Mercurial > hg > Aquinas
view summa/latin/sth1015.html @ 114:1940408e02bf
thru 56.4 only
| author | ht |
|---|---|
| date | Sat, 23 Feb 2019 15:29:19 +0000 |
| parents | d777cc3962f2 |
| children |
line wrap: on
line source
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> <!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Transitional//EN" "file:///c:/cygwin/usr/local/share/lib/xml/xhtml1-transitional.dtd"> <html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xml:lang="LA" lang="LA"> <head> <meta content="HTML Tidy for Windows (vers 1st February 2005), see www.w3.org" name="generator"/> <meta content="text/html; charset=us-ascii" http-equiv="Content-Type"/> <meta content="text/css" http-equiv="Content-Style-Type"/> <meta content="text/javascript" http-equiv="Content-Script-Type"/> <meta content="Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Corpus Thomisticum" name="keywords"/> <meta content="Latin" name="language"/> <meta content="public" name="security"/> <meta content="ealarcon@unav.es" name="owner"/> <meta content="Enrique Alarcón" name="author"/> <meta content="" name="abstract"/> <link type="text/css" href="vscreen.css" media="screen" rel="stylesheet"/> <link type="text/css" href="vprint.css" media="print" rel="stylesheet"/> <title>Thomas de Aquino, Summa Theologiae, Iª q. 15-27</title> </head> <body><a href="http://www.corpusthomisticum.org/"/><div class="tres">CORPUS THOMISTICUM</div><div class="uno">Sancti Thomae de Aquino</div><div class="uno">Summa Theologiae</div><div class="dos">prima pars a quaestione XV ad quaestionem XXVII</div><div class="centro"> <table summary="Imago" align="center"> <tr> <th><img align="middle" alt="Thomas de Aquino a Justo Ghent depictus" border="0" height="190" width="120" src="icons/ghent190.jpg"/></th> </tr> </table> <br/> <span class="tres">Textum Leoninum Romae 1888 editum<br/> ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas<br/> denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit<br/> <br/></span><br/> <hr/> <br/> <p><a href="sth1003.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth1028.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <script type="text/javascript" language="JavaScript"> // <!-- // original code by Bill Trefzger 12/12/96; revised by Enrique Alarcon 12/9/2000 function go(){if(document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value !="none"){location=document.selecter.select1.options[document.selecter.select1.selectedIndex].value}} document.write('<FORM NAME="selecter"><SELECT NAME="select1">'); document.write('<OPTION VALUE="none">INDEX'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="index.html">Corpus Thomisticum'); document.write('<OPTION VALUE="iopera.html">Opera omnia'); document.write('<OPTION VALUE="zbiblia.html">Bibliographia Thomistica'); document.write('<OPTION VALUE="none">------------------------------------------------'); document.write('<OPTION VALUE="#29019">I&ordf; q. 15 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29020">I&ordf; q. 15 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29021">I&ordf; q. 15 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29022">I&ordf; q. 15 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29023">I&ordf; q. 15 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29024">I&ordf; q. 15 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29025">I&ordf; q. 15 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29026">I&ordf; q. 15 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29027">I&ordf; q. 15 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29028">I&ordf; q. 15 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29029">I&ordf; q. 15 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29030">I&ordf; q. 15 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29031">I&ordf; q. 15 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29032">I&ordf; q. 15 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29033">I&ordf; q. 15 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29034">I&ordf; q. 15 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29035">I&ordf; q. 15 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29036">I&ordf; q. 15 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29037">I&ordf; q. 15 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29038">I&ordf; q. 15 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29039">I&ordf; q. 15 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29040">I&ordf; q. 15 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29041">I&ordf; q. 15 a. 3 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29042">I&ordf; q. 15 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29043">I&ordf; q. 15 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29044">I&ordf; q. 15 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29045">I&ordf; q. 15 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29046">I&ordf; q. 15 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29047">I&ordf; q. 15 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29048">I&ordf; q. 16 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29049">I&ordf; q. 16 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29050">I&ordf; q. 16 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29051">I&ordf; q. 16 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29052">I&ordf; q. 16 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29053">I&ordf; q. 16 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29054">I&ordf; q. 16 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29055">I&ordf; q. 16 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29056">I&ordf; q. 16 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29057">I&ordf; q. 16 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29058">I&ordf; q. 16 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29059">I&ordf; q. 16 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29060">I&ordf; q. 16 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29061">I&ordf; q. 16 a. 2 ad'); document.write('<OPTION VALUE="#29062">I&ordf; q. 16 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29063">I&ordf; q. 16 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29064">I&ordf; q. 16 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29065">I&ordf; q. 16 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29066">I&ordf; q. 16 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29067">I&ordf; q. 16 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29068">I&ordf; q. 16 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29069">I&ordf; q. 16 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29070">I&ordf; q. 16 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29071">I&ordf; q. 16 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29072">I&ordf; q. 16 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29073">I&ordf; q. 16 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29074">I&ordf; q. 16 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29075">I&ordf; q. 16 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29076">I&ordf; q. 16 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29077">I&ordf; q. 16 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29078">I&ordf; q. 16 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29079">I&ordf; q. 16 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29080">I&ordf; q. 16 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29081">I&ordf; q. 16 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29082">I&ordf; q. 16 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29083">I&ordf; q. 16 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29084">I&ordf; q. 16 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29085">I&ordf; q. 16 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29086">I&ordf; q. 16 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29087">I&ordf; q. 16 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29088">I&ordf; q. 16 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29089">I&ordf; q. 16 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29090">I&ordf; q. 16 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29091">I&ordf; q. 16 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29092">I&ordf; q. 16 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29093">I&ordf; q. 16 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29094">I&ordf; q. 16 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29095">I&ordf; q. 16 a. 7 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29096">I&ordf; q. 16 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29097">I&ordf; q. 16 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29098">I&ordf; q. 16 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29099">I&ordf; q. 16 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29100">I&ordf; q. 16 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29101">I&ordf; q. 16 a. 7 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29102">I&ordf; q. 16 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29103">I&ordf; q. 16 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29104">I&ordf; q. 16 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29105">I&ordf; q. 16 a. 8 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29106">I&ordf; q. 16 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29107">I&ordf; q. 16 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29108">I&ordf; q. 16 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29109">I&ordf; q. 16 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29110">I&ordf; q. 16 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29111">I&ordf; q. 16 a. 8 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29112">I&ordf; q. 17 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29113">I&ordf; q. 17 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29114">I&ordf; q. 17 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29115">I&ordf; q. 17 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29116">I&ordf; q. 17 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29117">I&ordf; q. 17 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29118">I&ordf; q. 17 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29119">I&ordf; q. 17 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29120">I&ordf; q. 17 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29121">I&ordf; q. 17 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29122">I&ordf; q. 17 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29123">I&ordf; q. 17 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29124">I&ordf; q. 17 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29125">I&ordf; q. 17 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29126">I&ordf; q. 17 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29127">I&ordf; q. 17 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29128">I&ordf; q. 17 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29129">I&ordf; q. 17 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29130">I&ordf; q. 17 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29131">I&ordf; q. 17 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29132">I&ordf; q. 17 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29133">I&ordf; q. 17 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29134">I&ordf; q. 17 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29135">I&ordf; q. 17 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29136">I&ordf; q. 17 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29137">I&ordf; q. 17 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29138">I&ordf; q. 17 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29139">I&ordf; q. 17 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29140">I&ordf; q. 17 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29141">I&ordf; q. 17 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29142">I&ordf; q. 17 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29143">I&ordf; q. 17 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29144">I&ordf; q. 18 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29145">I&ordf; q. 18 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29146">I&ordf; q. 18 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29147">I&ordf; q. 18 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29148">I&ordf; q. 18 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29149">I&ordf; q. 18 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29150">I&ordf; q. 18 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29151">I&ordf; q. 18 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29152">I&ordf; q. 18 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29153">I&ordf; q. 18 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29154">I&ordf; q. 18 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29155">I&ordf; q. 18 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29156">I&ordf; q. 18 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29157">I&ordf; q. 18 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29158">I&ordf; q. 18 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29159">I&ordf; q. 18 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29160">I&ordf; q. 18 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29161">I&ordf; q. 18 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29162">I&ordf; q. 18 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29163">I&ordf; q. 18 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29164">I&ordf; q. 18 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29165">I&ordf; q. 18 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29166">I&ordf; q. 18 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29167">I&ordf; q. 18 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29168">I&ordf; q. 18 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29169">I&ordf; q. 18 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29170">I&ordf; q. 18 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29171">I&ordf; q. 18 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29172">I&ordf; q. 18 a. 4 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29173">I&ordf; q. 18 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29174">I&ordf; q. 18 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29175">I&ordf; q. 18 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29176">I&ordf; q. 18 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29177">I&ordf; q. 18 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29178">I&ordf; q. 18 a. 4 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29179">I&ordf; q. 19 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29180">I&ordf; q. 19 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29181">I&ordf; q. 19 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29182">I&ordf; q. 19 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29183">I&ordf; q. 19 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29184">I&ordf; q. 19 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29185">I&ordf; q. 19 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29186">I&ordf; q. 19 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29187">I&ordf; q. 19 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29188">I&ordf; q. 19 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29189">I&ordf; q. 19 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29190">I&ordf; q. 19 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29191">I&ordf; q. 19 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29192">I&ordf; q. 19 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29193">I&ordf; q. 19 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29194">I&ordf; q. 19 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29195">I&ordf; q. 19 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29196">I&ordf; q. 19 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29197">I&ordf; q. 19 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29198">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29199">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29200">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29201">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29202">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29203">I&ordf; q. 19 a. 3 arg. 6'); document.write('<OPTION VALUE="#29204">I&ordf; q. 19 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29205">I&ordf; q. 19 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29206">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29207">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29208">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29209">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29210">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29211">I&ordf; q. 19 a. 3 ad 6'); document.write('<OPTION VALUE="#29212">I&ordf; q. 19 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29213">I&ordf; q. 19 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29214">I&ordf; q. 19 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29215">I&ordf; q. 19 a. 4 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29216">I&ordf; q. 19 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29217">I&ordf; q. 19 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29218">I&ordf; q. 19 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29219">I&ordf; q. 19 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29220">I&ordf; q. 19 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29221">I&ordf; q. 19 a. 4 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29222">I&ordf; q. 19 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29223">I&ordf; q. 19 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29224">I&ordf; q. 19 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29225">I&ordf; q. 19 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29226">I&ordf; q. 19 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29227">I&ordf; q. 19 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29228">I&ordf; q. 19 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29229">I&ordf; q. 19 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29230">I&ordf; q. 19 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29231">I&ordf; q. 19 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29232">I&ordf; q. 19 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29233">I&ordf; q. 19 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29234">I&ordf; q. 19 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29235">I&ordf; q. 19 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29236">I&ordf; q. 19 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29237">I&ordf; q. 19 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29238">I&ordf; q. 19 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29239">I&ordf; q. 19 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29240">I&ordf; q. 19 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29241">I&ordf; q. 19 a. 7 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29242">I&ordf; q. 19 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29243">I&ordf; q. 19 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29244">I&ordf; q. 19 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29245">I&ordf; q. 19 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29246">I&ordf; q. 19 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29247">I&ordf; q. 19 a. 7 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29248">I&ordf; q. 19 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29249">I&ordf; q. 19 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29250">I&ordf; q. 19 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29251">I&ordf; q. 19 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29252">I&ordf; q. 19 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29253">I&ordf; q. 19 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29254">I&ordf; q. 19 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29255">I&ordf; q. 19 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29256">I&ordf; q. 19 a. 9 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29257">I&ordf; q. 19 a. 9 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29258">I&ordf; q. 19 a. 9 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29259">I&ordf; q. 19 a. 9 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29260">I&ordf; q. 19 a. 9 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29261">I&ordf; q. 19 a. 9 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29262">I&ordf; q. 19 a. 9 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29263">I&ordf; q. 19 a. 9 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29264">I&ordf; q. 19 a. 10 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29265">I&ordf; q. 19 a. 10 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29266">I&ordf; q. 19 a. 10 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29267">I&ordf; q. 19 a. 10 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29268">I&ordf; q. 19 a. 10 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29269">I&ordf; q. 19 a. 10 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29270">I&ordf; q. 19 a. 11 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29271">I&ordf; q. 19 a. 11 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29272">I&ordf; q. 19 a. 11 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29273">I&ordf; q. 19 a. 11 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29274">I&ordf; q. 19 a. 11 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29275">I&ordf; q. 19 a. 11 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29276">I&ordf; q. 19 a. 12 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29277">I&ordf; q. 19 a. 12 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29278">I&ordf; q. 19 a. 12 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29279">I&ordf; q. 19 a. 12 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29280">I&ordf; q. 19 a. 12 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29281">I&ordf; q. 19 a. 12 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29282">I&ordf; q. 19 a. 12 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29283">I&ordf; q. 19 a. 12 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29284">I&ordf; q. 19 a. 12 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29285">I&ordf; q. 20 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29286">I&ordf; q. 20 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29287">I&ordf; q. 20 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29288">I&ordf; q. 20 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29289">I&ordf; q. 20 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29290">I&ordf; q. 20 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29291">I&ordf; q. 20 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29292">I&ordf; q. 20 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29293">I&ordf; q. 20 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29294">I&ordf; q. 20 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29295">I&ordf; q. 20 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29296">I&ordf; q. 20 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29297">I&ordf; q. 20 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29298">I&ordf; q. 20 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29299">I&ordf; q. 20 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29300">I&ordf; q. 20 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29301">I&ordf; q. 20 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29302">I&ordf; q. 20 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29303">I&ordf; q. 20 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29304">I&ordf; q. 20 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29305">I&ordf; q. 20 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29306">I&ordf; q. 20 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29307">I&ordf; q. 20 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29308">I&ordf; q. 20 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29309">I&ordf; q. 20 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29310">I&ordf; q. 20 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29311">I&ordf; q. 20 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29312">I&ordf; q. 20 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29313">I&ordf; q. 20 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29314">I&ordf; q. 20 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29315">I&ordf; q. 20 a. 4 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29316">I&ordf; q. 20 a. 4 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29317">I&ordf; q. 20 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29318">I&ordf; q. 20 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29319">I&ordf; q. 20 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29320">I&ordf; q. 20 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29321">I&ordf; q. 20 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29322">I&ordf; q. 20 a. 4 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29323">I&ordf; q. 20 a. 4 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29324">I&ordf; q. 21 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29325">I&ordf; q. 21 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29326">I&ordf; q. 21 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29327">I&ordf; q. 21 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29328">I&ordf; q. 21 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29329">I&ordf; q. 21 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29330">I&ordf; q. 21 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29331">I&ordf; q. 21 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29332">I&ordf; q. 21 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29333">I&ordf; q. 21 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29334">I&ordf; q. 21 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29335">I&ordf; q. 21 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29336">I&ordf; q. 21 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29337">I&ordf; q. 21 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29338">I&ordf; q. 21 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29339">I&ordf; q. 21 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29340">I&ordf; q. 21 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29341">I&ordf; q. 21 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29342">I&ordf; q. 21 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29343">I&ordf; q. 21 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29344">I&ordf; q. 21 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29345">I&ordf; q. 21 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29346">I&ordf; q. 21 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29347">I&ordf; q. 21 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29348">I&ordf; q. 21 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29349">I&ordf; q. 21 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29350">I&ordf; q. 21 a. 4 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29351">I&ordf; q. 21 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29352">I&ordf; q. 21 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29353">I&ordf; q. 21 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29354">I&ordf; q. 21 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29355">I&ordf; q. 21 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29356">I&ordf; q. 21 a. 4 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29357">I&ordf; q. 22 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29358">I&ordf; q. 22 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29359">I&ordf; q. 22 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29360">I&ordf; q. 22 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29361">I&ordf; q. 22 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29362">I&ordf; q. 22 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29363">I&ordf; q. 22 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29364">I&ordf; q. 22 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29365">I&ordf; q. 22 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29366">I&ordf; q. 22 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29367">I&ordf; q. 22 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29368">I&ordf; q. 22 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29369">I&ordf; q. 22 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29370">I&ordf; q. 22 a. 2 arg. 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29371">I&ordf; q. 22 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29372">I&ordf; q. 22 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29373">I&ordf; q. 22 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29374">I&ordf; q. 22 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29375">I&ordf; q. 22 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29376">I&ordf; q. 22 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29377">I&ordf; q. 22 a. 2 ad 5'); document.write('<OPTION VALUE="#29378">I&ordf; q. 22 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29379">I&ordf; q. 22 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29380">I&ordf; q. 22 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29381">I&ordf; q. 22 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29382">I&ordf; q. 22 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29383">I&ordf; q. 22 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29384">I&ordf; q. 22 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29385">I&ordf; q. 22 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29386">I&ordf; q. 22 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29387">I&ordf; q. 22 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29388">I&ordf; q. 22 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29389">I&ordf; q. 22 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29390">I&ordf; q. 22 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29391">I&ordf; q. 22 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29392">I&ordf; q. 22 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29393">I&ordf; q. 22 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29394">I&ordf; q. 23 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29395">I&ordf; q. 23 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29396">I&ordf; q. 23 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29397">I&ordf; q. 23 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29398">I&ordf; q. 23 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29399">I&ordf; q. 23 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29400">I&ordf; q. 23 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29401">I&ordf; q. 23 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29402">I&ordf; q. 23 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29403">I&ordf; q. 23 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29404">I&ordf; q. 23 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29405">I&ordf; q. 23 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29406">I&ordf; q. 23 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29407">I&ordf; q. 23 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29408">I&ordf; q. 23 a. 2 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29409">I&ordf; q. 23 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29410">I&ordf; q. 23 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29411">I&ordf; q. 23 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29412">I&ordf; q. 23 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29413">I&ordf; q. 23 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29414">I&ordf; q. 23 a. 2 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29415">I&ordf; q. 23 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29416">I&ordf; q. 23 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29417">I&ordf; q. 23 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29418">I&ordf; q. 23 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29419">I&ordf; q. 23 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29420">I&ordf; q. 23 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29421">I&ordf; q. 23 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29422">I&ordf; q. 23 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29423">I&ordf; q. 23 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29424">I&ordf; q. 23 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29425">I&ordf; q. 23 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29426">I&ordf; q. 23 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29427">I&ordf; q. 23 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29428">I&ordf; q. 23 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29429">I&ordf; q. 23 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29430">I&ordf; q. 23 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29431">I&ordf; q. 23 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29432">I&ordf; q. 23 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29433">I&ordf; q. 23 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29434">I&ordf; q. 23 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29435">I&ordf; q. 23 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29436">I&ordf; q. 23 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29437">I&ordf; q. 23 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29438">I&ordf; q. 23 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29439">I&ordf; q. 23 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29440">I&ordf; q. 23 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29441">I&ordf; q. 23 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29442">I&ordf; q. 23 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29443">I&ordf; q. 23 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29444">I&ordf; q. 23 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29445">I&ordf; q. 23 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29446">I&ordf; q. 23 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29447">I&ordf; q. 23 a. 7 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29448">I&ordf; q. 23 a. 7 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29449">I&ordf; q. 23 a. 7 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29450">I&ordf; q. 23 a. 7 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29451">I&ordf; q. 23 a. 7 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29452">I&ordf; q. 23 a. 7 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29453">I&ordf; q. 23 a. 7 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29454">I&ordf; q. 23 a. 7 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29455">I&ordf; q. 23 a. 8 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29456">I&ordf; q. 23 a. 8 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29457">I&ordf; q. 23 a. 8 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29458">I&ordf; q. 23 a. 8 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29459">I&ordf; q. 23 a. 8 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29460">I&ordf; q. 23 a. 8 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29461">I&ordf; q. 23 a. 8 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29462">I&ordf; q. 23 a. 8 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29463">I&ordf; q. 24 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29464">I&ordf; q. 24 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29465">I&ordf; q. 24 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29466">I&ordf; q. 24 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29467">I&ordf; q. 24 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29468">I&ordf; q. 24 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29469">I&ordf; q. 24 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29470">I&ordf; q. 24 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29471">I&ordf; q. 24 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29472">I&ordf; q. 24 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29473">I&ordf; q. 24 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29474">I&ordf; q. 24 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29475">I&ordf; q. 24 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29476">I&ordf; q. 24 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29477">I&ordf; q. 24 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29478">I&ordf; q. 24 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29479">I&ordf; q. 24 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29480">I&ordf; q. 24 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29481">I&ordf; q. 24 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29482">I&ordf; q. 24 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29483">I&ordf; q. 24 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29484">I&ordf; q. 24 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29485">I&ordf; q. 24 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29486">I&ordf; q. 24 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29487">I&ordf; q. 24 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29488">I&ordf; q. 24 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29489">I&ordf; q. 25 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29490">I&ordf; q. 25 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29491">I&ordf; q. 25 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29492">I&ordf; q. 25 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29493">I&ordf; q. 25 a. 1 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29494">I&ordf; q. 25 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29495">I&ordf; q. 25 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29496">I&ordf; q. 25 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29497">I&ordf; q. 25 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29498">I&ordf; q. 25 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29499">I&ordf; q. 25 a. 1 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29500">I&ordf; q. 25 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29501">I&ordf; q. 25 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29502">I&ordf; q. 25 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29503">I&ordf; q. 25 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29504">I&ordf; q. 25 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29505">I&ordf; q. 25 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29506">I&ordf; q. 25 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29507">I&ordf; q. 25 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29508">I&ordf; q. 25 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29509">I&ordf; q. 25 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29510">I&ordf; q. 25 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29511">I&ordf; q. 25 a. 3 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29512">I&ordf; q. 25 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29513">I&ordf; q. 25 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29514">I&ordf; q. 25 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29515">I&ordf; q. 25 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29516">I&ordf; q. 25 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29517">I&ordf; q. 25 a. 3 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29518">I&ordf; q. 25 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29519">I&ordf; q. 25 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29520">I&ordf; q. 25 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29521">I&ordf; q. 25 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29522">I&ordf; q. 25 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29523">I&ordf; q. 25 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29524">I&ordf; q. 25 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29525">I&ordf; q. 25 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29526">I&ordf; q. 25 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29527">I&ordf; q. 25 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29528">I&ordf; q. 25 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29529">I&ordf; q. 25 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29530">I&ordf; q. 25 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29531">I&ordf; q. 25 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29532">I&ordf; q. 25 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29533">I&ordf; q. 25 a. 5 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29534">I&ordf; q. 25 a. 6 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29535">I&ordf; q. 25 a. 6 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29536">I&ordf; q. 25 a. 6 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29537">I&ordf; q. 25 a. 6 arg. 