, qua
spiritualiter dicta adhuc carnaliter intelligis, <i>non est tuus
vir</i>, legitimus, sed adulter; et ideo tolle istum adulterum
errorem, qui te corrumpit et <i>voca virum tuum</i>, idest
intellectum, ut intelligas me. Hic agitur de petitione qua donum
acquiritur, quae est oratio. Et primo ponitur quaestio mulieris de
oratione; secundo responsio Christi, ibi <i>dixit ei Iesus: mulier,
crede mihi</i>. Circa primum duo facit mulier. Primo confitetur
idoneitatem Christi ad respondendum quaestioni; secundo quaestionem
proponit, ibi <i>patres nostri in monte hoc adoraverunt</i>, et
cetera. Mulier autem ista auditis quae Christus de occultis ei
manifestaverat, quem usque modo purum hominem credidit, nunc
prophetam confitetur, idoneum ad satisfaciendum de dubiis. Hoc est
proprium prophetarum, ut absentia et incognita annuntient; I Reg.
IX, 9: <i>qui olim dicebatur videns, nunc dicitur propheta</i>. Et
ideo dicit <i>domine, ut video, propheta es tu</i>; quasi dicat: in
hoc quod occulta mihi dicis, ostenderis propheta. In quo, secundum
Augustinum, patet quod coepit ad eam venire vir, sed non plene
venit: quia dominum prophetam putabat: licet enim propheta esset,
Matth. XIII, 57: <i>non est propheta sine honore nisi in patria
sua</i>: tamen erat plusquam propheta, quia prophetas ipse
constituit; Sap. VII, 27: <i>in animas sanctas per nationes se
transfert, amicos Dei et prophetas constituit</i>. Consequenter
ponit quaestionem de oratione, dicens <i>patres nostri in monte hoc
adoraverunt; et vos dicitis quia Ierosolymis est locus ubi adorare
oportet</i>. In quo admiranda est mulieris diligentia, quia
mulieres, utpote curiosae et infructuosae, et non solum
infructuosae, sed et otiosae, I Tim. V, non de mundanis, non de
futuris eum interrogabat, sed de his quae Dei sunt; secundum illud
Matth. VI, 33: <i>primum quaerite regnum Dei</i>. Et movet primo
quaestionem de his quae in terra illa homines movere consueverant,
scilicet de loco orationis, de quo quaestio vertebatur inter
Iudaeos et Samaritanos; et hoc est quod dicit <i>patres nostri in
monte hoc adoraverunt, et vos dicitis</i> et cetera. Circa quod
sciendum est, quod Samaritani (secundum legis mandata) Deum
colentes, fecerunt templum, in quo eum adorarent, non euntes in
Ierusalem propter Iudaeos eis infestos: quod quidem templum
fecerunt in monte Garizim, Iudaei vero in monte Sion. Unde quaestio
vertebatur inter eos quis istorum montium esset convenientior locus
orationi; et utrique adducebant rationes pro parte sua: Samaritani
quidem dicebant magis in monte Garizim esse adorandum, quia antiqui
patres adoraverunt ibi dominum; et ideo dicit <i>patres nostri in
monte hoc adoraverunt</i>. Sed quomodo dicit mulier <i>patres
nostri</i>, cum Samaritani non essent ex semine Israel? Ad hoc est
responsio, secundum Chrysostomum, quod aliqui dicunt Abraham in
monte illo filium obtulisse; alii autem in monte Sion, ut habetur
Gen. XXII. Vel potest dici, quod <i>patres nostri</i> intelligantur
Iacob et filii eius, qui, ut habetur Gen. XXXIII, et dictum est
supra, habitavit in Sichem, quae est sita iuxta montem Garizim, et
forte ibi adoraverunt in monte dominum. Vel potest dici quod filii
Israel adoraverunt in monte hoc, quando Moyses praecepit ut
ascenderent in montem Garizim ad benedicendum servantibus mandata
domini, ut dicitur Deut. VI. Et vocat istos patres suos, vel
propter legem datam filiis Israel, quam servabant Samaritani, vel
propter terram eorum quam inhabitabant, ut dictum est supra. Iudaei
autem dicunt orandum esse in Ierusalem auctoritate domini qui
praecepit Deut. XII, 13: <i>cave ne offeras holocausta tua in omni
loco quem videris, sed in loco quem elegerit dominus Deus tuus</i>:
qui quidem orationis locus primo fuit in Silo, postea vero
auctoritate Salomonis et Nathan prophetae, arca Dei portata est de
Silo in Ierusalem, et ibi factum est templum, secundum illud Ps.
LXXVII, 60: <i>repulit tabernaculum Silo</i>. Et postea sequitur:
<i>sed elegit tribum Iuda, montem Sion, quem dilexit</i>. Sic ergo
Samaritani adducebant pro se auctoritatem patrum; Iudaei vero
auctoritatem prophetarum, quos Samaritani non recipiebant. Hanc
ergo quaestionem mulier proponit: nec est mirandum a quo docta
fuerit, quia communiter contingit ut in terris in quibus diversa
sunt dogmata, etiam simplices in eis sint instructi. Unde, quia
Samaritani fuerant in continuo iurgio cum Iudaeis, ideo mulieres et
simplices in materia ista edocti erant. Consequenter cum dicit
<i>dixit ei Iesus</i> etc., ponitur responsio Christi. Et primo
distinguit trinam orationem; secundo comparat eas adinvicem, ibi
<i>vos adoratis quod nescitis</i>. Circa primum reddit primo
mulierem attentam, utpote grandia locuturus, dicens <i>crede
mihi</i>, et fidem adhibe, quia ubique opus est fide. Hebr. XI, 6:
<i>accedentem ad Deum oportet credere</i>; Is. VII, 9: <i>nisi
credideritis, non intelligetis</i>. Secundo proponit trinam
adorationem, quarum duae iam erant, alia vero expectabatur futura.
Duarum autem quae erant, una erat Samaritanorum, qua orabant in
monte Garizim; et hanc exprimit dicens <i>venit hora quando neque
in monte hoc</i>, scilicet Garizim, <i>adorabitis</i>. Alia est
Iudaeorum qua orabant in monte Sion, scilicet in Ierusalem; et hanc
exprimit dicens <i>neque in Ierusalem</i>. Tertia est futura, quae
expectatur, quae est alia ab istis; et hanc insinuat excipiendo
utramque adorationem: nam si veniat hora quando adorabunt, non
tamen in monte Garizim neque in Ierusalem, manifestum est quod erit
tertia adoratio Christi, evacuans utrorumque adorationem. Nam si
aliquis vellet duos populos in unum coniungere, oporteret in
utroque removeri illud in quo abinvicem dissiderent, et aliquid eis
commune in quo conveniant, concedere. Christus ergo, volens
coniungere Iudaeos et gentiles, removit a Iudaeis caeremonias, et a
gentibus idolatriam, quae duo erant sicut paries unus in quo
uterque abinvicem dissidebant, et fecit ex utroque populo unum
populum secundum illud Eph. c. II, 14: <i>ipse est pax nostra, qui
fecit utraque unum</i>. Sic ergo cessavit caeremonialis cultus et
idololatria gentium, et sic introductus est verus Dei cultus a
Christo. Mystice autem, secundum Origenem, per tres adorationes
intelliguntur divinae sapientiae tres participationes. Quidam
namque participant eam obnubilantes tenebris erroris, et isti
adorant in monte: quia omnis error ex superbia causatur; Ier. LI,
25: <i>ecce ego ad te mons pestifer</i>. Quidam vero participant
ipsam divinam sapientiam sine errore, sed imperfecte, quia in
speculo et aenigmate; et isti adorant in Ierusalem, quae significat
praesentem Ecclesiam; Ps. CXLVI, 2: <i>aedificans Ierusalem
dominus</i> et cetera. Beati vero et sancti participant illam sine
errore perfecte, quia vident Deum sicuti est, ut dicitur I Io. III.
Et ideo dicit <i>venit hora</i>, idest expectabitur, quando neque
in erroribus, neque per speculum et in aenigmate participabitis
divinam sapientiam, sed sicuti est. Consequenter cum dicit <i>vos
adoratis quod nescitis</i>, comparat praedictas adorationes ad
invicem: et primo comparat secundam ad primam; secundo tertiam ad
primam et secundam, ibi <i>sed venit hora</i>. Circa primum tria
facit. Primo ostendit defectum primae adorationis; secundo
veritatem secundae; tertio rationem utriusque assignat. Quantum ad
primum dicit <i>vos adoratis quod nescitis</i>. Sed videtur alicui
quod dominus explicare debuisset veritatem quaestionis, et rationem
mulieris exsolvere. Sed dominus de hoc non curat, quia utraque
adoratio cessare debebat. Quantum autem ad hoc quod dicit <i>vos
adoratis</i>, sciendum est, quod philosophus dicit, aliter est
cognitio in rebus compositis, et aliter in simplicibus. Nam
composita quidem possunt quantum ad aliquid cognosci, ita ut
quantum ad aliquid in eis remaneant incognita: unde potest de his
haberi falsa cognitio. Sicut si aliquis habens veram cognitionem de
animali quantum ad eius substantiam, tamen potest errare circa
cognitionem accidentis, utrum scilicet sit album vel nigrum; et
differentiae, utrum scilicet sit alatum vel quadrupes. In
simplicibus autem nullo modo potest esse falsa cognitio: quia aut
perfecte cognoscuntur, inquantum scitur eorum quidditas; aut nullo
modo cognoscuntur, si non possit ad eam attingi. Cum ergo Deus sit
omnino simplex, non potest de eo haberi falsa cognitio per hoc quod
aliquid de eo sciatur et aliquid nesciatur, sed per hoc quod non
attingitur. Unde quicumque credit Deum esse aliquid quod non est,
puta corpus, vel aliquid huiusmodi, non adorat Deum, quia nescit
eum, sed aliquid aliud. Samaritani autem falsam opinionem habebant
de Deo dupliciter. Primo, quia aestimabant eum esse corporeum, unde
et credebant ipsum in uno loco corporeo tantum determinate ibidem
adorari oportere. Deinde, quia non credebant eum esse super omnia,
sed aequalem aliquibus creaturis: unde simul cum eo et idola
adorabant, quasi sibi aequalia. Et ideo nesciebant eum, quia non
attingebat ad veram cognitionem eius. Et ideo dicit dominus <i>vos
adoratis quod nescitis</i>; idest, non adoratis Deum, quia nescitis
ipsum, sed phantasiam vestram, qua aliquid apprehenditis ut Deum;
Eph. IV, 17: <i>sicut et gentes ambulant in vanitate sensus sui</i>
et cetera. Quantum vero ad secundum, scilicet quantum ad
diversitatem adorationis Iudaeorum, dicit <i>nos adoramus quod
scimus</i>. Et connumerat se Iudaeis, quia et Iudaeus erat secundum
gentem, et etiam mulier opinabatur eum et prophetam et Iudaeum
esse. <i>Nos adoramus quod scimus</i>: quia Iudaei per legem et
prophetas veram cognitionem seu aestimationem de Deo habebant, in
hoc quod non credebant ipsum esse corporeum, nec in uno loco
determinato esse, quasi eius maiestas a loco capi possit; III Reg.
VIII, 27: <i>si enim caeli caelorum te capere non possunt, quanto
magis domus haec quam aedificavi?</i> Nec etiam idola colebant; et
ideo in Ps. LXXV, v. 2 dicitur: <i>notus in Iudaea Deus</i>.