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29538">I&ordf; q. 25 a. 6 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29539">I&ordf; q. 25 a. 6 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29540">I&ordf; q. 25 a. 6 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29541">I&ordf; q. 25 a. 6 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29542">I&ordf; q. 25 a. 6 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29543">I&ordf; q. 25 a. 6 ad 4'); document.write('<OPTION VALUE="#29544">I&ordf; q. 26 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29545">I&ordf; q. 26 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29546">I&ordf; q. 26 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29547">I&ordf; q. 26 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29548">I&ordf; q. 26 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29549">I&ordf; q. 26 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29550">I&ordf; q. 26 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29551">I&ordf; q. 26 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29552">I&ordf; q. 26 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29553">I&ordf; q. 26 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29554">I&ordf; q. 26 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29555">I&ordf; q. 26 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29556">I&ordf; q. 26 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29557">I&ordf; q. 26 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29558">I&ordf; q. 26 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29559">I&ordf; q. 26 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29560">I&ordf; q. 26 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29561">I&ordf; q. 26 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29562">I&ordf; q. 26 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29563">I&ordf; q. 26 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29564">I&ordf; q. 26 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29565">I&ordf; q. 26 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29566">I&ordf; q. 26 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29567">I&ordf; q. 26 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29568">I&ordf; q. 26 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29569">I&ordf; q. 27 pr.'); document.write('<OPTION VALUE="#29570">I&ordf; q. 27 a. 1 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29571">I&ordf; q. 27 a. 1 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29572">I&ordf; q. 27 a. 1 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29573">I&ordf; q. 27 a. 1 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29574">I&ordf; q. 27 a. 1 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29575">I&ordf; q. 27 a. 1 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29576">I&ordf; q. 27 a. 1 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29577">I&ordf; q. 27 a. 1 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29578">I&ordf; q. 27 a. 2 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29579">I&ordf; q. 27 a. 2 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29580">I&ordf; q. 27 a. 2 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29581">I&ordf; q. 27 a. 2 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29582">I&ordf; q. 27 a. 2 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29583">I&ordf; q. 27 a. 2 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29584">I&ordf; q. 27 a. 2 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29585">I&ordf; q. 27 a. 2 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29586">I&ordf; q. 27 a. 3 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29587">I&ordf; q. 27 a. 3 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29588">I&ordf; q. 27 a. 3 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29589">I&ordf; q. 27 a. 3 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29590">I&ordf; q. 27 a. 3 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29591">I&ordf; q. 27 a. 3 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29592">I&ordf; q. 27 a. 3 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29593">I&ordf; q. 27 a. 3 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29594">I&ordf; q. 27 a. 4 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29595">I&ordf; q. 27 a. 4 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29596">I&ordf; q. 27 a. 4 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29597">I&ordf; q. 27 a. 4 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29598">I&ordf; q. 27 a. 4 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29599">I&ordf; q. 27 a. 4 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29600">I&ordf; q. 27 a. 4 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29601">I&ordf; q. 27 a. 4 ad 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29602">I&ordf; q. 27 a. 5 arg. 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29603">I&ordf; q. 27 a. 5 arg. 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29604">I&ordf; q. 27 a. 5 arg. 3'); document.write('<OPTION VALUE="#29605">I&ordf; q. 27 a. 5 s. c.'); document.write('<OPTION VALUE="#29606">I&ordf; q. 27 a. 5 co.'); document.write('<OPTION VALUE="#29607">I&ordf; q. 27 a. 5 ad 1'); document.write('<OPTION VALUE="#29608">I&ordf; q. 27 a. 5 ad 2'); document.write('<OPTION VALUE="#29609">I&ordf; q. 27 a. 5 ad 3'); document.write('<\/SELECT>'); document.write('<BR><BR>'); document.write('<INPUT TYPE="button" VALUE="Agedum" ONCLICK="go()">'); document.write('<\/FORM>'); // --> // </script><br/> <hr/> <br/></div><div class="q" id="q15"><h2>Quaestio 15</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 15 pr."><a name="29019"><span class="ref">[29019] Iª q. 15 pr.</span></a> Post considerationem de scientia Dei, restat considerare de ideis. Et circa hoc quaeruntur tria. Primo, an sint ideae. Secundo, utrum sint plures, vel una tantum. Tertio, utrum sint omnium quae cognoscuntur a Deo.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 15 a. 1 arg. 1"><a name="29020"><span class="ref">[29020] Iª q. 15 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod ideae non sint. Dicit enim Dionysius, VII cap. de Div. Nom., quod Deus non cognoscit res secundum ideam. Sed ideae non ponuntur ad aliud, nisi ut per eas cognoscantur res. Ergo ideae non sunt.</p><p title="I q. 15 a. 1 arg. 2"><a name="29021"><span class="ref">[29021] Iª q. 15 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Deus in seipso cognoscit omnia, ut supra dictum est. Sed seipsum non cognoscit per ideam. Ergo nec alia.</p><p title="I q. 15 a. 1 arg. 3"><a name="29022"><span class="ref">[29022] Iª q. 15 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, idea ponitur ut principium cognoscendi et operandi. Sed essentia divina est sufficiens principium cognoscendi et operandi omnia. Non ergo necesse est ponere ideas.</p><p title="I q. 15 a. 1 s. c."><a name="29023"><span class="ref">[29023] Iª q. 15 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>tanta vis in ideis constituitur, ut, nisi his intellectis, sapiens esse nemo possit</i>.</p><p title="I q. 15 a. 1 co."><a name="29024"><span class="ref">[29024] Iª q. 15 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est ponere in mente divina ideas. Idea enim Graece, Latine forma dicitur, unde per ideas intelliguntur formae aliarum rerum, praeter ipsas res existentes. Forma autem alicuius rei praeter ipsam existens, ad duo esse potest, vel ut sit exemplar eius cuius dicitur forma; vel ut sit principium cognitionis ipsius, secundum quod formae cognoscibilium dicuntur esse in cognoscente. Et quantum ad utrumque est necesse ponere ideas. Quod sic patet. In omnibus enim quae non a casu generantur, necesse est formam esse finem generationis cuiuscumque. Agens autem non ageret propter formam, nisi inquantum similitudo formae est in ipso. Quod quidem contingit dupliciter. In quibusdam enim agentibus praeexistit forma rei fiendae secundum esse naturale, sicut in his quae agunt per naturam; sicut homo generat hominem, et ignis ignem. In quibusdam vero secundum esse intelligibile, ut in his quae agunt per intellectum; sicut similitudo domus praeexistit in mente aedificatoris. Et haec potest dici idea domus, quia artifex intendit domum assimilare formae quam mente concepit. Quia igitur mundus non est casu factus, sed est factus a Deo per intellectum agente, ut infra patebit, necesse est quod in mente divina sit forma, ad similitudinem cuius mundus est factus. Et in hoc consistit ratio ideae.</p><p title="I q. 15 a. 1 ad 1"><a name="29025"><span class="ref">[29025] Iª q. 15 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Deus non intelligit res secundum ideam extra se existentem. Et sic etiam Aristoteles improbat opinionem Platonis de ideis, secundum quod ponebat eas per se existentes, non in intellectu.</p><p title="I q. 15 a. 1 ad 2"><a name="29026"><span class="ref">[29026] Iª q. 15 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, licet Deus per essentiam suam se et alia cognoscat, tamen essentia sua est principium operativum aliorum, non autem sui ipsius, et ideo habet rationem ideae secundum quod ad alia comparatur, non autem secundum quod comparatur ad ipsum Deum.</p><p title="I q. 15 a. 1 ad 3"><a name="29027"><span class="ref">[29027] Iª q. 15 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod Deus secundum essentiam suam est similitudo omnium rerum. Unde idea in Deo nihil est aliud quam Dei essentia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 15 a. 2 arg. 1"><a name="29028"><span class="ref">[29028] Iª q. 15 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod non sint plures ideae. Idea enim in Deo est eius essentia. Sed essentia Dei est una tantum. Ergo et idea est una.</p><p title="I q. 15 a. 2 arg. 2"><a name="29029"><span class="ref">[29029] Iª q. 15 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut idea est principium cognoscendi et operandi, ita ars et sapientia. Sed in Deo non sunt plures artes et sapientiae. Ergo nec plures ideae.</p><p title="I q. 15 a. 2 arg. 3"><a name="29030"><span class="ref">[29030] Iª q. 15 a. 2 arg. 3</span></a> Si dicatur quod ideae multiplicantur secundum respectus ad diversas creaturas, contra, pluralitas idearum est ab aeterno. Si ergo ideae sunt plures, creaturae autem sunt temporales, ergo temporale erit causa aeterni.</p><p title="I q. 15 a. 2 arg. 4"><a name="29031"><span class="ref">[29031] Iª q. 15 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, respectus isti aut sunt secundum rem in creaturis tantum, aut etiam in Deo. Si in creaturis tantum, cum creaturae non sint ab aeterno, pluralitas idearum non erit ab aeterno, si multiplicentur solum secundum huiusmodi respectus. Si autem realiter sunt in Deo, sequitur quod alia pluralitas realis sit in Deo quam pluralitas personarum, quod est contra Damascenum, dicentem quod in divinis omnia unum sunt, praeter ingenerationem, generationem et processionem. Sic igitur non sunt plures ideae.</p><p title="I q. 15 a. 2 s. c."><a name="29032"><span class="ref">[29032] Iª q. 15 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>ideae sunt principales quaedam formae vel rationes rerum stabiles atque incommutabiles, quia ipsae formatae non sunt, ac per hoc aeternae ac semper eodem modo se habentes, quae divina intelligentia continentur. Sed cum ipsae neque oriantur neque intereant, secundum eas tamen formari dicitur omne quod oriri et interire potest, et omne quod oritur et interit</i>.</p><p title="I q. 15 a. 2 co."><a name="29033"><span class="ref">[29033] Iª q. 15 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est ponere plures ideas. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod in quolibet effectu illud quod est ultimus finis, proprie est intentum a principali agente; sicut ordo exercitus a duce. Illud autem quod est optimum in rebus existens, est bonum ordinis universi, ut patet per philosophum in XII Metaphys. Ordo igitur universi est proprie a Deo intentus, et non per accidens proveniens secundum successionem agentium, prout quidam dixerunt quod Deus creavit primum creatum tantum, quod creatum creavit secundum creatum, et sic inde quousque producta est tanta rerum multitudo, secundum quam opinionem, Deus non haberet nisi ideam primi creati. Sed si ipse ordo universi est per se creatus ab eo, et intentus ab ipso, necesse est quod habeat ideam ordinis universi. Ratio autem alicuius totius haberi non potest, nisi habeantur propriae rationes eorum ex quibus totum constituitur, sicut aedificator speciem domus concipere non posset, nisi apud ipsum esset propria ratio cuiuslibet partium eius. Sic igitur oportet quod in mente divina sint propriae rationes omnium rerum. Unde dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., quod <i>singula propriis rationibus a Deo creata sunt</i>. Unde sequitur quod in mente divina sint plures ideae. Hoc autem quomodo divinae simplicitati non repugnet, facile est videre, si quis consideret ideam operati esse in mente operantis sicut quod intelligitur; non autem sicut species qua intelligitur, quae est forma faciens intellectum in actu. Forma enim domus in mente aedificatoris est aliquid ab eo intellectum, ad cuius similitudinem domum in materia format. Non est autem contra simplicitatem divini intellectus, quod multa intelligat, sed contra simplicitatem eius esset, si per plures species eius intellectus formaretur. Unde plures ideae sunt in mente divina ut intellectae ab ipso. Quod hoc modo potest videri. Ipse enim essentiam suam perfecte cognoscit, unde cognoscit eam secundum omnem modum quo cognoscibilis est. Potest autem cognosci non solum secundum quod in se est, sed secundum quod est participabilis secundum aliquem modum similitudinis a creaturis. Unaquaeque autem creatura habet propriam speciem, secundum quod aliquo modo participat divinae essentiae similitudinem. Sic igitur inquantum Deus cognoscit suam essentiam ut sic imitabilem a tali creatura, cognoscit eam ut propriam rationem et ideam huius creaturae. Et similiter de aliis. Et sic patet quod Deus intelligit plures rationes proprias plurium rerum; quae sunt plures ideae.</p><p title="I q. 15 a. 2 ad 1"><a name="29034"><span class="ref">[29034] Iª q. 15 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod idea non nominat divinam essentiam inquantum est essentia, sed inquantum est similitudo vel ratio huius vel illius rei. Unde secundum quod sunt plures rationes intellectae ex una essentia, secundum hoc dicuntur plures ideae.</p><p title="I q. 15 a. 2 ad 2"><a name="29035"><span class="ref">[29035] Iª q. 15 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod sapientia et ars significantur ut quo Deus intelligit, sed idea ut quod Deus intelligit. Deus autem uno intelligit multa; et non solum secundum quod in seipsis sunt, sed etiam secundum quod intellecta sunt; quod est intelligere plures rationes rerum. Sicut artifex, dum intelligit formam domus in materia, dicitur intelligere domum, dum autem intelligit formam domus ut a se speculatam, ex eo quod intelligit se intelligere eam, intelligit ideam vel rationem domus. Deus autem non solum intelligit multas res per essentiam suam, sed etiam intelligit se intelligere multa per essentiam suam. Sed hoc est intelligere plures rationes rerum; vel, plures ideas esse in intellectu eius ut intellectas.</p><p title="I q. 15 a. 2 ad 3"><a name="29036"><span class="ref">[29036] Iª q. 15 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod huiusmodi respectus, quibus multiplicantur ideae, non causantur a rebus, sed ab intellectu divino, comparante essentiam suam ad res.</p><p title="I q. 15 a. 2 ad 4"><a name="29037"><span class="ref">[29037] Iª q. 15 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod respectus multiplicantes ideas, non sunt in rebus creatis, sed in Deo. Non tamen sunt reales respectus, sicut illi quibus distinguuntur personae, sed respectus intellecti a Deo.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 15 a. 3 arg. 1"><a name="29038"><span class="ref">[29038] Iª q. 15 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod non omnium quae cognoscit Deus, sint ideae in ipso. Mali enim idea non est in Deo, quia sequeretur malum esse in Deo. Sed mala cognoscuntur a Deo. Ergo non omnium quae cognoscuntur a Deo, sunt ideae.</p><p title="I q. 15 a. 3 arg. 2"><a name="29039"><span class="ref">[29039] Iª q. 15 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, Deus cognoscit ea quae nec sunt nec erunt nec fuerunt, ut supra dictum est. Sed horum non sunt ideae, quia dicit Dionysius, V cap. de Div. Nom., quod <i>exemplaria sunt divinae voluntates, determinativae et effectivae rerum</i>. Ergo non omnium quae a Deo cognoscuntur, sunt ideae in ipso.</p><p title="I q. 15 a. 3 arg. 3"><a name="29040"><span class="ref">[29040] Iª q. 15 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, Deus cognoscit materiam primam, quae non potest habere ideam, cum nullam habeat formam. Ergo idem quod prius.</p><p title="I q. 15 a. 3 arg. 4"><a name="29041"><span class="ref">[29041] Iª q. 15 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, constat quod Deus scit non solum species, sed etiam genera et singularia et accidentia. Sed horum non sunt ideae, secundum positionem Platonis, qui primus ideas introduxit, ut dicit Augustinus. Non ergo omnium cognitorum a Deo sunt ideae in ipso.</p><p title="I q. 15 a. 3 s. c."><a name="29042"><span class="ref">[29042] Iª q. 15 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra, ideae sunt rationes in mente divina existentes, ut per Augustinum patet. Sed omnium quae cognoscit, Deus habet proprias rationes. Ergo omnium quae cognoscit, habet ideam.</p><p title="I q. 15 a. 3 co."><a name="29043"><span class="ref">[29043] Iª q. 15 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum ideae a Platone ponerentur principia cognitionis rerum et generationis ipsarum, ad utrumque se habet idea, prout in mente divina ponitur. Et secundum quod est principium factionis rerum, exemplar dici potest, et ad practicam cognitionem pertinet. Secundum autem quod principium cognoscitivum est, proprie dicitur ratio; et potest etiam ad scientiam speculativam pertinere. Secundum ergo quod exemplar est, secundum hoc se habet ad omnia quae a Deo fiunt secundum aliquod tempus. Secundum vero quod principium cognoscitivum est, se habet ad omnia quae cognoscuntur a Deo, etiam si nullo tempore fiant; et ad omnia quae a Deo cognoscuntur secundum propriam rationem, et secundum quod cognoscuntur ab ipso per modum speculationis.</p><p title="I q. 15 a. 3 ad 1"><a name="29044"><span class="ref">[29044] Iª q. 15 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod malum cognoscitur a Deo non per propriam rationem, sed per rationem boni. Et ideo malum non habet in Deo ideam, neque secundum quod idea est exemplar, neque secundum quod est ratio.</p><p title="I q. 15 a. 3 ad 2"><a name="29045"><span class="ref">[29045] Iª q. 15 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod eorum quae neque sunt neque erunt neque fuerunt, Deus non habet practicam cognitionem, nisi virtute tantum. Unde respectu eorum non est idea in Deo, secundum quod idea significat exemplar, sed solum secundum quod significat rationem.</p><p title="I q. 15 a. 3 ad 3"><a name="29046"><span class="ref">[29046] Iª q. 15 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod Plato, secundum quosdam, posuit materiam non creatam, et ideo non posuit ideam esse materiae, sed materiae concausam. Sed quia nos ponimus materiam creatam a Deo, non tamen sine forma, habet quidem materia ideam in Deo, non tamen aliam ab idea compositi. Nam materia secundum se neque esse habet, neque cognoscibilis est.</p><p title="I q. 15 a. 3 ad 4"><a name="29047"><span class="ref">[29047] Iª q. 15 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod genera non possunt habere ideam aliam ab idea speciei, secundum quod idea significat exemplar, quia nunquam genus fit nisi in aliqua specie. Similiter etiam est de accidentibus quae inseparabiliter concomitantur subiectum, quia haec simul fiunt cum subiecto. Accidentia autem quae superveniunt subiecto, specialem ideam habent. Artifex enim per formam domus facit omnia accidentia quae a principio concomitantur domum, sed ea quae superveniunt domui iam factae, ut picturae vel aliquid aliud, facit per aliquam aliam formam. Individua vero, secundum Platonem, non habebant aliam ideam quam ideam speciei, tum quia singularia individuantur per materiam, quam ponebat esse increatam, ut quidam dicunt, et concausam ideae; tum quia intentio naturae consistit in speciebus, nec particularia producit, nisi ut in eis species salventur. Sed providentia divina non solum se extendit ad species, sed ad singularia, ut infra dicetur.</p></div></div><div class="q" id="q16"><h2>Quaestio 16</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 16 pr."><a name="29048"><span class="ref">[29048] Iª q. 16 pr.</span></a> Quoniam autem scientia verorum est, post considerationem scientiae Dei, de veritate inquirendum est. Circa quam quaeruntur octo. Primo, utrum veritas sit in re, vel tantum in intellectu. Secundo, utrum sit tantum in intellectu componente et dividente. Tertio, de comparatione veri ad ens. Quarto, de comparatione veri ad bonum. Quinto, utrum Deus sit veritas. Sexto, utrum omnia sint vera veritate una, vel pluribus. Septimo, de aeternitate veritatis. Octavo, de incommutabilitate ipsius.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 16 a. 1 arg. 1"><a name="29049"><span class="ref">[29049] Iª q. 16 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod veritas non sit tantum in intellectu, sed magis in rebus. Augustinus enim, in libro Soliloq., reprobat hanc notificationem veri, verum est id quod videtur, quia secundum hoc, lapides qui sunt in abditissimo terrae sinu, non essent veri lapides, quia non videntur. Reprobat etiam istam, verum est quod ita se habet ut videtur cognitori, si velit et possit cognoscere, quia secundum hoc sequeretur quod nihil esset verum, si nullus posset cognoscere. Et definit sic verum, verum est id quod est. Et sic videtur quod veritas sit in rebus, et non in intellectu.</p><p title="I q. 16 a. 1 arg. 2"><a name="29050"><span class="ref">[29050] Iª q. 16 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, quidquid est verum, veritate verum est. Si igitur veritas est in intellectu solo, nihil erit verum nisi secundum quod intelligitur, quod est error antiquorum philosophorum, qui dicebant omne quod videtur, esse verum. Ad quod sequitur contradictoria simul esse vera, cum contradictoria simul a diversis vera esse videantur.</p><p title="I q. 16 a. 1 arg. 3"><a name="29051"><span class="ref">[29051] Iª q. 16 a. 1 arg. 3</span></a> <i>Praeterea, propter quod unumquodque, et illud magis</i>, ut patet I Poster. <i>Sed ex eo quod res est vel non est, est opinio vel oratio vera vel falsa</i>, secundum philosophum in praedicamentis. Ergo veritas magis est in rebus quam in intellectu.</p><p title="I q. 16 a. 1 s. c."><a name="29052"><span class="ref">[29052] Iª q. 16 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod philosophus dicit, VI Metaphys., quod <i>verum et falsum non sunt in rebus, sed in intellectu</i>.</p><p title="I q. 16 a. 1 co."><a name="29053"><span class="ref">[29053] Iª q. 16 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut bonum nominat id in quod tendit appetitus, ita verum nominat id in quod tendit intellectus. Hoc autem distat inter appetitum et intellectum, sive quamcumque cognitionem, quia cognitio est secundum quod cognitum est in cognoscente, appetitus autem est secundum quod appetens inclinatur in ipsam rem appetitam. Et sic terminus appetitus, quod est bonum, est in re appetibili, sed terminus cognitionis, quod est verum, est in ipso intellectu. Sicut autem bonum est in re, inquantum habet ordinem ad appetitum; et propter hoc ratio bonitatis derivatur a re appetibili in appetitum, secundum quod appetitus dicitur bonus, prout est boni, ita, cum verum sit in intellectu secundum quod conformatur rei intellectae, necesse est quod ratio veri ab intellectu ad rem intellectam derivetur, ut res etiam intellecta vera dicatur, secundum quod habet aliquem ordinem ad intellectum. Res autem intellecta ad intellectum aliquem potest habere ordinem vel per se, vel per accidens. Per se quidem habet ordinem ad intellectum a quo dependet secundum suum esse, per accidens autem ad intellectum a quo cognoscibilis est. Sicut si dicamus quod domus comparatur ad intellectum artificis per se, per accidens autem comparatur ad intellectum a quo non dependet. Iudicium autem de re non sumitur secundum id quod inest ei per accidens, sed secundum id quod inest ei per se. Unde unaquaeque res dicitur vera absolute, secundum ordinem ad intellectum a quo dependet. Et inde est quod res artificiales dicuntur verae per ordinem ad intellectum nostrum, dicitur enim domus vera, quae assequitur similitudinem formae quae est in mente artificis; et dicitur oratio vera, inquantum est signum intellectus veri. Et similiter res naturales dicuntur esse verae, secundum quod assequuntur similitudinem specierum quae sunt in mente divina, dicitur enim verus lapis, qui assequitur propriam lapidis naturam, secundum praeconceptionem intellectus divini. Sic ergo veritas principaliter est in intellectu; secundario vero in rebus, secundum quod comparantur ad intellectum ut ad principium. Et secundum hoc, veritas diversimode notificatur. Nam Augustinus, in libro de vera Relig., dicit quod <i>veritas est, qua ostenditur id quod est</i>. Et Hilarius dicit quod <i>verum est declarativum aut manifestativum esse</i>. Et hoc pertinet ad veritatem secundum quod est in intellectu. Ad veritatem autem rei secundum ordinem ad intellectum, pertinet definitio Augustini in libro de vera Relig., <i>veritas est summa similitudo principii, quae sine ulla dissimilitudine est</i>. Et quaedam definitio Anselmi, <i>veritas est rectitudo sola mente perceptibilis</i>; nam rectum est, quod principio concordat. Et quaedam definitio Avicennae, <i>veritas uniuscuiusque rei est proprietas sui esse quod stabilitum est ei</i>. Quod autem dicitur quod veritas est adaequatio rei et intellectus potest ad utrumque pertinere.</p><p title="I q. 16 a. 1 ad 1"><a name="29054"><span class="ref">[29054] Iª q. 16 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Augustinus loquitur de veritate rei; et excludit a ratione huius veritatis, comparationem ad intellectum nostrum. Nam id quod est per accidens, ab unaquaque definitione excluditur.</p><p title="I q. 16 a. 1 ad 2"><a name="29055"><span class="ref">[29055] Iª q. 16 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod antiqui philosophi species rerum naturalium non dicebant procedere ab aliquo intellectu, sed eas provenire a casu, et quia considerabant quod verum importat comparationem ad intellectum, cogebantur veritatem rerum constituere in ordine ad intellectum nostrum. Ex quo inconvenientia sequebantur quae philosophus prosequitur in IV Metaphys. Quae quidem inconvenientia non accidunt, si ponamus veritatem rerum consistere in comparatione ad intellectum divinum.</p><p title="I q. 16 a. 1 ad 3"><a name="29056"><span class="ref">[29056] Iª q. 16 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet veritas intellectus nostri a re causetur, non tamen oportet quod in re per prius inveniatur ratio veritatis, sicut neque in medicina per prius invenitur ratio sanitatis quam in animali; virtus enim medicinae, non sanitas eius, causat sanitatem, cum non sit agens univocum. Et similiter esse rei, non veritas eius, causat veritatem intellectus. Unde philosophus dicit quod opinio et oratio vera est <i>ex eo quod res est, non ex eo quod res vera est</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 16 a. 2 arg. 1"><a name="29057"><span class="ref">[29057] Iª q. 16 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod veritas non sit solum in intellectu componente et dividente. Dicit enim philosophus, in III de anima, quod sicut sensus propriorum sensibilium semper veri sunt, ita et intellectus eius quod quid est. Sed compositio et divisio non est neque in sensu, neque in intellectu cognoscente quod quid est. Ergo veritas non solum est in compositione et divisione intellectus.</p><p title="I q. 16 a. 2 arg. 2"><a name="29058"><span class="ref">[29058] Iª q. 16 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Isaac dicit, in libro de definitionibus, quod veritas est adaequatio rei et intellectus. Sed sicut intellectus complexorum potest adaequari rebus, ita intellectus incomplexorum, et etiam sensus sentiens rem ut est. Ergo veritas non est solum in compositione et divisione intellectus.</p><p title="I q. 16 a. 2 s. c."><a name="29059"><span class="ref">[29059] Iª q. 16 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit philosophus, in VI Metaphys., quod circa simplicia et quod quid est non est veritas, nec in intellectu neque in rebus.</p><p title="I q. 16 a. 2 co."><a name="29060"><span class="ref">[29060] Iª q. 16 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod verum, sicut dictum est, secundum sui primam rationem est in intellectu. Cum autem omnis res sit vera secundum quod habet propriam formam naturae suae, necesse est quod intellectus, inquantum est cognoscens, sit verus inquantum habet similitudinem rei cognitae, quae est forma eius inquantum est cognoscens. Et propter hoc per conformitatem intellectus et rei veritas definitur. Unde conformitatem istam cognoscere, est cognoscere veritatem. Hanc autem nullo modo sensus cognoscit, licet enim visus habeat similitudinem visibilis, non tamen cognoscit comparationem quae est inter rem visam et id quod ipse apprehendit de ea. Intellectus autem conformitatem sui ad rem intelligibilem cognoscere potest, sed tamen non apprehendit eam secundum quod cognoscit de aliquo quod quid est; sed quando iudicat rem ita se habere sicut est forma quam de re apprehendit, tunc primo cognoscit et dicit verum. Et hoc facit componendo et dividendo, nam in omni propositione aliquam formam significatam per praedicatum, vel applicat alicui rei significatae per subiectum, vel removet ab ea. Et ideo bene invenitur quod sensus est verus de aliqua re, vel intellectus cognoscendo quod quid est, sed non quod cognoscat aut dicat verum. Et similiter est de vocibus complexis aut incomplexis. Veritas quidem igitur potest esse in sensu, vel in intellectu cognoscente quod quid est, ut in quadam re vera, non autem ut cognitum in cognoscente, quod importat nomen veri; perfectio enim intellectus est verum ut cognitum. Et ideo, proprie loquendo, veritas est in intellectu componente et dividente, non autem in sensu, neque in intellectu cognoscente quod quid est.</p><p title="I q. 16 a. 2 ad arg."><a name="29061"><span class="ref">[29061] Iª q. 16 a. 2 ad arg.</span></a> Et per hoc patet solutio ad obiecta.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 16 a. 3 arg. 1"><a name="29062"><span class="ref">[29062] Iª q. 16 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod verum et ens non convertantur. Verum enim est proprie in intellectu, ut dictum est. Ens autem proprie est in rebus. Ergo non convertuntur.</p><p title="I q. 16 a. 3 arg. 2"><a name="29063"><span class="ref">[29063] Iª q. 16 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, id quod se extendit ad ens et non ens, non convertitur cum ente. Sed verum se extendit ad ens et non ens, nam verum est quod est esse, et quod non est non esse. Ergo verum et ens non convertuntur.</p><p title="I q. 16 a. 3 arg. 3"><a name="29064"><span class="ref">[29064] Iª q. 16 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quae se habent secundum prius et posterius, non videntur converti. Sed verum videtur prius esse quam ens, nam ens non intelligitur nisi sub ratione veri. Ergo videtur quod non sint convertibilia.</p><p title="I q. 16 a. 3 s. c."><a name="29065"><span class="ref">[29065] Iª q. 16 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit philosophus, II Metaphys., quod eadem est dispositio rerum in esse et veritate.</p><p title="I q. 16 a. 3 co."><a name="29066"><span class="ref">[29066] Iª q. 16 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut bonum habet rationem appetibilis, ita verum habet ordinem ad cognitionem. Unumquodque autem inquantum habet de esse, intantum est cognoscibile. Et propter hoc dicitur in III de anima, quod anima est quodammodo omnia secundum sensum et intellectum. Et ideo, sicut bonum convertitur cum ente, ita et verum. Sed tamen, sicut bonum addit rationem appetibilis supra ens, ita et verum comparationem ad intellectum.</p><p title="I q. 16 a. 3 ad 1"><a name="29067"><span class="ref">[29067] Iª q. 16 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod verum est in rebus et in intellectu, ut dictum est. Verum autem quod est in rebus, convertitur cum ente secundum substantiam. Sed verum quod est in intellectu, convertitur cum ente, ut manifestativum cum manifestato. Hoc enim est de ratione veri, ut dictum est. Quamvis posset dici quod etiam ens est in rebus et in intellectu, sicut et verum; licet verum principaliter in intellectu, ens vero principaliter in rebus. Et hoc accidit propter hoc, quod verum et ens differunt ratione.</p><p title="I q. 16 a. 3 ad 2"><a name="29068"><span class="ref">[29068] Iª q. 16 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod non ens non habet in se unde cognoscatur, sed cognoscitur inquantum intellectus facit illud cognoscibile. Unde verum fundatur in ente, inquantum non ens est quoddam ens rationis, apprehensum scilicet a ratione.</p><p title="I q. 16 a. 3 ad 3"><a name="29069"><span class="ref">[29069] Iª q. 16 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, cum dicitur quod ens non potest apprehendi sine ratione veri, hoc potest dupliciter intelligi. Uno modo, ita quod non apprehendatur ens, nisi ratio veri assequatur apprehensionem entis. Et sic locutio habet veritatem. Alio modo posset sic intelligi, quod ens non posset apprehendi, nisi apprehenderetur ratio veri. Et hoc falsum est. Sed verum non potest apprehendi, nisi apprehendatur ratio entis, quia ens cadit in ratione veri. Et est simile sicut si comparemus intelligibile ad ens. Non enim potest intelligi ens, quin ens sit intelligibile, sed tamen potest intelligi ens, ita quod non intelligatur eius intelligibilitas. Et similiter ens intellectum est verum, non tamen intelligendo ens, intelligitur verum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 16 a. 4 arg. 1"><a name="29070"><span class="ref">[29070] Iª q. 16 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod bonum secundum rationem sit prius quam verum. Quod enim est universalius, secundum rationem prius est, ut patet ex I Physic. Sed bonum est universalius quam verum, nam verum est quoddam bonum, scilicet intellectus. Ergo bonum prius est secundum rationem quam verum.</p><p title="I q. 16 a. 4 arg. 2"><a name="29071"><span class="ref">[29071] Iª q. 16 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, bonum est in rebus, verum autem in compositione et divisione intellectus, ut dictum est. Sed ea quae sunt in re, sunt priora his quae sunt in intellectu. Ergo prius est secundum rationem bonum quam verum.</p><p title="I q. 16 a. 4 arg. 3"><a name="29072"><span class="ref">[29072] Iª q. 16 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, veritas est quaedam species virtutis, ut patet in IV Ethic. Sed virtus continetur sub bono, est enim bona qualitas mentis, ut dicit Augustinus. Ergo bonum est prius quam verum.</p><p title="I q. 16 a. 4 s. c."><a name="29073"><span class="ref">[29073] Iª q. 16 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra, quod est in pluribus, est prius secundum rationem. Sed verum est in quibusdam in quibus non est bonum, scilicet in mathematicis. Ergo verum est prius quam bonum.</p><p title="I q. 16 a. 4 co."><a name="29074"><span class="ref">[29074] Iª q. 16 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, licet bonum et verum supposito convertantur cum ente, tamen ratione differunt. Et secundum hoc verum, absolute loquendo, prius est quam bonum. Quod ex duobus apparet. Primo quidem ex hoc, quod verum propinquius se habet ad ens, quod est prius, quam bonum. Nam verum respicit ipsum esse simpliciter et immediate, ratio autem boni consequitur esse, secundum quod est aliquo modo perfectum; sic enim appetibile est. Secundo apparet ex hoc, quod cognitio naturaliter praecedit appetitum. Unde, cum verum respiciat cognitionem, bonum autem appetitum, prius erit verum quam bonum secundum rationem.</p><p title="I q. 16 a. 4 ad 1"><a name="29075"><span class="ref">[29075] Iª q. 16 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod voluntas et intellectus mutuo se includunt, nam intellectus intelligit voluntatem, et voluntas vult intellectum intelligere. Sic ergo inter illa quae ordinantur ad obiectum voluntatis, continentur etiam ea quae sunt intellectus; et e converso. Unde in ordine appetibilium, bonum se habet ut universale, et verum ut particulare, in ordine autem intelligibilium est e converso. Ex hoc ergo quod verum est quoddam bonum, sequitur quod bonum sit prius in ordine appetibilium, non autem quod sit prius simpliciter.</p><p title="I q. 16 a. 4 ad 2"><a name="29076"><span class="ref">[29076] Iª q. 16 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod secundum hoc est aliquid prius ratione, quod prius cadit in intellectu. Intellectus autem per prius apprehendit ipsum ens; et secundario apprehendit se intelligere ens; et tertio apprehendit se appetere ens. Unde primo est ratio entis, secundo ratio veri, tertio ratio boni, licet bonum sit in rebus.</p><p title="I q. 16 a. 4 ad 3"><a name="29077"><span class="ref">[29077] Iª q. 16 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod virtus quae dicitur veritas, non est veritas communis, sed quaedam veritas secundum quam homo in dictis et factis ostendit se ut est. Veritas autem vitae dicitur particulariter, secundum quod homo in vita sua implet illud ad quod ordinatur per intellectum divinum, sicut etiam dictum est veritatem esse in ceteris rebus. Veritas autem iustitiae est secundum quod homo servat id quod debet alteri secundum ordinem legum. Unde ex his particularibus veritatibus non est procedendum ad veritatem communem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I q. 16 a. 5 arg. 1"><a name="29078"><span class="ref">[29078] Iª q. 16 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod Deus non sit veritas. Veritas enim consistit in compositione et divisione intellectus. Sed in Deo non est compositio et divisio. Ergo non est ibi veritas.</p><p title="I q. 16 a. 5 arg. 2"><a name="29079"><span class="ref">[29079] Iª q. 16 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, veritas, secundum Augustinum, in libro de vera Relig., est similitudo principii. Sed Dei non est similitudo ad principium. Ergo in Deo non est veritas.</p><p title="I q. 16 a. 5 arg. 3"><a name="29080"><span class="ref">[29080] Iª q. 16 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid dicitur de Deo, dicitur de eo ut de prima causa omnium, sicut esse Dei est causa omnis esse, et bonitas eius est causa omnis boni. Si ergo in Deo sit veritas, ergo omne verum erit ab ipso. Sed aliquem peccare est verum. Ergo hoc erit a Deo. Quod patet esse falsum.</p><p title="I q. 16 a. 5 s. c."><a name="29081"><span class="ref">[29081] Iª q. 16 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit dominus, Ioan. XIV, <i>ego sum via, veritas et vita</i>.</p><p title="I q. 16 a. 5 co."><a name="29082"><span class="ref">[29082] Iª q. 16 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, veritas invenitur in intellectu secundum quod apprehendit rem ut est, et in re secundum quod habet esse conformabile intellectui. Hoc autem maxime invenitur in Deo. Nam esse suum non solum est conforme suo intellectui, sed etiam est ipsum suum intelligere; et suum intelligere est mensura et causa omnis alterius esse, et omnis alterius intellectus; et ipse est suum esse et intelligere. Unde sequitur quod non solum in ipso sit veritas, sed quod ipse sit ipsa summa et prima veritas.</p><p title="I q. 16 a. 5 ad 1"><a name="29083"><span class="ref">[29083] Iª q. 16 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, licet in intellectu divino non sit compositio et divisio, tamen secundum suam simplicem intelligentiam iudicat de omnibus, et cognoscit omnia complexa. Et sic in intellectu eius est veritas.</p><p title="I q. 16 a. 5 ad 2"><a name="29084"><span class="ref">[29084] Iª q. 16 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod verum intellectus nostri est secundum quod conformatur suo principio, scilicet rebus, a quibus cognitionem accipit. Veritas etiam rerum est secundum quod conformantur suo principio, scilicet intellectui divino. Sed hoc, proprie loquendo, non potest dici in veritate divina, nisi forte secundum quod veritas appropriatur filio, qui habet principium. Sed si de veritate essentialiter dicta loquamur, non potest intelligi, nisi resolvatur affirmativa in negativam, sicut cum dicitur, pater est a se, quia non est ab alio. Et similiter dici potest similitudo principii veritas divina, inquantum esse suum non est suo intellectui dissimile.</p><p title="I q. 16 a. 5 ad 3"><a name="29085"><span class="ref">[29085] Iª q. 16 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non ens et privationes non habent ex seipsis veritatem, sed solum ex apprehensione intellectus. Omnis autem apprehensio intellectus a Deo est, unde quidquid est veritatis in hoc quod dico, istum fornicari est verum, totum est a Deo. Sed si arguatur, ergo istum fornicari est a Deo, est fallacia accidentis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I q. 16 a. 6 arg. 1"><a name="29086"><span class="ref">[29086] Iª q. 16 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod una sola sit veritas, secundum quam omnia sunt vera. Quia, secundum Augustinum, nihil est maius mente humana, nisi Deus. Sed veritas est maior mente humana, alioquin mens iudicaret de veritate; nunc autem omnia iudicat secundum veritatem, et non secundum seipsam. Ergo solus Deus est veritas. Ergo non est alia veritas quam Deus.</p><p title="I q. 16 a. 6 arg. 2"><a name="29087"><span class="ref">[29087] Iª q. 16 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, Anselmus dicit, in libro de veritate, quod sicut tempus se habet ad temporalia, ita veritas ad res veras. Sed unum est tempus omnium temporalium. Ergo una est veritas, qua omnia vera sunt.</p><p title="I q. 16 a. 6 s. c."><a name="29088"><span class="ref">[29088] Iª q. 16 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Psalmo XI dicitur, <i>diminutae sunt veritates a filiis hominum</i>.</p><p title="I q. 16 a. 6 co."><a name="29089"><span class="ref">[29089] Iª q. 16 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod quodammodo una est veritas, qua omnia sunt vera, et quodammodo non. Ad cuius evidentiam, sciendum est quod, quando aliquid praedicatur univoce de multis, illud in quolibet eorum secundum propriam rationem invenitur, sicut animal in qualibet specie animalis. Sed quando aliquid dicitur analogice de multis, illud invenitur secundum propriam rationem in uno eorum tantum, a quo alia denominantur. Sicut sanum dicitur de animali et urina et medicina, non quod sanitas sit nisi in animali tantum, sed a sanitate animalis denominatur medicina sana, inquantum est illius sanitatis effectiva, et urina, inquantum est illius sanitatis significativa. Et quamvis sanitas non sit in medicina neque in urina, tamen in utroque est aliquid per quod hoc quidem facit, illud autem significat sanitatem. Dictum est autem quod veritas per prius est in intellectu, et per posterius in rebus, secundum quod ordinantur ad intellectum divinum. Si ergo loquamur de veritate prout existit in intellectu, secundum propriam rationem, sic in multis intellectibus creatis sunt multae veritates; etiam in uno et eodem intellectu, secundum plura cognita. Unde dicit Glossa super illud Psalmi XI, <i>diminutae sunt veritates a filiis hominum</i> etc., quod sicut ab una facie hominis resultant plures similitudines in speculo, sic ab una veritate divina resultant plures veritates. Si vero loquamur de veritate secundum quod est in rebus, sic omnes sunt verae una prima veritate, cui unumquodque assimilatur secundum suam entitatem. Et sic, licet plures sint essentiae vel formae rerum, tamen una est veritas divini intellectus, secundum quam omnes res denominantur verae.</p><p title="I q. 16 a. 6 ad 1"><a name="29090"><span class="ref">[29090] Iª q. 16 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod anima non secundum quamcumque veritatem iudicat de rebus omnibus; sed secundum veritatem primam, inquantum resultat in ea sicut in speculo, secundum prima intelligibilia. Unde sequitur quod veritas prima sit maior anima. Et tamen etiam veritas creata, quae est in intellectu nostro, est maior anima, non simpliciter, sed secundum quid, inquantum est perfectio eius; sicut etiam scientia posset dici maior anima. Sed verum est quod nihil subsistens est maius mente rationali, nisi Deus.</p><p title="I q. 16 a. 6 ad 2"><a name="29091"><span class="ref">[29091] Iª q. 16 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod dictum Anselmi veritatem habet, secundum quod res dicuntur verae per comparationem ad intellectum divinum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I q. 16 a. 7 arg. 1"><a name="29092"><span class="ref">[29092] Iª q. 16 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod veritas creata sit aeterna. Dicit enim Augustinus, in libro de libero arbitrio, quod nihil est magis aeternum quam ratio circuli, et duo et tria esse quinque. Sed horum veritas est veritas creata. Ergo veritas creata est aeterna.</p><p title="I q. 16 a. 7 arg. 2"><a name="29093"><span class="ref">[29093] Iª q. 16 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, omne quod est semper, est aeternum. Sed universalia sunt ubique et semper. Ergo sunt aeterna. Ergo et verum, quod est maxime universale.</p><p title="I q. 16 a. 7 arg. 3"><a name="29094"><span class="ref">[29094] Iª q. 16 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, id quod est verum in praesenti, semper fuit verum esse futurum. Sed sicut veritas propositionis de praesenti est veritas creata, ita veritas propositionis de futuro. Ergo aliqua veritas creata est aeterna.</p><p title="I q. 16 a. 7 arg. 4"><a name="29095"><span class="ref">[29095] Iª q. 16 a. 7 arg. 4</span></a> Praeterea, omne quod caret principio et fine, est aeternum. Sed veritas enuntiabilium caret principio et fine. Quia, si veritas incoepit cum ante non esset, verum erat veritatem non esse, et utique aliqua veritate verum erat, et sic veritas erat antequam inciperet. Et similiter si ponatur veritatem habere finem, sequitur quod sit postquam desierit, verum enim erit veritatem non esse. Ergo veritas est aeterna.</p><p title="I q. 16 a. 7 s. c."><a name="29096"><span class="ref">[29096] Iª q. 16 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod solus Deus est aeternus, ut supra habitum est.</p><p title="I q. 16 a. 7 co."><a name="29097"><span class="ref">[29097] Iª q. 16 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod veritas enuntiabilium non est aliud quam veritas intellectus. Enuntiabile enim et est in intellectu, et est in voce. Secundum autem quod est in intellectu, habet per se veritatem. Sed secundum quod est in voce, dicitur verum enuntiabile, secundum quod significat aliquam veritatem intellectus; non propter aliquam veritatem in enuntiabili existentem sicut in subiecto. Sicut urina dicitur sana, non a sanitate quae in ipsa sit, sed a sanitate animalis, quam significat. Similiter etiam supra dictum est quod res denominantur verae a veritate intellectus. Unde si nullus intellectus esset aeternus, nulla veritas esset aeterna. Sed quia solus intellectus divinus est aeternus, in ipso solo veritas aeternitatem habet. Nec propter hoc sequitur quod aliquid aliud sit aeternum quam Deus, quia veritas intellectus divini est ipse Deus, ut supra ostensum est.</p><p title="I q. 16 a. 7 ad 1"><a name="29098"><span class="ref">[29098] Iª q. 16 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ratio circuli, et duo et tria esse quinque, habent aeternitatem in mente divina.</p><p title="I q. 16 a. 7 ad 2"><a name="29099"><span class="ref">[29099] Iª q. 16 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliquid esse semper et ubique, potest intelligi dupliciter. Uno modo, quia habet in se unde se extendat ad omne tempus et ad omnem locum, sicut Deo competit esse ubique et semper. Alio modo, quia non habet in se quo determinetur ad aliquem locum vel tempus, sicut materia prima dicitur esse una, non quia habet unam formam, sicut homo est unus ab unitate unius formae, sed per remotionem omnium formarum distinguentium. Et per hunc modum, quodlibet universale dicitur esse ubique et semper, inquantum universalia abstrahunt ab hic et nunc. Sed ex hoc non sequitur ea esse aeterna, nisi in intellectu, si quis sit aeternus.</p><p title="I q. 16 a. 7 ad 3"><a name="29100"><span class="ref">[29100] Iª q. 16 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod illud quod nunc est, ex eo futurum fuit antequam esset, quia in causa sua erat ut fieret. Unde, sublata causa, non esset futurum illud fieri. Sola autem causa prima est aeterna. Unde ex hoc non sequitur quod ea quae sunt, semper fuerit verum ea esse futura, nisi quatenus in causa sempiterna fuit ut essent futura. Quae quidem causa solus Deus est.</p><p title="I q. 16 a. 7 ad 4"><a name="29101"><span class="ref">[29101] Iª q. 16 a. 7 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, quia intellectus noster non est aeternus, nec veritas enuntiabilium quae a nobis formantur, est aeterna, sed quandoque incoepit. Et antequam huiusmodi veritas esset, non erat verum dicere veritatem talem non esse, nisi ab intellectu divino, in quo solum veritas est aeterna. Sed nunc verum est dicere veritatem tunc non fuisse. Quod quidem non est verum nisi veritate quae nunc est in intellectu nostro, non autem per aliquam veritatem ex parte rei. Quia ista est veritas de non ente; non ens autem non habet ex se ut sit verum, sed solummodo ex intellectu apprehendente ipsum. Unde intantum est verum dicere veritatem non fuisse, inquantum apprehendimus non esse ipsius ut praecedens esse eius.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I q. 16 a. 8 arg. 1"><a name="29102"><span class="ref">[29102] Iª q. 16 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod veritas sit immutabilis. Dicit enim Augustinus, in libro II de libero arbitrio, quod veritas non est aequalis menti, quia esset mutabilis, sicut et mens.</p><p title="I q. 16 a. 8 arg. 2"><a name="29103"><span class="ref">[29103] Iª q. 16 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, id quod remanet post omnem mutationem, est immutabile, sicut prima materia est ingenita et incorruptibilis, quia remanet post omnem generationem et corruptionem. Sed veritas remanet post omnem mutationem, quia post omnem mutationem verum est dicere esse vel non esse. Ergo veritas est immutabilis.</p><p title="I q. 16 a. 8 arg. 3"><a name="29104"><span class="ref">[29104] Iª q. 16 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, si veritas enuntiationis mutatur, maxime mutatur ad mutationem rei. Sed sic non mutatur. Veritas enim, secundum Anselmum, est rectitudo quaedam, inquantum aliquid implet id quod est de ipso in mente divina. Haec autem propositio, Socrates sedet, accipit a mente divina ut significet Socratem sedere, quod significat etiam eo non sedente. Ergo veritas propositionis nullo modo mutatur.</p><p title="I q. 16 a. 8 arg. 4"><a name="29105"><span class="ref">[29105] Iª q. 16 a. 8 arg. 4</span></a> Praeterea, ubi est eadem causa, et idem effectus. Sed eadem res est causa veritatis harum trium propositionum Socrates sedet, sedebit, et sedit. Ergo eadem est harum veritas. Sed oportet quod alterum horum sit verum. Ergo veritas harum propositionum immutabiliter manet. Et eadem ratione cuiuslibet alterius propositionis.</p><p title="I q. 16 a. 8 s. c."><a name="29106"><span class="ref">[29106] Iª q. 16 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo XI, <i>diminutae sunt veritates a filiis hominum</i>.</p><p title="I q. 16 a. 8 co."><a name="29107"><span class="ref">[29107] Iª q. 16 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, veritas proprie est in solo intellectu, res autem dicuntur verae a veritate quae est in aliquo intellectu. Unde mutabilitas veritatis consideranda est circa intellectum. Cuius quidem veritas in hoc consistit, quod habeat conformitatem ad res intellectas. Quae quidem conformitas variari potest dupliciter, sicut et quaelibet alia similitudo, ex mutatione alterius extremi. Unde uno modo variatur veritas ex parte intellectus, ex eo quod de re eodem modo se habente aliquis aliam opinionem accipit, alio modo si, opinione eadem manente, res mutetur. Et utroque modo fit mutatio de vero in falsum. Si ergo sit aliquis intellectus in quo non possit esse alternatio opinionum, vel cuius acceptionem non potest subterfugere res aliqua, in eo est immutabilis veritas. Talis autem est intellectus divinus, ut ex superioribus patet. Unde veritas divini intellectus est immutabilis. Veritas autem intellectus nostri mutabilis est. Non quod ipsa sit subiectum mutationis, sed inquantum intellectus noster mutatur de veritate in falsitatem; sic enim formae mutabiles dici possunt. Veritas autem intellectus divini est secundum quam res naturales dicuntur verae, quae est omnino immutabilis.</p><p title="I q. 16 a. 8 ad 1"><a name="29108"><span class="ref">[29108] Iª q. 16 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Augustinus loquitur de veritate divina.</p><p title="I q. 16 a. 8 ad 2"><a name="29109"><span class="ref">[29109] Iª q. 16 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod verum et ens sunt convertibilia. Unde, sicut ens non generatur neque corrumpitur per se, sed per accidens, inquantum hoc vel illud ens corrumpitur vel generatur, ut dicitur in I Physic.; ita veritas mutatur, non quod nulla veritas remaneat, sed quia non remanet illa veritas quae prius erat.</p><p title="I q. 16 a. 8 ad 3"><a name="29110"><span class="ref">[29110] Iª q. 16 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod propositio non solum habet veritatem sicut res aliae veritatem habere dicuntur, inquantum implent id quod de eis est ordinatum ab intellectu divino; sed dicitur habere veritatem quodam speciali modo, inquantum significat veritatem intellectus. Quae quidem consistit in conformitate intellectus et rei. Qua quidem subtracta, mutatur veritas opinionis, et per consequens veritas propositionis. Sic igitur haec propositio, Socrates sedet, eo sedente vera est et veritate rei, inquantum est quaedam vox significativa; et veritate significationis, inquantum significat opinionem veram. Socrate vero surgente, remanet prima veritas, sed mutatur secunda.</p><p title="I q. 16 a. 8 ad 4"><a name="29111"><span class="ref">[29111] Iª q. 16 a. 8 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod sessio Socratis, quae est causa veritatis huius propositionis, Socrates sedet, non eodem modo se habet dum Socrates sedet, et postquam sederit, et antequam sederet. Unde et veritas ab hoc causata, diversimode se habet; et diversimode significatur propositionibus de praesenti, praeterito et futuro. Unde non sequitur quod, licet altera trium propositionum sit vera, quod eadem veritas invariabilis maneat.</p></div></div><div class="q" id="q17"><h2>Quaestio 17</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 17 pr."><a name="29112"><span class="ref">[29112] Iª q. 17 pr.</span></a> Deinde quaeritur de falsitate. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum falsitas sit in rebus. Secundo, utrum sit in sensu. Tertio, utrum sit in intellectu. Quarto, de oppositione veri et falsi.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 17 a. 1 arg. 1"><a name="29113"><span class="ref">[29113] Iª q. 17 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod falsitas non sit in rebus. Dicit enim Augustinus, in libro Soliloq., <i>si verum est id quod est, falsum non esse uspiam concludetur, quovis repugnante</i>.</p><p title="I q. 17 a. 1 arg. 2"><a name="29114"><span class="ref">[29114] Iª q. 17 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, falsum dicitur a fallendo. Sed res non fallunt, ut dicit Augustinus in libro de vera Relig., <i>quia non ostendunt aliud quam suam speciem</i>. Ergo falsum in rebus non invenitur.</p><p title="I q. 17 a. 1 arg. 3"><a name="29115"><span class="ref">[29115] Iª q. 17 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, verum dicitur in rebus per comparationem ad intellectum divinum, ut supra dictum est. Sed quaelibet res, inquantum est, imitatur Deum. Ergo quaelibet res vera est, absque falsitate. Et sic nulla res est falsa.</p><p title="I q. 17 a. 1 s. c."><a name="29116"><span class="ref">[29116] Iª q. 17 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro de vera Relig., quod <i>omne corpus est verum corpus et falsa unitas</i>; quia imitatur unitatem, et non est unitas. Sed quaelibet res imitatur divinam bonitatem, et ab ea deficit. Ergo in omnibus rebus est falsitas.</p><p title="I q. 17 a. 1 co."><a name="29117"><span class="ref">[29117] Iª q. 17 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum verum et falsum opponantur; opposita autem sunt circa idem; necesse est ut ibi prius quaeratur falsitas, ubi primo veritas invenitur, hoc est in intellectu. In rebus autem neque veritas neque falsitas est, nisi per ordinem ad intellectum. Et quia unumquodque secundum id quod convenit ei per se, simpliciter nominatur; secundum autem id quod convenit ei per accidens, non nominatur nisi secundum quid; res quidem simpliciter falsa dici posset per comparationem ad intellectum a quo dependet, cui comparatur per se; in ordine autem ad alium intellectum, cui comparatur per accidens, non posset dici falsa nisi secundum quid. Dependent autem ab intellectu divino res naturales, sicut ab intellectu humano res artificiales. Dicuntur igitur res artificiales falsae simpliciter et secundum se, inquantum deficiunt a forma artis, unde dicitur aliquis artifex opus falsum facere, quando deficit ab operatione artis. Sic autem in rebus dependentibus a Deo, falsitas inveniri non potest per comparationem ad intellectum divinum, cum quidquid in rebus accidit, ex ordinatione divini intellectus procedat, nisi forte in voluntariis agentibus tantum, in quorum potestate est subducere se ab ordinatione divini intellectus; in quo malum culpae consistit, secundum quod ipsa peccata falsitates et mendacia dicuntur in Scripturis, secundum illud Psalmi IV, <i>ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium?</i> Sicut per oppositum operatio virtuosa veritas vitae nominatur, inquantum subditur ordini divini intellectus; sicut dicitur Ioan. III, <i>qui facit veritatem, venit ad lucem</i>. Sed per ordinem ad intellectum nostrum, ad quem comparantur res naturales per accidens, possunt dici falsae, non simpliciter, sed secundum quid. Et hoc dupliciter. Uno modo, secundum rationem significati, ut dicatur illud esse falsum in rebus, quod significatur vel repraesentatur oratione vel intellectu falso. Secundum quem modum quaelibet res potest dici esse falsa, quantum ad id quod ei non inest, sicut si dicamus diametrum esse falsum commensurabile, ut dicit philosophus in V Metaphys.; et sicut dicit Augustinus, in libro Soliloq., quod <i>tragoedus est falsus Hector</i>. Sicut e contrario potest unumquodque dici verum, secundum id quod competit ei. Alio modo, per modum causae. Et sic dicitur res esse falsa, quae nata est facere de se opinionem falsam. Et quia innatum est nobis per ea quae exterius apparent de rebus iudicare, eo quod nostra cognitio a sensu ortum habet, qui primo et per se est exteriorum accidentium; ideo ea quae in exterioribus accidentibus habent similitudinem aliarum rerum, dicuntur esse falsa secundum illas res; sicut fel est falsum mel, et stannum est falsum argentum. Et secundum hoc dicit Augustinus, in libro Soliloq., quod <i>eas res falsas nominamus, quae verisimilia apprehendimus</i>. Et philosophus dicit, in V Metaphys., quod <i>falsa dicuntur quaecumque apta nata sunt apparere aut qualia non sunt, aut quae non sunt</i>. Et per hunc modum etiam dicitur homo falsus, inquantum est amativus falsarum opinionum vel locutionum. Non autem ex hoc quod potest eas confingere, quia sic etiam sapientes et scientes falsi dicerentur, ut dicitur in V Metaphys.</p><p title="I q. 17 a. 1 ad 1"><a name="29118"><span class="ref">[29118] Iª q. 17 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod res comparata ad intellectum, secundum id quod est, dicitur vera, secundum id quod non est, dicitur falsa. <i>Unde verus tragoedus est falsus Hector</i>, ut dicitur in II Soliloq. Sicut igitur in his quae sunt, invenitur quoddam non esse; ita in his quae sunt, invenitur quaedam ratio falsitatis.</p><p title="I q. 17 a. 1 ad 2"><a name="29119"><span class="ref">[29119] Iª q. 17 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod res per se non fallunt, sed per accidens. Dant enim occasionem falsitatis, eo quod similitudinem eorum gerunt, quorum non habent existentiam.</p><p title="I q. 17 a. 1 ad 3"><a name="29120"><span class="ref">[29120] Iª q. 17 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod per comparationem ad intellectum divinum non dicuntur res falsae, quod esset eas esse falsas simpliciter, sed per comparationem ad intellectum nostrum, quod est eas esse falsas secundum quid.</p><p title="I q. 17 a. 1 ad 4"><a name="29121"><span class="ref">[29121] Iª q. 17 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum, quod in oppositum obiicitur, dicendum quod similitudo vel repraesentatio deficiens non inducit rationem falsitatis, nisi inquantum praestat occasionem falsae opinionis. Unde non ubicumque est similitudo, dicitur res falsa, sed ubicumque est talis similitudo, quae nata est facere opinionem falsam, non cuicumque, sed ut in pluribus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 17 a. 2 arg. 1"><a name="29122"><span class="ref">[29122] Iª q. 17 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod in sensu non sit falsitas. Dicit enim Augustinus, in libro de vera Relig., <i>si omnes corporis sensus ita nuntiant ut afficiuntur, quid ab eis amplius exigere debemus, ignoro</i>. Et sic videtur quod ex sensibus non fallamur. Et sic falsitas in sensu non est.</p><p title="I q. 17 a. 2 arg. 2"><a name="29123"><span class="ref">[29123] Iª q. 17 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in IV Metaphys., quod <i>falsitas non est propria sensui, sed phantasiae</i>.</p><p title="I q. 17 a. 2 arg. 3"><a name="29124"><span class="ref">[29124] Iª q. 17 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, in incomplexis non est verum nec falsum, sed solum in complexis. Sed componere et dividere non pertinet ad sensum. Ergo in sensu non est falsitas.</p><p title="I q. 17 a. 2 s. c."><a name="29125"><span class="ref">[29125] Iª q. 17 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro Soliloq., <i>apparet nos in omnibus sensibus similitudine lenocinante falli</i>.</p><p title="I q. 17 a. 2 co."><a name="29126"><span class="ref">[29126] Iª q. 17 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod falsitas non est quaerenda in sensu, nisi sicut ibi est veritas. Veritas autem non sic est in sensu, ut sensus cognoscat veritatem; sed inquantum veram apprehensionem habet de sensibilibus, ut supra dictum est. Quod quidem contingit eo quod apprehendit res ut sunt. Unde contingit falsitatem esse in sensu, ex hoc quod apprehendit vel iudicat res aliter quam sint. Sic autem se habet ad cognoscendum res, inquantum similitudo rerum est in sensu. Similitudo autem alicuius rei est in sensu tripliciter. Uno modo, primo et per se; sicut in visu est similitudo colorum et aliorum propriorum sensibilium. Alio modo, per se, sed non primo; sicut in visu est similitudo figurae vel magnitudinis, et aliorum communium sensibilium. Tertio modo, nec primo nec per se, sed per accidens; sicut in visu est similitudo hominis, non inquantum est homo, sed inquantum huic colorato accidit esse hominem. Et circa propria sensibilia sensus non habet falsam cognitionem, nisi per accidens, et ut in paucioribus, ex eo scilicet quod, propter indispositionem organi, non convenienter recipit formam sensibilem, sicut et alia passiva, propter suam indispositionem, deficienter recipiunt impressionem agentium. Et inde est quod, propter corruptionem linguae, infirmis dulcia amara esse videntur. De sensibilibus vero communibus et per accidens, potest esse falsum iudicium etiam in sensu recte disposito, quia sensus non directe refertur ad illa, sed per accidens, vel ex consequenti, inquantum refertur ad alia.</p><p title="I q. 17 a. 2 ad 1"><a name="29127"><span class="ref">[29127] Iª q. 17 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod sensum affici, est ipsum eius sentire. Unde per hoc quod sensus ita nuntiant sicut afficiuntur, sequitur quod non decipiamur in iudicio quo iudicamus nos sentire aliquid. Sed ex eo quod sensus aliter afficitur interdum quam res sit, sequitur quod nuntiet nobis aliquando rem aliter quam sit. Et ex hoc fallimur per sensum circa rem, non circa ipsum sentire.</p><p title="I q. 17 a. 2 ad 2"><a name="29128"><span class="ref">[29128] Iª q. 17 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod falsitas dicitur non esse propria sensui, quia non decipitur circa proprium obiectum. Unde in alia translatione planius dicitur, quod <i>sensus proprii sensibilis falsus non est</i>. Phantasiae autem attribuitur falsitas, quia repraesentat similitudinem rei etiam absentis; unde quando aliquis convertitur ad similitudinem rei tanquam ad rem ipsam, provenit ex tali apprehensione falsitas. Unde etiam philosophus, in V Metaphys., dicit quod umbrae et picturae et somnia dicuntur falsa, inquantum non subsunt res quarum habent similitudinem.</p><p title="I q. 17 a. 2 ad 3"><a name="29129"><span class="ref">[29129] Iª q. 17 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ratio illa procedit, quod falsitas non sit in sensu sicut in cognoscente verum et falsum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 17 a. 3 arg. 1"><a name="29130"><span class="ref">[29130] Iª q. 17 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod falsitas non sit in intellectu. Dicit enim Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>omnis qui fallitur, id in quo fallitur, non intelligit</i>. Sed falsum dicitur esse in aliqua cognitione, secundum quod per eam fallimur. Ergo in intellectu non est falsitas.</p><p title="I q. 17 a. 3 arg. 2"><a name="29131"><span class="ref">[29131] Iª q. 17 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, philosophus dicit, in III de anima, quod intellectus semper est rectus. Non ergo in intellectu est falsitas.</p><p title="I q. 17 a. 3 s. c."><a name="29132"><span class="ref">[29132] Iª q. 17 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in III de anima, quod <i>ubi compositio intellectuum est, ibi verum et falsum est</i>. Sed compositio intellectuum est in intellectu. Ergo verum et falsum est in intellectu.</p><p title="I q. 17 a. 3 co."><a name="29133"><span class="ref">[29133] Iª q. 17 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut res habet esse per propriam formam, ita virtus cognoscitiva habet cognoscere per similitudinem rei cognitae. Unde, sicut res naturalis non deficit ab esse quod sibi competit secundum suam formam, potest autem deficere ab aliquibus accidentalibus vel consequentibus; sicut homo ab hoc quod est habere duos pedes, non autem ab hoc quod est esse hominem, ita virtus cognoscitiva non deficit in cognoscendo respectu illius rei cuius similitudine informatur; potest autem deficere circa aliquid consequens ad ipsam, vel accidens ei. Sicut est dictum quod visus non decipitur circa sensibile proprium, sed circa sensibilia communia, quae consequenter se habent ad illud, et circa sensibilia per accidens. Sicut autem sensus informatur directe similitudine propriorum sensibilium, ita intellectus informatur similitudine quidditatis rei. Unde circa quod quid est intellectus non decipitur, sicut neque sensus circa sensibilia propria. In componendo vero vel dividendo potest decipi, dum attribuit rei cuius quidditatem intelligit, aliquid quod eam non consequitur, vel quod ei opponitur. Sic enim se habet intellectus ad iudicandum de huiusmodi, sicut sensus ad iudicandum de sensibilibus communibus vel per accidens. Hac tamen differentia servata, quae supra circa veritatem dicta est, quod falsitas in intellectu esse potest, non solum quia cognitio intellectus falsa est, sed quia intellectus eam cognoscit, sicut et veritatem, in sensu autem falsitas non est ut cognita, ut dictum est. Quia vero falsitas intellectus per se solum circa compositionem intellectus est, per accidens etiam in operatione intellectus qua cognoscit quod quid est, potest esse falsitas, inquantum ibi compositio intellectus admiscetur. Quod potest esse dupliciter. Uno modo, secundum quod intellectus definitionem unius attribuit alteri; ut si definitionem circuli attribuat homini. Unde definitio unius rei est falsa de altera. Alio modo, secundum quod partes definitionis componit ad invicem, quae simul sociari non possunt, sic enim definitio non est solum falsa respectu alicuius rei, sed est falsa in se. Ut si formet talem definitionem, animal rationale quadrupes, falsus est intellectus sic definiendo, propterea quod falsus est in formando hanc compositionem, aliquod animal rationale est quadrupes. Et propter hoc, in cognoscendo quidditates simplices non potest esse intellectus falsus, sed vel est verus, vel totaliter nihil intelligit.</p><p title="I q. 17 a. 3 ad 1"><a name="29134"><span class="ref">[29134] Iª q. 17 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, quia quidditas rei est proprium obiectum intellectus, propter hoc tunc proprie dicimur aliquid intelligere, quando, reducentes illud in quod quid est, sic de eo iudicamus, sicut accidit in demonstrationibus, in quibus non est falsitas. Et hoc modo intelligitur verbum Augustini, quod omnis qui fallitur, non intelligit id in quo fallitur, non autem ita, quod in nulla operatione intellectus aliquis fallatur.</p><p title="I q. 17 a. 3 ad 2"><a name="29135"><span class="ref">[29135] Iª q. 17 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod intellectus semper est rectus, secundum quod intellectus est principiorum, circa quae non decipitur, ex eadem causa qua non decipitur circa quod quid est. Nam principia per se nota sunt illa quae statim, intellectis terminis, cognoscuntur, ex eo quod praedicatum ponitur in definitione subiecti.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 17 a. 4 arg. 1"><a name="29136"><span class="ref">[29136] Iª q. 17 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod verum et falsum non sint contraria. Verum enim et falsum opponuntur sicut quod est et quod non est, <i>nam verum est id quod est</i>, ut dicit Augustinus. Sed quod est et quod non est, non opponuntur ut contraria. Ergo verum et falsum non sunt contraria.</p><p title="I q. 17 a. 4 arg. 2"><a name="29137"><span class="ref">[29137] Iª q. 17 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, unum contrariorum non est in alio. Sed falsum est in vero, quia, sicut dicit Augustinus in libro Soliloq., <i>tragoedus non esset falsus Hector, si non esset verus tragoedus</i>. Ergo verum et falsum non sunt contraria.</p><p title="I q. 17 a. 4 arg. 3"><a name="29138"><span class="ref">[29138] Iª q. 17 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, in Deo non est contrarietas aliqua, nihil enim divinae substantiae est contrarium, ut dicit Augustinus, XII de Civit. Dei. Sed Deo opponitur falsitas, nam idolum in Scriptura mendacium nominatur, Ierem. VIII, <i>apprehenderunt mendacium</i>; Glossa, <i>idest idola</i>. Ergo verum et falsum non sunt contraria.</p><p title="I q. 17 a. 4 s. c."><a name="29139"><span class="ref">[29139] Iª q. 17 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit philosophus, in II Periherm., ponit enim falsam opinionem verae contrariam.</p><p title="I q. 17 a. 4 co."><a name="29140"><span class="ref">[29140] Iª q. 17 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod verum et falsum opponuntur ut contraria, et non sicut affirmatio et negatio, ut quidam dixerunt. Ad cuius evidentiam, sciendum est quod negatio neque ponit aliquid, neque determinat sibi aliquod subiectum. Et propter hoc, potest dici tam de ente quam de non ente; sicut non videns, et non sedens. Privatio autem non ponit aliquid, sed determinat sibi subiectum. Est enim negatio in subiecto, ut dicitur IV Metaphys., caecum enim non dicitur nisi de eo quod est natum videre. Contrarium vero et aliquid ponit, et subiectum determinat, nigrum enim est aliqua species coloris. Falsum autem aliquid ponit. Est enim falsum, ut dicit philosophus, IV Metaphys., ex eo quod dicitur vel videtur aliquid esse quod non est, vel non esse quod est. Sicut enim verum ponit acceptionem adaequatam rei, ita falsum acceptionem rei non adaequatam. Unde manifestum est quod verum et falsum sunt contraria.</p><p title="I q. 17 a. 4 ad 1"><a name="29141"><span class="ref">[29141] Iª q. 17 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod id quod est in rebus, est veritas rei sed id quod est ut apprehensum, est verum intellectus, in quo primo est veritas. Unde et falsum est id quod non est ut apprehensum. Apprehendere autem esse et non esse, contrarietatem habet, sicut probat philosophus, in II Periherm., quod huic opinioni, bonum est bonum, contraria est, bonum non est bonum.</p><p title="I q. 17 a. 4 ad 2"><a name="29142"><span class="ref">[29142] Iª q. 17 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod falsum non fundatur in vero sibi contrario, sicut nec malum in bono sibi contrario; sed in eo quod sibi subiicitur. Et hoc ideo in utroque accidit, quia verum et bonum communia sunt, et convertuntur cum ente, unde, sicut omnis privatio fundatur in subiecto quod est ens, ita omne malum fundatur in aliquo bono, et omne falsum in aliquo vero.</p><p title="I q. 17 a. 4 ad 3"><a name="29143"><span class="ref">[29143] Iª q. 17 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, quia contraria et opposita privative nata sunt fieri circa idem, ideo Deo, prout in se consideratur, non est aliquid contrarium, neque ratione suae bonitatis, neque ratione suae veritatis, quia in intellectu eius non potest esse falsitas aliqua. Sed in apprehensione nostra habet aliquid contrarium, nam verae opinioni de ipso contrariatur falsa opinio. Et sic idola mendacia dicuntur opposita veritati divinae, inquantum falsa opinio de idolis contrariatur verae opinioni de unitate Dei.</p></div></div><div class="q" id="q18"><h2>Quaestio 18</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 18 pr."><a name="29144"><span class="ref">[29144] Iª q. 18 pr.</span></a> Quoniam autem intelligere viventium est, post considerationem de scientia et intellectu divino, considerandum est de vita ipsius. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, quorum sit vivere. Secundo, quid sit vita. Tertio, utrum vita Deo conveniat. Quarto, utrum omnia in Deo sint vita.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 18 a. 1 arg. 1"><a name="29145"><span class="ref">[29145] Iª q. 18 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod omnium rerum naturalium sit vivere. Dicit enim philosophus, in VIII Physic., quod motus est ut vita quaedam natura existentibus omnibus. Sed omnes res naturales participant motum. Ergo omnes res naturales participant vitam.</p><p title="I q. 18 a. 1 arg. 2"><a name="29146"><span class="ref">[29146] Iª q. 18 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, plantae dicuntur vivere, inquantum habent in seipsis principium motus augmenti et decrementi. Sed motus localis est perfectior et prior secundum naturam quam motus augmenti et decrementi, ut probatur in VIII Physic. Cum igitur omnia corpora naturalia habeant aliquod principium motus localis, videtur quod omnia corpora naturalia vivant.</p><p title="I q. 18 a. 1 arg. 3"><a name="29147"><span class="ref">[29147] Iª q. 18 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, inter corpora naturalia imperfectiora sunt elementa. Sed eis attribuitur vita, dicuntur enim aquae vivae. Ergo multo magis alia corpora naturalia vitam habent.</p><p title="I q. 18 a. 1 s. c."><a name="29148"><span class="ref">[29148] Iª q. 18 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Dionysius, VI cap. de Div. Nom., quod <i>plantae secundum ultimam resonantiam vitae habent vivere</i>, ex quo potest accipi quod ultimum gradum vitae obtinent plantae. Sed corpora inanimata sunt infra plantas. Ergo eorum non est vivere.</p><p title="I q. 18 a. 1 co."><a name="29149"><span class="ref">[29149] Iª q. 18 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ex his quae manifeste vivunt, accipere possumus quorum sit vivere, et quorum non sit vivere. Vivere autem manifeste animalibus convenit, dicitur enim in libro de vegetabilibus, quod <i>vita in animalibus manifesta est</i>. Unde secundum illud oportet distinguere viventia a non viventibus secundum quod animalia dicuntur vivere. Hoc autem est in quo primo manifestatur vita, et in quo ultimo remanet. Primo autem dicimus animal vivere, quando incipit ex se motum habere; et tandiu iudicatur animal vivere, quandiu talis motus in eo apparet; quando vero iam ex se non habet aliquem motum, sed movetur tantum ab alio tunc dicitur animal mortuum, per defectum vitae. Ex quo patet quod illa proprie sunt viventia, quae seipsa secundum aliquam speciem motus movent; sive accipiatur motus proprie, sicut motus dicitur actus imperfecti, idest existentis in potentia; sive motus accipiatur communiter, prout motus dicitur actus perfecti, prout intelligere et sentire dicitur moveri, ut dicitur in III de anima. Ut sic viventia dicantur quaecumque se agunt ad motum vel operationem aliquam, ea vero in quorum natura non est ut se agant ad aliquem motum vel operationem, viventia dici non possunt, nisi per aliquam similitudinem.</p><p title="I q. 18 a. 1 ad 1"><a name="29150"><span class="ref">[29150] Iª q. 18 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod verbum illud philosophi potest intelligi vel de motu primo, scilicet corporum caelestium; vel de motu communiter. Et utroque modo motus dicitur quasi vita corporum naturalium, per similitudinem; et non per proprietatem. Nam motus caeli est in universo corporalium naturarum, sicut motus cordis in animali, quo conservatur vita. Similiter etiam quicumque motus naturalis hoc modo se habet ad res naturales, ut quaedam similitudo vitalis operationis. Unde, si totum universum corporale esset unum animal, ita quod iste motus esset a movente intrinseco, ut quidam posuerunt, sequeretur quod motus esset vita omnium naturalium corporum.