Rationem autem huius assignat cum dicit <i>quia salus ex Iudaeis
est</i>; quasi dicat: ideo vera notitia de Deo habebatur solum a
Iudaeis, quia futurum erat quod salus ex Iudaeis proveniret; et
sicut principium sanitatis debet esse sanum, ita principium
salutis, quae habetur per Dei veram cognitionem et verum cultum,
oportet veram cognitionem de Deo habere: et ideo, quia ex eis
principium salutis et causa, scilicet Christus, provenire debebat,
secundum illud Gen. c. XXII, 18: <i>in semine tuo benedicentur
omnes gentes</i>, oportet Deum notum esse in Iudaea. Provenit autem
ex Iudaeis salus tripliciter. Primo quantum ad doctrinam veritatis,
quia omnes gentes erant in erroribus; Iudaei autem in veritate
permanebant; Rom. c. III, 2: <i>quid amplius est Iudaeo? Quia
tradita sunt eis eloquia Dei</i>. Secundo quantum ad spiritualia
dicta: nam prophetia, et alia dona spiritus sancti, prius eis data
fuerunt, et ex eis devenerunt ad alios; Rom. XI, 17: <i>tu</i>,
scilicet gentiles, <i>cum esses oleaster, insertus es in illis</i>,
scilicet Iudaei; Rom. XV, 27: <i>nam si spiritualium eorum</i>,
scilicet Iudaeorum, <i>participes facti sunt gentiles, debent et in
carnalibus ministrare illis</i>. Tertio quantum ad ipsum salutis
auctorem, quia ex eis processit secundum carnem; Rom. c. IX, 5:
<i>ex quibus Christus est secundum carnem</i>. Consequenter cum
dicit <i>sed venit hora</i> etc. comparat aliam adorationem duabus
primis: et primo ponit eminentiam eius ad alias; secundo
praeeminentiae convenientiam, ibi <i>nam et pater tales
quaerit</i>. Sed attendendum est circa primum, secundum Origenem,
quod supra loquens de tertia adoratione, cum dixit <i>venit hora
quando non in monte hoc neque in Ierosolymis adorabitis patrem</i>,
non addidit dominus, <i>et nunc est</i>; hic vero de ipsa loquens,
dicit <i>venit hora, et nunc est</i>: quia tunc locutus est de
adoratione in patria, secundum quam perfectam Dei cognitionem
participabimus, quae nondum viventibus in hac carne mortali venit;
hic vero loquitur de ea quae est in vita ista, quae iam venit per
Christum. Et ideo dicit <i>venit hora, et nunc est, quando veri
adoratores adorabunt patrem in spiritu et veritate</i>. Quod potest
legi primo quidem, secundum Chrysostomum, ut per hoc totum
ostendatur eminentia istius adorationis ad adorationem Iudaeorum,
ut sit sensus: sicut adoratio Iudaeorum praeeminet adorationi
Samaritanorum, ita adoratio Christianorum praeeminet ei quae est
Iudaeorum; et hoc in duobus. Primo, quia illa est secundum carnales
caeremonias, Hebr. IX, 10: <i>in iustitiis carnis usque ad tempus
correctionis impositis</i>, haec vero est secundum spiritum.
Secundo vero, quia illa est secundum figuras: nam Deo illae
victimae, secundum quod sunt res quaedam, non placebant; unde in
Ps. XLIX, 13, dicitur: <i>numquid manducabo carnes taurorum, aut
sanguinem hircorum potabo?</i> Et alibi, Ps. l, 18: <i>sacrificium
dedissem utique: holocaustis non delectaberis</i>, inquantum
scilicet sunt res quaedam; sed delectabatur in eis inquantum erant
figura verae victimae, et veri sacrificii; Hebr. X, 1: <i>umbram
habet lex futurorum bonorum, non rerum ipsam imaginem</i> et
cetera. Haec autem adoratio est in veritate, quia ipsa secundum se
Deo placet. Supra I, 17: <i>gratia et veritas per Iesum Christum
facta est</i>. Et ideo quantum ad primum dicit, quod <i>veri
adoratores adorabunt in spiritu</i>, non in caeremoniis carnalibus;
quantum ad secundum dicit <i>in veritate</i>, non in figura.
Secundo potest legi quod dominus per haec duo quae dicit, scilicet
<i>in spiritu et veritate</i>, vult ostendere differentiam
adorationis, non tantum ad illam Iudaeorum, verum etiam ad eam quae
erat Samaritanorum. Ad illam quidem Iudaeorum, per hoc quod dicitur
<i>et veritate</i>: nam illa, ut dictum est, cum errore erat, quia
adorabant quod nesciebant, ista vero est cum vera Dei cognitione.
Tertio modo legitur ut per hoc quod dicit <i>in spiritu et
veritate</i>, ostendatur conditio verae adorationis. Ad hoc enim
quod adoratio vera sit, duo requiruntur. Unum quod sit spiritualis:
unde dicit <i>in spiritu</i>, idest in fervore spiritus; I Cor.
XIV, 15: <i>orabo spiritu, orabo et mente</i>; Eph. V, 19:
<i>psallentes in cordibus vestris Deo</i>. Aliud, quod sit in
veritate. Primo quidem fidei, quia nullus fervor spiritualis
desiderii est ad merendum idoneus, nisi adsit veritas fidei; Iac.
I, 6: <i>postulet autem in fide nihil haesitans</i>. Secundo vero
<i>in veritate</i>, idest sine fictione et simulatione: contra quod
dicitur Matth. VI, 5: <i>amant in angulis orare, ut videantur ab
hominibus</i>. Sic ergo ad ipsam orationem requiritur fervor
caritatis quantum ad primum, et veritas fidei quantum ad secundum,
et rectitudo intentionis quantum ad tertium. Sed dicit
<i>patrem</i>, quia adoratio legis non erat patris, sed domini. Nos
adoramus ut filii per amorem, illi vero adorabant ut servi per
timorem. Sic ergo hoc quod dicit <i>veri</i>, opponitur contra
tria, secundum dictas expositiones. Primo contra falsum adorationis
ritum Samaritanorum; Eph. IV, 25: <i>deponentes mendacium,
loquimini veritatem</i>. Secundo contra vanum et transitorium quod
erat in caeremoniis carnalibus; Ps. IV, 3: <i>ut quid diligitis
vanitatem, et quaeritis mendacium?</i> Tertio contra figurale;
supra I, 17: <i>gratia et veritas per Iesum Christum facta est</i>.
Consequenter, cum dicit <i>nam et pater tales quaerit</i>, ostendit
convenientiam tertiae adorationis ex duobus. Primo ex voluntate et
acceptione eius qui adoratur; secundo ex ipsius natura, ibi
<i>spiritus est Deus</i>. Circa primum sciendum est quod ad hoc
quod homo mereatur quod petit accipere, ea debet petere quae non
sint contra voluntatem dantis, et eo modo quo acceptum est danti;
et ideo cum oramus Deum, esse debemus quales Deus quaerit: Deus
autem tales quaerit qui scilicet eum adorent in spiritu et
veritate, et in fervore caritatis, et veritate fidei; Deut. X, 12:
<i>et nunc, Israel, quid dominus Deus tuus petit a te, nisi ut
timeas dominum Deum tuum, et ambules in viis eius, et diligas eum,
ac servias domino Deo tuo in toto corde tuo, ut bene sit tibi?</i>
Mich. c. VI, 8: <i>indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid
Deus requirat a te: utique facere iudicium, et diligere
misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo</i>. Hoc autem
ostendit ex natura ipsius, dicens <i>spiritus est Deus</i>: nam,
sicut dicitur Eccli. XIII, 19: <i>omne animal diligit sibi
simile</i>, ergo Deus intantum diligit nos, inquantum ei
assimilamur; sed non assimilamur ei secundum carnalia, quia est
incorporeus, sed secundum spiritualia, quia <i>Deus spiritus
est</i>; Eph. IV, 23: <i>renovamini spiritu mentis vestrae</i>. Hoc
autem quod dicit <i>spiritus est Deus</i>, denotat in Deo
incorporeitatem; Lc. ult., 39: <i>spiritus carnem et ossa non
habet</i>. Item vivificationem, quia tota vita nostra est a Deo, ut
a principio effectivo. Est etiam Deus veritas; infra XIV, 6: <i>ego
sum via, veritas et vita</i>: et ideo in spiritu et veritate
oportet adorare eum. Consequenter cum dicit <i>dixit ei mulier</i>
etc. agitur hic de datore doni: quod respondet ei quod dominus
dixerat <i>si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi, da mihi
bibere, petisses utique</i>. Et primo ponitur confessio mulieris;
secundo doctrina Christi, ibi <i>ego sum qui loquor tecum</i>.
Circa primum duo facit: primo enim profitetur mulier fidem Christi
venturi; secundo perfectionem doctrinae eius, ibi <i>cum ergo
venerit, ille annuntiabit nobis omnia</i>. Sciendum est ergo, quod
mulier eorum quae dicta sunt altitudine fatigata, obstupuit, ea
capere non valens. Dicit <i>scio quia Messias venit, qui dicitur
Christus</i>; quasi dicat: ista verba non capio; sed veniet tempus
quando veniet Messias, et tunc sciemus omnia ista: Messias enim
Hebraice, unctus Latine, Graece Christus est. Sciebat autem mulier
ista Messiam venturum, edocta per libros Moysi, ubi Christi
adventus praenuntiatus est; Gen. penult., 10: <i>non auferetur
sceptrum de Iuda, et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus
est</i>. Sicut autem Augustinus dicit, haec est prima locutio
mulieris in qua nominat Christum: ut det intelligere, quod post
quinque sensus corporeos, iam inciperet redire ad virum legitimum.
Hic autem Messias cum venerit, perfectam doctrinam proponet, cum
dicit <i>cum ergo venerit, ille annuntiabit nobis</i>. Et hoc
praedixerat Moyses; Deut. XVIII, 18: <i>prophetam suscitabo eis de
medio fratrum suorum, similem eis; et ponam verba mea in ore eius,
loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi</i>. Et quia iam
advocaverat mulier ista virum suum, intellectum scilicet et
rationem, ideo dominus aquam doctrinae spiritualis ei propinat,
optime manifestando se ei. Et ideo dicitur <i>dixit ei Iesus: ego
sum qui loquor tecum</i>, scilicet Christus; Sap. VI, 14:
<i>praeoccupat eos qui se concupiscunt, ut illis se prior
ostendat</i>; infra XIV, v. 21: <i>ego diligam eum, et manifestabo
ei meipsum</i>. Non autem Deus manifestavit se mulieri a principio:
quia forte credidisset, et visum fuisset sibi ex vanitate loqui.
Nunc autem paulatim in cognitione Christi eam reducens, opportune
revelavit se ipsum; Prov. XXV, 11: <i>mala aurea in lectis
argenteis, qui loquitur verbum in tempore suo</i>. Et quidem
interrogatur a Pharisaeis, utrum esset Christus, infra X, 24: <i>si
tu es Christus, dic nobis palam</i>, et tamen eis non se manifeste
revelavit, quia non ad discendum quaerebant, sed ad tentandum. Haec
vero simplici mente loquebatur.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 3</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 3"><a name="87446"><span class=
"ref">[87446] Super Io., cap. 4 l. 3</span></a> Posita doctrina de
aqua spirituali, hic agit de effectu ipsius doctrinae, et primo
proponit ipsum effectum; secundo ipsum effectum manifestat, ibi
<i>interea rogabant eum discipuli eius</i>. Effectus autem huius
doctrinae est fructus proveniens ex parte fidelium, et ideo primo
ponitur fructus proveniens ex parte discipulorum admirantium;
secundo fructus proveniens ex parte mulieris virtutem Christi
annuntiantis ibi <i>reliquit ergo hydriam suam mulier</i>. Tria
autem ponuntur quantum ad discipulos: scilicet eorum reditus ad
Christum; unde dicit <i>et continuo venerunt discipuli eius</i>.
Et, ut dicit Chrysostomus, satis opportune, postquam se Christus
mulieri manifestavit, discipuli occurrerunt, ut ostendatur, omnia
tempora, divina providentia dispensari; Sap. VI, 8: <i>unumquodque
fecit Deus, quia pusillum et magnum; et aequaliter est ei cura de
omnibus (...) et in omni providentia occurret illis</i>; Eccle.
VIII, 6: <i>omni negotio tempus est et opportunitas</i>. Secundo
ponitur eorum admiratio de Christo; unde dicit <i>et mirabantur,
quia cum muliere loquebatur</i>. Mirabantur quidem bonum; sed non
suspicabantur malum, ut Augustinus dicit. Mirabantur autem duo.