</p><p title="I q. 18 a. 1 ad 2"><a name="29151"><span class="ref">[29151] Iª q. 18 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod corporibus gravibus et levibus non competit moveri, nisi secundum quod sunt extra dispositionem suae naturae, utpote cum sunt extra locum proprium, cum enim sunt in loco proprio et naturali, quiescunt. Sed plantae et aliae res viventes moventur motu vitali, secundum hoc quod sunt in sua dispositione naturali, non autem in accedendo ad eam vel in recedendo ab ea, imo secundum quod recedunt a tali motu, recedunt a naturali dispositione. Et praeterea, corpora gravia et levia moventur a motore extrinseco, vel generante, qui dat formam, vel removente prohibens, ut dicitur in VIII Physic., et ita non movent seipsa, sicut corpora viventia.</p><p title="I q. 18 a. 1 ad 3"><a name="29152"><span class="ref">[29152] Iª q. 18 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod aquae vivae dicuntur, quae habent continuum fluxum, aquae enim stantes, quae non continuantur ad principium continue fluens, dicuntur mortuae, ut aquae cisternarum et lacunarum. Et hoc dicitur per similitudinem, inquantum enim videntur se movere, habent similitudinem vitae. Sed tamen non est in eis vera ratio vitae, quia hunc motum non habent a seipsis, sed a causa generante eas; sicut accidit circa motum aliorum gravium et levium.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 18 a. 2 arg. 1"><a name="29153"><span class="ref">[29153] Iª q. 18 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod vita sit quaedam operatio. Nihil enim dividitur nisi per ea quae sunt sui generis. Sed vivere dividitur per operationes quasdam, ut patet per philosophum in II libro de anima, qui distinguit vivere per quatuor, scilicet alimento uti, sentire, moveri secundum locum, et intelligere. Ergo vita est operatio quaedam.</p><p title="I q. 18 a. 2 arg. 2"><a name="29154"><span class="ref">[29154] Iª q. 18 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, vita activa dicitur alia esse a contemplativa. Sed contemplativi ab activis non diversificantur nisi secundum operationes quasdam. Ergo vita est quaedam operatio.</p><p title="I q. 18 a. 2 arg. 3"><a name="29155"><span class="ref">[29155] Iª q. 18 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, cognoscere Deum est operatio quaedam. Haec autem est vita, ut patet per illud Ioan. XVII, <i>haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum</i>. Ergo vita est operatio.</p><p title="I q. 18 a. 2 s. c."><a name="29156"><span class="ref">[29156] Iª q. 18 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit philosophus, in II de anima, <i>vivere viventibus est esse</i>.</p><p title="I q. 18 a. 2 co."><a name="29157"><span class="ref">[29157] Iª q. 18 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut ex dictis patet, intellectus noster, qui proprie est cognoscitivus quidditatis rei ut proprii obiecti, accipit a sensu, cuius propria obiecta sunt accidentia exteriora. Et inde est quod ex his quae exterius apparent de re, devenimus ad cognoscendam essentiam rei. Et quia sic nominamus aliquid sicut cognoscimus illud, ut ex supradictis patet, inde est quod plerumque a proprietatibus exterioribus imponuntur nomina ad significandas essentias rerum. Unde huiusmodi nomina quandoque accipiuntur proprie pro ipsis essentiis rerum, ad quas significandas principaliter sunt imposita, aliquando autem sumuntur pro proprietatibus a quibus imponuntur, et hoc minus proprie. Sicut patet quod hoc nomen corpus impositum est ad significandum quoddam genus substantiarum, ex eo quod in eis inveniuntur tres dimensiones, et ideo aliquando ponitur hoc nomen corpus ad significandas tres dimensiones, secundum quod corpus ponitur species quantitatis. Sic ergo dicendum est et de vita. Nam vitae nomen sumitur ex quodam exterius apparenti circa rem, quod est movere seipsum, non tamen est impositum hoc nomen ad hoc significandum, sed ad significandam substantiam cui convenit secundum suam naturam movere seipsam, vel agere se quocumque modo ad operationem. Et secundum hoc, vivere nihil aliud est quam esse in tali natura, et vita significat hoc ipsum, sed in abstracto; sicut hoc nomen cursus significat ipsum currere in abstracto. Unde vivum non est praedicatum accidentale, sed substantiale. Quandoque tamen vita sumitur minus proprie pro operationibus vitae, a quibus nomen vitae assumitur; sicut dicit philosophus, IX Ethic., quod <i>vivere principaliter est sentire vel intelligere</i>.</p><p title="I q. 18 a. 2 ad 1"><a name="29158"><span class="ref">[29158] Iª q. 18 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod philosophus ibi accipit vivere pro operatione vitae. Vel dicendum est melius, quod sentire et intelligere, et huiusmodi, quandoque sumuntur pro quibusdam operationibus; quandoque autem pro ipso esse sic operantium. Dicitur enim IX Ethic., quod <i>esse est sentire vel intelligere</i>, idest habere naturam ad sentiendum vel intelligendum. Et hoc modo distinguit philosophus vivere per illa quatuor. Nam in istis inferioribus quatuor sunt genera viventium. Quorum quaedam habent naturam solum ad utendum alimento, et ad consequentia, quae sunt augmentum et generatio; quaedam ulterius ad sentiendum, ut patet in animalibus immobilibus, sicut sunt ostrea; quaedam vero, cum his, ulterius ad movendum se secundum locum, sicut animalia perfecta, ut quadrupedia et volatilia et huiusmodi; quaedam vero ulterius ad intelligendum, sicut homines.</p><p title="I q. 18 a. 2 ad 2"><a name="29159"><span class="ref">[29159] Iª q. 18 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod opera vitae dicuntur, quorum principia sunt in operantibus, ut seipsos inducant in tales operationes. Contingit autem aliquorum operum inesse hominibus non solum principia naturalia, ut sunt potentiae naturales; sed etiam quaedam superaddita, ut sunt habitus inclinantes ad quaedam operationum genera quasi per modum naturae, et facientes illas operationes esse delectabiles. Et ex hoc dicitur, quasi per quandam similitudinem, quod illa operatio quae est homini delectabilis, et ad quam inclinatur, et in qua conversatur, et ordinat vitam suam ad ipsam, dicitur vita hominis, unde quidam dicuntur agere vitam luxuriosam, quidam vitam honestam. Et per hunc modum vita contemplativa ab activa distinguitur. Et per hunc etiam modum cognoscere Deum dicitur vita aeterna.</p><p title="I q. 18 a. 2 ad 3"><a name="29160"><span class="ref">[29160] Iª q. 18 a. 2 ad 3</span></a> Unde patet solutio ad tertium.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 18 a. 3 arg. 1"><a name="29161"><span class="ref">[29161] Iª q. 18 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deo non conveniat vita. Vivere enim dicuntur aliqua secundum quod movent seipsa, ut dictum est. Sed Deo non competit moveri. Ergo neque vivere.</p><p title="I q. 18 a. 3 arg. 2"><a name="29162"><span class="ref">[29162] Iª q. 18 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, in omnibus quae vivunt, est accipere aliquod vivendi principium, unde dicitur in II de anima, quod <i>anima est viventis corporis causa et principium</i>. Sed Deus non habet aliquod principium. Ergo sibi non competit vivere.</p><p title="I q. 18 a. 3 arg. 3"><a name="29163"><span class="ref">[29163] Iª q. 18 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, principium vitae in rebus viventibus quae apud nos sunt, est anima vegetabilis, quae non est nisi in rebus corporalibus. Ergo rebus incorporalibus non competit vivere.</p><p title="I q. 18 a. 3 s. c."><a name="29164"><span class="ref">[29164] Iª q. 18 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo LXXXIII, <i>cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum</i>.</p><p title="I q. 18 a. 3 co."><a name="29165"><span class="ref">[29165] Iª q. 18 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod vita maxime proprie in Deo est. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod, cum vivere dicantur aliqua secundum quod operantur ex seipsis, et non quasi ab aliis mota; quanto perfectius competit hoc alicui, tanto perfectius in eo invenitur vita. In moventibus autem et motis tria per ordinem inveniuntur. Nam primo, finis movet agentem; agens vero principale est quod per suam formam agit; et hoc interdum agit per aliquod instrumentum, quod non agit ex virtute suae formae, sed ex virtute principalis agentis; cui instrumento competit sola executio actionis. Inveniuntur igitur quaedam, quae movent seipsa, non habito respectu ad formam vel finem, quae inest eis a natura, sed solum quantum ad executionem motus, sed forma per quam agunt, et finis propter quem agunt, determinantur eis a natura. Et huiusmodi sunt plantae, quae secundum formam inditam eis a natura, movent seipsas secundum augmentum et decrementum. Quaedam vero ulterius movent seipsa, non solum habito respectu ad executionem motus, sed etiam quantum ad formam quae est principium motus, quam per se acquirunt. Et huiusmodi sunt animalia, quorum motus principium est forma non a natura indita, sed per sensum accepta. Unde quanto perfectiorem sensum habent, tanto perfectius movent seipsa. Nam ea quae non habent nisi sensum tactus, movent solum seipsa motu dilatationis et constrictionis, ut ostrea, parum excedentia motum plantae. Quae vero habent virtutem sensitivam perfectam, non solum ad cognoscendum coniuncta et tangentia, sed etiam ad cognoscendum distantia, movent seipsa in remotum motu processivo. Sed quamvis huiusmodi animalia formam quae est principium motus, per sensum accipiant, non tamen per seipsa praestituunt sibi finem suae operationis, vel sui motus; sed est eis inditus a natura, cuius instinctu ad aliquid agendum moventur per formam sensu apprehensam. Unde supra talia animalia sunt illa quae movent seipsa, etiam habito respectu ad finem, quem sibi praestituunt. Quod quidem non fit nisi per rationem et intellectum, cuius est cognoscere proportionem finis et eius quod est ad finem, et unum ordinare in alterum. Unde perfectior modus vivendi est eorum quae habent intellectum, haec enim perfectius movent seipsa. Et huius est signum, quod in uno et eodem homine virtus intellectiva movet potentias sensitivas; et potentiae sensitivae per suum imperium movent organa, quae exequuntur motum. Sicut etiam in artibus, videmus quod ars ad quam pertinet usus navis, scilicet ars gubernatoria, praecipit ei quae inducit formam navis, et haec praecipit illi quae habet executionem tantum, in disponendo materiam. Sed quamvis intellectus noster ad aliqua se agat, tamen aliqua sunt ei praestituta a natura; sicut sunt prima principia, circa quae non potest aliter se habere, et ultimus finis, quem non potest non velle. Unde, licet quantum ad aliquid moveat se, tamen oportet quod quantum ad aliqua ab alio moveatur. Illud igitur cuius sua natura est ipsum eius intelligere, et cui id quod naturaliter habet, non determinatur ab alio, hoc est quod obtinet summum gradum vitae. Tale autem est Deus. Unde in Deo maxime est vita. Unde philosophus, in XII Metaphys., ostenso quod Deus sit intelligens, concludit quod habeat vitam perfectissimam et sempiternam, quia intellectus eius est perfectissimus, et semper in actu.</p><p title="I q. 18 a. 3 ad 1"><a name="29166"><span class="ref">[29166] Iª q. 18 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicitur in IX Metaphys., duplex est actio, una, quae transit in exteriorem materiam, ut calefacere et secare; alia, quae manet in agente, ut intelligere, sentire et velle. Quarum haec est differentia, quia prima actio non est perfectio agentis quod movet, sed ipsius moti; secunda autem actio est perfectio agentis. Unde, quia motus est actus mobilis, secunda actio, inquantum est actus operantis, dicitur motus eius; ex hac similitudine, quod, sicut motus est actus mobilis, ita huiusmodi actio est actus agentis; licet motus sit actus imperfecti, scilicet existentis in potentia, huiusmodi autem actio est actus perfecti, idest existentis in actu, ut dicitur in III de anima. Hoc igitur modo quo intelligere est motus, id quod se intelligit, dicitur se movere. Et per hunc modum etiam Plato posuit quod Deus movet seipsum, non eo modo quo motus est actus imperfecti.</p><p title="I q. 18 a. 3 ad 2"><a name="29167"><span class="ref">[29167] Iª q. 18 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut Deus est ipsum suum esse et suum intelligere, ita est suum vivere. Et propter hoc, sic vivit, quod non habet vivendi principium.</p><p title="I q. 18 a. 3 ad 3"><a name="29168"><span class="ref">[29168] Iª q. 18 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod vita in istis inferioribus recipitur in natura corruptibili, quae indiget et generatione ad conservationem speciei, et alimento ad conservationem individui. Et propter hoc, in istis inferioribus non invenitur vita sine anima vegetabili. Sed hoc non habet locum in rebus incorruptibilibus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 18 a. 4 arg. 1"><a name="29169"><span class="ref">[29169] Iª q. 18 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod non omnia sint vita in Deo. Dicitur enim Act. XVII, <i>in ipso vivimus, movemur et sumus</i>. Sed non omnia in Deo sunt motus. Ergo non omnia in ipso sunt vita.</p><p title="I q. 18 a. 4 arg. 2"><a name="29170"><span class="ref">[29170] Iª q. 18 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, omnia sunt in Deo sicut in primo exemplari. Sed exemplata debent conformari exemplari. Cum igitur non omnia vivant in seipsis, videtur quod non omnia in Deo sint vita.</p><p title="I q. 18 a. 4 arg. 3"><a name="29171"><span class="ref">[29171] Iª q. 18 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut Augustinus dicit in libro de vera Relig., substantia vivens est melior qualibet substantia non vivente. Si igitur ea quae in seipsis non vivunt, in Deo sunt vita, videtur quod verius sint res in Deo quam in seipsis. Quod tamen videtur esse falsum, cum in seipsis sint in actu, in Deo vero in potentia.</p><p title="I q. 18 a. 4 arg. 4"><a name="29172"><span class="ref">[29172] Iª q. 18 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, sicut sciuntur a Deo bona, et ea quae fiunt secundum aliquod tempus; ita mala, et ea quae Deus potest facere, sed nunquam fiunt. Si ergo omnia sunt vita in Deo, inquantum sunt scita ab ipso, videtur quod etiam mala, et quae nunquam fiunt, sunt vita in Deo, inquantum sunt scita ab eo. Quod videtur inconveniens.</p><p title="I q. 18 a. 4 s. c."><a name="29173"><span class="ref">[29173] Iª q. 18 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Ioan. I, <i>quod factum est, in ipso vita erat</i>. Sed omnia praeter Deum facta sunt. Ergo omnia in Deo sunt vita.</p><p title="I q. 18 a. 4 co."><a name="29174"><span class="ref">[29174] Iª q. 18 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut dictum est, vivere Dei est eius intelligere. In Deo autem est idem intellectus et quod intelligitur, et ipsum intelligere eius. Unde quidquid est in Deo ut intellectum, est ipsum vivere vel vita eius. Unde, cum omnia quae facta sunt a Deo, sint in ipso ut intellecta, sequitur quod omnia in ipso sunt ipsa vita divina.</p><p title="I q. 18 a. 4 ad 1"><a name="29175"><span class="ref">[29175] Iª q. 18 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod creaturae in Deo esse dicuntur dupliciter. Uno modo, inquantum continentur et conservantur virtute divina, sicut dicimus ea esse in nobis, quae sunt in nostra potestate. Et sic creaturae dicuntur esse in Deo, etiam prout sunt in propriis naturis. Et hoc modo intelligendum est verbum apostoli dicentis, <i>in ipso vivimus, movemur et sumus</i>, quia et nostrum vivere, et nostrum esse, et nostrum moveri causantur a Deo. Alio modo dicuntur res esse in Deo sicut in cognoscente. Et sic sunt in Deo per proprias rationes, quae non sunt aliud in Deo ab essentia divina. Unde res, prout sic in Deo sunt, sunt essentia divina. Et quia essentia divina est vita, non autem motus, inde est quod res, hoc modo loquendi, in Deo non sunt motus, sed vita.</p><p title="I q. 18 a. 4 ad 2"><a name="29176"><span class="ref">[29176] Iª q. 18 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod exemplata oportet conformari exemplari secundum rationem formae, non autem secundum modum essendi. Nam alterius modi esse habet quandoque forma in exemplari et in exemplato, sicut forma domus in mente artificis habet esse immateriale et intelligibile, in domo autem quae est extra animam, habet esse materiale et sensibile. Unde et rationes rerum quae in seipsis non vivunt, in mente divina sunt vita, quia in mente divina habent esse divinum.</p><p title="I q. 18 a. 4 ad 3"><a name="29177"><span class="ref">[29177] Iª q. 18 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, si de ratione rerum naturalium non esset materia, sed tantum forma, omnibus modis veriori modo essent res naturales in mente divina per suas ideas, quam in seipsis. Propter quod et Plato posuit quod homo separatus erat verus homo, homo autem materialis est homo per participationem. Sed quia de ratione rerum naturalium est materia, dicendum quod res naturales verius esse habent simpliciter in mente divina, quam in seipsis, quia in mente divina habent esse increatum, in seipsis autem esse creatum. Sed esse hoc, utpote homo vel equus, verius habent in propria natura quam in mente divina, quia ad veritatem hominis pertinet esse materiale, quod non habent in mente divina. Sicut domus nobilius esse habet in mente artificis, quam in materia, sed tamen verius dicitur domus quae est in materia, quam quae est in mente; quia haec est domus in actu, illa autem domus in potentia.</p><p title="I q. 18 a. 4 ad 4"><a name="29178"><span class="ref">[29178] Iª q. 18 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, licet mala sint in Dei scientia, inquantum sub Dei scientia comprehenduntur, non tamen sunt in Deo sicut creata a Deo vel conservata ab ipso, neque sicut habentia rationem in Deo, cognoscuntur enim a Deo per rationes bonorum. Unde non potest dici quod mala sint vita in Deo. Ea vero quae secundum nullum tempus sunt, possunt dici esse vita in Deo, secundum quod vivere nominat intelligere tantum, inquantum intelliguntur a Deo, non autem secundum quod vivere importat principium operationis.</p></div></div><div class="q" id="q19"><h2>Quaestio 19</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 19 pr."><a name="29179"><span class="ref">[29179] Iª q. 19 pr.</span></a> Post considerationem eorum quae ad divinam scientiam pertinent, considerandum est de his quae pertinent ad voluntatem divinam, ut sit prima consideratio de ipsa Dei voluntate; secunda, de his quae ad voluntatem absolute pertinent; tertia, de his quae ad intellectum in ordine ad voluntatem pertinent. Circa ipsam autem voluntatem quaeruntur duodecim. Primo, utrum in Deo sit voluntas. Secundo, utrum Deus velit alia a se. Tertio, utrum quidquid Deus vult, ex necessitate velit. Quarto, utrum voluntas Dei sit causa rerum. Quinto, utrum voluntatis divinae sit assignare aliquam causam. Sexto, utrum voluntas divina semper impleatur. Septimo, utrum voluntas Dei sit mutabilis. Octavo, utrum voluntas Dei necessitatem rebus volitis imponat. Nono, utrum in Deo sit voluntas malorum. Decimo, utrum Deus habeat liberum arbitrium. Undecimo, utrum sit distinguenda in Deo voluntas signi. Duodecimo, utrum convenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 19 a. 1 arg. 1"><a name="29180"><span class="ref">[29180] Iª q. 19 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod in Deo non sit voluntas. Obiectum enim voluntatis est finis et bonum. Sed Dei non est assignare aliquem finem. Ergo voluntas non est in Deo.</p><p title="I q. 19 a. 1 arg. 2"><a name="29181"><span class="ref">[29181] Iª q. 19 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, voluntas est appetitus quidam. Appetitus autem, cum sit rei non habitae, imperfectionem designat, quae Deo non competit. Ergo voluntas non est in Deo.</p><p title="I q. 19 a. 1 arg. 3"><a name="29182"><span class="ref">[29182] Iª q. 19 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, secundum philosophum, in III de anima, voluntas est movens motum. Sed Deus est primum movens immobile. Ut probatur VIII Physic. Ergo in Deo non est voluntas.</p><p title="I q. 19 a. 1 s. c."><a name="29183"><span class="ref">[29183] Iª q. 19 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit apostolus, Rom. XII, <i>ut probetis quae sit voluntas Dei</i>.</p><p title="I q. 19 a. 1 co."><a name="29184"><span class="ref">[29184] Iª q. 19 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum in Deo voluntatem esse, sicut et in eo est intellectus, voluntas enim intellectum consequitur. Sicut enim res naturalis habet esse in actu per suam formam, ita intellectus intelligens actu per suam formam intelligibilem. Quaelibet autem res ad suam formam naturalem hanc habet habitudinem, ut quando non habet ipsam, tendat in eam; et quando habet ipsam, quiescat in ea. Et idem est de qualibet perfectione naturali, quod est bonum naturae. Et haec habitudo ad bonum, in rebus carentibus cognitione, vocatur appetitus naturalis. Unde et natura intellectualis ad bonum apprehensum per formam intelligibilem, similem habitudinem habet, ut scilicet, cum habet ipsum, quiescat in illo; cum vero non habet, quaerat ipsum. Et utrumque pertinet ad voluntatem. Unde in quolibet habente intellectum, est voluntas; sicut in quolibet habente sensum, est appetitus animalis. Et sic oportet in Deo esse voluntatem, cum sit in eo intellectus. Et sicut suum intelligere est suum esse, ita suum velle.</p><p title="I q. 19 a. 1 ad 1"><a name="29185"><span class="ref">[29185] Iª q. 19 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, licet nihil aliud a Deo sit finis Dei, tamen ipsemet est finis respectu omnium quae ab eo fiunt. Et hoc per suam essentiam, cum per suam essentiam sit bonus, ut supra ostensum est, finis enim habet rationem boni.</p><p title="I q. 19 a. 1 ad 2"><a name="29186"><span class="ref">[29186] Iª q. 19 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod voluntas in nobis pertinet ad appetitivam partem, quae licet ab appetendo nominetur, non tamen hunc solum habet actum, ut appetat quae non habet; sed etiam ut amet quod habet, et delectetur in illo. Et quantum ad hoc voluntas in Deo ponitur; quae semper habet bonum quod est eius obiectum, cum sit indifferens ab eo secundum essentiam, ut dictum est.</p><p title="I q. 19 a. 1 ad 3"><a name="29187"><span class="ref">[29187] Iª q. 19 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod voluntas cuius obiectum principale est bonum quod est extra voluntatem, oportet quod sit mota ab aliquo. Sed obiectum divinae voluntatis est bonitas sua, quae est eius essentia. Unde, cum voluntas Dei sit eius essentia, non movetur ab alio a se, sed a se tantum, eo modo loquendi quo intelligere et velle dicitur motus. Et secundum hoc Plato dixit quod primum movens movet seipsum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 19 a. 2 arg. 1"><a name="29188"><span class="ref">[29188] Iª q. 19 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Deus non velit alia a se. Velle enim divinum est eius esse. Sed Deus non est aliud a se. Ergo non vult aliud a se.</p><p title="I q. 19 a. 2 arg. 2"><a name="29189"><span class="ref">[29189] Iª q. 19 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, volitum movet voluntatem, sicut appetibile appetitum, ut dicitur in III de anima. Si igitur Deus velit aliquid aliud a se, movebitur eius voluntas ab aliquo alio, quod est impossibile.</p><p title="I q. 19 a. 2 arg. 3"><a name="29190"><span class="ref">[29190] Iª q. 19 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, cuicumque voluntati sufficit aliquod volitum, nihil quaerit extra illud. Sed Deo sufficit sua bonitas, et voluntas eius ex ea satiatur. Ergo Deus non vult aliquid aliud a se.</p><p title="I q. 19 a. 2 arg. 4"><a name="29191"><span class="ref">[29191] Iª q. 19 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, actus voluntatis multiplicatur secundum volita. Si igitur Deus velit se et alia a se, sequitur quod actus voluntatis eius sit multiplex, et per consequens eius esse, quod est eius velle. Hoc autem est impossibile. Non ergo vult alia a se.</p><p title="I q. 19 a. 2 s. c."><a name="29192"><span class="ref">[29192] Iª q. 19 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod apostolus dicit, I Thess. IV, <i>haec est voluntas Dei, sanctificatio vestra</i>.</p><p title="I q. 19 a. 2 co."><a name="29193"><span class="ref">[29193] Iª q. 19 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod Deus non solum se vult, sed etiam alia a se. Quod apparet a simili prius introducto. Res enim naturalis non solum habet naturalem inclinationem respectu proprii boni, ut acquirat ipsum cum non habet, vel ut quiescat in illo cum habet; sed etiam ut proprium bonum in alia diffundat, secundum quod possibile est. Unde videmus quod omne agens, inquantum est actu et perfectum, facit sibi simile. Unde et hoc pertinet ad rationem voluntatis, ut bonum quod quis habet, aliis communicet, secundum quod possibile est. Et hoc praecipue pertinet ad voluntatem divinam, a qua, per quandam similitudinem, derivatur omnis perfectio. Unde, si res naturales, inquantum perfectae sunt, suum bonum aliis communicant, multo magis pertinet ad voluntatem divinam, ut bonum suum aliis per similitudinem communicet, secundum quod possibile est. Sic igitur vult et se esse, et alia. Sed se ut finem, alia vero ut ad finem, inquantum condecet divinam bonitatem etiam alia ipsam participare.</p><p title="I q. 19 a. 2 ad 1"><a name="29194"><span class="ref">[29194] Iª q. 19 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, licet divinum velle sit eius esse secundum rem, tamen differt ratione, secundum diversum modum intelligendi et significandi, ut ex superioribus patet. In hoc enim quod dico Deum esse, non importatur habitudo ad aliquid, sicut in hoc quod dico Deum velle. Et ideo, licet non sit aliquid aliud a se, vult tamen aliquid aliud a se.</p><p title="I q. 19 a. 2 ad 2"><a name="29195"><span class="ref">[29195] Iª q. 19 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in his quae volumus propter finem, tota ratio movendi est finis, et hoc est quod movet voluntatem. Et hoc maxime apparet in his quae volumus tantum propter finem. Qui enim vult sumere potionem amaram, nihil in ea vult nisi sanitatem, et hoc solum est quod movet eius voluntatem. Secus autem est in eo qui sumit potionem dulcem, quam non solum propter sanitatem, sed etiam propter se aliquis velle potest. Unde, cum Deus alia a se non velit nisi propter finem qui est sua bonitas, ut dictum est, non sequitur quod aliquid aliud moveat voluntatem eius nisi bonitas sua. Et sic, sicut alia a se intelligit intelligendo essentiam suam, ita alia a se vult, volendo bonitatem suam.</p><p title="I q. 19 a. 2 ad 3"><a name="29196"><span class="ref">[29196] Iª q. 19 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex hoc quod voluntati divinae sufficit sua bonitas, non sequitur quod nihil aliud velit, sed quod nihil aliud vult nisi ratione suae bonitatis. Sicut etiam intellectus divinus, licet sit perfectus ex hoc ipso quod essentiam divinam cognoscit, tamen in ea cognoscit alia.</p><p title="I q. 19 a. 2 ad 4"><a name="29197"><span class="ref">[29197] Iª q. 19 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, sicut intelligere divinum est unum, quia multa non videt nisi in uno; ita velle divinum est unum et simplex, quia multa non vult nisi per unum, quod est bonitas sua.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 19 a. 3 arg. 1"><a name="29198"><span class="ref">[29198] Iª q. 19 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod quidquid Deus vult, ex necessitate velit. Omne enim aeternum est necessarium. Sed quidquid Deus vult, ab aeterno vult, alias, voluntas eius esset mutabilis. Ergo quidquid vult, ex necessitate vult.</p><p title="I q. 19 a. 3 arg. 2"><a name="29199"><span class="ref">[29199] Iª q. 19 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, Deus vult alia a se, inquantum vult bonitatem suam. Sed Deus bonitatem suam ex necessitate vult. Ergo alia a se ex necessitate vult.</p><p title="I q. 19 a. 3 arg. 3"><a name="29200"><span class="ref">[29200] Iª q. 19 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid est Deo naturale, est necessarium, quia Deus est per se necesse esse, et principium omnis necessitatis, ut supra ostensum est. Sed naturale est ei velle quidquid vult, quia in Deo nihil potest esse praeter naturam, ut dicitur in V Metaphys. Ergo quidquid vult, ex necessitate vult.</p><p title="I q. 19 a. 3 arg. 4"><a name="29201"><span class="ref">[29201] Iª q. 19 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, non necesse esse, et possibile non esse, aequipollent. Si igitur non necesse est Deum velle aliquid eorum quae vult, possibile est eum non velle illud; et possibile est eum velle illud quod non vult. Ergo voluntas divina est contingens ad utrumlibet. Et sic imperfecta, quia omne contingens est imperfectum et mutabile.</p><p title="I q. 19 a. 3 arg. 5"><a name="29202"><span class="ref">[29202] Iª q. 19 a. 3 arg. 5</span></a> Praeterea, ab eo quod est ad utrumlibet, non sequitur aliqua actio, nisi ab aliquo alio inclinetur ad unum, ut dicit Commentator, in II Physic. Si ergo voluntas Dei in aliquibus se habet ad utrumlibet, sequitur quod ab aliquo alio determinetur ad effectum. Et sic habet aliquam causam priorem.</p><p title="I q. 19 a. 3 arg. 6"><a name="29203"><span class="ref">[29203] Iª q. 19 a. 3 arg. 6</span></a> Praeterea, quidquid Deus scit, ex necessitate scit. Sed sicut scientia divina est eius essentia, ita voluntas divina. Ergo quidquid Deus vult, ex necessitate vult.</p><p title="I q. 19 a. 3 s. c."><a name="29204"><span class="ref">[29204] Iª q. 19 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit apostolus, Ephes. I, <i>qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae</i>. Quod autem operamur ex consilio voluntatis, non ex necessitate volumus. Non ergo quidquid Deus vult, ex necessitate vult.</p><p title="I q. 19 a. 3 co."><a name="29205"><span class="ref">[29205] Iª q. 19 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necessarium dicitur aliquid dupliciter, scilicet absolute, et ex suppositione. Necessarium absolute iudicatur aliquid ex habitudine terminorum, utpote quia praedicatum est in definitione subiecti, sicut necessarium est hominem esse animal; vel quia subiectum est de ratione praedicati, sicut hoc est necessarium, numerum esse parem vel imparem. Sic autem non est necessarium Socratem sedere. Unde non est necessarium absolute, sed potest dici necessarium ex suppositione, supposito enim quod sedeat, necesse est eum sedere dum sedet. Circa divina igitur volita hoc considerandum est, quod aliquid Deum velle est necessarium absolute, non tamen hoc est verum de omnibus quae vult. Voluntas enim divina necessariam habitudinem habet ad bonitatem suam, quae est proprium eius obiectum. Unde bonitatem suam esse Deus ex necessitate vult; sicut et voluntas nostra ex necessitate vult beatitudinem. Sicut et quaelibet alia potentia necessariam habitudinem habet ad proprium et principale obiectum, ut visus ad colorem; quia de sui ratione est, ut in illud tendat. Alia autem a se Deus vult, inquantum ordinantur ad suam bonitatem ut in finem. Ea autem quae sunt ad finem, non ex necessitate volumus volentes finem, nisi sint talia, sine quibus finis esse non potest, sicut volumus cibum, volentes conservationem vitae; et navem, volentes transfretare. Non sic autem ex necessitate volumus ea sine quibus finis esse potest, sicut equum ad ambulandum, quia sine hoc possumus ire; et eadem ratio est in aliis. Unde, cum bonitas Dei sit perfecta, et esse possit sine aliis, cum nihil ei perfectionis ex aliis accrescat; sequitur quod alia a se eum velle, non sit necessarium absolute. Et tamen necessarium est ex suppositione, supposito enim quod velit, non potest non velle, quia non potest voluntas eius mutari.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 1"><a name="29206"><span class="ref">[29206] Iª q. 19 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ex hoc quod Deus ab aeterno vult aliquid, non sequitur quod necesse est eum illud velle, nisi ex suppositione.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 2"><a name="29207"><span class="ref">[29207] Iª q. 19 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, licet Deus ex necessitate velit bonitatem suam, non tamen ex necessitate vult ea quae vult propter bonitatem suam, quia bonitas eius potest esse sine aliis.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 3"><a name="29208"><span class="ref">[29208] Iª q. 19 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non est naturale Deo velle aliquid aliorum, quae non ex necessitate vult. Neque tamen innaturale, aut contra naturam, sed est voluntarium.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 4"><a name="29209"><span class="ref">[29209] Iª q. 19 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod aliquando aliqua causa necessaria habet non necessariam habitudinem ad aliquem effectum, quod est propter defectum effectus, et non propter defectum causae. Sicut virtus solis habet non necessariam habitudinem ad aliquid eorum quae contingenter hic eveniunt, non propter defectum virtutis solaris, sed propter defectum effectus non necessario ex causa provenientis. Et similiter, quod Deus non ex necessitate velit aliquid eorum quae vult, non accidit ex defectu voluntatis divinae, sed ex defectu qui competit volito secundum suam rationem, quia scilicet est tale, ut sine eo esse possit perfecta bonitas Dei. Qui quidem defectus consequitur omne bonum creatum.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 5"><a name="29210"><span class="ref">[29210] Iª q. 19 a. 3 ad 5</span></a> Ad quintum ergo dicendum quod causa quae est ex se contingens, oportet quod determinetur ab aliquo exteriori ad effectum. Sed voluntas divina, quae ex se necessitatem habet, determinat seipsam ad volitum, ad quod habet habitudinem non necessariam.</p><p title="I q. 19 a. 3 ad 6"><a name="29211"><span class="ref">[29211] Iª q. 19 a. 3 ad 6</span></a> Ad sextum dicendum quod, sicut divinum esse in se est necessarium, ita et divinum velle et divinum scire, sed divinum scire habet necessariam habitudinem ad scita, non autem divinum velle ad volita. Quod ideo est, quia scientia habetur de rebus, secundum quod sunt in sciente, voluntas autem comparatur ad res, secundum quod sunt in seipsis. Quia igitur omnia alia habent necessarium esse secundum quod sunt in Deo; non autem secundum quod sunt in seipsis, habent necessitatem absolutam ita quod sint per seipsa necessaria; propter hoc Deus quaecumque scit, ex necessitate scit, non autem quaecumque vult, ex necessitate vult.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 19 a. 4 arg. 1"><a name="29212"><span class="ref">[29212] Iª q. 19 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod voluntas Dei non sit causa rerum. Dicit enim Dionysius, cap. IV de Div. Nom., <i>sicut noster sol, non ratiocinans aut praeeligens, sed per ipsum esse illuminat omnia participare lumen ipsius valentia; ita et bonum divinum per ipsam essentiam omnibus existentibus immittit bonitatis suae radios</i>. Sed omne quod agit per voluntatem, agit ut ratiocinans et praeeligens. Ergo Deus non agit per voluntatem. Ergo voluntas Dei non est causa rerum.</p><p title="I q. 19 a. 4 arg. 2"><a name="29213"><span class="ref">[29213] Iª q. 19 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, id quod est per essentiam, est primum in quolibet ordine sicut in ordine ignitorum est primum, quod est ignis per essentiam sed Deus est primum agens. Ergo est agens per essentiam suam, quae est natura eius. Agit igitur per naturam, et non per voluntatem. Voluntas igitur divina non est causa rerum.</p><p title="I q. 19 a. 4 arg. 3"><a name="29214"><span class="ref">[29214] Iª q. 19 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid est causa alicuius per hoc quod est tale, est causa per naturam, et non per voluntatem, ignis enim causa est calefactionis, quia est calidus; sed artifex est causa domus, quia vult eam facere. Sed Augustinus dicit, in I de Doct. Christ., quod <i>quia Deus bonus est, sumus</i>. Ergo Deus per suam naturam est causa rerum, et non per voluntatem.</p><p title="I q. 19 a. 4 arg. 4"><a name="29215"><span class="ref">[29215] Iª q. 19 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, unius rei una est causa. Sed rerum creatarum est causa scientia Dei, ut supra dictum est. Ergo voluntas Dei non debet poni causa rerum.</p><p title="I q. 19 a. 4 s. c."><a name="29216"><span class="ref">[29216] Iª q. 19 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Sap. XI, <i>quomodo posset aliquid permanere, nisi tu voluisses?</i></p><p title="I q. 19 a. 4 co."><a name="29217"><span class="ref">[29217] Iª q. 19 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est dicere voluntatem Dei esse causam rerum, et Deum agere per voluntatem, non per necessitatem naturae, ut quidam existimaverunt. Quod quidem apparere potest tripliciter. Primo quidem, ex ipso ordine causarum agentium. Cum enim propter finem agat et intellectus et natura, ut probatur in II Physic., necesse est ut agenti per naturam praedeterminetur finis, et media necessaria ad finem, ab aliquo superiori intellectu; sicut sagittae praedeterminatur finis et certus modus a sagittante. Unde necesse est quod agens per intellectum et voluntatem, sit prius agente per naturam. Unde, cum primum in ordine agentium sit Deus, necesse est quod per intellectum et voluntatem agat. Secundo, ex ratione naturalis agentis, ad quod pertinet ut unum effectum producat, quia natura uno et eodem modo operatur, nisi impediatur. Et hoc ideo, quia secundum quod est tale, agit, unde, quandiu est tale, non facit nisi tale. Omne enim agens per naturam, habet esse determinatum. Cum igitur esse divinum non sit determinatum, sed contineat in se totam perfectionem essendi, non potest esse quod agat per necessitatem naturae, nisi forte causaret aliquid indeterminatum et infinitum in essendo; quod est impossibile, ut ex superioribus patet. Non igitur agit per necessitatem naturae sed effectus determinati ab infinita ipsius perfectione procedunt secundum determinationem voluntatis et intellectus ipsius. Tertio, ex habitudine effectuum ad causam. Secundum hoc enim effectus procedunt a causa agente, secundum quod praeexistunt in ea, quia omne agens agit sibi simile. Praeexistunt autem effectus in causa secundum modum causae. Unde, cum esse divinum sit ipsum eius intelligere, praeexistunt in eo effectus eius secundum modum intelligibilem. Unde et per modum intelligibilem procedunt ab eo. Et sic, per consequens, per modum voluntatis, nam inclinatio eius ad agendum quod intellectu conceptum est, pertinet ad voluntatem. Voluntas igitur Dei est causa rerum.</p><p title="I q. 19 a. 4 ad 1"><a name="29218"><span class="ref">[29218] Iª q. 19 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Dionysius per verba illa non intendit excludere electionem a Deo simpliciter, sed secundum quid, inquantum scilicet, non quibusdam solum bonitatem suam communicat, sed omnibus, prout scilicet electio discretionem quandam importat.</p><p title="I q. 19 a. 4 ad 2"><a name="29219"><span class="ref">[29219] Iª q. 19 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, quia essentia Dei est eius intelligere et velle, ex hoc ipso quod per essentiam suam agit, sequitur quod agat per modum intellectus et voluntatis.</p><p title="I q. 19 a. 4 ad 3"><a name="29220"><span class="ref">[29220] Iª q. 19 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod bonum est obiectum voluntatis. Pro tanto ergo dicitur, quia Deus bonus est, sumus, inquantum sua bonitas est ei ratio volendi omnia alia, ut supra dictum est.</p><p title="I q. 19 a. 4 ad 4"><a name="29221"><span class="ref">[29221] Iª q. 19 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod unius et eiusdem effectus, etiam in nobis, est causa scientia ut dirigens, qua concipitur forma operis, et voluntas ut imperans, quia forma, ut est in intellectu tantum, non determinatur ad hoc quod sit vel non sit in effectu, nisi per voluntatem. Unde intellectus speculativus nihil dicit de operando. Sed potentia est causa ut exequens, quia nominat immediatum principium operationis. Sed haec omnia in Deo unum sunt.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I q. 19 a. 5 arg. 1"><a name="29222"><span class="ref">[29222] Iª q. 19 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod voluntatis divinae sit assignare aliquam causam. Dicit enim Augustinus, libro octoginta trium quaest., <i>quis audeat dicere Deum irrationabiliter omnia condidisse?</i> Sed agenti voluntario, quod est ratio operandi, est etiam causa volendi. Ergo voluntas Dei habet aliquam causam.</p><p title="I q. 19 a. 5 arg. 2"><a name="29223"><span class="ref">[29223] Iª q. 19 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, in his quae fiunt a volente qui propter nullam causam aliquid vult, non oportet aliam causam assignare nisi voluntatem volentis. Sed voluntas Dei est causa omnium rerum, ut ostensum est. Si igitur voluntatis eius non sit aliqua causa, non oportebit in omnibus rebus naturalibus aliam causam quaerere, nisi solam voluntatem divinam. Et sic omnes scientiae essent supervacuae, quae causas aliquorum effectuum assignare nituntur, quod videtur inconveniens. Est igitur assignare aliquam causam voluntatis divinae.</p><p title="I q. 19 a. 5 arg. 3"><a name="29224"><span class="ref">[29224] Iª q. 19 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, quod fit a volente non propter aliquam causam, dependet ex simplici voluntate eius. Si igitur voluntas Dei non habeat aliquam causam, sequitur quod omnia quae fiunt, dependeant ex simplici eius voluntate, et non habeant aliquam aliam causam. Quod est inconveniens.</p><p title="I q. 19 a. 5 s. c."><a name="29225"><span class="ref">[29225] Iª q. 19 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>omnis causa efficiens maior est eo quod efficitur; nihil tamen maius est voluntate Dei; non ergo causa eius quaerenda est</i>.</p><p title="I q. 19 a. 5 co."><a name="29226"><span class="ref">[29226] Iª q. 19 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod nullo modo voluntas Dei causam habet. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod, cum voluntas sequatur intellectum, eodem modo contingit esse causam alicuius volentis ut velit, et alicuius intelligentis ut intelligat. In intellectu autem sic est quod, si seorsum intelligat principium, et seorsum conclusionem, intelligentia principii est causa scientiae conclusionis. Sed si intellectus in ipso principio inspiceret conclusionem, uno intuitu apprehendens utrumque, in eo scientia conclusionis non causaretur ab intellectu principiorum, quia idem non est causa sui ipsius. Sed tamen intelligeret principia esse causas conclusionis. Similiter est ex parte voluntatis, circa quam sic se habet finis ad ea quae sunt ad finem, sicut in intellectu principia ad conclusiones. Unde, si aliquis uno actu velit finem, et alio actu ea quae sunt ad finem, velle finem erit ei causa volendi ea quae sunt ad finem. Sed si uno actu velit finem et ea quae sunt ad finem, hoc esse non poterit, quia idem non est causa sui ipsius. Et tamen erit verum dicere quod velit ordinare ea quae sunt ad finem, in finem. Deus autem, sicut uno actu omnia in essentia sua intelligit, ita uno actu vult omnia in sua bonitate. Unde, sicut in Deo intelligere causam non est causa intelligendi effectus, sed ipse intelligit effectus in causa; ita velle finem non est ei causa volendi ea quae sunt ad finem, sed tamen vult ea quae sunt ad finem, ordinari in finem. Vult ergo hoc esse propter hoc, sed non propter hoc vult hoc.</p><p title="I q. 19 a. 5 ad 1"><a name="29227"><span class="ref">[29227] Iª q. 19 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod voluntas Dei rationabilis est, non quod aliquid sit Deo causa volendi, sed inquantum vult unum esse propter aliud.</p><p title="I q. 19 a. 5 ad 2"><a name="29228"><span class="ref">[29228] Iª q. 19 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, cum velit Deus effectus sic esse, ut ex causis certis proveniant, ad hoc quod servetur ordo in rebus; non est supervacuum, etiam cum voluntate Dei, alias causas quaerere. Esset tamen supervacuum, si aliae causae quaererentur ut primae, et non dependentes a divina voluntate. Et sic loquitur Augustinus in III de Trin., <i>placuit vanitati philosophorum etiam aliis causis effectus contingentes tribuere, cum omnino videre non possent superiorem ceteris omnibus causam, idest voluntatem Dei</i>.</p><p title="I q. 19 a. 5 ad 3"><a name="29229"><span class="ref">[29229] Iª q. 19 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, cum Deus velit effectus esse propter causas, quicumque effectus praesupponunt aliquem alium effectum, non dependent ex sola Dei voluntate, sed ex aliquo alio. Sed primi effectus ex sola divina voluntate dependent. Utpote si dicamus quod Deus voluit hominem habere manus, ut deservirent intellectui, operando diversa opera, et voluit eum habere intellectum, ad hoc quod esset homo, et voluit eum esse hominem, ut frueretur ipso, vel ad complementum universi. Quae quidem non est reducere ad alios fines creatos ulteriores. Unde huiusmodi dependent ex simplici voluntate Dei, alia vero ex ordine etiam aliarum causarum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I q. 19 a. 6 arg. 1"><a name="29230"><span class="ref">[29230] Iª q. 19 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod voluntas Dei non semper impleatur. Dicit enim apostolus, I ad Tim. II, quod <i>Deus vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire</i>. Sed hoc non ita evenit. Ergo voluntas Dei non semper impletur.</p><p title="I q. 19 a. 6 arg. 2"><a name="29231"><span class="ref">[29231] Iª q. 19 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut se habet scientia ad verum, ita voluntas ad bonum. Sed Deus scit omne verum. Ergo vult omne bonum. Sed non omne bonum fit, multa enim bona possunt fieri, quae non fiunt. Non ergo voluntas Dei semper impletur.</p><p title="I q. 19 a. 6 arg. 3"><a name="29232"><span class="ref">[29232] Iª q. 19 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, voluntas Dei, cum sit causa prima, non excludit causas medias, ut dictum est. Sed effectus causae primae potest impediri per defectum causae secundae, sicut effectus virtutis motivae impeditur propter debilitatem tibiae. Ergo et effectus divinae voluntatis potest impediri propter defectum secundarum causarum. Non ergo voluntas Dei semper impletur.</p><p title="I q. 19 a. 6 s. c."><a name="29233"><span class="ref">[29233] Iª q. 19 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo CXIII, <i>omnia quaecumque voluit Deus, fecit</i>.</p><p title="I q. 19 a. 6 co."><a name="29234"><span class="ref">[29234] Iª q. 19 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est voluntatem Dei semper impleri. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod, cum effectus conformetur agenti secundum suam formam, eadem ratio est in causis agentibus, quae est in causis formalibus. In formis autem sic est quod, licet aliquid possit deficere ab aliqua forma particulari, tamen a forma universali nihil deficere potest, potest enim esse aliquid quod non est homo vel vivum, non autem potest esse aliquid quod non sit ens. Unde et hoc idem in causis agentibus contingere oportet. Potest enim aliquid fieri extra ordinem alicuius causae particularis agentis, non autem extra ordinem alicuius causae universalis, sub qua omnes causae particulares comprehenduntur. Quia, si aliqua causa particularis deficiat a suo effectu, hoc est propter aliquam aliam causam particularem impedientem, quae continetur sub ordine causae universalis, unde effectus ordinem causae universalis nullo modo potest exire. Et hoc etiam patet in corporalibus. Potest enim impediri quod aliqua stella non inducat suum effectum, sed tamen quicumque effectus ex causa corporea impediente in rebus corporalibus consequatur, oportet quod reducatur per aliquas causas medias in universalem virtutem primi caeli. Cum igitur voluntas Dei sit universalis causa omnium rerum, impossibile est quod divina voluntas suum effectum non consequatur. Unde quod recedere videtur a divina voluntate secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium, sicut peccator, qui, quantum est in se, recedit a divina voluntate peccando, incidit in ordinem divinae voluntatis, dum per eius iustitiam punitur.</p><p title="I q. 19 a. 6 ad 1"><a name="29235"><span class="ref">[29235] Iª q. 19 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illud verbum apostoli, quod Deus vult omnes homines salvos fieri etc., potest tripliciter intelligi. Uno modo, ut sit accommoda distributio, secundum hunc sensum, Deus vult salvos fieri omnes homines qui salvantur, non quia nullus homo sit quem salvum fieri non velit, sed quia nullus salvus fit, quem non velit salvum fieri, ut dicit Augustinus secundo potest intelligi, ut fiat distributio pro generibus singulorum, et non pro singulis generum, secundum hunc sensum, Deus vult de quolibet statu hominum salvos fieri, mares et feminas, Iudaeos et gentiles, parvos et magnos; non tamen omnes de singulis statibus. Tertio, secundum Damascenum, intelligitur de voluntate antecedente, non de voluntate consequente. Quae quidem distinctio non accipitur ex parte ipsius voluntatis divinae, in qua nihil est prius vel posterius; sed ex parte volitorum. Ad cuius intellectum, considerandum est quod unumquodque, secundum quod bonum est, sic est volitum a Deo. Aliquid autem potest esse in prima sui consideratione, secundum quod absolute consideratur, bonum vel malum, quod tamen, prout cum aliquo adiuncto consideratur, quae est consequens consideratio eius, e contrario se habet. Sicut hominem vivere est bonum, et hominem occidi est malum, secundum absolutam considerationem, sed si addatur circa aliquem hominem, quod sit homicida, vel vivens in periculum multitudinis, sic bonum est eum occidi, et malum est eum vivere. Unde potest dici quod iudex iustus antecedenter vult omnem hominem vivere; sed consequenter vult homicidam suspendi. Similiter Deus antecedenter vult omnem hominem salvari; sed consequenter vult quosdam damnari, secundum exigentiam suae iustitiae. Neque tamen id quod antecedenter volumus, simpliciter volumus, sed secundum quid. Quia voluntas comparatur ad res, secundum quod in seipsis sunt, in seipsis autem sunt in particulari, unde simpliciter volumus aliquid, secundum quod volumus illud consideratis omnibus circumstantiis particularibus, quod est consequenter velle. Unde potest dici quod iudex iustus simpliciter vult homicidam suspendi, sed secundum quid vellet eum vivere, scilicet inquantum est homo. Unde magis potest dici velleitas, quam absoluta voluntas. Et sic patet quod quidquid Deus simpliciter vult, fit; licet illud quod antecedenter vult, non fiat.</p><p title="I q. 19 a. 6 ad 2"><a name="29236"><span class="ref">[29236] Iª q. 19 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod actus cognoscitivae virtutis est secundum quod cognitum est in cognoscente, actus autem virtutis appetitivae est ordinatus ad res, secundum quod in seipsis sunt. Quidquid autem potest habere rationem entis et veri, totum est virtualiter in Deo; sed non totum existit in rebus creatis. Et ideo Deus cognoscit omne verum, non tamen vult omne bonum, nisi inquantum vult se, in quo virtualiter omne bonum existit.</p><p title="I q. 19 a. 6 ad 3"><a name="29237"><span class="ref">[29237] Iª q. 19 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod causa prima tunc potest impediri a suo effectu per defectum causae secundae, quando non est universaliter prima, sub se omnes causas comprehendens, quia sic effectus nullo modo posset suum ordinem evadere. Et sic est de voluntate Dei, ut dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I q. 19 a. 7 arg. 1"><a name="29238"><span class="ref">[29238] Iª q. 19 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod voluntas Dei sit mutabilis. Dicit enim dominus Genes. VI, <i>poenitet me fecisse hominem</i>. Sed quemcumque poenitet de eo quod fecit, habet mutabilem voluntatem. Ergo Deus habet mutabilem voluntatem.</p><p title="I q. 19 a. 7 arg. 2"><a name="29239"><span class="ref">[29239] Iª q. 19 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, Ierem. XVIII, ex persona domini dicitur, <i>loquar adversus gentem et adversus regnum, ut eradicem et destruam et disperdam illud; sed si poenitentiam egerit gens illa a malo suo, agam et ego poenitentiam super malo quod cogitavi ut facerem ei</i>. Ergo Deus habet mutabilem voluntatem.</p><p title="I q. 19 a. 7 arg. 3"><a name="29240"><span class="ref">[29240] Iª q. 19 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid Deus facit, voluntarie facit. Sed Deus non semper eadem facit, nam quandoque praecepit legalia observari, quandoque prohibuit. Ergo habet mutabilem voluntatem.</p><p title="I q. 19 a. 7 arg. 4"><a name="29241"><span class="ref">[29241] Iª q. 19 a. 7 arg. 4</span></a> Praeterea, Deus non ex necessitate vult quod vult, ut supra dictum est. Ergo potest velle et non velle idem. Sed omne quod habet potentiam ad opposita, est mutabile, sicut quod potest esse et non esse, est mutabile secundum substantiam; et quod potest esse hic et non esse hic, est mutabile secundum locum. Ergo Deus est mutabilis secundum voluntatem.</p><p title="I q. 19 a. 7 s. c."><a name="29242"><span class="ref">[29242] Iª q. 19 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Num. XXIII, <i>non est Deus, quasi homo, ut mentiatur; neque ut filius hominis, ut mutetur</i>.</p><p title="I q. 19 a. 7 co."><a name="29243"><span class="ref">[29243] Iª q. 19 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod voluntas Dei est omnino immutabilis. Sed circa hoc considerandum est, quod aliud est mutare voluntatem; et aliud est velle aliquarum rerum mutationem. Potest enim aliquis, eadem voluntate immobiliter permanente, velle quod nunc fiat hoc, et postea fiat contrarium. Sed tunc voluntas mutaretur, si aliquis inciperet velle quod prius non voluit, vel desineret velle quod voluit. Quod quidem accidere non potest, nisi praesupposita mutatione vel ex parte cognitionis, vel circa dispositionem substantiae ipsius volentis. Cum enim voluntas sit boni, aliquis de novo dupliciter potest incipere aliquid velle. Uno modo sic, quod de novo incipiat sibi illud esse bonum. Quod non est absque mutatione eius, sicut adveniente frigore, incipit esse bonum sedere ad ignem, quod prius non erat. Alio modo sic, quod de novo cognoscat illud esse sibi bonum, cum prius hoc ignorasset, ad hoc enim consiliamur, ut sciamus quid nobis sit bonum. Ostensum est autem supra quod tam substantia Dei quam eius scientia est omnino immutabilis. Unde oportet voluntatem eius omnino esse immutabilem.</p><p title="I q. 19 a. 7 ad 1"><a name="29244"><span class="ref">[29244] Iª q. 19 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod illud verbum domini metaphorice intelligendum est, secundum similitudinem nostram, cum enim nos poenitet, destruimus quod fecimus. Quamvis hoc esse possit absque mutatione voluntatis, cum etiam aliquis homo, absque mutatione voluntatis, interdum velit aliquid facere, simul intendens postea illud destruere. Sic igitur Deus poenituisse dicitur, secundum similitudinem operationis, inquantum hominem quem fecerat, per diluvium a facie terrae delevit.</p><p title="I q. 19 a. 7 ad 2"><a name="29245"><span class="ref">[29245] Iª q. 19 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod voluntas Dei, cum sit causa prima et universalis, non excludit causas medias, in quarum virtute est ut aliqui effectus producantur. Sed quia omnes causae mediae non adaequant virtutem causae primae, multa sunt in virtute et scientia et voluntate divina, quae non continentur sub ordine causarum inferiorum; sicut resuscitatio Lazari. Unde aliquis respiciens ad causas inferiores, dicere poterat, Lazarus non resurget, respiciens vero ad causam primam divinam, poterat dicere, Lazarus resurget. Et utrumque horum Deus vult, scilicet quod aliquid quandoque sit futurum secundum causam inferiorem, quod tamen futurum non sit secundum causam superiorem; vel e converso. Sic ergo dicendum est quod Deus aliquando pronuntiat aliquid futurum, secundum quod continetur in ordine causarum inferiorum, ut puta secundum dispositionem naturae vel meritorum; quod tamen non fit, quia aliter est in causa superiori divina. Sicut cum praedixit Ezechiae, <i>dispone domui tuae, quia morieris et non vives</i>, ut habetur Isaiae XXXVIII; neque tamen ita evenit, quia ab aeterno aliter fuit in scientia et voluntate divina, quae immutabilis est. Propter quod dicit Gregorius, quod <i>Deus immutat sententiam, non tamen mutat consilium</i>, scilicet voluntatis suae. Quod ergo dicit, poenitentiam agam ego, intelligitur metaphorice dictum, nam homines quando non implent quod comminati sunt, poenitere videntur.</p><p title="I q. 19 a. 7 ad 3"><a name="29246"><span class="ref">[29246] Iª q. 19 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex ratione illa non potest concludi quod Deus habeat mutabilem voluntatem; sed quod mutationem velit.</p><p title="I q. 19 a. 7 ad 4"><a name="29247"><span class="ref">[29247] Iª q. 19 a. 7 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, licet Deum velle aliquid non sit necessarium absolute, tamen necessarium est ex suppositione, propter immutabilitatem divinae voluntatis, ut supra dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I q. 19 a. 8 arg. 1"><a name="29248"><span class="ref">[29248] Iª q. 19 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod voluntas Dei rebus volitis necessitatem imponat. Dicit enim Augustinus, in Enchirid., <i>nullus fit salvus, nisi quem Deus voluerit salvari. Et ideo rogandus est ut velit, quia necesse est fieri, si voluerit</i>.</p><p title="I q. 19 a. 8 arg. 2"><a name="29249"><span class="ref">[29249] Iª q. 19 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, omnis causa quae non potest impediri, ex necessitate suum effectum producit, quia et natura semper idem operatur, nisi aliquid impediat, ut dicitur in II Physic. Sed voluntas Dei non potest impediri, dicit enim apostolus, ad Rom. IX, <i>voluntati enim eius quis resistit?</i> Ergo voluntas Dei imponit rebus volitis necessitatem.</p><p title="I q. 19 a. 8 arg. 3"><a name="29250"><span class="ref">[29250] Iª q. 19 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, illud quod habet necessitatem ex priori, est necessarium absolute, sicut animal mori est necessarium, quia est ex contrariis compositum. Sed res creatae a Deo, comparantur ad voluntatem divinam sicut ad aliquid prius, a quo habent necessitatem, cum haec conditionalis sit vera, si aliquid Deus vult, illud est; omnis autem conditionalis vera est necessaria. Sequitur ergo quod omne quod Deus vult, sit necessarium absolute.</p><p title="I q. 19 a. 8 s. c."><a name="29251"><span class="ref">[29251] Iª q. 19 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra, omnia bona quae fiunt, Deus vult fieri. Si igitur eius voluntas imponat rebus volitis necessitatem, sequitur quod omnia bona ex necessitate eveniunt. Et sic perit liberum arbitrium et consilium, et omnia huiusmodi.</p><p title="I q. 19 a. 8 co."><a name="29252"><span class="ref">[29252] Iª q. 19 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod divina voluntas quibusdam volitis necessitatem imponit, non autem omnibus. Cuius quidem rationem aliqui assignare voluerunt ex causis mediis quia ea quae producit per causas necessarias, sunt necessaria; ea vero quae producit per causas contingentes, sunt contingentia. Sed hoc non videtur sufficienter dictum, propter duo. Primo quidem, quia effectus alicuius primae causae est contingens propter causam secundam, ex eo quod impeditur effectus causae primae per defectum causae secundae; sicut virtus solis per defectum plantae impeditur. Nullus autem defectus causae secundae impedire potest quin voluntas Dei effectum suum producat. Secundo, quia, si distinctio contingentium a necessariis referatur solum in causas secundas, sequitur hoc esse praeter intentionem et voluntatem divinam, quod est inconveniens. Et ideo melius dicendum est, quod hoc contingit propter efficaciam divinae voluntatis. Cum enim aliqua causa efficax fuerit ad agendum, effectus consequitur causam non tantum secundum id quod fit, sed etiam secundum modum fiendi vel essendi, ex debilitate enim virtutis activae in semine, contingit quod filius nascitur dissimilis patri in accidentibus, quae pertinent ad modum essendi. Cum igitur voluntas divina sit efficacissima, non solum sequitur quod fiant ea quae Deus vult fieri; sed quod eo modo fiant, quo Deus ea fieri vult. Vult autem quaedam fieri Deus necessario, et quaedam contingenter, ut sit ordo in rebus, ad complementum universi. Et ideo quibusdam effectibus aptavit causas necessarias, quae deficere non possunt, ex quibus effectus de necessitate proveniunt, quibusdam autem aptavit causas contingentes defectibiles, ex quibus effectus contingenter eveniunt. Non igitur propterea effectus voliti a Deo, eveniunt contingenter, quia causae proximae sunt contingentes, sed propterea quia Deus voluit eos contingenter evenire, contingentes causas ad eos praeparavit.</p><p title="I q. 19 a. 8 ad 1"><a name="29253"><span class="ref">[29253] Iª q. 19 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod per illud verbum Augustini intelligenda est necessitas in rebus volitis a Deo, non absoluta, sed conditionalis, necesse est enim hanc conditionalem veram esse, si Deus hoc vult, necesse est hoc esse.</p><p title="I q. 19 a. 8 ad 2"><a name="29254"><span class="ref">[29254] Iª q. 19 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, ex hoc ipso quod nihil voluntati divinae resistit, sequitur quod non solum fiant ea quae Deus vult fieri; sed quod fiant contingenter vel necessario, quae sic fieri vult.</p><p title="I q. 19 a. 8 ad 3"><a name="29255"><span class="ref">[29255] Iª q. 19 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod posteriora habent necessitatem a prioribus, secundum modum priorum. Unde et ea quae fiunt a voluntate divina, talem necessitatem habent, qualem Deus vult ea habere, scilicet, vel absolutam, vel conditionalem tantum. Et sic, non omnia sunt necessaria absolute.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 9</h3><p title="I q. 19 a. 9 arg. 1"><a name="29256"><span class="ref">[29256] Iª q. 19 a. 9 arg. 1</span></a> Ad nonum sic proceditur. Videtur quod voluntas Dei sit malorum. Omne enim bonum quod fit, Deus vult. Sed mala fieri bonum est, dicit enim Augustinus, in Enchirid., <i>quamvis ea quae mala sunt, inquantum mala sunt, non sint bona; tamen, ut non solum bona, sed etiam ut sint mala, bonum est</i>. Ergo Deus vult mala.</p><p title="I q. 19 a. 9 arg. 2"><a name="29257"><span class="ref">[29257] Iª q. 19 a. 9 arg. 2</span></a> Praeterea, dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom., erit malum ad omnis (idest universi) perfectionem conferens. Et Augustinus dicit, in Enchirid., <i>ex omnibus consistit universitatis admirabilis pulchritudo; in qua etiam illud quod malum dicitur, bene ordinatum, et loco suo positum, eminentius commendat bona; ut magis placeant, et laudabiliora sint, dum comparantur malis</i>. Sed Deus vult omne illud quod pertinet ad perfectionem et decorem universi, quia hoc est quod Deus maxime vult in creaturis. Ergo Deus vult mala.</p><p title="I q. 19 a. 9 arg. 3"><a name="29258"><span class="ref">[29258] Iª q. 19 a. 9 arg. 3</span></a> Praeterea, mala fieri, et non fieri, sunt contradictorie opposita. Sed Deus non vult mala non fieri, quia, cum mala quaedam fiant, non semper voluntas Dei impleretur. Ergo Deus vult mala fieri.</p><p title="I q. 19 a. 9 s. c."><a name="29259"><span class="ref">[29259] Iª q. 19 a. 9 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, in libro octoginta trium quaest., <i>nullo sapiente homine auctore, fit homo deterior; est autem Deus omni sapiente homine praestantior; multo igitur minus, Deo auctore, fit aliquis deterior. Illo autem auctore cum dicitur, illo volente dicitur</i>. Non ergo volente Deo, fit homo deterior. Constat autem quod quolibet malo fit aliquid deterius. Ergo Deus non vult mala.</p><p title="I q. 19 a. 9 co."><a name="29260"><span class="ref">[29260] Iª q. 19 a. 9 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum ratio boni sit ratio appetibilis, ut supra dictum est, malum autem opponatur bono; impossibile est quod aliquod malum, inquantum huiusmodi, appetatur, neque appetitu naturali, neque animali, neque intellectuali, qui est voluntas. Sed aliquod malum appetitur per accidens, inquantum consequitur ad aliquod bonum. Et hoc apparet in quolibet appetitu. Non enim agens naturale intendit privationem vel corruptionem; sed formam, cui coniungitur privatio alterius formae; et generationem unius, quae est corruptio alterius. Leo etiam, occidens cervum, intendit cibum, cui coniungitur occisio animalis. Similiter fornicator intendit delectationem, cui coniungitur deformitas culpae. Malum autem quod coniungitur alicui bono, est privatio alterius boni. Nunquam igitur appeteretur malum, nec per accidens, nisi bonum cui coniungitur malum, magis appeteretur quam bonum quod privatur per malum. Nullum autem bonum Deus magis vult quam suam bonitatem, vult tamen aliquod bonum magis quam aliud quoddam bonum. Unde malum culpae, quod privat ordinem ad bonum divinum, Deus nullo modo vult. Sed malum naturalis defectus, vel malum poenae vult, volendo aliquod bonum, cui coniungitur tale malum, sicut, volendo iustitiam, vult poenam; et volendo ordinem naturae servari, vult quaedam naturaliter corrumpi.</p><p title="I q. 19 a. 9 ad 1"><a name="29261"><span class="ref">[29261] Iª q. 19 a. 9 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod quidam dixerunt quod, licet Deus non velit mala, vult tamen mala esse vel fieri, quia, licet mala non sint bona, bonum tamen est mala esse vel fieri. Quod ideo dicebant, quia ea quae in se mala sunt, ordinantur ad aliquod bonum, quem quidem ordinem importari credebant in hoc quod dicitur, mala esse vel fieri. Sed hoc non recte dicitur. Quia malum non ordinatur ad bonum per se, sed per accidens. Praeter intentionem enim peccantis est, quod ex hoc sequatur aliquod bonum; sicut praeter intentionem tyrannorum fuit, quod ex eorum persecutionibus claresceret patientia martyrum. Et ideo non potest dici quod talis ordo ab bonum importetur per hoc quod dicitur, quod malum esse vel fieri sit bonum, quia nihil iudicatur secundum illud quod competit ei per accidens, sed secundum illud quod competit ei per se.</p><p title="I q. 19 a. 9 ad 2"><a name="29262"><span class="ref">[29262] Iª q. 19 a. 9 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod malum non operatur ad perfectionem et decorem universi nisi per accidens, ut dictum est. Unde et hoc quod dicit Dionysius, quod malum est ad universi perfectionem conferens, concludit inducendo quasi ad inconveniens.</p><p title="I q. 19 a. 9 ad 3"><a name="29263"><span class="ref">[29263] Iª q. 19 a. 9 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet mala fieri, et mala non fieri, contradictorie opponantur; tamen velle mala fieri, et velle mala non fieri, non opponuntur contradictorie, cum utrumque sit affirmativum. Deus igitur neque vult mala fieri, neque vult mala non fieri, sed vult permittere mala fieri. Et hoc est bonum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 10</h3><p title="I q. 19 a. 10 arg. 1"><a name="29264"><span class="ref">[29264] Iª q. 19 a. 10 arg. 1</span></a> Ad decimum sic proceditur. Videtur quod Deus non habeat liberum arbitrium. Dicit enim Hieronymus, in homilia de filio prodigo, <i>solus Deus est, in quem peccatum non cadit, nec cadere potest; cetera, cum sint liberi arbitrii, in utramque partem flecti possunt</i>.</p><p title="I q. 19 a. 10 arg. 2"><a name="29265"><span class="ref">[29265] Iª q. 19 a. 10 arg. 2</span></a> Praeterea, liberum arbitrium est facultas rationis et voluntatis, qua bonum et malum eligitur. Sed Deus non vult malum, ut dictum est. Ergo liberum arbitrium non est in Deo.</p><p title="I q. 19 a. 10 s. c."><a name="29266"><span class="ref">[29266] Iª q. 19 a. 10 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Ambrosius, in libro de fide, <i>spiritus sanctus dividit singulis prout vult, idest pro liberae voluntatis arbitrio, non necessitatis obsequio</i>.</p><p title="I q. 19 a. 10 co."><a name="29267"><span class="ref">[29267] Iª q. 19 a. 10 co.</span></a> Respondeo dicendum quod liberum arbitrium habemus respectu eorum quae non necessario volumus, vel naturali instinctu. Non enim ad liberum arbitrium pertinet quod volumus esse felices, sed ad naturalem instinctum. Unde et alia animalia, quae naturali instinctu moventur ad aliquid, non dicuntur libero arbitrio moveri. Cum igitur Deus ex necessitate suam bonitatem velit, alia vero non ex necessitate, ut supra ostensum est; respectu illorum quae non ex necessitate vult, liberum arbitrium habet.</p><p title="I q. 19 a. 10 ad 1"><a name="29268"><span class="ref">[29268] Iª q. 19 a. 10 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Hieronymus videtur excludere a Deo liberum arbitrium, non simpliciter, sed solum quantum ad hoc quod est deflecti in peccatum.</p><p title="I q. 19 a. 10 ad 2"><a name="29269"><span class="ref">[29269] Iª q. 19 a. 10 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, cum malum culpae dicatur per aversionem a bonitate divina, per quam Deus omnia vult, ut supra ostensum est, manifestum est quod impossibile est eum malum culpae velle. Et tamen ad opposita se habet, inquantum velle potest hoc esse vel non esse. Sicut et nos, non peccando, possumus velle sedere, et non velle sedere.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 11</h3><p title="I q. 19 a. 11 arg. 1"><a name="29270"><span class="ref">[29270] Iª q. 19 a. 11 arg. 1</span></a> Ad undecimum sic proceditur. Videtur quod non sit distinguenda in Deo voluntas signi. Sicut enim voluntas Dei est causa rerum, ita et scientia. Sed non assignantur aliqua signa ex parte divinae scientiae. Ergo neque debent assignari aliqua signa ex parte divinae voluntatis.</p><p title="I q. 19 a. 11 arg. 2"><a name="29271"><span class="ref">[29271] Iª q. 19 a. 11 arg. 2</span></a> Praeterea, omne signum quod non concordat ei cuius est signum, est falsum. Si igitur signa quae assignantur circa voluntatem divinam, non concordant divinae voluntati, sunt falsa, si autem concordant, superflue assignantur. Non igitur sunt aliqua signa circa voluntatem divinam assignanda.</p><p title="I q. 19 a. 11 s. c."><a name="29272"><span class="ref">[29272] Iª q. 19 a. 11 s. c.</span></a> Sed contra est quod voluntas Dei est una, cum ipsa sit Dei essentia. Quandoque autem pluraliter significatur, ut cum dicitur, <i>magna opera domini, exquisita in omnes voluntates eius</i>. Ergo oportet quod aliquando signum voluntatis pro voluntate accipiatur.</p><p title="I q. 19 a. 11 co."><a name="29273"><span class="ref">[29273] Iª q. 19 a. 11 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in Deo quaedam dicuntur proprie, et quaedam secundum metaphoram, ut ex supradictis patet. Cum autem aliquae passiones humanae in divinam praedicationem metaphorice assumuntur, hoc fit secundum similitudinem effectus, unde illud quod est signum talis passionis in nobis, in Deo nomine illius passionis metaphorice significatur. Sicut, apud nos, irati punire consueverunt, unde ipsa punitio est signum irae, et propter hoc, ipsa punitio nomine irae significatur, cum Deo attribuitur. Similiter id quod solet esse in nobis signum voluntatis, quandoque metaphorice in Deo voluntas dicitur. Sicut, cum aliquis praecipit aliquid, signum est quod velit illud fieri, unde praeceptum divinum quandoque metaphorice voluntas Dei dicitur, secundum illud Matth. VI, <i>fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra</i>. Sed hoc distat inter voluntatem et iram, quia ira de Deo nunquam proprie dicitur, cum in suo principali intellectu includat passionem, voluntas autem proprie de Deo dicitur. Et ideo in Deo distinguitur voluntas proprie, et metaphorice dicta. Voluntas enim proprie dicta, vocatur voluntas beneplaciti, voluntas autem metaphorice dicta, est voluntas signi, eo quod ipsum signum voluntatis voluntas dicitur.</p><p title="I q. 19 a. 11 ad 1"><a name="29274"><span class="ref">[29274] Iª q. 19 a. 11 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod scientia non est causa eorum quae fiunt, nisi per voluntatem, non enim quae scimus facimus, nisi velimus. Et ideo signum non attribuitur scientiae, sicut attribuitur voluntati.</p><p title="I q. 19 a. 11 ad 2"><a name="29275"><span class="ref">[29275] Iª q. 19 a. 11 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod signa voluntatis dicuntur voluntates divinae, non quia sint signa quod Deus velit, sed quia ea quae in nobis solent esse signa volendi, in Deo divinae voluntates dicuntur. Sicut punitio non est signum quod in Deo sit ira, sed punitio, ex eo ipso quod in nobis est signum irae, in Deo dicitur ira.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 12</h3><p title="I q. 19 a. 12 arg. 1"><a name="29276"><span class="ref">[29276] Iª q. 19 a. 12 arg. 1</span></a> Ad duodecimum sic proceditur. Videtur quod inconvenienter circa divinam voluntatem ponantur quinque signa, scilicet, prohibitio, praeceptum, consilium, operatio et permissio. Nam eadem quae nobis praecipit Deus vel consulit, in nobis quandoque operatur, et eadem quae prohibet, quandoque permittit. Ergo non debent ex opposito dividi.</p><p title="I q. 19 a. 12 arg. 2"><a name="29277"><span class="ref">[29277] Iª q. 19 a. 12 arg. 2</span></a> Praeterea, nihil Deus operatur, nisi volens, ut dicitur Sap. XI. Sed voluntas signi distinguitur a voluntate beneplaciti. Ergo operatio sub voluntate signi comprehendi non debet.</p><p title="I q. 19 a. 12 arg. 3"><a name="29278"><span class="ref">[29278] Iª q. 19 a. 12 arg. 3</span></a> Praeterea, operatio et permissio communiter ad omnes creaturas pertinent, quia in omnibus Deus operatur, et in omnibus aliquid fieri permittit. Sed praeceptum, consilium et prohibitio pertinent ad solam rationalem creaturam. Ergo non veniunt convenienter in unam divisionem, cum non sint unius ordinis.</p><p title="I q. 19 a. 12 arg. 4"><a name="29279"><span class="ref">[29279] Iª q. 19 a. 12 arg. 4</span></a> Praeterea, malum pluribus modis contingit quam bonum, quia bonum contingit uno modo, sed malum omnifariam, ut patet per philosophum in II Ethic., et per Dionysium in IV cap. de Div. Nom. Inconvenienter igitur respectu mali assignatur unum signum tantum, scilicet prohibitio; respectu vero boni, duo signa, scilicet consilium et praeceptum.</p><p title="I q. 19 a. 12 co."><a name="29280"><span class="ref">[29280] Iª q. 19 a. 12 co.</span></a> Respondeo dicendum quod huiusmodi signa voluntatis dicuntur ea, quibus consuevimus demonstrare nos aliquid velle. Potest autem aliquis declarare se velle aliquid, vel per seipsum, vel per alium. Per seipsum quidem, inquantum facit aliquid, vel directe, vel indirecte et per accidens. Directe quidem, cum per se aliquid operatur, et quantum ad hoc, dicitur esse signum operatio. Indirecte autem, inquantum non impedit operationem, nam removens prohibens dicitur movens per accidens, ut dicitur in VIII Physic. Et quantum ad hoc, dicitur signum permissio. Per alium autem declarat se aliquid velle, inquantum ordinat alium ad aliquid faciendum; vel necessaria inductione, quod fit praecipiendo quod quis vult, et prohibendo contrarium; vel aliqua persuasoria inductione, quod pertinet ad consilium. Quia igitur his modis declaratur aliquem velle aliquid, propter hoc ista quinque nominantur interdum nomine voluntatis divinae, tanquam signa voluntatis. Quod enim praeceptum, consilium et prohibitio dicantur Dei voluntas, patet per id quod dicitur Matth. VI <i>fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra</i>. Quod autem permissio vel operatio dicantur Dei voluntas patet per Augustinum, qui dicit in Enchirid., <i>nihil fit, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel faciendo</i>. Vel potest dici quod permissio et operatio referuntur ad praesens permissio quidem ad malum, operatio vero ad bonum. Ad futurum vero, prohibitio, respectu mali; respectu vero boni necessarii, praeceptum; respectu vero superabundantis boni, consilium.</p><p title="I q. 19 a. 12 ad 1"><a name="29281"><span class="ref">[29281] Iª q. 19 a. 12 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod nihil prohibet, circa eandem rem, aliquem diversimode declarare se aliquid velle, sicut inveniuntur multa nomina idem significantia. Unde nihil prohibet idem subiacere praecepto et consilio et operationi, et prohibitioni vel permissioni.</p><p title="I q. 19 a. 12 ad 2"><a name="29282"><span class="ref">[29282] Iª q. 19 a. 12 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, sicut Deus potest significari metaphorice velle id quod non vult voluntate proprie accepta, ita potest metaphorice significari velle id quod proprie vult. Unde nihil prohibet de eodem esse voluntatem beneplaciti, et voluntatem signi. Sed operatio semper est eadem cum voluntate beneplaciti, non autem praeceptum vel consilium, tum quia haec est de praesenti, illud de futuro; tum quia haec per se est effectus voluntatis, illud autem per alium, ut dictum est.</p><p title="I q. 19 a. 12 ad 3"><a name="29283"><span class="ref">[29283] Iª q. 19 a. 12 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod creatura rationalis est domina sui actus, et ideo circa ipsam specialia quaedam signa divinae voluntatis assignantur, inquantum rationalem creaturam Deus ordinat ad agendum voluntarie et per se. Sed aliae creaturae non agunt nisi motae ex operatione divina, et ideo circa alias non habent locum nisi operatio et permissio.</p><p title="I q. 19 a. 12 ad 4"><a name="29284"><span class="ref">[29284] Iª q. 19 a. 12 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod omne malum culpae, licet multipliciter contingat, tamen in hoc convenit, quod discordat a voluntate divina et ideo unum signum respectu malorum assignatur, scilicet prohibitio. Sed diversimode bona se habent ad bonitatem divinam. Quia quaedam sunt, sine quibus fruitionem divinae bonitatis consequi non possumus, et respectu horum est praeceptum. Quaedam vero sunt, quibus perfectius consequimur, et respectu horum est consilium. Vel dicendum quod consilium est non solum de melioribus bonis assequendis, sed etiam de minoribus malis vitandis.</p></div></div><div class="q" id="q20"><h2>Quaestio 20</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 20 pr."><a name="29285"><span class="ref">[29285] Iª q. 20 pr.</span></a> Deinde considerandum est de his quae absolute ad voluntatem Dei pertinent. In parte autem appetitiva inveniuntur in nobis et passiones animae, ut gaudium, amor, et huiusmodi; et habitus moralium virtutum, ut iustitia, fortitudo, et huiusmodi. Unde primo considerabimus de amore Dei; secundo, de iustitia Dei, et misericordia eius. Circa primum quaeruntur quatuor. Primo, utrum in Deo sit amor. Secundo, utrum amet omnia. Tertio, utrum magis amet unum quam aliud. Quarto, utrum meliora magis amet.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 20 a. 1 arg. 1"><a name="29286"><span class="ref">[29286] Iª q. 20 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod amor non sit in Deo. Nulla enim passio est in Deo. Amor est passio. Ergo amor non est in Deo.</p><p title="I q. 20 a. 1 arg. 2"><a name="29287"><span class="ref">[29287] Iª q. 20 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, amor, ira, tristitia, et huiusmodi, contra se dividuntur. Sed tristitia et ira non dicuntur de Deo nisi metaphorice. Ergo nec amor.</p><p title="I q. 20 a. 1 arg. 3"><a name="29288"><span class="ref">[29288] Iª q. 20 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., <i>amor est vis unitiva et concretiva</i>. Hoc autem in Deo locum habere non potest, cum sit simplex. Ergo in Deo non est amor.</p><p title="I q. 20 a. 1 s. c."><a name="29289"><span class="ref">[29289] Iª q. 20 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur I Ioan. IV, <i>Deus caritas est</i>.</p><p title="I q. 20 a. 1 co."