Primo quidem superabundantem Christi mansuetudinem et humilitatem:
quia dominus orbis terrarum dignatus est cum inope muliere loqui,
et diu, dans in hoc nobis exemplum humilitatis; Eccli. IV, 7:
<i>congregationi pauperum affabilem te facito</i>. Secundo quia cum
Samaritana et alienigena loquebatur, nescientes mysterium, quod
mulier typum Ecclesiae gentium gereret, quam quaerebat qui venit
<i>quaerere et salvum facere quod perierat</i>: Lc. XIX, 10. Tertio
ponitur eorum reverentia ad Christum, quae ostenditur ex
taciturnitate eorum. In hoc enim ostendimus reverentiam ad Deum
quando facta eius discutere non audemus; Prov. XXV, 2: <i>gloria
Dei est celare verbum, et gloria regum investigare sermonem</i>. Et
ideo dicit, quod licet mirarentur, <i>nemo tamen dixit: quid
quaeris, aut quid loqueris cum ea?</i> Eccli. XXXII, 9: <i>audi
tacens, et pro reverentia accedet tibi bona gratia</i>. Sed tamen
sic eruditi erant discipuli ordinem servare, ex reverentia et
timore filiali ad Christum, ut aliquando quidem confidenter eum
interrogent de his quae ad eos pertinebant, scilicet quando
Christus aliqua proponebat ad eos pertinentia, quae eorum
capacitatem transcendebant; Eccli. XXXII, 10: <i>adolescens, vix
loquere in causa tua</i>. Aliquando vero eum non interrogent, in
his scilicet quae ad eos non pertinebant, sicut hic. Consequenter
cum dicit <i>reliquit ergo hydriam suam mulier, et abiit in
civitatem</i>, ponitur fructus proveniens ex parte mulieris,
officium apostolorum annuntiando assumentis: et ponuntur tria, quae
colligi possunt ex dictis et factis eius: scilicet devotionis
affectus; secundo praedicationis modus, ibi <i>dicit illis
hominibus: venite, et videte hominem, qui dixit mihi omnia
quaecumque feci</i>; tertio praedicationis effectus, ibi <i>et
exierunt de civitate, et veniebant ad eum</i>. Affectus autem
mulieris apparet ex duobus. Primo ex hoc quod prae magnitudine
devotionis, illud pro quo specialiter venerat ad fontem, quasi
oblita, dereliquit aquam et hydriam: unde dicit, quod <i>reliquit
mulier hydriam suam, et abiit in civitatem</i>, annuntiare scilicet
magnalia de Christo, non curans de corporeo commodo propter
utilitatem aliorum. In quo sequitur apostolorum exemplum, qui, ut
dicitur Matth. IV, 20: <i>relictis retibus, secuti sunt
dominum</i>. Per hydriam autem intelligitur cupiditas saeculi, per
quam de profundo tenebrarum, cuius imaginem puteus gerit, idest de
terrena conversatione, homines hauriunt voluptates. Qui ergo
cupiditates saeculi propter Deum derelinquunt, hydriam
derelinquunt; II Tim. II, 4: <i>nemo militans Deo, implicat se
negotiis saecularibus</i>. Secundo vero apparet ex multitudine
eorum quibus annuntiat: quia non uni tantum, nec duobus vel tribus,
sed toti civitati, unde <i>abiit in civitatem</i>: in quo
significatur apostolorum officium, quibus committit dominus, Matth.
ult., 19: <i>euntes docete omnes gentes</i>, infra c. XV, 16:
<i>posui vos ut eatis, et fructum afferatis</i>. Praedicationis
autem modus innuitur cum dicit <i>et dicit illis hominibus</i>
etc., ubi primo invitat ad Christi visionem cum dicit <i>venite, et
videte hominem</i>. Audierat enim mulier ista a Christo, quod ego
sum Christus; sed non statim dixit quod venirent ad Christum, seu
crederent, ne daret occasionem blasphemandi; et ideo a principio
dixit ea de Christo quae credibilia erant et in propatulo, scilicet
quod esset homo; Phil. II, 7: <i>in similitudinem hominum
factus</i>. Nec dixit credite, sed <i>venite, et videte</i>; quia
manifeste noverat, quod si gustarent de illo fonte, eum videndo,
eadem paterentur quae et ipsa; Ps. c. LXV, 16: <i>venite, et
narrabo quanta fecit animae meae</i>. Nihilominus tamen in hoc veri
praedicatoris imitatur exemplum, non ad se homines, sed ad Christum
vocando; II Cor. IV, v. 5: <i>non enim praedicamus nosmetipsos, sed
Christum</i>. Secundo ponit divinitatis Christi indicium, cum dicit
<i>qui dixit mihi omnia quaecumque feci</i>, scilicet quot viros
habuerat. Hoc enim est divinitatis officium et indicium quod
occulta et secreta cordium manifestet. Et licet illa quae fecerat,
ad confusionem suam pertinerent, nihilominus tamen non est
verecundata referre: nam, ut Chrysostomus dicit, anima cum ignita
fuerit igne divino, ad nihil eorum quae sunt in terra de reliquo
respicit, neque ad gloriam, nec ad verecundiam; sed ad illam solam,
quae detinet eam, flammam. Tertio autem concludit Christi
maiestatem, dicens <i>numquid ipse est Christus?</i> Non est ausa
asserendo ostendere quod esset Christus, ne videretur alios velle
docere; et ipsi ex hoc irati exire ad eum nollent. Neque tamen
totaliter hoc siluit; sed sub quaestione, quasi hoc eorum iudicio
committens, proposuit dicens <i>numquid non ipse est Christus?</i>
Hic enim facilior modus est suadendi. Per hanc autem mulierem, quae
infimae conditionis est, signatur apostolorum praedicantium modus:
quia, ut dicitur I Cor. c. I, 26: <i>non multi sapientes, non multi
potentes secundum carnem (...), sed quae stulta sunt mundi elegit
Deus, ut confundat sapientes</i>. Unde Prov. IX, 3, ipsi apostoli
ancillae dicuntur: <i>misit</i>, inquit sapientia divina, scilicet
apostolos, filius Dei, <i>ancillas suas</i>, scilicet apostolos,
<i>vocare ad arcem</i>. Fructus autem praedicationis ponitur ibi
<i>et exierunt de civitate</i> ad quam iverat mulier, et veniebant
ad ipsum, scilicet Christum: in quo datur intelligi, quod si ad
Christum ire volumus, oportet nos exire de civitate; idest, amorem
carnalis cupiditatis deponere; Hebr. XIII, 13: <i>exeamus ad eum
extra castra, improperium eius portantes</i>. Consequenter cum
dicit <i>interea rogabant eum discipuli</i> etc., manifestatur
effectus spiritualis doctrinae: et primo per doctrinam Christi ad
discipulos; secundo per effectum operis in alios, ibi <i>ex
civitate autem illa multi crediderunt</i>. Circa primum duo facit.
Primo ponitur occasio manifestationis huius fructus; secundo
ponitur ipsa manifestatio <i>ille autem dixit eis: ego cibum habeo
manducare quem vos nescitis</i>. Occasio autem manifestationis
sumitur ex instantia discipulorum ad hoc ut Christus manducaret; et
ideo dicit <i>interea</i>, idest, inter mulieris verba et
locutionem Christi cum ea, et inter tempus adventus Samaritanorum,
<i>rogabant eum</i>, scilicet Christum, <i>discipuli eius,
dicentes: Rabbi, manduca</i>; arbitrantes hoc tempus fore aptum ad
prandium, antequam multitudo eorum concurreret. Non enim coram
aliquo advena sibi escas propinabant: unde dicitur Mc. VI, 31, quod
tanta multitudo confluebat ad eum, quod non habebat tempus
manducandi. Hunc autem fructum manifestat, data sibi occasione
dicens <i>ille autem dixit eis</i> etc.: ubi primo ponit fructum
figurata locutione; secundo innuitur tarditas discipulorum ad
intelligendum, ibi <i>dicebant ergo discipuli eius</i>; tertio
exponit dominus quae dixerat, ibi <i>dixit eis Iesus: meus cibus
est ut faciam voluntatem eius qui misit me</i>. Fructus autem
spiritualis doctrinae proponitur sub figura cibi et refectionis; et
ideo dicit <i>ego cibum habeo manducare</i>. Et sciendum quod sicut
refectio corporalis non est perfecta nisi cibo iungatur potus, et e
converso; ita etiam ad spiritualem refectionem utrumque haberi
debet; Eccli. XV, 3: <i>cibavit illum dominus pane vitae et
intellectus</i>, ecce cibus, <i>et aqua sapientiae salutaris</i>,
ecce potus, <i>potavit illum</i>. Ideo congrue post poculi
negotium, quo Samaritana potata fuerat, conveniens erat et de cibo
disceptare: et sicut per aquam intelligitur sapientia salutaris,
ita per cibum intelligitur operatio bona. Cibus autem iste quem
Christus manducare habebat, est salus hominum, quam quaerebat:
ostendens per hoc quod dicit se cibum habere manducare, quantum
desiderium habet salutis nostrae. Sicut enim nobis cum esurimus,
concupiscibile est manducare, ita et ei salvare nos; Prov. VIII,
31: <i>deliciae meae sunt esse cum filiis hominum</i>. Et ideo
dicit <i>cibum</i>, idest conversionem gentium, <i>habeo manducare
quem vos nescitis</i>: quia non poterant adhuc praecognoscere
conversionem gentium. Vel aliter, secundum Origenem, contingit
sicut de cibo corporali, ita et de spirituali; non enim eadem
quantitas omnibus sufficit, sed uni quidem maior quantitas
necessaria est, alteri minor; et uni quidem sanum est quod alteri
nocet. Eodem modo in spirituali refectione: non enim eadem
qualitas, seu quantitas doctrinae spiritualis adhibenda est
singulis, sed secundum dispositionis congruitatem et capacitatem
hominum. Nam, secundum apostolum: <i>nuper geniti infantes
rationabile lac appetunt</i>. Perfectorum autem est solidus cibus:
unde Origenes dicit, quod ille qui est altioris doctrinae, et aliis
in spiritualibus praeest, potest hoc verbum dicere infirmis et
debilioris intellectus existentibus. Et sic apostolus loquitur, I
Cor. III, 1: <i>tamquam parvulis in Christo, lac vobis potum dedi,
non escam</i>. Et hoc multo amplius veridicus Iesus dicere potest
<i>cibum habeo manducare</i>; infra XVI, 12: <i>multa habeo vobis
dicere quae non potestis portare modo</i>. Tarditas autem
intellectus discipulorum innuitur ex hoc quod ea quae dixit dominus
de cibo spirituali, intelligebant de corporali: adhuc enim et ipsi
sine intellectu erant, secundum illud Matth. XV, 16. <i>Et ideo
dicebant discipuli ad invicem</i> et cetera. Non est ergo mirum, si
mulier illa Samaritana spiritualem aquam non intelligebat; ecce
enim quod discipuli Iudaei spiritualem non intelligunt escam. In
hoc autem quod dicunt adinvicem <i>numquid aliquis attulit ei?</i>
Consuetudinem Christi debemus attendere, quia cibos ab aliis
oblatos solebat accipere: non quod bonis nostris indigeret, quia
<i>bonorum nostrorum non indiget</i>, ut dicitur in Ps. XV, 2, nec
esca hominum, quia dat escam omni carni. Sed quare quaerebat, et ab
aliis accipiebat? Propter duo. Primo ut dantes et afferentes,
meritum consequerentur; secundo, ut daret Christus exemplum, quod
vacantes spiritualibus non erubescant paupertatem, nec grave putent
ab aliis nutriri. Proprium est enim doctoribus alios habere
procuratores ciborum, ut ipsi de nullo curantes, verbi
ministrationem sollicite procurent, ut dicit Chrysostomus. Et hoc
idem habetur in Glossa. I Tim. c. V, 17: <i>qui bene praesunt
presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in
verbo et doctrina</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 4</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 4"><a name="87447"><span class=
"ref">[87447] Super Io., cap. 4 l. 4</span></a> Posita tarditate
intellectus discipulorum circa figuratam locutionem, hic
consequenter dominus explanat eam, et primo ponit explanationem
figuratae locutionis; secundo adhibet similitudinem, ibi <i>nonne
vos dicitis, quia adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?</i>
Circa primum sciendum est, quod sicut Christus supra explanavit
mulieri, quod figuraliter ei proposuit de aqua, sic et apostolis
explanat quod figuraliter eis de cibo proposuit, sed aliter et
aliter: nam apostolis tamquam capacioribus absque verborum
involutione expositionem statim proponit; mulierem autem, utpote
minus capacem, per multa verba ad veritatis cognitionem perducit.
Hoc autem quod dicit <i>meus cibus est ut faciam voluntatem eius
qui misit me, ut perficiam eius opus</i>, satis rationabilem habet
causam. Cum enim cibus corporalis sustentet hominem, et perficiat
ipsum, ille est spiritualis cibus animae, et creaturae rationalis,
quo sustentatur et perficitur. Hoc autem est ut coniungatur suo
fini et ut sequatur regulam superiorem; quod David intelligens
dicebat, Ps. LXXII, 27: <i>mihi autem adhaerere Deo bonum est</i>.
Et ideo Christus secundum quod homo, convenienter suum cibum esse
dicit, ut Dei faciat voluntatem, et ut perficiat opus eius. Et haec
quidem duo possunt intelligi ut unum: ita tamen quod secundum sit
expositio primi. Vel possunt intelligi ut aliud et aliud. Si autem
intelligantur ut unum, tunc est sensus: <i>meus cibus est</i>,
idest, in hoc est firmitas et sustentatio mea, <i>ut faciam
voluntatem eius qui misit me</i>, secundum illud Ps. XXXIX, 9:
<i>facere voluntatem tuam, Deus meus, volui, et legem tuam in medio
cordis mei</i>; infra VI, 38: <i>descendi de caelo, non ut faciam
voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me</i>. Sed quia
facere voluntatem alicuius intelligitur dupliciter: uno modo ut
faciat eum velle, alio modo ut opere compleat illud quod scit eum
velle; ideo dominus exponens quid sit facere voluntatem eius qui
misit eum, dicit hoc scilicet esse <i>ut perficiam opus eius</i>,
idest, ut compleam opera quae scio eum velle; infra IX, 4: <i>me
oportet operari opera eius qui misit me donec dies est</i>. Si
autem intelligatur ut aliud et aliud; sic sciendum est, quod
Christus duo fecit in mundo isto. Primo docuit veritatem,
invitando, et vocando ad fidem: et in hoc complevit voluntatem
patris; infra VI, 40: <i>haec est voluntas patris qui misit me, ut
omnis qui videt filium et credit in eum, habeat vitam aeternam</i>.
Secundo consummavit ipsam veritatem, aperiendo per passionem suam
in nobis ianuam vitae, dando potestatem perveniendi ad consummatam
veritatem; infra XVII, 4: <i>opus consummavi quod dedisti ut
faciam</i>. Sic ergo dicit <i>meus cibus est ut faciam voluntatem
eius qui misit me</i>, vocando homines ad fidem, <i>ut perficiam
opus eius</i>, perducendo eos ad perfectum. Vel, secundum Origenem,
omnis homo qui bene operatur, ad duo debet dirigere suam
intentionem, scilicet ad honorem Dei, et ad utilitatem proximi:
quia, sicut dicitur I Tim. I, 5: <i>finis praecepti est
caritas</i>: quae continet amorem Dei et proximi. Et sic quando
aliquid facimus propter Deum, finis praecepti est Deus; quando vero
propter utilitatem proximi, finis praecepti est proximus. Secundum
hoc ergo dicit Christus <i>meus cibus est ut faciam voluntatem
Dei</i>, idest ut intentionem meam dirigam et regulem in his quae
sunt ad honorem Dei, <i>ut perficiam opus eius</i>, idest, ea
faciam quae sunt ad utilitatem et perfectionem hominis. Sed contra,
Dei perfecta sunt opera: non ergo convenienter dicitur opera
perfici Dei. Respondeo dicendum, quod inter ceteras creaturas
inferiores homo est speciale opus Dei, quia ad imaginem et
similitudinem suam fecit illum Gen. I, 26. Et hoc opus in principio
quidem perfectum fuit, quia Deus fecit hominem rectum, ut dicitur
Eccle. VII, 30. Postmodum vero per peccatum hanc perfectionem
amisit, et a rectitudine recessit. Et ideo ut hoc opus domini
perfectum esset, reparari indigebat: quod quidem perfectum est per
Christum, quia dicitur Rom. V, 19: <i>sicut enim per unius hominis
inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita per unius
obedientiam iusti constituentur multi</i>. Sic Christus dicit <i>ut
perficiam opus eius</i>, idest ut hominem ad perfectum deducam.
Consequenter cum dicit <i>nonne vos dicitis quod adhuc quatuor
menses sunt, et messis venit?</i> etc. ponit similitudinem. Sed
attende, quod Christus a muliere potum petivit, dicens: <i>da mihi
bibere</i>, et ideo occasione huius petitionis introduxit
similitudinem de aqua. Hic vero discipuli inducunt dominum ad
manducandum: unde et occasione huius introducit dominus
similitudinem de cibo spirituali, quia idem intelligitur per cibum
et potum. Sic ergo sunt quidam a quibus Deus petit potum sicut a
muliere; quidam vero Deo offerunt potum. Sed cibum nullus Deo
offert nisi prius petierit ab eo Deus: tunc enim Deo cibum
spiritualem offerimus quando ab eo poscimus salutem nostram, cum
scilicet petimus: <i>fiat voluntas tua sicut in caelo et in
terra</i>. Salutem ex nobis ipsis consequi non possumus nisi
praeventi a gratia praeveniente, secundum illud Thren. ult., 21:
<i>converte nos, domine, ad te, et convertemur</i>. Ipse ergo prius
petit qui per praevenientem gratiam nos petere facit. In hac autem
similitudine primo agit de messe; secundo de messoribus, ibi <i>et
qui metit, mercedem accipit</i>. Circa primum duo facit. Primo
ponit similitudinem de messe corporali; secundo de messe
spirituali, ibi <i>ecce dico vobis: levate oculos vestros</i>, et
cetera. Per hoc autem quod dicit <i>nonne vos dicitis, quod adhuc
quatuor menses sunt, et messis venit?</i> Datur intelligi quod
Christus statim post captionem Ioannis de Iudaea recessit, sicut
dicitur Matth. IV, 12, et transivit per Samariam; et quod hoc fuit
in hieme: et Ioannes similiter captus. Unde quia ibi tempestivius
messes perficiuntur, quatuor menses erant ab illo tempore usque ad
messem. Dicit ergo <i>nonne vos dicitis</i>, loquendo de messe
corporali, <i>quod adhuc quatuor menses sunt</i>, qui extant
futuri, <i>et messis venit?</i> Idest, tempus collectionis messium.
<i>Sed ecce dico vobis</i>, de spirituali messe loquens, <i>levate
oculos vestros, et videte regiones, quae albae sunt iam ad
messem</i>. Ubi sciendum est, quod tempus messium dicitur tempus
collectionis fructuum: et ideo omnis collectio fructuum comparatur
tempori messium. Tempus autem collectionis fructuum duplex est.
Nihil enim prohibet in temporalibus et in spiritualibus, quin illud
quod est fructus respectu praecedentium, sit etiam semen respectu
sequentium: nam bona opera sunt fructus spiritualis doctrinae,
sicut fides, et huiusmodi; quae tamen sunt semina vitae aeternae,
quia per ea ad vitam aeternam pervenitur. Eccli. XXIV, 23 dicit
sapientia: <i>flores mei</i>, respectu fructus sequentis, <i>sunt
fructus honoris et honestatis</i>, respectu praecedentium. Secundum
hoc ergo una est collectio messis spiritualis respectu fructuum
aeternorum, scilicet congregatio fidelium in vitam aeternam: de qua
dicitur Matth. XIII, 39: <i>messis est consummatio saeculi</i>. Et
de ista non agitur hic. Alia est in praesenti. Et hoc potest
intelligi dupliciter. Uno modo collectio fructuum, scilicet
fidelium in Ecclesia congregandorum conversio; alio modo ipsa
cognitio veritatis, qua aliquis fructum veritatis in anima sua
congregat: et de utraque secundum diversas expositiones hic agitur.
De prima, secundum Augustinum et Chrysostomum, hoc modo: <i>vos
dicitis</i>, quoniam adhuc non est tempus corporalis messis; sed
non sic est de messe spirituali, <i>immo ecce dico vobis: levate
oculos vestros</i>, scilicet mentis per considerationem, vel oculos
etiam corporis, <i>et videte regiones, quoniam albae sunt iam ad
messem</i>: quia scilicet tota regio plena erat Samaritanis ad
Christum exeuntibus. Hoc autem quod dicit <i>albae sunt</i>,
metaphoricum est: cum enim segetes dealbatae sunt, signum est quod
sunt praeparatae ad messem. Nihil aliud per hoc significare voluit
quam quod homines ad salutem et susceptionem verbi parati erant ei.
Unde dicit <i>videte regiones</i>, quia non solum Iudaei, sed etiam
gentiles parati sunt ad fidem. Matth. c. IX, 37: <i>messis quidem
multa, operarii autem pauci</i>. Et sicut messes dealbantur propter
praesentiam solis aestivo tempore magis ferventis, ita et homines
per adventum solis iustitiae, scilicet Christi, et praedicationem
atque virtutem suam, praeparabantur ad salutem. Et de isto sole
dicitur Mal. IV, 2: <i>vobis timentibus nomen meum orietur sol
iustitiae</i>. Et inde est quod tempus adventus eius dicitur tempus
plenitudinis; Gal. IV, 4: <i>cum ergo venit plenitudo temporis,
misit Deus filium suum</i>. De secunda autem collectione messis,
idest veritatis in anima, exponit Origenes, qui dicit, quod tot
fructus veritatis colligit in messe, quot quis veritates cognoscit.
Et vult, quod totum hoc quod dicitur <i>nonne vos dicitis quoniam
adhuc quatuor menses sunt et messis venit? Et ecce dico vobis:
levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt iam ad
messem</i>, intelligatur parabolice dictum. Et secundum hoc duo
facit dominus in verbis istis. Primo ponit falsam opinionem
quorumdam; secundo excludit eam, ibi <i>ego dico vobis</i>. Opinio
namque quorumdam erat quod nulla veritas alicuius rei haberi possit
ab homine et ex hoc derivata est haeresis Academicorum dicentium
nihil pro certo sciri posse in vita ista; iuxta quod dicitur Eccle.
VII, v. 24: <i>cuncta tentavi in sapientia. Dixi: sapiens efficiar.
Illa autem recessit a me multo magis quam fuerat</i>. Hanc ergo
opinionem tangit dominus, dicens <i>nonne vos dicitis, quoniam
adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?</i> Idest, tota vita
praesens, in qua homo quatuor elementis deservit, finiri oportet ut
post eam collectio veritatis habeatur in alia vita. Sed hanc
opinionem consequenter excludit cum dicit: non est ita; sed <i>ecce
dico vobis: levate oculos vestros</i>. Hoc enim in sacra Scriptura
dici consuevit quandocumque aliquod subtile et altum considerandum
praecipitur, Is. XL, 26: <i>levate in excelsum oculos vestros, et
videte quis creavit haec</i>. Nam oculi quando non sunt elevati a
terrenis, vel a concupiscentia carnali, non sunt idonei ad
cognitionem spiritualis fructus: nam quandoque deprimuntur ad
terrena, retracti a consideratione divinorum, secundum illud Ps.