><a name="29290"><span class="ref">[29290] Iª q. 20 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est ponere amorem in Deo. Primus enim motus voluntatis, et cuiuslibet appetitivae virtutis, est amor. Cum enim actus voluntatis, et cuiuslibet appetitivae virtutis tendat in bonum et malum, sicut in propria obiecta; bonum autem principalius et per se est obiectum voluntatis et appetitus, malum autem secundario et per aliud, inquantum scilicet opponitur bono, oportet naturaliter esse priores actus voluntatis et appetitus qui respiciunt bonum, his qui respiciunt malum; ut gaudium quam tristitia, et amor quam odium. Semper enim quod est per se, prius est eo quod est per aliud. Rursus, quod est communius, naturaliter est prius, unde et intellectus per prius habet ordinem ad verum commune, quam ad particularia quaedam vera. Sunt autem quidam actus voluntatis et appetitus, respicientes bonum sub aliqua speciali conditione, sicut gaudium et delectatio est de bono praesenti et habito; desiderium autem et spes, de bono nondum adepto. Amor autem respicit bonum in communi, sive sit habitum, sive non habitum. Unde amor naturaliter est primus actus voluntatis et appetitus. Et propter hoc, omnes alii motus appetitivi praesupponunt amorem, quasi primam radicem. Nullus enim desiderat aliquid, nisi bonum amatum, neque aliquis gaudet, nisi de bono amato. Odium etiam non est nisi de eo quod contrariatur rei amatae. Et similiter tristitiam, et cetera huiusmodi, manifestum est in amorem referri, sicut in primum principium. Unde in quocumque est voluntas vel appetitus, oportet esse amorem, remoto enim primo, removentur alia. Ostensum est autem in Deo esse voluntatem. Unde necesse est in eo ponere amorem.</p><p title="I q. 20 a. 1 ad 1"><a name="29291"><span class="ref">[29291] Iª q. 20 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod vis cognitiva non movet, nisi mediante appetitiva. Et sicut in nobis ratio universalis movet mediante ratione particulari, ut dicitur in III de anima; ita appetitus intellectivus, qui dicitur voluntas, movet in nobis mediante appetitu sensitivo. Unde proximum motivum corporis in nobis est appetitus sensitivus. Unde semper actum appetitus sensitivi concomitatur aliqua transmutatio corporis; et maxime circa cor, quod est primum principium motus in animali. Sic igitur actus appetitus sensitivi, inquantum habent transmutationem corporalem annexam, passiones dicuntur, non autem actus voluntatis. Amor igitur et gaudium et delectatio, secundum quod significant actus appetitus sensitivi, passiones sunt, non autem secundum quod significant actus appetitus intellectivi. Et sic ponuntur in Deo. Unde dicit philosophus, in VII Ethic., quod <i>Deus una et simplici operatione gaudet</i>. Et eadem ratione, sine passione amat.</p><p title="I q. 20 a. 1 ad 2"><a name="29292"><span class="ref">[29292] Iª q. 20 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in passionibus sensitivi appetitus, est considerare aliquid quasi materiale, scilicet corporalem transmutationem; et aliquid quasi formale, quod est ex parte appetitus. Sicut in ira, ut dicitur in I de anima, materiale est accensio sanguinis circa cor, vel aliquid huiusmodi; formale vero, appetitus vindictae. Sed rursus, ex parte eius quod est formale, in quibusdam horum designatur aliqua imperfectio; sicut in desiderio, quod est boni non habiti; et in tristitia, quae est mali habiti. Et eadem ratio est de ira, quae tristitiam supponit. Quaedam vero nullam imperfectionem designant, ut amor et gaudium. Cum igitur nihil horum Deo conveniat secundum illud quod est materiale in eis, ut dictum est; illa quae imperfectionem important etiam formaliter, Deo convenire non possunt nisi metaphorice, propter similitudinem effectus, ut supra dictum est. Quae autem imperfectionem non important, de Deo proprie dicuntur, ut amor et gaudium, tamen sine passione, ut dictum est.</p><p title="I q. 20 a. 1 ad 3"><a name="29293"><span class="ref">[29293] Iª q. 20 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod actus amoris semper tendit in duo, scilicet in bonum quod quis vult alicui; et in eum cui vult bonum. Hoc enim est proprie amare aliquem, velle ei bonum. Unde in eo quod aliquis amat se, vult bonum sibi. Et sic illud bonum quaerit sibi unire, inquantum potest. Et pro tanto dicitur amor vis unitiva, etiam in Deo, sed absque compositione, quia illud bonum quod vult sibi, non est aliud quam ipse, qui est per suam essentiam bonus, ut supra ostensum est. In hoc vero quod aliquis amat alium, vult bonum illi. Et sic utitur eo tanquam seipso, referens bonum ad illum, sicut ad seipsum. Et pro tanto dicitur amor vis concretiva, quia alium aggregat sibi habens se ad eum sicut ad seipsum. Et sic etiam amor divinus est vis concretiva, absque compositione quae sit in Deo, inquantum aliis bona vult.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 20 a. 2 arg. 1"><a name="29294"><span class="ref">[29294] Iª q. 20 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Deus non omnia amet. Quia, secundum Dionysium, IV cap. de Div. Nom., amor amantem extra se ponit, et eum quodammodo in amatum transfert. Inconveniens autem est dicere quod Deus, extra se positus, in alia transferatur. Ergo inconveniens est dicere quod Deus alia a se amet.</p><p title="I q. 20 a. 2 arg. 2"><a name="29295"><span class="ref">[29295] Iª q. 20 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, amor Dei aeternus est. Sed ea quae sunt alia a Deo, non sunt ab aeterno nisi in Deo. Ergo Deus non amat ea nisi in seipso. Sed secundum quod sunt in eo, non sunt aliud ab eo. Ergo Deus non amat alia a seipso.</p><p title="I q. 20 a. 2 arg. 3"><a name="29296"><span class="ref">[29296] Iª q. 20 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, duplex est amor, scilicet concupiscentiae, et amicitiae. Sed Deus creaturas irrationales non amat amore concupiscentiae, quia nullius extra se eget, nec etiam amore amicitiae, quia non potest ad res irrationales haberi, ut patet per philosophum, in VIII Ethic. Ergo Deus non omnia amat.</p><p title="I q. 20 a. 2 arg. 4"><a name="29297"><span class="ref">[29297] Iª q. 20 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, in Psalmo dicitur, <i>odisti omnes qui operantur iniquitatem</i>. Nihil autem simul odio habetur et amatur. Ergo Deus non omnia amat.</p><p title="I q. 20 a. 2 s. c."><a name="29298"><span class="ref">[29298] Iª q. 20 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Sap. XI, <i>diligis omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti</i>.</p><p title="I q. 20 a. 2 co."><a name="29299"><span class="ref">[29299] Iª q. 20 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod Deus omnia existentia amat. Nam omnia existentia, inquantum sunt, bona sunt, ipsum enim esse cuiuslibet rei quoddam bonum est, et similiter quaelibet perfectio ipsius. Ostensum est autem supra quod voluntas Dei est causa omnium rerum et sic oportet quod intantum habeat aliquid esse, aut quodcumque bonum, inquantum est volitum a Deo. Cuilibet igitur existenti Deus vult aliquod bonum. Unde, cum amare nil aliud sit quam velle bonum alicui, manifestum est quod Deus omnia quae sunt, amat. Non tamen eo modo sicut nos. Quia enim voluntas nostra non est causa bonitatis rerum, sed ab ea movetur sicut ab obiecto, amor noster, quo bonum alicui volumus, non est causa bonitatis ipsius, sed e converso bonitas eius, vel vera vel aestimata, provocat amorem, quo ei volumus et bonum conservari quod habet, et addi quod non habet, et ad hoc operamur. Sed amor Dei est infundens et creans bonitatem in rebus.</p><p title="I q. 20 a. 2 ad 1"><a name="29300"><span class="ref">[29300] Iª q. 20 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod amans sic fit extra se in amatum translatus, inquantum vult amato bonum, et operatur per suam providentiam, sicut et sibi. Unde et Dionysius dicit, IV cap. de Div. Nom., <i>audendum est autem et hoc pro veritate dicere, quod et ipse omnium causa, per abundantiam amativae bonitatis, extra seipsum fit ad omnia existentia providentiis</i>.</p><p title="I q. 20 a. 2 ad 2"><a name="29301"><span class="ref">[29301] Iª q. 20 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, licet creaturae ab aeterno non fuerint nisi in Deo, tamen per hoc quod ab aeterno in Deo fuerunt, ab aeterno Deus cognovit res in propriis naturis, et eadem ratione amavit. Sicut et nos per similitudines rerum, quae in nobis sunt, cognoscimus res in seipsis existentes.</p><p title="I q. 20 a. 2 ad 3"><a name="29302"><span class="ref">[29302] Iª q. 20 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod amicitia non potest haberi nisi ad rationales creaturas, in quibus contingit esse redamationem, et communicationem in operibus vitae, et quibus contingit bene evenire vel male, secundum fortunam et felicitatem, sicut et ad eas proprie benevolentia est. Creaturae autem irrationales non possunt pertingere ad amandum Deum, neque ad communicationem intellectualis et beatae vitae, qua Deus vivit. Sic igitur Deus, proprie loquendo, non amat creaturas irrationales amore amicitiae, sed amore quasi concupiscentiae; inquantum ordinat eas ad rationales creaturas, et etiam ad seipsum; non quasi eis indigeat, sed propter suam bonitatem et nostram utilitatem. Concupiscimus enim aliquid et nobis et aliis.</p><p title="I q. 20 a. 2 ad 4"><a name="29303"><span class="ref">[29303] Iª q. 20 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod nihil prohibet unum et idem secundum aliquid amari, et secundum aliquid odio haberi. Deus autem peccatores, inquantum sunt naturae quaedam, amat, sic enim et sunt, et ab ipso sunt. Inquantum vero peccatores sunt, non sunt, sed ab esse deficiunt, et hoc in eis a Deo non est. Unde secundum hoc ab ipso odio habentur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 20 a. 3 arg. 1"><a name="29304"><span class="ref">[29304] Iª q. 20 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus aequaliter diligat omnia. Dicitur enim Sap. VI, <i>aequaliter est ei cura de omnibus</i>. Sed providentia Dei, quam habet de rebus, est ex amore quo amat res. Ergo aequaliter amat omnia.</p><p title="I q. 20 a. 3 arg. 2"><a name="29305"><span class="ref">[29305] Iª q. 20 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, amor Dei est eius essentia. Sed essentia Dei magis et minus non recipit. Ergo nec amor eius. Non igitur quaedam aliis magis amat.</p><p title="I q. 20 a. 3 arg. 3"><a name="29306"><span class="ref">[29306] Iª q. 20 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, sicut amor Dei se extendit ad res creatas, ita et scientia et voluntas. Sed Deus non dicitur scire quaedam magis quam alia, neque magis velle. Ergo nec magis quaedam aliis diligit.</p><p title="I q. 20 a. 3 s. c."><a name="29307"><span class="ref">[29307] Iª q. 20 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Augustinus, super Ioann., <i>omnia diligit Deus quae fecit; et inter ea magis diligit creaturas rationales; et de illis eas amplius, quae sunt membra unigeniti sui; et multo magis ipsum unigenitum suum</i>.</p><p title="I q. 20 a. 3 co."><a name="29308"><span class="ref">[29308] Iª q. 20 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum amare sit velle bonum alicui, duplici ratione potest aliquid magis vel minus amari. Uno modo, ex parte ipsius actus voluntatis, qui est magis vel minus intensus. Et sic Deus non magis quaedam aliis amat, quia omnia amat uno et simplici actu voluntatis, et semper eodem modo se habente. Alio modo, ex parte ipsius boni quod aliquis vult amato. Et sic dicimur aliquem magis alio amare, cui volumus maius bonum; quamvis non magis intensa voluntate. Et hoc modo necesse est dicere quod Deus quaedam aliis magis amat. Cum enim amor Dei sit causa bonitatis rerum, ut dictum est, non esset aliquid alio melius, si Deus non vellet uni maius bonum quam alteri.</p><p title="I q. 20 a. 3 ad 1"><a name="29309"><span class="ref">[29309] Iª q. 20 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod dicitur Deo aequaliter esse cura de omnibus, non quia aequalia bona sua cura omnibus dispenset; sed quia ex aequali sapientia et bonitate omnia administrat.</p><p title="I q. 20 a. 3 ad 2"><a name="29310"><span class="ref">[29310] Iª q. 20 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio illa procedit de intensione amoris ex parte actus voluntatis, qui est divina essentia. Bonum autem quod Deus creaturae vult, non est divina essentia. Unde nihil prohibet illud intendi vel remitti.</p><p title="I q. 20 a. 3 ad 3"><a name="29311"><span class="ref">[29311] Iª q. 20 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod intelligere et velle significant solum actus, non autem in sua significatione includunt aliqua obiecta, ex quorum diversitate possit dici Deus magis vel minus scire aut velle; sicut circa amorem dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 20 a. 4 arg. 1"><a name="29312"><span class="ref">[29312] Iª q. 20 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod Deus non semper magis diligat meliora. Manifestum est enim quod Christus est melior toto genere humano, cum sit Deus et homo. Sed Deus magis dilexit genus humanum quam Christum, quia dicitur Rom. VIII, <i>proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum</i>. Ergo Deus non semper magis diligit meliora.</p><p title="I q. 20 a. 4 arg. 2"><a name="29313"><span class="ref">[29313] Iª q. 20 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, Angelus est melior homine, unde in Psalmo VIII dicitur de homine, <i>minuisti eum paulo minus ab Angelis</i>. Sed Deus plus dilexit hominem quam Angelum, dicitur enim Hebr. II, <i>nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit</i>. Ergo Deus non semper magis diligit meliora.</p><p title="I q. 20 a. 4 arg. 3"><a name="29314"><span class="ref">[29314] Iª q. 20 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Petrus fuit melior Ioanne, quia plus Christum diligebat. Unde dominus, sciens hoc esse verum, interrogavit Petrum, dicens, <i>Simon Ioannis, diligis me plus his?</i> Sed tamen Christus plus dilexit Ioannem quam Petrum, ut enim dicit Augustinus, super illud Ioan. XXI, <i>Simon Ioannis diligis me? Hoc ipso signo Ioannes a ceteris discipulis discernitur; non quod solum eum, sed quod plus eum ceteris diligebat</i>. Non ergo semper magis diligit meliora.</p><p title="I q. 20 a. 4 arg. 4"><a name="29315"><span class="ref">[29315] Iª q. 20 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, melior est innocens poenitente; <i>cum poenitentia sit secunda tabula post naufragium</i>, ut dicit Hieronymus. Sed Deus plus diligit poenitentem quam innocentem, quia plus de eo gaudet, dicitur enim Luc. XV, <i>dico vobis quod maius gaudium erit in caelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem iustis, qui non indigent poenitentia</i>. Ergo Deus non semper magis diligit meliora.</p><p title="I q. 20 a. 4 arg. 5"><a name="29316"><span class="ref">[29316] Iª q. 20 a. 4 arg. 5</span></a> Praeterea, melior est iustus praescitus, quam peccator praedestinatus. Sed Deus plus diligit peccatorem praedestinatum, quia vult ei maius bonum, scilicet vitam aeternam. Ergo Deus non semper magis diligit meliora.</p><p title="I q. 20 a. 4 s. c."><a name="29317"><span class="ref">[29317] Iª q. 20 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra, unumquodque diligit sibi simile; ut patet per illud quod habetur Eccli. XIII, <i>omne animal diligit sibi simile</i>. Sed intantum aliquid est melius, inquantum est Deo similius. Ergo meliora magis diliguntur a Deo.</p><p title="I q. 20 a. 4 co."><a name="29318"><span class="ref">[29318] Iª q. 20 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est dicere, secundum praedicta, quod Deus magis diligat meliora. Dictum est enim quod Deum diligere magis aliquid, nihil aliud est quam ei maius bonum velle, voluntas enim Dei est causa bonitatis in rebus. Et sic, ex hoc sunt aliqua meliora, quod Deus eis maius bonum vult. Unde sequitur quod meliora plus amet.</p><p title="I q. 20 a. 4 ad 1"><a name="29319"><span class="ref">[29319] Iª q. 20 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Deus Christum diligit, non solum plus quam totum humanum genus, sed etiam magis quam totam universitatem creaturarum, quia scilicet ei maius bonum voluit, quia dedit ei nomen, quod est super omne nomen, ut verus Deus esset. Nec eius excellentiae deperiit ex hoc quod Deus dedit eum in mortem pro salute humani generis, quinimo ex hoc factus est victor gloriosus; <i>factus enim est principatus super humerum eius</i>, ut dicitur Isaiae IX.</p><p title="I q. 20 a. 4 ad 2"><a name="29320"><span class="ref">[29320] Iª q. 20 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod naturam humanam assumptam a Dei verbo in persona Christi, secundum praedicta, Deus plus amat quam omnes Angelos, et melior est, maxime ratione unionis. Sed loquendo de humana natura communiter, eam angelicae comparando, secundum ordinem ad gratiam et gloriam, aequalitas invenitur; cum eadem sit mensura hominis et Angeli, ut dicitur Apoc. XXI; ita tamen quod quidam Angeli quibusdam hominibus, et quidam homines quibusdam Angelis, quantum ad hoc, potiores inveniuntur. Sed quantum ad conditionem naturae, Angelus est melior homine. Nec ideo naturam humanam assumpsit Deus, quia hominem absolute plus diligeret, sed quia plus indigebat. Sicut bonus paterfamilias aliquid pretiosius dat servo aegrotanti, quod non dat filio sano.</p><p title="I q. 20 a. 4 ad 3"><a name="29321"><span class="ref">[29321] Iª q. 20 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod haec dubitatio de Petro et Ioanne multipliciter solvitur. Augustinus namque refert hoc ad mysterium, dicens quod vita activa, quae significatur per Petrum, plus diligit Deum quam vita contemplativa, quae significatur per Ioannem, quia magis sentit praesentis vitae angustias, et aestuantius ab eis liberari desiderat, et ad Deum ire. Contemplativam vero vitam Deus plus diligit, quia magis eam conservat; non enim finitur simul cum vita corporis, sicut vita activa. Quidam vero dicunt quod Petrus plus dilexit Christum in membris; et sic etiam a Christo plus fuit dilectus; unde ei Ecclesiam commendavit. Ioannes vero plus dilexit Christum in seipso; et sic etiam plus ab eo fuit dilectus; unde ei commendavit matrem. Alii vero dicunt quod incertum est quis horum plus Christum dilexerit amore caritatis, et similiter quem Deus plus dilexerit in ordine ad maiorem gloriam vitae aeternae. Sed Petrus dicitur plus dilexisse, quantum ad quandam promptitudinem vel fervorem, Ioannes vero plus dilectus, quantum ad quaedam familiaritatis indicia, quae Christus ei magis demonstrabat, propter eius iuventutem et puritatem. Alii vero dicunt quod Christus plus dilexit Petrum, quantum ad excellentius donum caritatis, Ioannem vero plus, quantum ad donum intellectus. Unde simpliciter Petrus fuit melior, et magis dilectus, sed Ioannes secundum quid. Praesumptuosum tamen videtur hoc diiudicare, quia, ut dicitur Prov. XVI, <i>spirituum ponderator est dominus</i>, et non alius.</p><p title="I q. 20 a. 4 ad 4"><a name="29322"><span class="ref">[29322] Iª q. 20 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod poenitentes et innocentes se habent sicut excedentia et excessa. Nam sive sint innocentes, sive poenitentes, illi sunt meliores et magis dilecti, qui plus habent de gratia. Ceteris tamen paribus, innocentia dignior est et magis dilecta. Dicitur tamen Deus plus gaudere de poenitente quam de innocente, quia plerumque poenitentes cautiores, humiliores et ferventiores resurgunt. Unde Gregorius dicit ibidem, quod <i>dux in praelio eum militem plus diligit, qui post fugam conversus, fortiter hostem premit, quam qui nunquam fugit, nec unquam fortiter fecit</i>. Vel, alia ratione, quia aequale donum gratiae plus est, comparatum poenitenti, qui meruit poenam, quam innocenti, qui non meruit. Sicut centum marcae maius donum est, si dentur pauperi, quam si dentur regi.</p><p title="I q. 20 a. 4 ad 5"><a name="29323"><span class="ref">[29323] Iª q. 20 a. 4 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod, cum voluntas Dei sit causa bonitatis in rebus, secundum illud tempus pensanda est bonitas eius qui amatur a Deo, secundum quod dandum est ei ex bonitate divina aliquod bonum. Secundum ergo illud tempus quo praedestinato peccatori dandum est ex divina voluntate maius bonum, melior est; licet secundum aliquod aliud tempus, sit peior; quia et secundum aliquod tempus, non est nec bonus neque malus.</p></div></div><div class="q" id="q21"><h2>Quaestio 21</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 21 pr."><a name="29324"><span class="ref">[29324] Iª q. 21 pr.</span></a> Post considerationem divini amoris, de iustitia et misericordia eius agendum est. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum in Deo sit iustitia. Secundo, utrum iustitia eius veritas dici possit. Tertio, utrum in Deo sit misericordia. Quarto, utrum in omni opere Dei sit iustitia et misericordia.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 21 a. 1 arg. 1"><a name="29325"><span class="ref">[29325] Iª q. 21 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod in Deo non sit iustitia. Iustitia enim contra temperantiam dividitur. Temperantia autem non est in Deo. Ergo nec iustitia.</p><p title="I q. 21 a. 1 arg. 2"><a name="29326"><span class="ref">[29326] Iª q. 21 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, quicumque facit omnia pro libito suae voluntatis, non secundum iustitiam operatur. Sed, sicut dicit apostolus, ad Ephes. I, Deus <i>operatur omnia secundum consilium suae voluntatis</i>. Non ergo ei iustitia debet attribui.</p><p title="I q. 21 a. 1 arg. 3"><a name="29327"><span class="ref">[29327] Iª q. 21 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, actus iustitiae est reddere debitum. Sed Deus nulli est debitor. Ergo Deo non competit iustitia.</p><p title="I q. 21 a. 1 arg. 4"><a name="29328"><span class="ref">[29328] Iª q. 21 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, quidquid est in Deo, est eius essentia. Sed hoc non competit iustitiae, dicit enim Boetius, in libro de Hebdomad., quod <i>bonum essentiam, iustum vero actum respicit</i>. Ergo iustitia non competit Deo.</p><p title="I q. 21 a. 1 s. c."><a name="29329"><span class="ref">[29329] Iª q. 21 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo X, <i>iustus dominus, et iustitias dilexit</i>.</p><p title="I q. 21 a. 1 co."><a name="29330"><span class="ref">[29330] Iª q. 21 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod duplex est species iustitiae. Una, quae consistit in mutua datione et acceptione, ut puta quae consistit in emptione et venditione, et aliis huiusmodi communicationibus vel commutationibus. Et haec dicitur a philosopho, in V Ethic., iustitia commutativa, vel directiva commutationum sive communicationum. Et haec non competit Deo, quia, ut dicit apostolus, Rom. XI, <i>quis prior dedit illi, et retribuetur ei?</i> Alia, quae consistit in distribuendo, et dicitur distributiva iustitia, secundum quam aliquis gubernator vel dispensator dat unicuique secundum suam dignitatem. Sicut igitur ordo congruus familiae, vel cuiuscumque multitudinis gubernatae, demonstrat huiusmodi iustitiam in gubernante; ita ordo universi, qui apparet tam in rebus naturalibus quam in rebus voluntariis, demonstrat Dei iustitiam. Unde dicit Dionysius, VIII cap. de Div. Nom., <i>oportet videre in hoc veram Dei esse iustitiam, quod omnibus tribuit propria, secundum uniuscuiusque existentium dignitatem; et uniuscuiusque naturam in proprio salvat ordine et virtute</i>.</p><p title="I q. 21 a. 1 ad 1"><a name="29331"><span class="ref">[29331] Iª q. 21 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod virtutum moralium quaedam sunt circa passiones; sicut temperantia circa concupiscentias, fortitudo circa timores et audacias, mansuetudo circa iram. Et huiusmodi virtutes Deo attribui non possunt, nisi secundum metaphoram, quia in Deo neque passiones sunt, ut supra dictum est; neque appetitus sensitivus, in quo sunt huiusmodi virtutes sicut in subiecto, ut dicit philosophus in III Ethic. Quaedam vero virtutes morales sunt circa operationes; ut puta circa dationes et sumptus, ut iustitia et liberalitas et magnificentia; quae etiam non sunt in parte sensitiva, sed in voluntate. Unde nihil prohibet huiusmodi virtutes in Deo ponere, non tamen circa actiones civiles sed circa actiones Deo convenientes. Ridiculum est enim secundum virtutes politicas Deum laudare, ut dicit philosophus in X Ethic.</p><p title="I q. 21 a. 1 ad 2"><a name="29332"><span class="ref">[29332] Iª q. 21 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, cum bonum intellectum sit obiectum voluntatis, impossibile est Deum velle nisi quod ratio suae sapientiae habet. Quae quidem est sicut lex iustitiae, secundum quam eius voluntas recta et iusta est. Unde quod secundum suam voluntatem facit, iuste facit, sicut et nos quod secundum legem facimus, iuste facimus. Sed nos quidem secundum legem alicuius superioris, Deus autem sibi ipsi est lex.</p><p title="I q. 21 a. 1 ad 3"><a name="29333"><span class="ref">[29333] Iª q. 21 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod unicuique debetur quod suum est. Dicitur autem esse suum alicuius, quod ad ipsum ordinatur; sicut servus est domini, et non e converso; nam liberum est quod sui causa est. In nomine ergo debiti, importatur quidam ordo exigentiae vel necessitatis alicuius ad quod ordinatur. Est autem duplex ordo considerandus in rebus. Unus, quo aliquid creatum ordinatur ad aliud creatum, sicut partes ordinantur ad totum, et accidentia ad substantias, et unaquaeque res ad suum finem. Alius ordo, quo omnia creata ordinantur in Deum. Sic igitur et debitum attendi potest dupliciter in operatione divina, aut secundum quod aliquid debetur Deo; aut secundum quod aliquid debetur rei creatae. Et utroque modo Deus debitum reddit. Debitum enim est Deo, ut impleatur in rebus id quod eius sapientia et voluntas habet, et quod suam bonitatem manifestat, et secundum hoc iustitia Dei respicit decentiam ipsius, secundum quam reddit sibi quod sibi debetur. Debitum etiam est alicui rei creatae, quod habeat id quod ad ipsam ordinatur, sicut homini, quod habeat manus, et quod ei alia animalia serviant. Et sic etiam Deus operatur iustitiam, quando dat unicuique quod ei debetur secundum rationem suae naturae et conditionis. Sed hoc debitum dependet ex primo, quia hoc unicuique debetur, quod est ordinatum ad ipsum secundum ordinem divinae sapientiae. Et licet Deus hoc modo debitum alicui det, non tamen ipse est debitor, quia ipse ad alia non ordinatur, sed potius alia in ipsum. Et ideo iustitia quandoque dicitur in Deo condecentia suae bonitatis; quandoque vero retributio pro meritis. Et utrumque modum tangit Anselmus, dicens, <i>cum punis malos, iustum est, quia illorum meritis convenit; cum vero parcis malis, iustum est, quia bonitati tuae condecens est</i>.</p><p title="I q. 21 a. 1 ad 4"><a name="29334"><span class="ref">[29334] Iª q. 21 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, licet iustitia respiciat actum, non tamen per hoc excluditur quin sit essentia Dei, quia etiam id quod est de essentia rei, potest esse principium actionis. Sed bonum non semper respicit actum, quia aliquid dicitur esse bonum, non solum secundum quod agit, sed etiam secundum quod in sua essentia perfectum est. Et propter hoc ibidem dicitur quod bonum comparatur ad iustum, sicut generale ad speciale.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 21 a. 2 arg. 1"><a name="29335"><span class="ref">[29335] Iª q. 21 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod iustitia Dei non sit veritas. Iustitia enim est in voluntate, est enim rectitudo voluntatis, ut dicit Anselmus. Veritas autem est in intellectu, secundum philosophum in VI Metaphys. et in VI Ethic. Ergo iustitia non pertinet ad veritatem.</p><p title="I q. 21 a. 2 arg. 2"><a name="29336"><span class="ref">[29336] Iª q. 21 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, veritas, secundum philosophum in IV Ethic., est quaedam alia virtus a iustitia. Non ergo veritas pertinet ad rationem iustitiae.</p><p title="I q. 21 a. 2 s. c."><a name="29337"><span class="ref">[29337] Iª q. 21 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Psalmo LXXXIV dicitur, <i>misericordia et veritas obviaverunt sibi</i>; et ponitur ibi veritas pro iustitia.</p><p title="I q. 21 a. 2 co."><a name="29338"><span class="ref">[29338] Iª q. 21 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod veritas consistit in adaequatione intellectus et rei, sicut supra dictum est. Intellectus autem qui est causa rei, comparatur ad ipsam sicut regula et mensura, e converso autem est de intellectu qui accipit scientiam a rebus. Quando igitur res sunt mensura et regula intellectus, veritas consistit in hoc, quod intellectus adaequatur rei, ut in nobis accidit, ex eo enim quod res est vel non est, opinio nostra et oratio vera vel falsa est. Sed quando intellectus est regula vel mensura rerum, veritas consistit in hoc, quod res adaequantur intellectui, sicut dicitur artifex facere verum opus, quando concordat arti. Sicut autem se habent artificiata ad artem, ita se habent opera iusta ad legem cui concordant. Iustitia igitur Dei, quae constituit ordinem in rebus conformem rationi sapientiae suae, quae est lex eius, convenienter veritas nominatur. Et sic etiam dicitur in nobis veritas iustitiae.</p><p title="I q. 21 a. 2 ad 1"><a name="29339"><span class="ref">[29339] Iª q. 21 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod iustitia, quantum ad legem regulantem, est in ratione vel intellectu, sed quantum ad imperium, quo opera regulantur secundum legem, est in voluntate.</p><p title="I q. 21 a. 2 ad 2"><a name="29340"><span class="ref">[29340] Iª q. 21 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod veritas illa de qua loquitur philosophus ibi, est quaedam virtus per quam aliquis demonstrat se talem in dictis vel factis, qualis est. Et sic consistit in conformitate signi ad significatum, non autem in conformitate effectus ad causam et regulam, sicut de veritate iustitiae dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 21 a. 3 arg. 1"><a name="29341"><span class="ref">[29341] Iª q. 21 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod misericordia Deo non competat. Misericordia enim est species tristitiae, ut dicit Damascenus. Sed tristitia non est in Deo. Ergo nec misericordia.</p><p title="I q. 21 a. 3 arg. 2"><a name="29342"><span class="ref">[29342] Iª q. 21 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, misericordia est relaxatio iustitiae. Sed Deus non potest praetermittere id quod ad iustitiam suam pertinet. Dicitur enim II ad Tim. II, <i>si non credimus, ille fidelis permanet, seipsum negare non potest</i>, negaret autem seipsum, ut dicit Glossa ibidem, si dicta sua negaret. Ergo misericordia Deo non competit.</p><p title="I q. 21 a. 3 s. c."><a name="29343"><span class="ref">[29343] Iª q. 21 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo CX, <i>miserator et misericors dominus</i>.</p><p title="I q. 21 a. 3 co."><a name="29344"><span class="ref">[29344] Iª q. 21 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod misericordia est Deo maxime attribuenda, tamen secundum effectum, non secundum passionis affectum. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod misericors dicitur aliquis quasi habens miserum cor, quia scilicet afficitur ex miseria alterius per tristitiam, ac si esset eius propria miseria. Et ex hoc sequitur quod operetur ad depellendam miseriam alterius, sicut miseriam propriam, et hic est misericordiae effectus. Tristari ergo de miseria alterius non competit Deo, sed repellere miseriam alterius, hoc maxime ei competit, ut per miseriam quemcumque defectum intelligamus. Defectus autem non tolluntur, nisi per alicuius bonitatis perfectionem, prima autem origo bonitatis Deus est, ut supra ostensum est. Sed considerandum est quod elargiri perfectiones rebus, pertinet quidem et ad bonitatem divinam, et ad iustitiam, et ad liberalitatem, et misericordiam, tamen secundum aliam et aliam rationem. Communicatio enim perfectionum, absolute considerata, pertinet ad bonitatem, ut supra ostensum est. Sed inquantum perfectiones rebus a Deo dantur secundum earum proportionem, pertinet ad iustitiam, ut dictum est supra. Inquantum vero non attribuit rebus perfectiones propter utilitatem suam, sed solum propter suam bonitatem, pertinet ad liberalitatem. Inquantum vero perfectiones datae rebus a Deo, omnem defectum expellunt, pertinet ad misericordiam.</p><p title="I q. 21 a. 3 ad 1"><a name="29345"><span class="ref">[29345] Iª q. 21 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum igitur dicendum quod obiectio illa procedit de misericordia, quantum ad passionis affectum.</p><p title="I q. 21 a. 3 ad 2"><a name="29346"><span class="ref">[29346] Iª q. 21 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod Deus misericorditer agit, non quidem contra iustitiam suam faciendo, sed aliquid supra iustitiam operando, sicut si alicui cui debentur centum denarii, aliquis ducentos det de suo, tamen non contra iustitiam facit, sed liberaliter vel misericorditer operatur. Et similiter si aliquis offensam in se commissam remittat. Qui enim aliquid remittit, quodammodo donat illud, unde apostolus remissionem donationem vocat, Ephes. V, <i>donate invicem, sicut et Christus vobis donavit</i>. Ex quo patet quod misericordia non tollit iustitiam, sed est quaedam iustitiae plenitudo. Unde dicitur Iac. II, quod <i>misericordia superexaltat iudicium</i>.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 21 a. 4 arg. 1"><a name="29347"><span class="ref">[29347] Iª q. 21 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod non in omnibus Dei operibus sit misericordia et iustitia. Quaedam enim opera Dei attribuuntur misericordiae, ut iustificatio impii, quaedam vero iustitiae, ut damnatio impiorum. Unde dicitur Iac. II, <i>iudicium sine misericordia fiet ei qui non fecerit misericordiam</i>. Non ergo in omni opere Dei apparet misericordia et iustitia.</p><p title="I q. 21 a. 4 arg. 2"><a name="29348"><span class="ref">[29348] Iª q. 21 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, apostolus, ad Rom. XV, conversionem Iudaeorum attribuit iustitiae et veritati; conversionem autem gentium, misericordiae. Ergo non in quolibet opere Dei est iustitia et misericordia.</p><p title="I q. 21 a. 4 arg. 3"><a name="29349"><span class="ref">[29349] Iª q. 21 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, multi iusti in hoc mundo affliguntur. Hoc autem est iniustum. Non ergo in omni opere Dei est iustitia et misericordia.</p><p title="I q. 21 a. 4 arg. 4"><a name="29350"><span class="ref">[29350] Iª q. 21 a. 4 arg. 4</span></a> Praeterea, iustitiae est reddere debitum, misericordiae autem sublevare miseriam, et sic tam iustitia quam misericordia aliquid praesupponit in suo opere. Sed creatio nihil praesupponit. Ergo in creatione neque misericordia est, neque iustitia.</p><p title="I q. 21 a. 4 s. c."><a name="29351"><span class="ref">[29351] Iª q. 21 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo XXIV, <i>omnes viae domini misericordia et veritas</i>.</p><p title="I q. 21 a. 4 co."><a name="29352"><span class="ref">[29352] Iª q. 21 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est quod in quolibet opere Dei misericordia et veritas inveniantur; si tamen misericordia pro remotione cuiuscumque defectus accipiatur; quamvis non omnis defectus proprie possit dici miseria, sed solum defectus rationalis naturae, quam contingit esse felicem; nam miseria felicitati opponitur. Huius autem necessitatis ratio est, quia, cum debitum quod ex divina iustitia redditur, sit vel debitum Deo, vel debitum alicui creaturae, neutrum potest in aliquo opere Dei praetermitti. Non enim potest facere aliquid Deus, quod non sit conveniens sapientiae et bonitati ipsius; secundum quem modum diximus aliquid esse debitum Deo. Similiter etiam quidquid in rebus creatis facit, secundum convenientem ordinem et proportionem facit; in quo consistit ratio iustitiae. Et sic oportet in omni opere Dei esse iustitiam. Opus autem divinae iustitiae semper praesupponit opus misericordiae, et in eo fundatur. Creaturae enim non debetur aliquid, nisi propter aliquid in eo praeexistens, vel praeconsideratum, et rursus, si illud creaturae debetur, hoc erit propter aliquid prius. Et cum non sit procedere in infinitum, oportet devenire ad aliquid quod ex sola bonitate divinae voluntatis dependeat, quae est ultimus finis. Utpote si dicamus quod habere manus debitum est homini propter animam rationalem; animam vero rationalem habere, ad hoc quod sit homo; hominem vero esse, propter divinam bonitatem. Et sic in quolibet opere Dei apparet misericordia, quantum ad primam radicem eius. Cuius virtus salvatur in omnibus consequentibus; et etiam vehementius in eis operatur, sicut causa primaria vehementius influit quam causa secunda. Et propter hoc etiam ea quae alicui creaturae debentur, Deus, ex abundantia suae bonitatis, largius dispensat quam exigat proportio rei. Minus enim est quod sufficeret ad conservandum ordinem iustitiae, quam quod divina bonitas confert, quae omnem proportionem creaturae excedit.</p><p title="I q. 21 a. 4 ad 1"><a name="29353"><span class="ref">[29353] Iª q. 21 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod quaedam opera attribuuntur iustitiae et quaedam misericordiae, quia in quibusdam vehementius apparet iustitia, in quibusdam misericordia. Et tamen in damnatione reproborum apparet misericordia, non quidem totaliter relaxans, sed aliqualiter allevians, dum punit citra condignum. Et in iustificatione impii apparet iustitia, dum culpas relaxat propter dilectionem, quam tamen ipse misericorditer infundit, sicut de Magdalena legitur, Luc. VII, <i>dimissa sunt ei peccata multa, quoniam dilexit multum</i>.</p><p title="I q. 21 a. 4 ad 2"><a name="29354"><span class="ref">[29354] Iª q. 21 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod iustitia et misericordia Dei apparet in conversione Iudaeorum et gentium, sed aliqua ratio iustitiae apparet in conversione Iudaeorum, quae non apparet in conversione gentium, sicut quod salvati sunt propter promissiones patribus factas.</p><p title="I q. 21 a. 4 ad 3"><a name="29355"><span class="ref">[29355] Iª q. 21 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod in hoc etiam quod iusti puniuntur in hoc mundo, apparet iustitia et misericordia; inquantum per huiusmodi afflictiones aliqua levia in eis purgantur, et ab affectu terrenorum in Deum magis eriguntur; secundum illud Gregorii, <i>mala quae in hoc mundo nos premunt, ad Deum nos ire compellunt</i>.</p><p title="I q. 21 a. 4 ad 4"><a name="29356"><span class="ref">[29356] Iª q. 21 a. 4 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, licet creationi non praesupponatur aliquid in rerum natura, praesupponitur tamen aliquid in Dei cognitione. Et secundum hoc etiam salvatur ibi ratio iustitiae, inquantum res in esse producitur, secundum quod convenit divinae sapientiae et bonitati. Et salvatur quodammodo ratio misericordiae, inquantum res de non esse in esse mutatur.</p></div></div><div class="q" id="q22"><h2>Quaestio 22</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 22 pr."><a name="29357"><span class="ref">[29357] Iª q. 22 pr.</span></a> Consideratis autem his quae ad voluntatem absolute pertinent, procedendum est ad ea quae respiciunt simul intellectum et voluntatem. Huiusmodi autem est providentia quidem respectu omnium; praedestinatio vero et reprobatio, et quae ad haec consequuntur, respectu hominum specialiter, in ordine ad aeternam salutem. Nam et post morales virtutes, in scientia morali, consideratur de prudentia, ad quam providentia pertinere videtur. Circa providentiam autem Dei quaeruntur quatuor. Primo, utrum Deo conveniat providentia. Secundo, utrum omnia divinae providentiae subsint. Tertio, utrum divina providentia immediate sit de omnibus. Quarto, utrum providentia divina imponat necessitatem rebus provisis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 22 a. 1 arg. 1"><a name="29358"><span class="ref">[29358] Iª q. 22 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod providentia Deo non conveniat. Providentia enim, secundum Tullium, est pars prudentiae. Prudentia autem, cum sit bene consiliativa, secundum philosophum in VI Ethic., Deo competere non potest, qui nullum dubium habet, unde eum consiliari oporteat. Ergo providentia Deo non competit.