XVI, 11: <i>oculos suos statuerunt declinare in terram</i>,
quandoque excaecantur per concupiscentiam, Dan. XIII, 9: <i>et
declinaverunt oculos suos, ut non viderent caelum, neque
recordarentur iudiciorum Dei</i>. Dicit ergo <i>levate oculos
vestros, et videte regiones, quoniam albae sunt iam ad messem</i>,
idest, ita dispositae, quod ex eis veritas sciri potest: nam per
regiones specialiter intelliguntur omnia ex quibus veritas accipi
potest. Et hae specialiter sunt Scripturae. Infra V, 39:
<i>scrutamini Scripturas (...) quia ipsae testimonium perhibent de
me</i>. Et hae regiones erant quidem in veteri testamento; sed non
erant albae ad messem, quia homines non poterant ex eis spiritualem
fructum accipere quousque Christus venit, qui eas dealbavit,
aperiendo eorum intellectum; Lc. ult., 45: <i>aperuit illis sensum,
ut intelligerent Scripturas</i>. Item creaturae sunt messes, ex
quibus colligitur fructus veritatis; ad Rom. I, 20: <i>invisibilia
Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur</i>. Sed tamen
gentiles qui earum cognitioni insistebant, erroris potius quam
veritatis fructus ex eis colligebant: quia, ut ibidem dicitur,
<i>servierunt creaturae potius quam creatori</i>. Et ideo nondum
albae erant; sed Christo veniente, albae factae sunt ad messem.
Consequenter cum dicit <i>et qui metit, mercedem accipit</i>, agit
de messoribus: et circa hoc primo ponit messorum praemium; secundo
inducit proverbium, ibi <i>in hoc enim est verbum verum</i>; tertio
exponit, idest adaptat ipsum, ibi <i>ego misi vos metere</i>.
Quantum ad primum notandum est quod dominus exponens supra quod de
aqua dixerat spirituali, proposuit conditionem, per quam aqua
spiritualis differt a corporali: quia scilicet qui biberit ex aqua
corporali sitiet iterum qui vero biberit ex aqua spirituali non
sitiet in aeternum. Eodem modo etiam hic exponens quod dicit de
messe, proponit quod dissimile est inter messem corporalem et
spiritualem; unde tria proponit. Unum quidem secundum quod
attenditur similitudo utriusque messis, scilicet quod qui metit tam
in corporali messe quam in spirituali, mercedem accipit. Ille autem
metit spiritualiter, qui congregat fideles in Ecclesia, vel qui
colligit fructus veritatis in anima sua. Et uterque mercedem
accipit, secundum illud I Cor. III, 8: <i>unusquisque propriam
mercedem accipiet secundum suum laborem</i>. Duo alia proponit,
secundum quae attenditur dissimilitudo. Primo quidem, quia fructus
messoris, qui metit messem corporalem, pertinet ad vitam
corporalem; sed fructus eius qui metit messem spiritualem, pertinet
ad vitam aeternam. Et ideo dicit <i>et congregat</i>, ille scilicet
qui metit spiritualiter, <i>fructum in vitam aeternam</i>, scilicet
fideles qui ad vitam aeternam pervenerint; Rom. VI, 22: <i>habetis
fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam</i>.
Vel ipsam cognitionem et expositionem veritatis per quam homo
acquirit vitam aeternam. Eccli. XXIV, v. 31: <i>qui elucidant me,
vitam aeternam habebunt</i>. Secundo vero attenditur dissimilitudo:
quia in messe corporali ad miseriam reputatur quod unus seminet et
alius metat, unde qui seminat tristatur de hoc quod alius metit;
sed in semine spirituali aliter est, quia <i>qui seminat simul
gaudet, et qui metit</i>. Et quidem, secundum Chrysostomum et
Augustinum, seminantes semen spirituale sunt patres veteris
testamenti et prophetae: nam, ut dicitur Lc. VIII, 11, <i>semen est
verbum Dei</i> quod Moyses et prophetae seminaverunt in Iudaea; sed
apostoli messuerunt, quia ipsi quod intendebant, scilicet homines
adducere ad Christum, efficere non potuerunt, quod tamen apostoli
fecerunt. Et ideo utrique simul gaudent, scilicet apostoli et
prophetae, in una mansione gloriae, de conversione fidelium; Is.
LI, 3: <i>gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio et
vox laudis</i>. Et per hoc confutatur haeresis Manichaeorum
damnantium patres veteris testamenti; cum tamen, ut hic dominus
dicit, simul gaudebunt cum apostolis. Secundum Origenem vero,
seminantes in qualibet facultate dicuntur illi qui quaelibet illius
facultatis principia tradunt; metentes vero qui ex illis procedunt
ulterius: et hoc multo magis in ista, quae est omnium scientiarum
scientia. Prophetae seminantes sunt, quia multa de divinis
tradiderunt; messores vero sunt apostoli, qui ea quae non
manifestaverunt prophetae hominibus, praedicando et docendo
revelaverunt. Eph. III, 5: <i>quod aliis generationibus non est
agnitum (...) sicut nunc revelatum est sanctis apostolis eius</i>.
Consequenter cum dicit <i>in hoc enim est verbum verum</i> etc.,
inducitur proverbium; quasi dicat, quod <i>in hoc</i>, idest in
isto facto, <i>verum est verbum</i>, idest impletur vulgare
proverbium, quod erat apud Iudaeos, scilicet unus seminat et alius
metit. Quod proverbium derivari videtur ex eo quod dicitur Lev.
XXVI, 16: <i>seretis frustra segetem, quae ab hostibus
devorabitur</i>. Ex quo consueverunt Iudaei, quando aliquis in re
aliqua laborabat, et alius inde gaudebat, huiusmodi proverbium
proferre. Hoc est ergo quod dominus dicit: in hoc quod prophetae
seminaverunt et laboraverunt, et vos metitis et gaudetis, impletur
proverbium. Vel aliter. <i>In hoc verbum verum est</i>, scilicet
quod ego dico, <i>quod alius est qui seminat, et alius qui
metit</i>; quia vos metetis fructus ex laboribus prophetarum. Sed
prophetae quidem et apostoli alii sunt, non in fide: quia et illi
et isti fidem habuerunt, Rom. c. III, 21: <i>nunc autem sine lege
iustitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis</i>,
sunt tamen alii in conversatione: quia prophetae vivebant sub
caeremoniis legalibus, a quibus Christiani et apostoli liberi sunt.
Gal. c. IV, 3: <i>et cum essemus parvuli, sub elementis huius mundi
eramus servientes. At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus
filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege
erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus</i>. Et licet
disparis temporis labores habuerint apostoli et prophetae, tamen
gaudio pariter perfruentur, et mercedem accipient <i>in vitam
aeternam: ut simul gaudeat qui seminat et qui metit</i>. Et hoc
praefiguratum fuit in transfiguratione Christi, ubi omnes gloriam
suam habuerunt, et patres veteris testamenti, scilicet Moyses et
Elias, et patres novi testamenti, scilicet Petrus, Ioannes et
Iacobus: dans per hoc intelligere, quod in illa futura gloria simul
gaudent novi et veteris testamenti iusti. Consequenter cum dicit
<i>ego misi vos metere quod non laborastis</i>, adaptat proverbium
ad propositum, et primo dicit apostolos esse messores; secundo
ostendit esse laboratores, ibi <i>alii laboraverunt, et vos in
labores eorum introistis</i>. Quantum ad primum dicit: dico quod
<i>alius est qui metit</i>, quia vos estis messores, <i>alius est
qui seminat</i>, quia <i>ego misi vos metere quod non
laborastis</i>. Non autem dicit mittam sed <i>misi</i>, quia bis
misit eos: semel ante passionem suam ad Iudaeos, cum dixit eis:
<i>in viam gentium ne abieritis (...) sed ite potius ad oves quae
perierunt domus Israel</i>, ut dicitur Matth. X, 5. Et quantum ad
hanc missionem, missi fuerunt metere quod non laboraverunt,
scilicet ipsos Iudaeos convertere, in quibus prophetae
laboraverunt. Misit autem eos post resurrectionem ad gentes, dicens
eis, Mc. ult., 15: <i>euntes in mundum universum, praedicate
Evangelium omni creaturae</i>. In hac missione missi sunt de novo
seminare; unde apostolus, Rom. XV, v. 20 et 21: <i>sic autem
praedicavi Evangelium, ubi non nominatus est Christus, ne super
alienum fundamentum aedificarem; sed sicut scriptum est: quibus non
est annuntiatum de eo, videbunt, et qui non audierunt,
intelligent</i>. Et ideo dicit <i>misi</i>, habens respectum ad
primam missionem. Sic ergo apostoli sunt messores, sed alii,
scilicet prophetae, sunt seminatores. Unde dicit <i>alii
laboraverunt</i>, seminando primordia doctrinae Christi, <i>et vos
in labores eorum introitis</i>, ad colligendum fructus. Sap. III,
15: <i>bonorum laborum gloriosus est fructus</i>. Laboraverunt,
inquam, prophetae, ut adducerent homines ad Christum. Infra V, 46:
<i>si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim
ille scripsit. Si autem illius litteris non creditis, quomodo
verbis meis credetis?</i> Sed non ipsi fructum messuerunt. Unde
secundum hoc dicebat Is. c. XLIX, 4: <i>in vacuum laboravi, et sine
causa: vane fortitudinem meam consumpsi</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 5</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 5"><a name="87448"><span class=
"ref">[87448] Super Io., cap. 4 l. 5</span></a> Supra dominus
praenuntiavit apostolis fructum qui Samaritanis provenerat ex
praedicatione mulieris; hic autem Evangelista agit de isto fructu,
et primo ponitur fructus proveniens ex praedicatione mulieris;
secundo insinuatur augmentatio ipsius fructus facta per Christum,
ibi <i>et multo plures crediderunt in eum propter sermonem
eius</i>. Fructus autem ex praedicatione mulieris proveniens
ostenditur quantum ad tria. Primo quantum ad fidem, quia, in
Christum crediderunt; unde dicit <i>ex civitate autem illa</i>, ad
quam scilicet abierat mulier, <i>multi</i> homines <i>crediderunt
in eum Samaritanorum</i>, et hoc <i>propter verbum mulieris</i>, a
qua Christus aquam petierat, <i>testimonium perhibentis</i>, hoc
scilicet <i>quia dixit mihi omnia quaecumque feci</i>: quod quidem
testimonium satis inducens erat ad credendum Christo. Cum enim quae
Christus dixerat pertinerent ad defectuum suorum manifestationem,
nisi ipsa commota fuisset ad credendum, talia non referret: et ideo
statim ad auditum verborum suorum crediderunt. In quo significatur
quod fides est ex auditu. Secundo ostenditur fructus quantum ad
eorum accessum ad Christum: nam ex fide sequitur desiderium rei
creditae. Et ideo postquam crediderunt, accedunt ad Christum, ut
perficiantur per eum; unde dicit <i>cum venissent ad illum
Samaritani</i>. Ps. XXXIII, 6: <i>accedite ad eum, et
illuminamini</i>. Matth. XI, v. 28: <i>venite ad me, omnes qui
laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos</i>. Tertio quantum
ad desiderium: nam credenti non solum est necessarium venire ad
Christum, sed quod habeat eum secum; unde dicit quod <i>rogaverunt
eum ut ibi maneret. Et mansit ibi duos dies</i>. Manet autem
dominus nobiscum per caritatem. Infra XIV, 23: <i>si quis diligit
me, sermonem meum servabit</i>; et paulo post: <i>et mansionem apud
eum faciemus</i>. Sed manet duos dies, quia duo sunt praecepta
caritatis, scilicet dilectionis Dei et proximi, in quibus <i>lex
pendet et prophetae</i>, ut dicitur Matth. c. XXII, 40. Tertia
autem dies est dies gloriae: Oseae, VI, 3: <i>vivificabit nos post
duos dies, in die tertia suscitabit nos</i>. Et in hac die non
mansit ibi, quia Samaritani non erant adhuc capaces gloriae.
Consequenter cum dicit <i>et multo plures crediderunt in eum
propter sermonem eius</i>, ponit Evangelista quod fructus
proveniens ex praedicatione mulieris, augmentatus est ex praesentia
Christi; et hoc tripliciter. Primo ex multitudine credentium;
secundo ex modo credendi; tertio ex veritate fidei. Ex multitudine
credentium augmentatus est, quia propter mulierem multi crediderunt
in eum; sed <i>multo plures crediderunt propter sermonem eius</i>,
scilicet Christi. In quo signatur, quod licet multi crediderint per
prophetas, tamen multo plures conversi sunt ad fidem veniente
Christo, secundum illud Ps. VII, 8: <i>exurge, domine, in praecepto
quod mandasti, et synagoga populorum circumdabit te</i>. Secundo
augmentatus est fructus ex modo credendi; unde dicunt mulieri
<i>quia iam non propter tuam loquelam credimus</i>. Sed notandum,
quod tria sunt necessaria ad perfectionem fidei, quae hic per
ordinem ponuntur. Primo ut sit recta; secundo ut sit prompta;
tertio ut sit certa. Recta quidem est fides, cum veritati non
propter aliquod aliud, sed ei propter seipsam obeditur; et quantum
ad hoc dicit, quod <i>mulieri dicebant</i>, quod iam
<i>credimus</i> veritati, <i>non propter tuam loquelam</i>, sed
propter ipsam veritatem. Inducunt autem nos ad fidem Christi tria.
Primo quidem ratio naturalis. Ad Rom. I, 20: <i>invisibilia Dei a
creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta
conspiciuntur</i>. Secundo testimonia legis et prophetarum. Rom.
III, v. 21: <i>nunc autem iustitia Dei sine lege manifestata est,
testificata a lege et prophetis</i>. Tertio praedicatio apostolorum
et aliorum. Rom. X, 14: <i>quomodo credent sine praedicante?</i>
Sed quando per hoc homo manuductus credit, tunc potest dicere, quod
propter nullum istorum credit: nec propter rationem naturalem, nec
propter testimonia legis, nec propter praedicationem aliorum, sed
propter ipsam veritatem tantum; Gen. XV, 6: <i>credidit Abraham
Deo, et reputatum est ei ad iustitiam</i>. Prompta quidem est
fides, si cito credit: et hoc erat in istis, quia ad solum auditum
conversi erant ad Deum; unde dicunt <i>ipsi enim audivimus, et
tamen credimus ei, et scimus quia hic est vere salvator mundi</i>,
absque hoc quod miracula videremus, sicut Iudaei viderunt. Et licet
credere cito hominibus pertineat ad levitatem, secundum illud
Eccli. c. XIX, 4: <i>qui facile credit, levis est corde</i>, tamen
credere cito Deo, magis laus est, secundum illud Ps. XVII, 45:
<i>in auditu auris obedivit mihi</i>. Debet fides esse certa, quia
qui dubitat in fide, infidelis est; Iac. I, 6: <i>postulet autem in
fide nihil haesitans</i>. Et ideo istorum fides certa erat, unde
dicunt <i>et scimus</i>. Aliquando enim ipsum credere dicitur
scire, sicut hic patet: quia scientia et fides conveniunt in
certitudine. Nam sicut scientia est certa, ita et fides: immo multo
magis, quia certitudo scientiae innititur rationi humanae, quae
falli potest, certitudo vero fidei innititur rationi divinae, cui
contrariari non potest. Differunt tamen in modo: quia fides habet
certitudinem ex lumine infuso divinitus, scientia vero ex lumine
naturali. Nam sicut certitudo scientiae habetur per prima principia
naturaliter cognita, ita et principia fidei cognoscuntur ex lumine
infuso divinitus; Eph. II, 8: <i>gratia salvati estis per fidem; et
hoc non ex vobis, Dei enim donum est</i>. Tertio augmentatus est
fructus ex veritate credendi; et ideo dicit <i>quia hic est vere
salvator mundi</i>: ubi confitentur Christum salvatorem singularem,
verum et universalem. Singularem quidem, cum discretum eum ab aliis
dicunt <i>hic est</i>, qui scilicet singulariter salvare venit. Is.
XLV, 15: <i>vere tu es Deus absconditus, Deus Israel salvator</i>.
Actor. IV, v. 12: <i>non est aliud nomen sub caelo datum hominibus,
in quo oporteat salvos fieri</i>. Verum autem, cum dicit
<i>vere</i>: nam cum, secundum Dionysium, salus sit liberatio a
malis et conservatio in bonis, est duplex salus: quaedam vera,
quaedam non vera. Vera quidem salus, cum liberamur a veris malis,
et conservamur in veris bonis. In veteri autem testamento licet
missi fuerint aliqui salvatores, non tamen vere salvabant: quia
liberabant a malis temporalibus, quae non sunt vera mala, nec vera
bona, quia sunt transitoria. Sed Christus est vere salvator, qui
liberat a veris malis, scilicet peccatis; Matth. I, 21: <i>ipse
enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum</i>. Et praeservat
in veris bonis, idest spiritualibus. Universalem vero, quia non
particularem, scilicet Iudaeorum tantum, sed <i>mundi</i>. Supra c.
III, 17: <i>non enim misit Deus filium suum ut iudicet mundum, sed
ut salvetur mundus per ipsum</i>.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 6</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 6"><a name="87449"><span class=
"ref">[87449] Super Io., cap. 4 l. 6</span></a> Posita conversione
gentium per viam doctrinae hic ponitur ipsorum conversio per viam
miraculi: unde et quoddam miraculum a Christo perpetratum
Evangelista inducit, circa quod primo ponitur locus; secundo
describitur miraculum, ibi <i>et erat quidam regulus</i> etc.;
tertio ponitur miraculi effectus, ibi <i>cognovit ergo pater</i> et
cetera. Circa primum duo facit. Primo designat generalem locum
miraculi, scilicet patriam; secundo specialem, ibi <i>venit ergo
iterum in Cana Galilaeae</i>. Circa primum duo facit. Primo
designat generalem locum miraculi; secundo insinuat quomodo
Christus fuit ibi receptus, ibi <i>cum ergo venisset in
Galilaeam</i>. Circa primum duo facit. Primo designat locum
generalem; secundo rationem assignat, ibi <i>ipse enim Iesus
testimonium perhibuit</i>, et cetera. Dicit ergo primo: dico quod
mansit Iesus apud Samaritanos per duos dies, <i>et post duos dies
exiit inde</i>, id est de Samaria, <i>et abiit in Galilaeam</i>,
ubi nutritus fuerat: per quod significatur quod in fine saeculi,
confirmatis gentibus in fide et veritate, revertetur ad Iudaeos
convertendos, secundum illud Rom. XI, 25: <i>donec omnis plenitudo
gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret</i>. Et
rationem assignat, dicens <i>ipse enim Iesus testimonium perhibuit,
quia propheta in sua patria honorem non habet</i>. Hic oritur
dubitatio: una quidem de sententia litterae; alia vero de eius
continuatione. De sententia quidem litterae dubitatur, quia non
videtur verum esse quod hic dicitur, scilicet quod propheta in
patria sua honorem non habet: nam aliqui prophetae honorati
leguntur in terra sua. Sed, secundum Chrysostomum, respondetur ad
hoc, quia dominus hic loquitur prout in pluribus accidit. Unde
licet in aliquo singulari habeat instantiam, non tamen propter hoc
debet reputari falsum, nam in naturalibus et in moralibus, regula
eorum quae ut in pluribus verificatur, est vera; et si in aliquo
particulari aliter sit, non reputatur falsa. Istud autem quod
dominus dicit, in pluribus prophetarum verum erat, quia in veteri
testamento vix invenitur aliquis prophetarum, qui a suis
contribulibus persecutionem passus non fuerit, secundum illud
Actor. VII, 52: <i>quem prophetarum non sunt persecuti patres
vestri?</i> Et Matth. XXIII, 37: <i>Ierusalem, Ierusalem quae
occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt</i>. Hoc
etiam verbum domini verificatur non solum in prophetis apud
Iudaeos, sed etiam, ut Origenes dicit, in pluribus apud gentiles,
quia a suis civibus sunt habiti contemptui, et ad mortem deducti:
nam consueta conversatio cum hominibus, et nimia familiaritas,
reverentiam minuit, et contemptum parit. Et ideo quos familiares
magis habemus, minus revereri consuevimus, et quos familiares
habere non possumus, magis reputamus. Cuius contrarium contingit de
Deo: nam quanto aliquis Deo per amorem et contemplationem
familiarior efficitur, tanto eum excellentiorem reputans, magis
reveretur, et seipsum minorem reputat: Iob XLII, 5: <i>auditu auris
audivi te, nunc autem oculus meus videt te: idcirco ipse me
reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere</i>. Et huius
ratio est, quia in homine, cum sit infirmae et fragilis naturae,
quando cum alio diu conversatur, cognoscit in eo aliqua infirma, et
ex hoc diminuitur reverentia eius ad eum. Sed cum Deus sit immense
perfectus, quanto plus homo in cognitione eius proficit, tanto
magis perfectionis eius excellentiam admiratur, et ex hoc eum magis
reveretur. Sed numquid Christus propheta fuit? Videtur quod non,
quia prophetia importat aenigmaticam cognitionem. Num. XII, 6:
<i>si quis fuerit inter vos propheta domini, in visione apparebo
ei</i>. Christus autem non habuit aenigmaticam cognitionem. Quod
autem propheta fuerit, patet per illud quod dicitur Deut. XVIII,
15: <i>prophetam suscitabit dominus de fratribus tuis et de gente
tua sicut me; ipsum audies</i>: quod exponitur de Christo.