</p><p title="I q. 22 a. 1 arg. 2"><a name="29359"><span class="ref">[29359] Iª q. 22 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, quidquid est in Deo, est aeternum. Sed providentia non est aliquid aeternum, est enim circa existentia, quae non sunt aeterna, secundum Damascenum. Ergo providentia non est in Deo.</p><p title="I q. 22 a. 1 arg. 3"><a name="29360"><span class="ref">[29360] Iª q. 22 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, nullum compositum est in Deo. Sed providentia videtur esse aliquid compositum, quia includit in se voluntatem et intellectum. Ergo providentia non est in Deo.</p><p title="I q. 22 a. 1 s. c."><a name="29361"><span class="ref">[29361] Iª q. 22 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Sap. XIV, <i>tu autem, pater, gubernas omnia providentia</i>.</p><p title="I q. 22 a. 1 co."><a name="29362"><span class="ref">[29362] Iª q. 22 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod necesse est ponere providentiam in Deo. Omne enim bonum quod est in rebus, a Deo creatum est, ut supra ostensum est. In rebus autem invenitur bonum, non solum quantum ad substantiam rerum, sed etiam quantum ad ordinem earum in finem, et praecipue in finem ultimum, qui est bonitas divina, ut supra habitum est. Hoc igitur bonum ordinis in rebus creatis existens, a Deo creatum est. Cum autem Deus sit causa rerum per suum intellectum, et sic cuiuslibet sui effectus oportet rationem in ipso praeexistere, ut ex superioribus patet; necesse est quod ratio ordinis rerum in finem in mente divina praeexistat. Ratio autem ordinandorum in finem, proprie providentia est. Est enim principalis pars prudentiae, ad quam aliae duae partes ordinantur, scilicet memoria praeteritorum, et intelligentia praesentium; prout ex praeteritis memoratis, et praesentibus intellectis, coniectamus de futuris providendis. Prudentiae autem proprium est, secundum philosophum in VI Ethic., ordinare alia in finem; sive respectu sui ipsius, sicut dicitur homo prudens, qui bene ordinat actus suos ad finem vitae suae; sive respectu aliorum sibi subiectorum in familia vel civitate vel regno, secundum quem modum dicitur Matt. XXIV, <i>fidelis servus et prudens, quem constituit dominus super familiam suam</i>. Secundum quem modum prudentia vel providentia Deo convenire potest, nam in ipso Deo nihil est in finem ordinabile, cum ipse sit finis ultimus. Ipsa igitur ratio ordinis rerum in finem, providentia in Deo nominatur. Unde Boetius, IV de Consol., dicit quod <i>providentia est ipsa divina ratio in summo omnium principe constituta, quae cuncta disponit</i>. Dispositio autem potest dici tam ratio ordinis rerum in finem, quam ratio ordinis partium in toto.</p><p title="I q. 22 a. 1 ad 1"><a name="29363"><span class="ref">[29363] Iª q. 22 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, secundum philosophum in VI Ethic., prudentia proprie est praeceptiva eorum, de quibus eubulia recte consiliatur, et synesis recte iudicat. Unde, licet consiliari non competat Deo, secundum quod consilium est inquisitio de rebus dubiis; tamen praecipere de ordinandis in finem, quorum rectam rationem habet, competit Deo, secundum illud Psalmi, <i>praeceptum posuit, et non praeteribit</i>. Et secundum hoc competit Deo ratio prudentiae et providentiae. Quamvis etiam dici possit, quod ipsa ratio rerum agendarum consilium in Deo dicitur; non propter inquisitionem, sed propter certitudinem cognitionis, ad quam consiliantes inquirendo perveniunt. Unde dicitur Ephes. I, <i>qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae</i>.</p><p title="I q. 22 a. 1 ad 2"><a name="29364"><span class="ref">[29364] Iª q. 22 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ad curam duo pertinent, scilicet ratio ordinis, quae dicitur providentia et dispositio; et executio ordinis, quae dicitur gubernatio. Quorum primum est aeternum, secundum temporale.</p><p title="I q. 22 a. 1 ad 3"><a name="29365"><span class="ref">[29365] Iª q. 22 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod providentia est in intellectu, sed praesupponit voluntatem finis, nullus enim praecipit de agendis propter finem, nisi velit finem. Unde et prudentia praesupponit virtutes morales, per quas appetitus se habet ad bonum, ut dicitur in VI Ethic. Et tamen si providentia ex aequali respiceret voluntatem et intellectum divinum, hoc esset absque detrimento divinae simplicitatis; cum voluntas et intellectus in Deo sint idem, ut supra dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 22 a. 2 arg. 1"><a name="29366"><span class="ref">[29366] Iª q. 22 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod non omnia sint subiecta divinae providentiae. Nullum enim provisum est fortuitum. Si ergo omnia sunt provisa a Deo, nihil erit fortuitum, et sic perit casus et fortuna. Quod est contra communem opinionem.</p><p title="I q. 22 a. 2 arg. 2"><a name="29367"><span class="ref">[29367] Iª q. 22 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, omnis sapiens provisor excludit defectum et malum, quantum potest, ab his quorum curam gerit. Videmus autem multa mala in rebus esse. Aut igitur Deus non potest ea impedire, et sic non est omnipotens, aut non de omnibus curam habet.</p><p title="I q. 22 a. 2 arg. 3"><a name="29368"><span class="ref">[29368] Iª q. 22 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, quae ex necessitate eveniunt, providentiam seu prudentiam non requirunt, unde, secundum philosophum in VI Ethic., prudentia est recta ratio contingentium, de quibus est consilium et electio. Cum igitur multa in rebus ex necessitate eveniant, non omnia providentiae subduntur.</p><p title="I q. 22 a. 2 arg. 4"><a name="29369"><span class="ref">[29369] Iª q. 22 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, quicumque dimittitur sibi, non subest providentiae alicuius gubernantis. Sed homines sibi ipsis dimittuntur a Deo, secundum illud Eccli. XV, <i>Deus ab initio constituit hominem, et reliquit eum in manu consilii sui</i>; et specialiter mali, secundum illud, <i>dimisit illos secundum desideria cordis eorum</i>. Non igitur omnia divinae providentiae subsunt.</p><p title="I q. 22 a. 2 arg. 5"><a name="29370"><span class="ref">[29370] Iª q. 22 a. 2 arg. 5</span></a> Praeterea, apostolus, I Cor. IX, dicit quod <i>non est Deo cura de bobus</i>, et eadem ratione, de aliis creaturis irrationalibus. Non igitur omnia subsunt divinae providentiae.</p><p title="I q. 22 a. 2 s. c."><a name="29371"><span class="ref">[29371] Iª q. 22 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Sap. VIII, de divina sapientia, quod <i>attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter</i>.</p><p title="I q. 22 a. 2 co."><a name="29372"><span class="ref">[29372] Iª q. 22 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod quidam totaliter providentiam negaverunt, sicut Democritus et Epicurei, ponentes mundum factum esse casu. Quidam vero posuerunt incorruptibilia tantum providentiae subiacere; corruptibilia vero, non secundum individua, sed secundum species; sic enim incorruptibilia sunt. Ex quorum persona dicitur Iob XXII, <i>nubes latibulum eius, et circa cardines caeli perambulat, neque nostra considerat</i>. A corruptibilium autem generalitate excepit Rabbi Moyses homines, propter splendorem intellectus, quem participant, in aliis autem individuis corruptibilibus, aliorum opinionem est secutus. Sed necesse est dicere omnia divinae providentiae subiacere, non in universali tantum, sed etiam in singulari. Quod sic patet. Cum enim omne agens agat propter finem, tantum se extendit ordinatio effectuum in finem, quantum se extendit causalitas primi agentis. Ex hoc enim contingit in operibus alicuius agentis aliquid provenire non ad finem ordinatum, quia effectus ille consequitur ex aliqua alia causa, praeter intentionem agentis. Causalitas autem Dei, qui est primum agens, se extendit usque ad omnia entia, non solum quantum ad principia speciei, sed etiam quantum ad individualia principia, non solum incorruptibilium, sed etiam corruptibilium. Unde necesse est omnia quae habent quocumque modo esse, ordinata esse a Deo in finem, secundum illud apostoli, ad Rom. XIII, <i>quae a Deo sunt, ordinata sunt</i>. Cum ergo nihil aliud sit Dei providentia quam ratio ordinis rerum in finem, ut dictum est, necesse est omnia, inquantum participant esse, intantum subdi divinae providentiae. Similiter etiam supra ostensum est quod Deus omnia cognoscit, et universalia et particularia. Et cum cognitio eius comparetur ad res sicut cognitio artis ad artificiata, ut supra dictum est, necesse est quod omnia supponantur suo ordini, sicut omnia artificiata subduntur ordini artis.</p><p title="I q. 22 a. 2 ad 1"><a name="29373"><span class="ref">[29373] Iª q. 22 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod aliter est de causa universali, et de causa particulari. Ordinem enim causae particularis aliquid potest exire, non autem ordinem causae universalis. Non enim subducitur aliquid ab ordine causae particularis, nisi per aliquam aliam causam particularem impedientem, sicut lignum impeditur a combustione per actionem aquae. Unde, cum omnes causae particulares concludantur sub universali causa, impossibile est aliquem effectum ordinem causae universalis effugere. Inquantum igitur aliquis effectus ordinem alicuius causae particularis effugit, dicitur esse casuale vel fortuitum, respectu causae particularis, sed respectu causae universalis, a cuius ordine subtrahi non potest, dicitur esse provisum. Sicut et concursus duorum servorum, licet sit casualis quantum ad eos, est tamen provisus a domino, qui eos scienter sic ad unum locum mittit, ut unus de alio nesciat.</p><p title="I q. 22 a. 2 ad 2"><a name="29374"><span class="ref">[29374] Iª q. 22 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliter de eo est qui habet curam alicuius particularis, et de provisore universali. Quia provisor particularis excludit defectum ab eo quod eius curae subditur, quantum potest, sed provisor universalis permittit aliquem defectum in aliquo particulari accidere, ne impediatur bonum totius. Unde corruptiones et defectus in rebus naturalibus, dicuntur esse contra naturam particularem; sed tamen sunt de intentione naturae universalis, inquantum defectus unius cedit in bonum alterius, vel etiam totius universi; nam corruptio unius est generatio alterius, per quam species conservatur. Cum igitur Deus sit universalis provisor totius entis, ad ipsius providentiam pertinet ut permittat quosdam defectus esse in aliquibus particularibus rebus, ne impediatur bonum universi perfectum. Si enim omnia mala impedirentur, multa bona deessent universo, non enim esset vita leonis, si non esset occisio animalium; nec esset patientia martyrum, si non esset persecutio tyrannorum. Unde dicit Augustinus in Enchirid. <i>Deus omnipotens nullo modo sineret malum aliquod esse in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut bene faceret etiam de malo</i>. Ex his autem duabus rationibus quas nunc solvimus, videntur moti fuisse, qui divinae providentiae subtraxerunt corruptibilia, in quibus inveniuntur casualia et mala.</p><p title="I q. 22 a. 2 ad 3"><a name="29375"><span class="ref">[29375] Iª q. 22 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod homo non est institutor naturae, sed utitur in operibus artis et virtutis, ad suum usum, rebus naturalibus. Unde providentia humana non se extendit ad necessaria, quae ex natura proveniunt. Ad quae tamen se extendit providentia Dei, qui est auctor naturae. Et ex hac ratione videntur moti fuisse, qui cursum rerum naturalium subtraxerunt divinae providentiae, attribuentes ipsum necessitati materiae; ut Democritus, et alii naturales antiqui.</p><p title="I q. 22 a. 2 ad 4"><a name="29376"><span class="ref">[29376] Iª q. 22 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod in hoc quod dicitur Deum hominem sibi reliquisse, non excluditur homo a divina providentia, sed ostenditur quod non praefigitur ei virtus operativa determinata ad unum, sicut rebus naturalibus; quae aguntur tantum, quasi ab altero directae in finem, non autem seipsa agunt, quasi se dirigentia in finem, ut creaturae rationales per liberum arbitrium, quo consiliantur et eligunt. Unde signanter dicit, <i>in manu consilii sui</i>. Sed quia ipse actus liberi arbitrii reducitur in Deum sicut in causam, necesse est ut ea quae ex libero arbitrio fiunt, divinae providentiae subdantur, providentia enim hominis continetur sub providentia Dei, sicut causa particularis sub causa universali. Hominum autem iustorum quodam excellentiori modo Deus habet providentiam quam impiorum, inquantum non permittit contra eos evenire aliquid, quod finaliter impediat salutem eorum, nam <i>diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum</i>, ut dicitur Rom. VIII. Sed ex hoc ipso quod impios non retrahit a malo culpae, dicitur eos dimittere. Non tamen ita, quod totaliter ab eius providentia excludantur, alioquin in nihilum deciderent, nisi per eius providentiam conservarentur. Et ex hac ratione videtur motus fuisse Tullius, qui res humanas, de quibus consiliamur, divinae providentiae subtraxit.</p><p title="I q. 22 a. 2 ad 5"><a name="29377"><span class="ref">[29377] Iª q. 22 a. 2 ad 5</span></a> Ad quintum dicendum quod, quia creatura rationalis habet per liberum arbitrium dominium sui actus, ut dictum est, speciali quodam modo subditur divinae providentiae; ut scilicet ei imputetur aliquid ad culpam vel ad meritum, et reddatur ei aliquid ut poena vel praemium. Et quantum ad hoc curam Dei apostolus a bobus removet. Non tamen ita quod individua irrationalium creaturarum ad Dei providentiam non pertineant, ut Rabbi Moyses existimavit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 22 a. 3 arg. 1"><a name="29378"><span class="ref">[29378] Iª q. 22 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus non immediate omnibus provideat. Quidquid enim est dignitatis, Deo est attribuendum. Sed ad dignitatem alicuius regis pertinet, quod habeat ministros, quibus mediantibus subditis provideat. Ergo multo magis Deus non immediate omnibus providet.</p><p title="I q. 22 a. 3 arg. 2"><a name="29379"><span class="ref">[29379] Iª q. 22 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, ad providentiam pertinet res in finem ordinare. Finis autem cuiuslibet rei est eius perfectio et bonum. Ad quamlibet autem causam pertinet effectum suum perducere ad bonum. Quaelibet igitur causa agens est causa effectus providentiae. Si igitur Deus omnibus immediate providet, subtrahuntur omnes causae secundae.</p><p title="I q. 22 a. 3 arg. 3"><a name="29380"><span class="ref">[29380] Iª q. 22 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, Augustinus dicit, in Enchirid., quod <i>melius est quaedam nescire quam scire, ut vilia</i>, et idem dicit philosophus, in XII Metaphys. Sed omne quod est melius, Deo est attribuendum. Ergo Deus non habet immediate providentiam quorundam vilium et malorum.</p><p title="I q. 22 a. 3 s. c."><a name="29381"><span class="ref">[29381] Iª q. 22 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Iob XXXIV, <i>quem constituit alium super terram? Aut quem posuit super orbem quem fabricatus est?</i> Super quo dicit Gregorius, <i>mundum per seipsum regit, quem per seipsum condidit</i>.</p><p title="I q. 22 a. 3 co."><a name="29382"><span class="ref">[29382] Iª q. 22 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod ad providentiam duo pertinent, scilicet ratio ordinis rerum provisarum in finem; et executio huius ordinis, quae gubernatio dicitur. Quantum igitur ad primum horum, Deus immediate omnibus providet. Quia in suo intellectu habet rationem omnium, etiam minimorum, et quascumque causas aliquibus effectibus praefecit, dedit eis virtutem ad illos effectus producendos. Unde oportet quod ordinem illorum effectuum in sua ratione praehabuerit. Quantum autem ad secundum, sunt aliqua media divinae providentiae. Quia inferiora gubernat per superiora; non propter defectum suae virtutis, sed propter abundantiam suae bonitatis, ut dignitatem causalitatis etiam creaturis communicet. Et secundum hoc excluditur opinio Platonis, quam narrat Gregorius Nyssenus, triplicem providentiam ponentis. Quarum prima est summi Dei, qui primo et principaliter providet rebus spiritualibus; et consequenter toti mundo, quantum ad genera, species et causas universales. Secunda vero providentia est, qua providetur singularibus generabilium et corruptibilium, et hanc attribuit diis qui circumeunt caelos, idest substantiis separatis, quae movent corpora caelestia circulariter. Tertia vero providentia est rerum humanarum, quam attribuebat Daemonibus, quos Platonici ponebant medios inter nos et deos, ut narrat Augustinus IX de Civ. Dei.</p><p title="I q. 22 a. 3 ad 1"><a name="29383"><span class="ref">[29383] Iª q. 22 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod habere ministros executores suae providentiae, pertinet ad dignitatem regis, sed quod non habeat rationem eorum quae per eos agenda sunt, est ex defectu ipsius. Omnis enim scientia operativa tanto perfectior est, quanto magis particularia considerat, in quibus est actus.</p><p title="I q. 22 a. 3 ad 2"><a name="29384"><span class="ref">[29384] Iª q. 22 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod per hoc quod Deus habet immediate providentiam de rebus omnibus, non excluduntur causae secundae, quae sunt executrices huius ordinis, ut ex supra dictis patet.</p><p title="I q. 22 a. 3 ad 3"><a name="29385"><span class="ref">[29385] Iª q. 22 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod nobis melius est non cognoscere mala et vilia, inquantum per ea impedimur a consideratione meliorum, quia non possumus simul multa intelligere, et inquantum cogitatio malorum pervertit interdum voluntatem in malum. Sed hoc non habet locum in Deo, qui simul omnia uno intuitu videt, et cuius voluntas ad malum flecti non potest.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 22 a. 4 arg. 1"><a name="29386"><span class="ref">[29386] Iª q. 22 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod divina providentia necessitatem rebus provisis imponat. Omnis enim effectus qui habet aliquam causam per se, quae iam est vel fuit, ad quam de necessitate sequitur, provenit ex necessitate, ut philosophus probat in VI Metaphys. Sed providentia Dei, cum sit aeterna, praeexistit; et ad eam sequitur effectus de necessitate; non enim potest divina providentia frustrari. Ergo providentia divina necessitatem rebus provisis imponit.</p><p title="I q. 22 a. 4 arg. 2"><a name="29387"><span class="ref">[29387] Iª q. 22 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, unusquisque provisor stabilit opus suum quantum potest, ne deficiat. Sed Deus est summe potens. Ergo necessitatis firmitatem rebus a se provisis tribuit.</p><p title="I q. 22 a. 4 arg. 3"><a name="29388"><span class="ref">[29388] Iª q. 22 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, Boetius dicit, IV de Consol., quod fatum, <i>ab immobilis providentiae proficiscens exordiis, actus fortunasque hominum indissolubili causarum connexione constringit</i>. Videtur ergo quod providentia necessitatem rebus provisis imponat.</p><p title="I q. 22 a. 4 s. c."><a name="29389"><span class="ref">[29389] Iª q. 22 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod <i>corrumpere naturam non est providentiae</i>. Hoc autem habet quarundam rerum natura, quod sint contingentia. Non igitur divina providentia necessitatem rebus imponit, contingentiam excludens.</p><p title="I q. 22 a. 4 co."><a name="29390"><span class="ref">[29390] Iª q. 22 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod providentia divina quibusdam rebus necessitatem imponit, non autem omnibus, ut quidam crediderunt. Ad providentiam enim pertinet ordinare res in finem. Post bonitatem autem divinam, quae est finis a rebus separatus, principale bonum in ipsis rebus existens, est perfectio universi, quae quidem non esset, si non omnes gradus essendi invenirentur in rebus. Unde ad divinam providentiam pertinet omnes gradus entium producere. Et ideo quibusdam effectibus praeparavit causas necessarias, ut necessario evenirent; quibusdam vero causas contingentes, ut evenirent contingenter, secundum conditionem proximarum causarum.</p><p title="I q. 22 a. 4 ad 1"><a name="29391"><span class="ref">[29391] Iª q. 22 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod effectus divinae providentiae non solum est aliquid evenire quocumque modo; sed aliquid evenire vel contingenter vel necessario. Et ideo evenit infallibiliter et necessario, quod divina providentia disponit evenire infallibiliter et necessario, et evenit contingenter, quod divinae providentiae ratio habet ut contingenter eveniat.</p><p title="I q. 22 a. 4 ad 2"><a name="29392"><span class="ref">[29392] Iª q. 22 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod in hoc est immobilis et certus divinae providentiae ordo, quod ea quae ab ipso providentur, cuncta eveniunt eo modo quo ipse providet, sive necessario sive contingenter.</p><p title="I q. 22 a. 4 ad 3"><a name="29393"><span class="ref">[29393] Iª q. 22 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod indissolubilitas illa et immutabilitas quam Boetius tangit, pertinet ad certitudinem providentiae, quae non deficit a suo effectu, neque a modo eveniendi quem providit, non autem pertinet ad necessitatem effectuum. Et considerandum est quod necessarium et contingens proprie consequuntur ens, inquantum huiusmodi. Unde modus contingentiae et necessitatis cadit sub provisione Dei, qui est universalis provisor totius entis, non autem sub provisione aliquorum particularium provisorum.</p></div></div><div class="q" id="q23"><h2>Quaestio 23</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 23 pr."><a name="29394"><span class="ref">[29394] Iª q. 23 pr.</span></a> Post considerationem divinae providentiae, agendum est de praedestinatione, et de libro vitae. Et circa praedestinationem quaeruntur octo. Primo, utrum Deo conveniat praedestinatio. Secundo, quid sit praedestinatio; et utrum ponat aliquid in praedestinato. Tertio, utrum Deo competat reprobatio aliquorum hominum. Quarto, de comparatione praedestinationis ad electionem; utrum scilicet praedestinati eligantur. Quinto, utrum merita sint causa vel ratio praedestinationis, vel reprobationis, aut electionis. Sexto, de certitudine praedestinationis; utrum scilicet praedestinati infallibiliter salventur. Septimo, utrum numerus praedestinatorum sit certus. Octavo, utrum praedestinatio possit iuvari precibus sanctorum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 23 a. 1 arg. 1"><a name="29395"><span class="ref">[29395] Iª q. 23 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod homines non praedestinentur a Deo. Dicit enim Damascenus, in II libro, <i>oportet cognoscere quod omnia quidem praecognoscit Deus, non autem omnia praedeterminat. Praecognoscit enim ea quae in nobis sunt; non autem praedeterminat ea</i>. Sed merita et demerita humana sunt in nobis, inquantum sumus nostrorum actuum domini per liberum arbitrium. Ea ergo quae pertinent ad meritum vel demeritum, non praedestinantur a Deo. Et sic hominum praedestinatio tollitur.</p><p title="I q. 23 a. 1 arg. 2"><a name="29396"><span class="ref">[29396] Iª q. 23 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, omnes creaturae ordinantur ad suos fines per divinam providentiam, ut supra dictum est. Sed aliae creaturae non dicuntur praedestinari a Deo. Ergo nec homines.</p><p title="I q. 23 a. 1 arg. 3"><a name="29397"><span class="ref">[29397] Iª q. 23 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, Angeli sunt capaces beatitudinis, sicut et homines. Sed Angelis non competit praedestinari, ut videtur, cum in eis nunquam fuerit miseria; praedestinatio autem est propositum miserendi, ut dicit Augustinus. Ergo homines non praedestinantur.</p><p title="I q. 23 a. 1 arg. 4"><a name="29398"><span class="ref">[29398] Iª q. 23 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, beneficia hominibus a Deo collata, per spiritum sanctum viris sanctis revelantur, secundum illud apostoli, I Cor. II, <i>nos autem non spiritum huius mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis</i>. Si ergo homines praedestinarentur a Deo, cum praedestinatio sit Dei beneficium, esset praedestinatis nota sua praedestinatio. Quod patet esse falsum.</p><p title="I q. 23 a. 1 s. c."><a name="29399"><span class="ref">[29399] Iª q. 23 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Rom. VIII, <i>quos praedestinavit, hos et vocavit</i>.</p><p title="I q. 23 a. 1 co."><a name="29400"><span class="ref">[29400] Iª q. 23 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod Deo conveniens est homines praedestinare. Omnia enim divinae providentiae subiacent, ut supra ostensum est. Ad providentiam autem pertinet res in finem ordinare, ut dictum est. Finis autem ad quem res creatae ordinantur a Deo, est duplex. Unus, qui excedit proportionem naturae creatae et facultatem, et hic finis est vita aeterna, quae in divina visione consistit, quae est supra naturam cuiuslibet creaturae, ut supra habitum est. Alius autem finis est naturae creatae proportionatus, quem scilicet res creata potest attingere secundum virtutem suae naturae. Ad illud autem ad quod non potest aliquid virtute suae naturae pervenire, oportet quod ab alio transmittatur; sicut sagitta a sagittante mittitur ad signum. Unde, proprie loquendo, rationalis creatura, quae est capax vitae aeternae, perducitur in ipsam quasi a Deo transmissa. Cuius quidem transmissionis ratio in Deo praeexistit; sicut et in eo est ratio ordinis omnium in finem, quam diximus esse providentiam. Ratio autem alicuius fiendi in mente actoris existens, est quaedam praeexistentia rei fiendae in eo. Unde ratio praedictae transmissionis creaturae rationalis in finem vitae aeternae, praedestinatio nominatur, nam destinare est mittere. Et sic patet quod praedestinatio, quantum ad obiecta, est quaedam pars providentiae.</p><p title="I q. 23 a. 1 ad 1"><a name="29401"><span class="ref">[29401] Iª q. 23 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Damascenus nominat praedeterminationem impositionem necessitatis; sicut est in rebus naturalibus, quae sunt praedeterminatae ad unum. Quod patet ex eo quod subdit, <i>non enim vult malitiam, neque compellit virtutem</i>. Unde praedestinatio non excluditur.</p><p title="I q. 23 a. 1 ad 2"><a name="29402"><span class="ref">[29402] Iª q. 23 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod creaturae irrationales non sunt capaces illius finis qui facultatem humanae naturae excedit. Unde non proprie dicuntur praedestinari, etsi aliquando abusive praedestinatio nominetur respectu cuiuscumque alterius finis.</p><p title="I q. 23 a. 1 ad 3"><a name="29403"><span class="ref">[29403] Iª q. 23 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod praedestinari convenit Angelis, sicut et hominibus, licet nunquam fuerint miseri. Nam motus non accipit speciem a termino a quo, sed a termino ad quem, nihil enim refert, quantum ad rationem dealbationis, utrum ille qui dealbatur, fuerit niger aut pallidus vel rubeus. Et similiter nihil refert ad rationem praedestinationis, utrum aliquis praedestinetur in vitam aeternam a statu miseriae, vel non. Quamvis dici possit quod omnis collatio boni supra debitum eius cui confertur, ad misericordiam pertineat, ut supra dictum est.</p><p title="I q. 23 a. 1 ad 4"><a name="29404"><span class="ref">[29404] Iª q. 23 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod, etiam si aliquibus ex speciali privilegio sua praedestinatio reveletur, non tamen convenit ut reveletur omnibus, quia sic illi qui non sunt praedestinati, desperarent; et securitas in praedestinatis negligentiam pareret.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 23 a. 2 arg. 1"><a name="29405"><span class="ref">[29405] Iª q. 23 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod praedestinatio ponat aliquid in praedestinato. Omnis enim actio ex se passionem infert. Si ergo praedestinatio actio est in Deo, oportet quod praedestinatio passio sit in praedestinatis.</p><p title="I q. 23 a. 2 arg. 2"><a name="29406"><span class="ref">[29406] Iª q. 23 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, Origenes dicit, super illud Rom. I, <i>qui praedestinatus est etc., praedestinatio est eius qui non est, sed destinatio eius est qui est</i>. Sed Augustinus dicit, in libro de praedestinatione sanctorum, <i>quid est praedestinatio, nisi destinatio alicuius?</i> Ergo praedestinatio non est nisi alicuius existentis. Et ita ponit aliquid in praedestinato.</p><p title="I q. 23 a. 2 arg. 3"><a name="29407"><span class="ref">[29407] Iª q. 23 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, praeparatio est aliquid in praeparato. Sed praedestinatio est praeparatio beneficiorum Dei, ut dicit Augustinus, in libro de Praedest. Sanct. Ergo praedestinatio est aliquid in praedestinatis.</p><p title="I q. 23 a. 2 arg. 4"><a name="29408"><span class="ref">[29408] Iª q. 23 a. 2 arg. 4</span></a> Praeterea, temporale non ponitur in definitione aeterni. Sed gratia, quae est aliquid temporale, ponitur in definitione praedestinationis, nam praedestinatio dicitur esse <i>praeparatio gratiae in praesenti, et gloriae in futuro</i>. Ergo praedestinatio non est aliquid aeternum. Et ita oportet quod non sit in Deo, sed in praedestinatis, nam quidquid est in Deo, est aeternum.</p><p title="I q. 23 a. 2 s. c."><a name="29409"><span class="ref">[29409] Iª q. 23 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, quod praedestinatio est praescientia beneficiorum Dei. Sed praescientia non est in praescitis, sed in praesciente. Ergo nec praedestinatio est in praedestinatis, sed in praedestinante.</p><p title="I q. 23 a. 2 co."><a name="29410"><span class="ref">[29410] Iª q. 23 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod praedestinatio non est aliquid in praedestinatis, sed in praedestinante tantum. Dictum est enim quod praedestinatio est quaedam pars providentiae providentia autem non est in rebus provisis; sed est quaedam ratio in intellectu provisoris, ut supra dictum est. Sed executio providentiae, quae gubernatio dicitur, passive quidem est in gubernatis; active autem est in gubernante. Unde manifestum est quod praedestinatio est quaedam ratio ordinis aliquorum in salutem aeternam, in mente divina existens. Executio autem huius ordinis est passive quidem in praedestinatis; active autem est in Deo. Est autem executio praedestinationis vocatio et magnificatio, secundum illud apostoli, ad Rom. VIII, <i>quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et magnificavit</i>.</p><p title="I q. 23 a. 2 ad 1"><a name="29411"><span class="ref">[29411] Iª q. 23 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod actiones in exteriorem materiam transeuntes, inferunt ex se passionem, ut calefactio et secatio, non autem actiones in agente manentes, ut sunt intelligere et velle, ut supra dictum est. Et talis actio est praedestinatio. Unde praedestinatio non ponit aliquid in praedestinato. Sed executio eius, quae transit in exteriores res, ponit in eis aliquem effectum.</p><p title="I q. 23 a. 2 ad 2"><a name="29412"><span class="ref">[29412] Iª q. 23 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod destinatio aliquando sumitur pro reali missione alicuius ad aliquem terminum, et sic destinatio non est nisi eius quod est. Alio modo sumitur destinatio pro missione quam aliquis mente concipit, secundum quod dicimur destinare, quod mente firmiter proponimus, et hoc secundo modo dicitur II Machab. cap. VI, <i>Eleazarus destinavit non admittere illicita propter vitae amorem</i>. Et sic destinatio potest esse eius quod non est. Tamen praedestinatio, ratione antecessionis quam importat, potest esse eius quod non est, qualitercumque destinatio sumatur.</p><p title="I q. 23 a. 2 ad 3"><a name="29413"><span class="ref">[29413] Iª q. 23 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod duplex est praeparatio. Quaedam patientis, ut patiatur, et haec praeparatio est in praeparato. Quaedam alia est agentis, ut agat, et haec est in agente. Et talis praeparatio est praedestinatio; prout aliquod agens per intellectum dicitur se praeparare ad agendum, inquantum praeconcipit rationem operis fiendi. Et sic Deus ab aeterno praeparavit praedestinando, concipiens rationem ordinis aliquorum in salutem.</p><p title="I q. 23 a. 2 ad 4"><a name="29414"><span class="ref">[29414] Iª q. 23 a. 2 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod gratia non ponitur in definitione praedestinationis, quasi aliquid existens de essentia eius, sed inquantum praedestinatio importat respectum ad gratiam, ut causae ad effectum, et actus ad obiectum. Unde non sequitur quod praedestinatio sit aliquid temporale.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 23 a. 3 arg. 1"><a name="29415"><span class="ref">[29415] Iª q. 23 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus nullum hominem reprobet. Nullus enim reprobat quem diligit. Sed Deus omnem hominem diligit, secundum illud Sap. XI, <i>diligis omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti</i>. Ergo Deus nullum hominem reprobat.</p><p title="I q. 23 a. 3 arg. 2"><a name="29416"><span class="ref">[29416] Iª q. 23 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, si Deus aliquem hominem reprobat, oportet quod sic se habeat reprobatio ad reprobatos, sicut praedestinatio ad praedestinatos. Sed praedestinatio est causa salutis praedestinatorum. Ergo reprobatio erit causa perditionis reproborum. Hoc autem est falsum, dicitur enim Osee XIII, <i>perditio tua, Israel, ex te est; tantummodo ex me auxilium tuum</i>. Non ergo Deus aliquem reprobat.</p><p title="I q. 23 a. 3 arg. 3"><a name="29417"><span class="ref">[29417] Iª q. 23 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, nulli debet imputari quod vitare non potest. Sed si Deus aliquem reprobat, non potest vitare quin ipse pereat, dicitur enim Eccle. VII, <i>considera opera Dei, quod nemo possit corrigere quem ipse despexerit</i>. Ergo non esset hominibus imputandum quod pereunt. Hoc autem est falsum. Non ergo Deus aliquem reprobat.</p><p title="I q. 23 a. 3 s. c."><a name="29418"><span class="ref">[29418] Iª q. 23 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Malach. I, <i>Iacob dilexi, Esau autem odio habui</i>.</p><p title="I q. 23 a. 3 co."><a name="29419"><span class="ref">[29419] Iª q. 23 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod Deus aliquos reprobat. Dictum enim est supra quod praedestinatio est pars providentiae. Ad providentiam autem pertinet permittere aliquem defectum in rebus quae providentiae subduntur, ut supra dictum est. Unde, cum per divinam providentiam homines in vitam aeternam ordinentur, pertinet etiam ad divinam providentiam, ut permittat aliquos ab isto fine deficere. Et hoc dicitur reprobare. Sic igitur, sicut praedestinatio est pars providentiae respectu eorum qui divinitus ordinantur in aeternam salutem; ita reprobatio est pars providentiae respectu illorum qui ab hoc fine decidunt. Unde reprobatio non nominat praescientiam tantum, sed aliquid addit secundum rationem, sicut et providentia, ut supra dictum est. Sicut enim praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam et gloriam, ita reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam, et inferendi damnationis poenam pro culpa.</p><p title="I q. 23 a. 3 ad 1"><a name="29420"><span class="ref">[29420] Iª q. 23 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Deus omnes homines diligit, et etiam omnes creaturas, inquantum omnibus vult aliquod bonum, non tamen quodcumque bonum vult omnibus. Inquantum igitur quibusdam non vult hoc bonum quod est vita aeterna, dicitur eos habere odio, vel reprobare.</p><p title="I q. 23 a. 3 ad 2"><a name="29421"><span class="ref">[29421] Iª q. 23 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliter se habet reprobatio in causando, quam praedestinatio. Nam praedestinatio est causa et eius quod expectatur in futura vita a praedestinatis, scilicet gloriae; et eius quod percipitur in praesenti, scilicet gratiae. Reprobatio vero non est causa eius quod est in praesenti, scilicet culpae; sed est causa derelictionis a Deo. Est tamen causa eius quod redditur in futuro, scilicet poenae aeternae. Sed culpa provenit ex libero arbitrio eius qui reprobatur et a gratia deseritur. Et secundum hoc verificatur dictum prophetae, scilicet, <i>perditio tua, Israel, ex te</i>.</p><p title="I q. 23 a. 3 ad 3"><a name="29422"><span class="ref">[29422] Iª q. 23 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod reprobatio Dei non subtrahit aliquid de potentia reprobati. Unde, cum dicitur quod reprobatus non potest gratiam adipisci, non est hoc intelligendum secundum impossibilitatem absolutam, sed secundum impossibilitatem conditionatam, sicut supra dictum est quod praedestinatum necesse est salvari, necessitate conditionata, quae non tollit libertatem arbitrii. Unde, licet aliquis non possit gratiam adipisci qui reprobatur a Deo, tamen quod in hoc peccatum vel illud labatur, ex eius libero arbitrio contingit. Unde et merito sibi imputatur in culpam.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 23 a. 4 arg. 1"><a name="29423"><span class="ref">[29423] Iª q. 23 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod praedestinati non eligantur a Deo. Dicit enim Dionysius, IV cap. de Div. Nom., quod, sicut sol corporeus non eligendo omnibus corporibus lumen immittit, ita et Deus suam bonitatem. Sed bonitas divina communicatur praecipue aliquibus secundum participationem gratiae et gloriae. Ergo Deus absque electione gratiam et gloriam communicat. Quod ad praedestinationem pertinet.</p><p title="I q. 23 a. 4 arg. 2"><a name="29424"><span class="ref">[29424] Iª q. 23 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, electio est eorum quae sunt. Sed praedestinatio ab aeterno est etiam eorum quae non sunt. Ergo praedestinantur aliqui absque electione.</p><p title="I q. 23 a. 4 arg. 3"><a name="29425"><span class="ref">[29425] Iª q. 23 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, electio quandam discretionem importat. <i>Sed Deus vult omnes homines salvos fieri</i>, ut dicitur I Tim. II. Ergo praedestinatio, quae praeordinat homines in salutem, est absque electione.</p><p title="I q. 23 a. 4 s. c."><a name="29426"><span class="ref">[29426] Iª q. 23 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Ephes. I, <i>elegit nos in ipso ante mundi constitutionem</i>.</p><p title="I q. 23 a. 4 co."><a name="29427"><span class="ref">[29427] Iª q. 23 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod praedestinatio, secundum rationem, praesupponit electionem; et electio dilectionem. Cuius ratio est, quia praedestinatio, ut dictum est, est pars providentiae. Providentia autem, sicut et prudentia, est ratio in intellectu existens, praeceptiva ordinationis aliquorum in finem, ut supra dictum est. Non autem praecipitur aliquid ordinandum in finem, nisi praeexistente voluntate finis. Unde praedestinatio aliquorum in salutem aeternam, praesupponit, secundum rationem, quod Deus illorum velit salutem. Ad quod pertinet electio et dilectio. Dilectio quidem, inquantum vult eis hoc bonum salutis aeternae, nam diligere est velle alicui bonum, ut supra dictum est. Electio autem, inquantum hoc bonum aliquibus prae aliis vult, cum quosdam reprobet, ut supra dictum est. Electio tamen et dilectio aliter ordinantur in nobis et in Deo, eo quod in nobis voluntas diligendo non causat bonum; sed ex bono praeexistente incitamur ad diligendum. Et ideo eligimus aliquem, quem diligamus, et sic electio dilectionem praecedit in nobis. In Deo autem est e converso. Nam voluntas eius, qua vult bonum alicui diligendo, est causa quod illud bonum ab eo prae aliis habeatur. Et sic patet quod dilectio praesupponitur electioni, secundum rationem; et electio praedestinationi. Unde omnes praedestinati sunt electi et dilecti.</p><p title="I q. 23 a. 4 ad 1"><a name="29428"><span class="ref">[29428] Iª q. 23 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, si consideretur communicatio bonitatis divinae in communi, absque electione bonitatem suam communicat; inquantum scilicet nihil est, quod non participet aliquid de bonitate eius, ut supra dictum est. Sed si consideretur communicatio istius vel illius boni, non absque electione tribuit, quia quaedam bona dat aliquibus, quae non dat aliis. Et sic in collatione gratiae et gloriae attenditur electio.