Respondeo dicendum, quod propheta duplex habet officium: scilicet
visionis, I Reg. IX, 9: <i>qui nunc vocatur propheta, olim
dicebatur videns</i>, item Annuntiationis, et quantum ad hoc
Christus propheta fuit, quia veritatem de Deo annuntiavit; infra
XVIII, 37: <i>ad hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut
testimonium perhibeam veritati</i>. Sed quantum ad primum, sciendum
est, quod Christus fuit simul viator et comprehensor. Viator
quidem, quantum ad humanae naturae passibilitatem, et ad omnia quae
ad eam pertinent; comprehensor vero quantum ad unionem divinitatis,
secundum quam Deo perfectissime fruebatur. Sed in visione
prophetiae duo sunt. Scilicet lumen intellectuale mentis; et
quantum ad hoc non habuit rationem prophetiae: quia non habuit
lumen defectivum, sed comprehensoris. Item est ibi visio
imaginaria; et quantum ad hoc habuit similitudinem cum prophetis,
secundum quod viator fuit, et poterat diversa formare in
imaginatione sua. De continuatione dubitatur: non enim videtur
Evangelista recte continuare hoc quod dicit <i>post duos autem dies
abiit Iesus in Galilaeam</i>, cum hoc quod dicitur: <i>ipse enim
testimonium perhibuit</i> et cetera. Videtur enim quod non abiit in
Galilaeam, quia <i>ipse Iesus testimonium perhibuit</i>. Si enim
sine honore erat ibi, videtur ratio esse quod non iret illuc. Ad
hoc, uno modo respondet Augustinus dicens, hoc Evangelistam dixisse
respondendo quaestioni quae posset fieri: quare ibat illuc, cum in
Galilaea diu moratus fuisset, et non fuerunt ad eum conversi
Galilaei; et Samaritani in duobus diebus conversi sunt? Quasi
dicat: licet conversi non fuerint nihilominus tamen ipse illuc
abiit <i>quia ipse testimonium perhibuit, quod propheta in sua
patria honorem non habet</i>. Alio modo respondet Chrysostomus sic:
<i>post duos dies exiit inde, et abiit</i>, non in Capharnaum, quae
erat patria sua propter continuam commorationem, Bethlehem autem
propter originem, Nazareth vero propter educationem. Non ergo abiit
in Capharnaum; unde Matth. XI, 23, hoc exprobrat eis, dicens: <i>et
tu, Capharnaum, numquid usque in caelum exaltaberis? Usque in
Infernum descendes</i>. Sed in Cana Galilaeae. Et rationem assignat
hic, quia male se habebant ad eum. Et hoc est, quod dicit <i>ipse
enim Iesus testimonium perhibuit, quod propheta in sua patria
honorem non habet</i>. Sed numquid Christus quaerebat gloriam ab
hominibus? Videtur quod non, quia infra VIII, 50, dicit: <i>ego non
quaero gloriam meam</i>. Respondeo dicendum, quod solus Deus est
qui sine vitio gloriam suam quaerit. Homo autem ab hominibus
quaerere non debet gloriam suam, sed gloriam Dei. Christus autem
quaerebat inquantum Deus convenienter gloriam suam, et inquantum
homo gloriam Dei in seipso. Consequenter cum dicit <i>cum ergo
venisset in Galilaeam</i> etc., ostendit quod honorifice fuerit
Christus a Galilaeis receptus magis quam ante, cum dicit <i>cum
ergo venisset in Galilaeam Iesus, exceperunt eum Galilaei</i>
honorifice. Et huius ratio est, quia <i>viderunt omnia quae fecerat
Ierosolymis in die festo: et ipsi enim venerant ad diem festum</i>,
secundum quod mandabatur in lege. Sed contra hoc est quia supra non
legimus Christum aliquod miraculum Ierosolymis fecisse. Respondeo
dicendum, secundum Origenem, quod Iudaei maximum miraculum
reputaverunt hoc quod Christus cum tanta auctoritate expulit
ementes et vendentes de templo. Vel dicendum, quod forte fecit ibi
plura miracula quae non scripta sunt, secundum illud infra ult.,
25: <i>multa quidem et alia signa fecit Iesus (...) quae non sunt
scripta in libro hoc</i>. Mystice autem per hoc datur nobis
exemplum, quod si volumus in nobis recipere Christum Iesum, oportet
nos ascendere in Ierusalem in die festo; idest, captare quietem
mentis, et videre singula quae peragit ibi Iesus. Is. XXXIII, 20:
<i>respice Sion civitatem solemnitatis nostrae</i>; Ps. CXLII, 5:
<i>meditatus sum in omnibus operibus tuis</i>. Attende autem, quod
secundum quod homines inferiores erant in ordine dignitatis,
meliores erant quo ad Deum. Iudaei autem digniores erant quam
Galilaei; infra c. VII, 52: <i>scrutamini Scripturas, quia propheta
a Galilaea non surrexit</i>. Galilaei vero digniores erant quam
Samaritani; supra eodem: <i>non coutuntur Iudaei Samaritanis</i>.
Sed e converso Samaritani meliores erant quam Galilaei, quia plures
ex eis crediderunt in Christum in duobus diebus et sine miraculo,
quam de Galilaeis in multis diebus, et etiam cum miraculo vini: non
enim crediderunt in eum nisi eius discipuli. Iudaei vero peiores
erant ipsis Galilaeis; quia nullus ex eis crediderat, nisi forte
Nicodemus. Consequenter dicit <i>venit ergo iterum in Cana
Galilaeae</i>: quod, secundum Chrysostomum, ponitur ut conclusio
praemissorum; quasi dicat: quia non honorabatur in Capharnaum, ideo
noluit ire illuc, ubi dehonorabatur. Sed in Cana Galilaeae ire
debebat: nam primo erat invitatus ad nuptias, modo autem venit
iterum non invitatus. Ideo autem de duplici adventu in Cana
mentionem facit, ut ostendat eorum duritiam: nam in primo miraculo,
scilicet de vino, soli discipuli eius crediderunt in eum; in
secundo vero solus regulus, et domus eius tota. Sed Samaritani ad
solum verbum crediderunt. Mystice autem per duplicem adventum in
Cana, signatur duplex effectus verbi Dei in mentem. Primo enim
laetificat: quia, ut dicitur Matth. XIII, 20: <i>cum gaudio
suscipiunt verbum</i>. Et hoc signatur in miraculo vini, quod
<i>laetificat cor hominis</i>, ut dicitur in Ps. CIII. Secundo
sanat; Sap. XVI, 12: <i>neque herba, neque malagma sanavit eos, sed
sermo tuus, domine, qui sanat omnia</i>. Et hoc significatur in
cura infirmi. Item per hoc significatur duplex adventus filii Dei.
Scilicet primus, qui fuit mansuetudinis ad laetificandum; Is. XII,
6: <i>exulta et lauda, habitatio Sion, quia magnus in medio tui
sanctus Israel</i>. Unde et Angelus ad pastores ait, Lc. II, 10:
<i>annuntio vobis gaudium magnum, quia natus est vobis hodie
salvator</i>. Et hoc signatur per vinum. Secundus adventus eius in
mundum erit maiestatis, quando veniet tollere infirmitates et
poenalitates nostras, et configurare nos corpori claritatis suae;
et hoc signatur in cura infirmi.</p>
<br />
<div class="D">Lectio 7</div>
<p title="Super Io., cap. 4 l. 7"><a name="87450"><span class=
"ref">[87450] Super Io., cap. 4 l. 7</span></a> Posito loco
miraculi, consequenter agitur de ipso miraculo; et ponuntur tria,
scilicet persona infirmans, persona interpellans et persona sanans.
Persona infirmans est filius reguli, persona interpellans est pater
eius, sed persona sanans est Christus. Circa personam infirmam
primo ponitur eius conditio, quia <i>filius reguli</i>; secundo
locus infirmitatis, quia <i>Capharnaum</i>; tertio conditio morbi,
quia <i>febris</i>. Quantum ad primum dicit <i>erat quidam regulus,
cuius filius infirmabatur</i>. Dicitur autem regulus multipliciter.
Uno modo qui praeest parvo regno; et hoc modo non accipitur hic:
quia tunc temporis nullus erat rex in Iudaea; infra XIX, 15: <i>non
habemus regem nisi Caesarem</i>. Alio modo, secundum Chrysostomum,
aliquis de stirpe regia: nec hoc modo accipitur. Sed tertio modo
regulus dicitur aliquis officialis regis; et isto modo accipitur
hic regulus. Unde, secundum quod Chrysostomus dicit, quidam eumdem
ipsum aestimant centurionem, de quo habetur Matth. VIII, 5. Sed hoc
non est verum: nam quantum ad quatuor differunt. Primo quidem
quantum ad genus infirmitatis: nam ille centurionis erat
paralyticus, unde dicebat <i>puer meus iacet paralyticus in
domo</i>. Filius autem reguli erat febricitans; unde dicit: <i>heri
hora septima reliquit eum febris</i>. Secundo quantum ad personam
infirmatam, quia ille erat servus: unde dicit <i>puer meus</i>,
iste vero erat filius: unde dicit <i>cuius filius</i>. Tertio
quantum ad petitionem: nam centurio Christum volentem ad domum suam
ire, rogabat remanere, dicens: <i>domine, non sum dignus ut intres
sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus</i>.
Regulus vero eum rogabat descendere in domum suam, dicens:
<i>domine, descende prius quam moriatur</i>. Quarto quantum ad
locum: quia illud fuit in Capharnaum; istud vero in Cana Galilaeae.
Ergo iste regulus non est idem quod centurio; sed erat quidam de
familia Herodis tetrarchae, sive nuntius, sive officialis
imperatoris. Allegorice autem regulus iste, Abraham, vel aliquis ex
patribus veteris testamenti dicitur, ex eo quod adhaeret magno regi
per fidem, scilicet Christo; de quo dicitur in Ps. II, 6: <i>ego
autem constitutus sum rex ab eo</i>. Huic autem Abraham adhaesit,
secundum illud infra VIII, 56: <i>Abraham pater vester exultavit ut
videret diem meum</i>. Filius eius est populus Iudaeorum, infra
VIII, 33: <i>semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam</i>,
qui infirmatur pravis voluptatibus et dogmatibus, sed in
Capharnaum, idest in abundantia, quae fuit Iudaeis causa recedendi
a Deo; secundum illud Deut. XXXII, 15: <i>incrassatus est dilectus,
et recalcitravit</i>; et sequitur: <i>dereliquit Deum factorem
suum, et recessit a Deo salutari suo</i>. Moraliter vero in regno
animae rex est ipsa ratio, secundum illud Prov. XX, 8: <i>rex qui
sedet in solio suo</i>. Quare dicitur rex? Quia totum corpus
hominis per eam regitur, et affectus hominis ab ea dirigitur et
informatur, nec non et aliae vires animae eam sequuntur. Sed
quandoque dicitur regulus, quando scilicet diminuitur in
cognitione, qua obscurata, sequitur inordinatas passiones, et non
resistit eis, secundum illud Eph. IV, 17: <i>ambulant in vanitate
sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum</i>. Et ideo
filius eius, idest affectus, infirmatur, idest deviat a bono, et
declinat ad malum. Si enim ratio fuisset rex, idest fortis, filius
eius non infirmaretur; sed quia regulus est, ideo filius eius
infirmatur. Et hoc Capharnaum; quia abundantia temporalium est
causa spiritualis infirmitatis; Ez. XVI, 49: <i>haec fuit iniquitas
sororis tuae Sodomae, abundantia, saturitas panis, et otium ipsius
et filiarum eius</i>. Consequenter cum dicit <i>hic cum
audisset</i> etc., ponitur persona interpellans, et primo ponitur
motivum ad interpellandum; secundo ipsa interpellatio; et tertio
necessitas interpellandi. Motivum ad interpellandum fuit adventus
Christi; unde dicit <i>hic</i>, scilicet regulus, <i>cum audisset
quod Iesus adveniret a Iudaea in Galilaeam, abiit ad eum</i>. Nam
quamdiu adventus Christi differebatur, spes hominum invalidior erat
de sanatione a peccatis; sed cum auditur adventus Christi
appropinquare, spes sanitatis confortatur in nobis; et tunc imus ad
eum: nam ad hoc ipse venit in mundum, ut peccatores salvos faceret;
Lc. XIX, 10: <i>venit filius hominis quaerere et salvum facere quod
perierat</i>. Sed, sicut dicit Eccli. XVIII, 23, ante orationem
animam parare debemus, quod fit occurrendo Deo per desiderium: et
hoc fecit iste; unde dicitur quod <i>abiit ad eum</i>. Amos c. IV,
12: <i>praeparare in occursum Dei tui Israel</i>. Petitio autem fit
de sanatione filii sui; unde dicit <i>rogabat eum ut
descenderet</i>, scilicet per misericordiam; Is. LXIV, 1: <i>utinam
dirumperes caelos, et descenderes; et sanaret filium eius</i>. Sic
et nos debemus rogare ut sanemur a peccatis, secundum illud Ps. XL,
v. 5: <i>sana animam meam, quia peccavi tibi</i>. Nam nullus per se
potest ad statum iustitiae redire, nisi a Deo sanetur, secundum
illud Iob VI, 13: <i>non est auxilium mihi ex me</i>. Sic et patres
veteris testamenti rogabant pro populo Israel. Unde de uno eorum
dicitur II Mac. ult. 14: <i>hic est fratrum amator, quia multum
orat pro sancta civitate et pro populo Israel, Ieremias propheta
Dei</i>. Sed necessitas interpellandi est urgens, <i>incipiebat
enim mori</i>. Quando enim homo tentatur, incipit infirmari; sed
quando tentatio praevalet ita ut inclinet ad consensum, est prope
mortem, sed quando iam consentit, incipit mori. Cum ergo consummat
peccatum, moritur, quia, ut dicitur Iac. I, 15: <i>peccatum cum
consummatum fuerit, generat mortem</i>. De qua dicitur in Ps. c.
XXXIII, 22: <i>mors peccatorum pessima</i>, quia hic incipit, et in
futuro absque fine terminatur. Consequenter cum dicit: <i>dixit
ergo Iesus ad eum</i>, agitur de petitione sanitatis, quae fit per
Christum, et primo ponitur reprehensio domini; secundo petitio
reguli; tertio impetratio petitionis. Reprehendit autem eum dominus
de infidelitate; unde dicit ad eum <i>nisi signa et prodigia
videritis, non creditis</i>. Sed hoc habet quaestionem. Primo
quidem videtur inconvenienter dictum de regulo <i>nisi signa et
prodigia videritis, non creditis</i>: nisi enim eum salvatorem
credidisset, non petivisset ab eo sanitatem. Ad quod dicendum est,
quod regulus iste adhuc non credebat perfecte: erat enim in eo
duplex defectus fidei. Unus, quia licet crederet Christum esse
verum hominem, non tamen credebat eum habere virtutem divinam;
alias credidisset eum absentem posse sanare, cum Deus ubique sit
praesens, secundum illud Ier. XXIII, 24: <i>caelum et terram ego
impleo</i>. Et sic non rogasset eum quod descenderet in domum suam,
sed quod mandaret tantum. Secundus defectus fuit, quia, secundum
Chrysostomum, dubitabat utrum Christus sanare posset filium suum:
nam si pro certo hoc credidisset, non expectasset adventum Christi
ad terram suam, sed ipse potius ivisset in Iudaeam. Sed modo quasi
desperatus de salute filii, nolens negligere quidquid circa hoc
facere posset, abiit ad eum more parentum, qui desperantes de
salute filiorum, etiam imperitos medicos consulunt. Secundo vero,
quia non videtur reprehendendus de hoc quod signa quaerebat: nam
fides per signa probatur. Et ad hoc dicendum est quod aliter
trahuntur ad fidem Christi infideles; et aliter fideles. Infideles
non possunt trahi nec adduci auctoritate sacrae Scripturae, quia ei
non credunt; nec per rationem naturalem quia fides est supra
rationem; et ideo ducendi sunt per miracula; I Cor. XIV, 22:
<i>signa data sunt infidelibus, non fidelibus</i>. Fideles autem
ducendi sunt et dirigendi in fidem auctoritate Scripturae, cui
acquiescere tenentur. In hoc ergo regulus redarguitur: quia cum
esset nutritus inter Iudaeos, et de lege instructus, non per
Scripturae auctoritatem, sed per signa credere volebat. Et ideo
dominus eum reprehendens dicit <i>nisi signa et prodigia</i>, idest
miracula quae sunt aliquando signa, inquantum sunt demonstrativa
dominicae veritatis: prodigia vero, vel quia certissime indicent,
ut sic dicatur prodigium, quasi porrodicium; vel quia aliquid
futurum protendit, ut sic dicatur prodigium, quasi procul ostendens
aliquem effectum futurum. Consequenter ponitur instantia reguli:
non enim ad reprehensionem domini desistit, sed cum instantia dicit
ad eum <i>domine, descende priusquam moriatur filius meus</i>; Lc.
XVIII, 1: <i>oportet semper orare, et non deficere</i>. Ostenditur
in hoc profectus fidei eius quantum ad aliquid, quia scilicet vocat
eum dominum: licet non totaliter in fide profecerit, adhuc enim
corporalem praesentiam Christi ad salutem filii sui necessariam
credens, rogabat eum ut descenderet. Sed quia oratio perseverans
impetrat, ideo quod petit, conceditur ei a domino; unde <i>dicit ei
Iesus: vade, filius tuus vivit</i>. Ubi primo ponitur Annuntiatio
sanitatis per Christum, qui eam fecit; secundo ponuntur personae,
quae eam factam viderunt, ibi <i>iam autem eo descendente</i> et
cetera. Circa primum duo ponuntur: mandatum domini et obedientia
reguli, ibi <i>credidit homo sermoni quem dixit ei Iesus</i>. Circa
primum dominus duo facit. Primo quidem praecipit; secundo vero
annuntiat. Praecipit autem ut vadat: unde dicit <i>vade</i>; idest
dispone te praeparando ad gratiam per motum liberi arbitrii in
Deum; Is. XLV, 22: <i>convertimini ad me, et salvi eritis</i>. Et
per motum liberi arbitrii in peccatum. Nam in iustificatione impii
quatuor exiguntur, specialiter in adultis; scilicet infusio gratiae
et remissio culpae, motus liberi arbitrii in Deum, qui est fides,
et in peccatum, qui est contritio. Annuntiat autem salutem filii,
quam petierat, dicens <i>filius tuus vivit</i>. Sed quaeritur cur
Christus rogatus a regulo ut descenderet in domum suam,
corporaliter ire recusat, ad servum vero centurionis corporaliter
ire pollicetur? Huius autem duplex ratio assignatur. Una secundum
Gregorium, ut in hoc superbiam nostram retundat, qui magnis
hominibus nos ad serviendum offerimus, parvis autem servire
recusamus: cum ipse, qui est dominus omnium, ad servum centurionis
se iturum obtulit, ire vero ad filium reguli recusavit; Eccli. c.
IV, 7: <i>congregationi pauperum affabilem te facito</i>. Alia
ratio, secundum Chrysostomum, quia centurio iam confirmatus erat in
fide Christi, credens quod etiam absens salvare posset; et ideo ad
fidem et devotionem eius ostendendam dominus ire promisit. Iste
vero adhuc imperfectus erat, nondum noverat manifeste quod absens
curare poterat: et ideo non accedit, ut eum imperfectionem suam
cognoscere faciat. Obedientia reguli ponitur quantum ad duo. Primo
quia annuntianti credidit; unde dicit <i>credidit homo sermoni quem
dixit Iesus</i>, scilicet, <i>filius tuus vivit</i>. Secundo vero,
quia mandato obedivit; unde dicit <i>et ibat</i>, proficiendo in
fide, licet adhuc neque integre neque sane, ut Origenes dicit. In
quo signatur, quod ex fide iustificari oportet; Rom. V, 1:
<i>iustificati ex fide, pacem habeamus ad Deum nostrum Iesum
Christum</i>. Oportet nos proficiendo ire: quia qui stat, exponit
se periculo ut vitam gratiae conservare non possit; in via enim Dei
non proficere, deficere est. Annuntiatio autem sanitatis facta per
servos ponitur consequenter, cum dicit <i>iam autem eo descendente,
servi occurrerunt ei</i> et cetera. Et primo ponitur denuntiatio
salutis; secundo fit inquisitio de tempore sanationis, ibi
<i>interrogabat autem horam ab eis</i>. Dicit ergo <i>iam autem eo
descendente</i>, a Cana Galilaeae in domum suam, <i>servi
occurrerunt ei</i>: ex quo patet quod regulus iste dives erat,
habens multos servos; <i>et annuntiaverunt, dicentes, quia filius
tuus vivit</i>: et hoc ideo quia credebant Christum personaliter
accedere, cuius praesentia iam curato filio superflua videbatur.
Mystice autem servi reguli, scilicet rationis, sunt opera hominis,
quia homo est dominus suorum actuum, et affectus sensitivae partis,
quia obediunt rationi imperanti et dirigenti. Isti autem servi
annuntiant quidem quod filius reguli, scilicet rationis, vivit,
quando relucent in homine bona opera, et vires inferiores magis
obediunt rationi, secundum illud Eccli. XIX, 27: <i>amictus
corporis, et risus dentium, et ingressus hominis annuntiant de
illo</i>. Sed quia regulus neque integre neque sane adhuc credebat,
adhuc volebat scire utrum casu an praecepto Christi filius curatus
esset: et ideo tempus curationis inquirit. Et hoc est quod dicitur
<i>interrogabat ergo horam ab eis</i>, scilicet servis, <i>in qua
melius habuerat</i>, scilicet filius suus; et invenit quod illa
hora curatus fuit statim quando dominus dixit ei <i>vade, filius
tuus vivit</i>. Nec mirum, quia ipse Christus est verbum, quo
factum est caelum et terra, secundum Ps. CXLVIII, 5: <i>ipse dixit,
et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt</i>; Eccli. X, 5:
<i>facile est in conspectu domini</i> et cetera. Et ideo
<i>dixerunt ei</i>, scilicet servi, <i>quod heri hora septima
reliquit eum febris</i>. Mystice autem per horam septimam, in qua
puer a febre dimittitur, significantur septem dona spiritus sancti,
per quem fit remissio peccatorum, secundum illud Io. XX, c. 22:
<i>accipite spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata,
remittuntur eis</i>. Per quem etiam vita spiritualis causatur in
anima; infra VI, 64: <i>spiritus est qui vivificat</i>. Etiam per
horam septimam signatur tempus quieti conveniens, nam dominus
septimo die requievit ab omni opere quod patrarat: in quo
significatur quod vita spiritualis hominis in quiete spirituali
consistit, secundum illud Is. c. XXX, 15: <i>si quieveritis, salvi
eritis</i>. De malis dicit Is. LVII, 20: <i>cor impii quasi mare
fervens, quod quiescere non potest</i>. Consequenter cum dicit
<i>cognovit ergo pater</i> etc., ponitur effectus miraculi: et
primo ponitur miraculi fructus; secundo ipsum miraculum altero
miraculo continuatur, ibi <i>hoc iterum secundum signum fecit
Iesus</i>. Dixit ergo <i>cognovit ergo pater</i>, comparans horam
nuntiantium servorum, horae Christi praenuntiantis quia <i>illa
hora erat in qua dixit ei Iesus: vade: filius tuus vivit</i>. Ex
hoc conversus est ad Christum, cognoscens miraculum eius virtute
factum: <i>credidit ipse, et domus eius tota</i>, scilicet servi et
ministri, quia secundum conditionem dominorum, sive bonam sive
malam, servi disponuntur, secundum illud Eccli. X, 2: <i>secundum
iudicem populi, sic et ministri eius</i>; Gen. XVIII, v. 19:
<i>scio enim quod praecepturus sit filiis suis</i>. Patet autem ex
hoc quod fides istius semper profecit: nam a principio quando
interpellavit pro filio infirmo, debilis erat; postea plus
firmitatis habere coepit, quando vocavit eum dominum; deinde quando
credidit homo sermoni, et ibat, magis perfecta erat; tamen non
integre, quia adhuc dubitavit. Hic, cognita manifeste Dei virtute
in Christo, perficitur in eius fide, quia, ut dicitur Prov. IV, v.
18: <i>iustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit
usque ad perfectum diem</i>. Continuatur autem miraculum istud
praecedenti miraculo, cum dicitur <i>hoc iterum secundum signum
fecit Iesus</i>: quod potest dupliciter intelligi. Uno modo quod in
isto eodem adventu de Iudaea in Galilaeam fecerit dominus duo
miracula, quorum primo non scripto, istud ponitur secundum. Alio
modo quod Iesus duo signa fecit in Galilaea diversis temporibus.
Unum scilicet de vino, et istud secundum quod fecit circa filium
reguli, veniens iterum a Iudaea in Galilaeam. Ostenditur autem per
hoc quod Galilaei peiores erant Samaritanis, qui nullum signum a
domino expectantes, verbo tantum eius crediderunt multi ex eis; sed
ad istud miraculum non credidit Christo nisi regulus et domus eius
tota: nam Iudaei propter eorum duritiam paulatim convertebantur ad
fidem, secundum illud Mich. VII, 1: <i>factus sum sicut qui
colligit in autumno racemos vindemiae; non est botrus ad
comedendum; praecoquas ficus desideravit anima mea</i>.</p>
<div class="centro"><br />
<p><a href="cih02.html"><img src="icons/ageretro.gif" width="19"
height="19" align="middle" border="0" alt="age retro" /></a> &nbsp;
<a href="cih05.html"><img src="icons/ageultra.gif" width="19"
height="19" align="middle" border="0" alt="age ultra" /></a></p>
<br />
<hr />
<br />
<address>&copy; 2006 Fundaci&oacute;n Tom&aacute;s de Aquino quoad
hanc editionem<br />
Iura omnia asservantur<br />
OCLC nr. <a href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264"
style="text-decoration=none">49644264</a></address>
</div>
</body>
</html>
author	ht
date	Tue, 01 Dec 2009 20:58:09 +0000
parents	b56c501d878e
children