</p><p title="I q. 23 a. 4 ad 2"><a name="29429"><span class="ref">[29429] Iª q. 23 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, quando voluntas eligentis provocatur ad eligendum a bono in re praeexistente, tunc oportet quod electio sit eorum quae sunt; sicut accidit in electione nostra. Sed in Deo est aliter, ut dictum est. Et ideo, sicut dicit Augustinus, <i>eliguntur a Deo qui non sunt, neque tamen errat qui eligit</i>.</p><p title="I q. 23 a. 4 ad 3"><a name="29430"><span class="ref">[29430] Iª q. 23 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut supra dictum est, Deus vult omnes homines salvos fieri antecedenter, quod non est simpliciter velle, sed secundum quid, non autem consequenter, quod est simpliciter velle.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I q. 23 a. 5 arg. 1"><a name="29431"><span class="ref">[29431] Iª q. 23 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod praescientia meritorum sit causa praedestinationis. Dicit enim apostolus, Rom. VIII, <i>quos praescivit, hos et praedestinavit</i>. Et Glossa Ambrosii, super illud Rom. IX, <i>miserebor cui miserebor</i> etc., dicit, <i>misericordiam illi dabo, quem praescio toto corde reversurum ad me</i>. Ergo videtur quod praescientia meritorum sit causa praedestinationis.</p><p title="I q. 23 a. 5 arg. 2"><a name="29432"><span class="ref">[29432] Iª q. 23 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, praedestinatio divina includit divinam voluntatem, quae irrationabilis esse non potest, cum praedestinatio sit propositum miserendi, ut Augustinus dicit. Sed nulla alia ratio potest esse praedestinationis nisi praescientia meritorum. Ergo praescientia meritorum est causa vel ratio praedestinationis.</p><p title="I q. 23 a. 5 arg. 3"><a name="29433"><span class="ref">[29433] Iª q. 23 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, <i>non est iniquitas apud Deum</i>, ut dicitur Rom. IX. Iniquum autem esse videtur, ut aequalibus inaequalia dentur. Omnes autem homines sunt aequales et secundum naturam, et secundum peccatum originale, attenditur autem in eis inaequalitas secundum merita vel demerita propriorum actuum. Non igitur inaequalia praeparat Deus hominibus, praedestinando et reprobando, nisi propter differentium meritorum praescientiam.</p><p title="I q. 23 a. 5 s. c."><a name="29434"><span class="ref">[29434] Iª q. 23 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit apostolus, ad Tit. III, <i>non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit</i>. Sicut autem salvos nos fecit, ita et praedestinavit nos salvos fieri. Non ergo praescientia meritorum est causa vel ratio praedestinationis.</p><p title="I q. 23 a. 5 co."><a name="29435"><span class="ref">[29435] Iª q. 23 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, cum praedestinatio includat voluntatem, ut supra dictum est, sic inquirenda est ratio praedestinationis, sicut inquiritur ratio divinae voluntatis. Dictum est autem supra quod non est assignare causam divinae voluntatis ex parte actus volendi; sed potest assignari ratio ex parte volitorum, inquantum scilicet Deus vult esse aliquid propter aliud. Nullus ergo fuit ita insanae mentis, qui diceret merita esse causam divinae praedestinationis, ex parte actus praedestinantis. Sed hoc sub quaestione vertitur, utrum ex parte effectus, praedestinatio habeat aliquam causam. Et hoc est quaerere, utrum Deus praeordinaverit se daturum effectum praedestinationis alicui, propter merita aliqua. Fuerunt igitur quidam, qui dixerunt quod effectus praedestinationis praeordinatur alicui propter merita praeexistentia in alia vita. Et haec fuit positio Origenis, qui posuit animas humanas ab initio creatas, et secundum diversitatem suorum operum, diversos status eas sortiri in hoc mundo corporibus unitas. Sed hanc opinionem excludit apostolus, Rom. IX, dicens, <i>cum nondum nati fuissent, aut aliquid egissent boni vel mali, non ex operibus, sed ex vocante dictum est, quia maior serviet minori</i>. Fuerunt ergo alii, qui dixerunt quod merita praeexistentia in hac vita sunt ratio et causa effectus praedestinationis. Posuerunt enim Pelagiani quod initium benefaciendi sit ex nobis, consummatio autem a Deo. Et sic, ex hoc contingit quod alicui datur praedestinationis effectus, et non alteri, quia unus initium dedit se praeparando, et non alius. Sed contra hoc est quod dicit apostolus, II Cor. III, quod <i>non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis</i>. Nullum autem anterius principium inveniri potest quam cogitatio. Unde non potest dici quod aliquod in nobis initium existat, quod sit ratio effectus praedestinationis. Unde fuerunt alii, qui dixerunt quod merita sequentia praedestinationis effectum, sunt ratio praedestinationis, ut intelligatur quod ideo Deus dat gratiam alicui, et praeordinavit se ei daturum, quia praescivit eum bene usurum gratia; sicut si rex det alicui militi equum, quem scit eo bene usurum. Sed isti videntur distinxisse inter id quod est ex gratia, et id quod est ex libero arbitrio, quasi non possit esse idem ex utroque. Manifestum est autem quod id quod est gratiae, est praedestinationis effectus, et hoc non potest poni ut ratio praedestinationis, cum hoc sub praedestinatione concludatur. Si igitur aliquid aliud ex parte nostra sit ratio praedestinationis, hoc erit praeter effectum praedestinationis. Non est autem distinctum quod est ex libero arbitrio, et ex praedestinatione; sicut nec est distinctum quod est ex causa secunda, et causa prima, divina enim providentia producit effectus per operationes causarum secundarum, ut supra dictum est. Unde et id quod est per liberum arbitrium, est ex praedestinatione. Dicendum est ergo quod effectum praedestinationis considerare possumus dupliciter. Uno modo, in particulari. Et sic nihil prohibet aliquem effectum praedestinationis esse causam et rationem alterius, posteriorem quidem prioris, secundum rationem causae finalis; priorem vero posterioris, secundum rationem causae meritoriae, quae reducitur ad dispositionem materiae. Sicut si dicamus quod Deus praeordinavit se daturum alicui gloriam ex meritis; et quod praeordinavit se daturum alicui gratiam, ut mereretur gloriam. Alio modo potest considerari praedestinationis effectus in communi. Et sic impossibile est quod totus praedestinationis effectus in communi habeat aliquam causam ex parte nostra. Quia quidquid est in homine ordinans ipsum in salutem, comprehenditur totum sub effectu praedestinationis, etiam ipsa praeparatio ad gratiam, neque enim hoc fit nisi per auxilium divinum, secundum illud Thren. ultimi, <i>converte nos, domine, ad te, et convertemur</i>. Habet tamen hoc modo praedestinatio, ex parte effectus, pro ratione divinam bonitatem; ad quam totus effectus praedestinationis ordinatur ut in finem, et ex qua procedit sicut ex principio primo movente.</p><p title="I q. 23 a. 5 ad 1"><a name="29436"><span class="ref">[29436] Iª q. 23 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod usus gratiae praescitus, non est ratio collationis gratiae, nisi secundum rationem causae finalis, ut dictum est.</p><p title="I q. 23 a. 5 ad 2"><a name="29437"><span class="ref">[29437] Iª q. 23 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod praedestinatio habet rationem ex parte effectus, in communi, ipsam divinam bonitatem. In particulari autem, unus effectus est ratio alterius, ut dictum est.</p><p title="I q. 23 a. 5 ad 3"><a name="29438"><span class="ref">[29438] Iª q. 23 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod ex ipsa bonitate divina ratio sumi potest praedestinationis aliquorum, et reprobationis aliorum. Sic enim Deus dicitur omnia propter suam bonitatem fecisse, ut in rebus divina bonitas repraesentetur. Necesse est autem quod divina bonitas, quae in se est una et simplex, multiformiter repraesentetur in rebus; propter hoc quod res creatae ad simplicitatem divinam attingere non possunt. Et inde est quod ad completionem universi requiruntur diversi gradus rerum, quarum quaedam altum, et quaedam infimum locum teneant in universo. Et ut multiformitas graduum conservetur in rebus, Deus permittit aliqua mala fieri, ne multa bona impediantur, ut supra dictum est. Sic igitur consideremus totum genus humanum, sicut totam rerum universitatem. Voluit igitur Deus in hominibus, quantum ad aliquos, quos praedestinat, suam repraesentare bonitatem per modum misericordiae, parcendo; et quantum ad aliquos, quos reprobat, per modum iustitiae, puniendo. Et haec est ratio quare Deus quosdam eligit, et quosdam reprobat. Et hanc causam assignat apostolus, ad Rom. IX, dicens, volens Deus ostendere iram (idest vindictam iustitiae), et notam facere potentiam suam, sustinuit (idest permisit) <i>in multa patientia, vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam</i>. Et II Tim. II dicit, <i>in magna autem domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed etiam lignea et fictilia; et quaedam quidem in honorem, quaedam in contumeliam</i>. Sed quare hos elegit in gloriam, et illos reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem. Unde Augustinus dicit, super Ioannem, <i>quare hunc trahat, et illum non trahat, noli velle diiudicare, si non vis errare</i>. Sicut etiam in rebus naturalibus potest assignari ratio, cum prima materia tota sit in se uniformis, quare una pars eius est sub forma ignis, et alia sub forma terrae, a Deo in principio condita, ut scilicet sit diversitas specierum in rebus naturalibus. Sed quare haec pars materiae est sub ista forma, et illa sub alia, dependet ex simplici divina voluntate. Sicut ex simplici voluntate artificis dependet, quod ille lapis est in ista parte parietis, et ille in alia, quamvis ratio artis habeat quod aliqui sint in hac, et aliqui sint in illa. Neque tamen propter hoc est iniquitas apud Deum, si inaequalia non inaequalibus praeparat. Hoc enim esset contra iustitiae rationem, si praedestinationis effectus ex debito redderetur, et non daretur ex gratia. In his enim quae ex gratia dantur, potest aliquis pro libito suo dare cui vult, plus vel minus, dummodo nulli subtrahat debitum, absque praeiudicio iustitiae. Et hoc est quod dicit paterfamilias, Matt. XX, <i>tolle quod tuum est, et vade. An non licet mihi quod volo, facere?</i></p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I q. 23 a. 6 arg. 1"><a name="29439"><span class="ref">[29439] Iª q. 23 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod praedestinatio non sit certa. Quia super illud Apoc. III, <i>tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam</i>, dicit Augustinus, quod <i>alius non est accepturus, nisi iste perdiderit</i>. Potest ergo et acquiri et perdi corona, quae est praedestinationis effectus. Non est igitur praedestinatio certa.</p><p title="I q. 23 a. 6 arg. 2"><a name="29440"><span class="ref">[29440] Iª q. 23 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, posito possibili, nullum sequitur impossibile. Possibile est autem aliquem praedestinatum, ut Petrum, peccare, et tunc occidi. Hoc autem posito, sequitur praedestinationis effectum frustrari. Hoc igitur non est impossibile. Non ergo est praedestinatio certa.</p><p title="I q. 23 a. 6 arg. 3"><a name="29441"><span class="ref">[29441] Iª q. 23 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, quidquid Deus potuit, potest. Sed potuit non praedestinare quem praedestinavit. Ergo nunc potest non praedestinare. Ergo praedestinatio non est certa.</p><p title="I q. 23 a. 6 s. c."><a name="29442"><span class="ref">[29442] Iª q. 23 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod super illud Rom. VIII, <i>quos praescivit, et praedestinavit</i> etc., dicit Glossa, <i>praedestinatio est praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, qua certissime liberantur quicumque liberantur</i>.</p><p title="I q. 23 a. 6 co."><a name="29443"><span class="ref">[29443] Iª q. 23 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod praedestinatio certissime et infallibiliter consequitur suum effectum, nec tamen imponit necessitatem, ut scilicet effectus eius ex necessitate proveniat. Dictum est enim supra quod praedestinatio est pars providentiae. Sed non omnia quae providentiae subduntur, necessaria sunt, sed quaedam contingenter eveniunt, secundum conditionem causarum proximarum, quas ad tales effectus divina providentia ordinavit. Et tamen providentiae ordo est infallibilis, ut supra ostensum est. Sic igitur et ordo praedestinationis est certus; et tamen libertas arbitrii non tollitur, ex qua contingenter provenit praedestinationis effectus. Ad hoc etiam consideranda sunt quae supra dicta sunt de divina scientia et de divina voluntate, quae contingentiam a rebus non tollunt, licet certissima et infallibilia sint.</p><p title="I q. 23 a. 6 ad 1"><a name="29444"><span class="ref">[29444] Iª q. 23 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod corona dicitur esse alicuius, dupliciter. Uno modo, ex praedestinatione divina, et sic nullus coronam suam amittit. Alio modo, ex merito gratiae, quod enim meremur, quodammodo nostrum est. Et sic suam coronam aliquis amittere potest per peccatum mortale sequens. Alius autem illam coronam amissam accipit, inquantum loco eius subrogatur. Non enim permittit Deus aliquos cadere, quin alios erigat, secundum illud Iob XXXIV, <i>conteret multos et innumerabiles, et stare faciet alios pro eis</i>. Sic enim in locum Angelorum cadentium substituti sunt homines; et in locum Iudaeorum, gentiles. Substitutus autem in statum gratiae, etiam quantum ad hoc coronam cadentis accipit, quod de bonis quae alius fecit, in aeterna vita gaudebit, in qua unusquisque gaudebit de bonis tam a se quam ab aliis factis.</p><p title="I q. 23 a. 6 ad 2"><a name="29445"><span class="ref">[29445] Iª q. 23 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, licet sit possibile eum qui est praedestinatus, mori in peccato mortali, secundum se consideratum; tamen hoc est impossibile, posito (prout scilicet ponitur) eum esse praedestinatum. Unde non sequitur quod praedestinatio falli possit.</p><p title="I q. 23 a. 6 ad 3"><a name="29446"><span class="ref">[29446] Iª q. 23 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, cum praedestinatio includat divinam voluntatem, sicut supra dictum est quod Deum velle aliquid creatum est necessarium ex suppositione, propter immutabilitatem divinae voluntatis, non tamen absolute; ita dicendum est hic de praedestinatione. Unde non oportet dicere quod Deus possit non praedestinare quem praedestinavit, in sensu composito accipiendo; licet, absolute considerando, Deus possit praedestinare vel non praedestinare. Sed ex hoc non tollitur praedestinationis certitudo.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 7</h3><p title="I q. 23 a. 7 arg. 1"><a name="29447"><span class="ref">[29447] Iª q. 23 a. 7 arg. 1</span></a> Ad septimum sic proceditur. Videtur quod numerus praedestinatorum non sit certus. Numerus enim cui potest fieri additio, non est certus. Sed numero praedestinatorum potest fieri additio, ut videtur, dicitur enim Deut. I, <i>dominus Deus noster addat ad hunc numerum multa millia</i>; Glossa, <i>idest definitum apud Deum, qui novit qui sunt eius</i>. Ergo numerus praedestinatorum non est certus.</p><p title="I q. 23 a. 7 arg. 2"><a name="29448"><span class="ref">[29448] Iª q. 23 a. 7 arg. 2</span></a> Praeterea, non potest assignari ratio quare magis in hoc numero quam in alio, Deus homines praeordinet ad salutem. Sed nihil a Deo sine ratione disponitur. Ergo non est certus numerus salvandorum praeordinatus a Deo.</p><p title="I q. 23 a. 7 arg. 3"><a name="29449"><span class="ref">[29449] Iª q. 23 a. 7 arg. 3</span></a> Praeterea, operatio Dei est perfectior quam operatio naturae. Sed in operibus naturae bonum invenitur ut in pluribus, defectus autem et malum ut in paucioribus. Si igitur a Deo institueretur numerus salvandorum, plures essent salvandi quam damnandi. Cuius contrarium ostenditur Matt. VII, ubi dicitur, <i>lata et spatiosa est via quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam, angusta est porta, et arcta via, quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam</i>. Non ergo est praeordinatus a Deo numerus salvandorum.</p><p title="I q. 23 a. 7 s. c."><a name="29450"><span class="ref">[29450] Iª q. 23 a. 7 s. c.</span></a> Sed contra est quod Augustinus dicit, in libro de correptione et gratia, <i>certus est praedestinatorum numerus, qui neque augeri potest, neque minui</i>.</p><p title="I q. 23 a. 7 co."><a name="29451"><span class="ref">[29451] Iª q. 23 a. 7 co.</span></a> Respondeo dicendum quod numerus praedestinatorum est certus. Sed quidam dixerunt eum esse certum formaliter, sed non materialiter, ut puta si diceremus certum esse quod centum vel mille salventur, non autem quod hi vel illi. Sed hoc tollit certitudinem praedestinationis, de qua iam diximus. Et ideo oportet dicere quod numerus praedestinatorum sit certus Deo non solum formaliter, sed etiam materialiter. Sed advertendum est quod numerus praedestinatorum certus Deo dicitur, non solum ratione cognitionis, quia scilicet scit quot sunt salvandi (sic enim Deo certus est etiam numerus guttarum pluviae, et arenae maris); sed ratione electionis et definitionis cuiusdam. Ad cuius evidentiam, est sciendum quod omne agens intendit facere aliquid finitum, ut ex supradictis de infinito apparet. Quicumque autem intendit aliquam determinatam mensuram in suo effectu, excogitat aliquem numerum in partibus essentialibus eius, quae per se requiruntur ad perfectionem totius. Non enim per se eligit aliquem numerum in his quae non principaliter requiruntur, sed solum propter aliud, sed in tanto numero accipit huiusmodi, inquantum sunt necessaria propter aliud. Sicut aedificator excogitat determinatam mensuram domus, et etiam determinatum numerum mansionum quas vult facere in domo, et determinatum numerum mensurarum parietis vel tecti, non autem eligit determinatum numerum lapidum, sed accipit tot, quot sufficiunt ad explendam tantam mensuram parietis. Sic igitur considerandum est in Deo, respectu totius universitatis quae est eius effectus. Praeordinavit enim in qua mensura deberet esse totum universum, et quis numerus esset conveniens essentialibus partibus universi, quae scilicet habent aliquo modo ordinem ad perpetuitatem; quot scilicet sphaerae, quot stellae, quot elementa, quot species rerum. Individua vero corruptibilia non ordinantur ad bonum universi quasi principaliter, sed quasi secundario, inquantum in eis salvatur bonum speciei. Unde, licet Deus sciat numerum omnium individuorum, non tamen numerus vel boum vel culicum, vel aliorum huiusmodi, est per se praeordinatus a Deo, sed tot ex huiusmodi divina providentia produxit, quot sufficiunt ad specierum conservationem. Inter omnes autem creaturas, principalius ordinantur ad bonum universi creaturae rationales, quae, inquantum huiusmodi, incorruptibiles sunt; et potissime illae quae beatitudinem consequuntur, quae immediatius attingunt ultimum finem. Unde certus est Deo numerus praedestinatorum, non solum per modum cognitionis, sed etiam per modum cuiusdam principalis praefinitionis. Non sic autem omnino est de numero reproborum; qui videntur esse praeordinati a Deo in bonum electorum, quibus omnia cooperantur in bonum. De numero autem omnium praedestinatorum hominum, quis sit, dicunt quidam quod tot ex hominibus salvabuntur, quot Angeli ceciderunt. Quidam vero, quod tot salvabuntur, quot Angeli remanserunt. Quidam vero, quod tot ex hominibus salvabuntur, quot Angeli ceciderunt, et insuper tot, quot fuerunt Angeli creati. Sed melius dicitur quod <i>soli Deo est cognitus numerus electorum in superna felicitate locandus</i>.</p><p title="I q. 23 a. 7 ad 1"><a name="29452"><span class="ref">[29452] Iª q. 23 a. 7 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod verbum illud Deuteronomii est intelligendum de illis qui sunt praenotati a Deo respectu praesentis iustitiae. Horum enim numerus et augetur et minuitur, et non numerus praedestinatorum.</p><p title="I q. 23 a. 7 ad 2"><a name="29453"><span class="ref">[29453] Iª q. 23 a. 7 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod ratio quantitatis alicuius partis, accipienda est ex proportione illius partis ad totum. Sic enim est apud Deum ratio quare tot stellas fecerit, vel tot rerum species, et quare tot praedestinavit, ex proportione partium principalium ad bonum universi.</p><p title="I q. 23 a. 7 ad 3"><a name="29454"><span class="ref">[29454] Iª q. 23 a. 7 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod bonum proportionatum communi statui naturae, accidit ut in pluribus; et defectus ab hoc bono, ut in paucioribus. Sed bonum quod excedit communem statum naturae, invenitur ut in paucioribus; et defectus ab hoc bono, ut in pluribus. Sicut patet quod plures homines sunt qui habent sufficientem scientiam ad regimen vitae suae, pauciores autem qui hac scientia carent, qui moriones vel stulti dicuntur, sed paucissimi sunt, respectu aliorum, qui attingunt ad habendam profundam scientiam intelligibilium rerum. Cum igitur beatitudo aeterna, in visione Dei consistens, excedat communem statum naturae, et praecipue secundum quod est gratia destituta per corruptionem originalis peccati, pauciores sunt qui salvantur. Et in hoc etiam maxime misericordia Dei apparet, quod aliquos in illam salutem erigit, a qua plurimi deficiunt secundum communem cursum et inclinationem naturae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 8</h3><p title="I q. 23 a. 8 arg. 1"><a name="29455"><span class="ref">[29455] Iª q. 23 a. 8 arg. 1</span></a> Ad octavum sic proceditur. Videtur quod praedestinatio non possit iuvari precibus sanctorum. Nullum enim aeternum praeceditur ab aliquo temporali, et per consequens non potest temporale iuvare ad hoc quod aliquod aeternum sit. Sed praedestinatio est aeterna. Cum igitur preces sanctorum sint temporales, non possunt iuvare ad hoc quod aliquis praedestinetur. Non ergo praedestinatio iuvatur precibus sanctorum.</p><p title="I q. 23 a. 8 arg. 2"><a name="29456"><span class="ref">[29456] Iª q. 23 a. 8 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut nihil indiget consilio nisi propter defectum cognitionis, ita nihil indiget auxilio nisi propter defectum virtutis. Sed neutrum horum competit Deo praedestinanti, unde dicitur Rom. XI, <i>quis adiuvit spiritum domini? Aut quis consiliarius eius fuit?</i> Ergo praedestinatio non iuvatur precibus sanctorum.</p><p title="I q. 23 a. 8 arg. 3"><a name="29457"><span class="ref">[29457] Iª q. 23 a. 8 arg. 3</span></a> Praeterea, eiusdem est adiuvari et impediri. Sed praedestinatio non potest aliquo impediri. Ergo non potest aliquo iuvari.</p><p title="I q. 23 a. 8 s. c."><a name="29458"><span class="ref">[29458] Iª q. 23 a. 8 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Genes. XXV, quod <i>Isaac rogavit Deum pro Rebecca uxore sua, et dedit conceptum Rebeccae</i>. Ex illo autem conceptu natus est Iacob, qui praedestinatus fuit. Non autem fuisset impleta praedestinatio, si natus non fuisset. Ergo praedestinatio iuvatur precibus sanctorum.</p><p title="I q. 23 a. 8 co."><a name="29459"><span class="ref">[29459] Iª q. 23 a. 8 co.</span></a> Respondeo dicendum quod circa hanc quaestionem diversi errores fuerunt. Quidam enim, attendentes certitudinem divinae praedestinationis, dixerunt superfluas esse orationes, vel quidquid aliud fiat ad salutem aeternam consequendam, quia his factis vel non factis, praedestinati consequuntur, reprobati non consequuntur. Sed contra hoc sunt omnes admonitiones sacrae Scripturae, exhortantes ad orationem, et ad alia bona opera. Alii vero dixerunt quod per orationes mutatur divina praedestinatio. Et haec dicitur fuisse opinio Aegyptiorum, qui ponebant ordinationem divinam, quam fatum appellabant, aliquibus sacrificiis et orationibus impediri posse. Sed contra hoc etiam est auctoritas sacrae Scripturae. Dicitur enim I Reg. XV, porro <i>triumphator in Israel non parcet, neque poenitudine flectetur</i>. Et Rom. XI dicitur quod <i>sine poenitentia sunt dona Dei et vocatio</i>. Et ideo aliter dicendum, quod in praedestinatione duo sunt consideranda, scilicet ipsa praeordinatio divina, et effectus eius. Quantum igitur ad primum, nullo modo praedestinatio iuvatur precibus sanctorum, non enim precibus sanctorum fit, quod aliquis praedestinetur a Deo. Quantum vero ad secundum, dicitur praedestinatio iuvari precibus sanctorum, et aliis bonis operibus, quia providentia, cuius praedestinatio est pars, non subtrahit causas secundas, sed sic providet effectus, ut etiam ordo causarum secundarum subiaceat providentiae. Sicut igitur sic providentur naturales effectus, ut etiam causae naturales ad illos naturales effectus ordinentur, sine quibus illi effectus non provenirent; ita praedestinatur a Deo salus alicuius, ut etiam sub ordine praedestinationis cadat quidquid hominem promovet in salutem, vel orationes propriae, vel aliorum, vel alia bona, vel quidquid huiusmodi, sine quibus aliquis salutem non consequitur. Unde praedestinatis conandum est ad bene operandum et orandum, quia per huiusmodi praedestinationis effectus certitudinaliter impletur. Propter quod dicitur II Petr. I, <i>satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis</i>.</p><p title="I q. 23 a. 8 ad 1"><a name="29460"><span class="ref">[29460] Iª q. 23 a. 8 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ratio illa ostendit quod praedestinatio non iuvatur precibus sanctorum, quantum ad ipsam praeordinationem.</p><p title="I q. 23 a. 8 ad 2"><a name="29461"><span class="ref">[29461] Iª q. 23 a. 8 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod aliquis dicitur adiuvari per alium, dupliciter. Uno modo, inquantum ab eo accipit virtutem, et sic adiuvari infirmi est, unde Deo non competit. Et sic intelligitur illud, <i>quis adiuvit spiritum domini?</i> Alio modo dicitur quis adiuvari per aliquem, per quem exequitur suam operationem, sicut dominus per ministrum. Et hoc modo Deus adiuvatur per nos, inquantum exequimur suam ordinationem, secundum illud I ad Cor. III, <i>Dei enim adiutores sumus</i>. Neque hoc est propter defectum divinae virtutis, sed quia utitur causis mediis, ut ordinis pulchritudo servetur in rebus, et ut etiam creaturis dignitatem causalitatis communicet.</p><p title="I q. 23 a. 8 ad 3"><a name="29462"><span class="ref">[29462] Iª q. 23 a. 8 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod secundae causae non possunt egredi ordinem causae primae universalis, ut supra dictum est; sed ipsum exequuntur. Et ideo praedestinatio per creaturas potest adiuvari, sed non impediri.</p></div></div><div class="q" id="q24"><h2>Quaestio 24</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 24 pr."><a name="29463"><span class="ref">[29463] Iª q. 24 pr.</span></a> Deinde considerandum est de libro vitae. Et circa hoc quaeruntur tria. Primo, quid sit liber vitae. Secundo, cuius vitae sit liber. Tertio, utrum aliquis possit deleri de libro vitae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 24 a. 1 arg. 1"><a name="29464"><span class="ref">[29464] Iª q. 24 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod liber vitae non sit idem quod praedestinatio. Dicitur enim Eccli. XXIV, <i>haec omnia liber vitae</i>; Glossa, <i>idest novum et vetus testamentum</i>. Hoc autem non est praedestinatio. Ergo liber vitae non est idem quod praedestinatio.</p><p title="I q. 24 a. 1 arg. 2"><a name="29465"><span class="ref">[29465] Iª q. 24 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus, in libro XX de Civ. Dei, ait quod liber vitae est quaedam vis divina, qua fiet <i>ut cuique opera sua bona vel mala in memoriam reducantur</i>. Sed vis divina non videtur pertinere ad praedestinationem, sed magis ad attributum potentiae. Ergo liber vitae non est idem quod praedestinatio.</p><p title="I q. 24 a. 1 arg. 3"><a name="29466"><span class="ref">[29466] Iª q. 24 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, praedestinationi opponitur reprobatio. Si igitur liber vitae esset praedestinatio, inveniretur liber mortis, sicut liber vitae.</p><p title="I q. 24 a. 1 s. c."><a name="29467"><span class="ref">[29467] Iª q. 24 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Glossa, super illud Psalmi LXVIII, <i>deleantur de libro viventium, liber iste est notitia Dei, qua praedestinavit ad vitam, quos praescivit</i>.</p><p title="I q. 24 a. 1 co."><a name="29468"><span class="ref">[29468] Iª q. 24 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod liber vitae in Deo dicitur metaphorice, secundum similitudinem a rebus humanis acceptam. Est enim consuetum apud homines, quod illi qui ad aliquid eliguntur, conscribuntur in libro; utpote milites vel consiliarii, qui olim dicebantur patres conscripti. Patet autem ex praemissis quod omnes praedestinati eliguntur a Deo ad habendum vitam aeternam. Ipsa ergo praedestinatorum conscriptio dicitur liber vitae. Dicitur autem metaphorice aliquid conscriptum in intellectu alicuius, quod firmiter in memoria tenet, secundum illud Prov. III, <i>ne obliviscaris legis meae, et praecepta mea cor tuum custodiat</i>; et post pauca sequitur, <i>describe illa in tabulis cordis tui</i>. Nam et in libris materialibus aliquid conscribitur ad succurrendum memoriae. Unde ipsa Dei notitia, qua firmiter retinet se aliquos praedestinasse ad vitam aeternam, dicitur liber vitae. Nam sicut Scriptura libri est signum eorum quae fienda sunt ita Dei notitia est quoddam signum apud ipsum, eorum qui sunt perducendi ad vitam aeternam; secundum illud II Tim. II, <i>firmum fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc, novit dominus qui sunt eius</i>.</p><p title="I q. 24 a. 1 ad 1"><a name="29469"><span class="ref">[29469] Iª q. 24 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod liber vitae potest dici dupliciter. Uno modo, conscriptio eorum qui sunt electi ad vitam, et sic loquimur nunc de libro vitae. Alio modo potest dici liber vitae, conscriptio eorum quae ducunt in vitam. Et hoc dupliciter. Vel sicut agendorum, et sic novum et vetus testamentum dicitur liber vitae. Vel sicut iam factorum, et sic illa vis divina, qua fiet ut cuilibet in memoriam reducantur facta sua, dicitur liber vitae. Sicut etiam liber militiae potest dici, vel in quo scribuntur electi ad militiam, vel in quo traditur ars militaris, vel in quo recitantur facta militum.</p><p title="I q. 24 a. 1 ad 2"><a name="29470"><span class="ref">[29470] Iª q. 24 a. 1 ad 2</span></a> Unde patet solutio ad secundum.</p><p title="I q. 24 a. 1 ad 3"><a name="29471"><span class="ref">[29471] Iª q. 24 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non est consuetum conscribi eos qui repudiantur, sed eos qui eliguntur. Unde reprobationi non respondet liber mortis, sicut praedestinationi liber vitae.</p><p title="I q. 24 a. 1 ad 4"><a name="29472"><span class="ref">[29472] Iª q. 24 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod secundum rationem differt liber vitae a praedestinatione. Importat enim notitiam praedestinationis, sicut etiam ex Glossa inducta apparet.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 24 a. 2 arg. 1"><a name="29473"><span class="ref">[29473] Iª q. 24 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod liber vitae non sit solum respectu vitae gloriae praedestinatorum. Liber enim vitae est notitia vitae. Sed Deus per vitam suam cognoscit omnem aliam vitam. Ergo liber vitae praecipue dicitur respectu vitae divinae; et non solum respectu vitae praedestinatorum.</p><p title="I q. 24 a. 2 arg. 2"><a name="29474"><span class="ref">[29474] Iª q. 24 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut vita gloriae est a Deo, ita vita naturae. Si igitur notitia vitae gloriae dicitur liber vitae, etiam notitia vitae naturae dicetur liber vitae.</p><p title="I q. 24 a. 2 arg. 3"><a name="29475"><span class="ref">[29475] Iª q. 24 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, aliqui eliguntur ad gratiam, qui non eliguntur ad vitam gloriae; ut patet per id quod dicitur Ioan. VI, <i>nonne duodecim vos elegi, et unus ex vobis Diabolus est?</i> Sed liber vitae est conscriptio electionis divinae, ut dictum est. Ergo etiam est respectu vitae gratiae.</p><p title="I q. 24 a. 2 s. c."><a name="29476"><span class="ref">[29476] Iª q. 24 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod liber vitae est notitia praedestinationis, ut dictum est. Sed praedestinatio non respicit vitam gratiae, nisi secundum quod ordinatur ad gloriam, non enim sunt praedestinati, qui habent gratiam et deficiunt a gloria. Liber igitur vitae non dicitur nisi respectu gloriae.</p><p title="I q. 24 a. 2 co."><a name="29477"><span class="ref">[29477] Iª q. 24 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod liber vitae, ut dictum est, importat conscriptionem quandam sive notitiam electorum ad vitam. Eligitur autem aliquis ad id quod non competit sibi secundum suam naturam. Et iterum, id ad quod eligitur aliquis, habet rationem finis, non enim miles eligitur aut conscribitur ad hoc quod armetur, sed ad hoc quod pugnet; hoc enim est proprium officium ad quod militia ordinatur. Finis autem supra naturam existens, est vita gloriae, ut supra dictum est. Unde proprie liber vitae respicit vitam gloriae.</p><p title="I q. 24 a. 2 ad 1"><a name="29478"><span class="ref">[29478] Iª q. 24 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod vita divina, etiam prout est vita gloriosa, est Deo naturalis. Unde respectu eius non est electio, et per consequens neque liber vitae. Non enim dicimus quod aliquis homo eligatur ad habendum sensum, vel aliquid eorum quae consequuntur naturam.</p><p title="I q. 24 a. 2 ad 2"><a name="29479"><span class="ref">[29479] Iª q. 24 a. 2 ad 2</span></a> Unde per hoc etiam patet solutio ad secundum. Respectu enim vitae naturalis non est electio, neque liber vitae.</p><p title="I q. 24 a. 2 ad 3"><a name="29480"><span class="ref">[29480] Iª q. 24 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod vita gratiae non habet rationem finis, sed rationem eius quod est ad finem. Unde ad vitam gratiae non dicitur aliquis eligi, nisi inquantum vita gratiae ordinatur ad gloriam. Et propter hoc, illi qui habent gratiam et excidunt a gloria, non dicuntur esse electi simpliciter, sed secundum quid. Et similiter non dicuntur esse scripti simpliciter in libro vitae sed secundum quid; prout scilicet de eis in ordinatione et notitia divina existit, quod sint habituri aliquem ordinem ad vitam aeternam, secundum participationem gratiae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 24 a. 3 arg. 1"><a name="29481"><span class="ref">[29481] Iª q. 24 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod nullus deleatur de libro vitae. Dicit enim Augustinus, in XX de Civ. Dei, quod <i>praescientia Dei, quae non potest falli, liber vitae est</i>. Sed a praescientia Dei non potest aliquid subtrahi, similiter neque a praedestinatione. Ergo nec de libro vitae potest aliquis deleri.</p><p title="I q. 24 a. 3 arg. 2"><a name="29482"><span class="ref">[29482] Iª q. 24 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, quidquid est in aliquo, est in eo per modum eius in quo est. Sed liber vitae est quid aeternum et immutabile. Ergo quidquid est in eo, est ibi non temporaliter, sed immobiliter et indelebiliter.</p><p title="I q. 24 a. 3 arg. 3"><a name="29483"><span class="ref">[29483] Iª q. 24 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, deletio Scripturae opponitur. Sed aliquis non potest de novo scribi in libro vitae. Ergo neque inde deleri potest.</p><p title="I q. 24 a. 3 s. c."><a name="29484"><span class="ref">[29484] Iª q. 24 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo LXVIII, <i>deleantur de libro viventium</i>.</p><p title="I q. 24 a. 3 co."><a name="29485"><span class="ref">[29485] Iª q. 24 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod quidam dicunt quod de libro vitae nullus potest deleri secundum rei veritatem, potest tamen aliquis deleri secundum opinionem hominum. Est enim consuetum in Scripturis ut aliquid dicatur fieri, quando innotescit. Et secundum hoc, aliqui dicuntur esse scripti in libro vitae, inquantum homines opinantur eos ibi scriptos, propter praesentem iustitiam quam in eis vident. Sed quando apparet, vel in hoc seculo vel in futuro, quod ab hac iustitia exciderunt, dicuntur inde deleri. Et sic etiam exponitur in Glossa deletio talis, super illud Psalmi LXVIII, <i>deleantur de libro viventium</i>. Sed quia non deleri de libro vitae ponitur inter praemia iustorum, secundum illud Apoc. III, <i>qui vicerit, sic vestietur vestimentis albis, et non delebo nomen eius de libro vitae</i>; quod autem sanctis repromittitur, non est solum in hominum opinione; potest dici quod deleri vel non deleri de libro vitae, non solum ad opinionem hominum referendum est, sed etiam quantum ad rem. Est enim liber vitae conscriptio ordinatorum in vitam aeternam. Ad quam ordinatur aliquis ex duobus, scilicet ex praedestinatione divina, et haec ordinatio nunquam deficit; et ex gratia. Quicumque enim gratiam habet, ex hoc ipso est dignus vita aeterna. Et haec ordinatio deficit interdum, quia aliqui ordinati sunt ex gratia habita ad habendum vitam aeternam, a qua tamen deficiunt per peccatum mortale. Illi igitur qui sunt ordinati ad habendum vitam aeternam ex praedestinatione divina, sunt simpliciter scripti in libro vitae, quia sunt ibi scripti ut habituri vitam aeternam in seipsa. Et isti nunquam delentur de libro vitae. Sed illi qui sunt ordinati ad habendum vitam aeternam, non ex praedestinatione divina, sed solum ex gratia, dicuntur esse scripti in libro vitae, non simpliciter, sed secundum quid, quia sunt ibi scripti ut habituri vitam aeternam, non in seipsa, sed in sua causa. Et tales possunt deleri de libro vitae, ut deletio non referatur ad notitiam Dei, quasi Deus aliquid praesciat, et postea nesciat; sed ad rem scitam, quia scilicet Deus scit aliquem prius ordinari in vitam aeternam, et postea non ordinari, cum deficit a gratia.</p><p title="I q. 24 a. 3 ad 1"><a name="29486"><span class="ref">[29486] Iª q. 24 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod deletio, ut dictum est, non refertur ad librum vitae ex parte praescientiae, quasi in Deo sit aliqua mutabilitas, sed ex parte praescitorum, quae sunt mutabilia.</p><p title="I q. 24 a. 3 ad 2"><a name="29487"><span class="ref">[29487] Iª q. 24 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, licet res in Deo sint immutabiliter, tamen in seipsis mutabiles sunt. Et ad hoc pertinet deletio libri vitae.</p><p title="I q. 24 a. 3 ad 3"><a name="29488"><span class="ref">[29488] Iª q. 24 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod eo modo quo aliquis dicitur deleri de libro vitae, potest dici quod ibi scribatur de novo; vel secundum opinionem hominum, vel secundum quod de novo incipit habere ordinem ad vitam aeternam per gratiam. Quod etiam sub divina notitia comprehenditur, licet non de novo.</p></div></div><div class="q" id="q25"><h2>Quaestio 25</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 25 pr."><a name="29489"><span class="ref">[29489] Iª q. 25 pr.</span></a> Post considerationem divinae scientiae et voluntatis, et eorum quae ad hoc pertinent, restat considerandum de divina potentia. Et circa hoc quaeruntur sex. Primo, utrum in Deo sit potentia. Secundo, utrum eius potentia sit infinita. Tertio, utrum sit omnipotens. Quarto, utrum possit facere quod ea quae sunt praeterita, non fuerint. Quinto, utrum Deus possit facere quae non facit, vel praetermittere quae facit. Sexto, utrum quae facit, possit facere meliora.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 25 a. 1 arg. 1"><a name="29490"><span class="ref">[29490] Iª q. 25 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod in Deo non sit potentia. Sicut enim prima materia se habet ad potentiam, ita Deus, qui est agens primum, se habet ad actum. Sed prima materia, secundum se considerata, est absque omni actu. Ergo agens primum, quod est Deus, est absque potentia.</p><p title="I q. 25 a. 1 arg. 2"><a name="29491"><span class="ref">[29491] Iª q. 25 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, secundum philosophum, in IX Metaphys., qualibet potentia melior est eius actus, nam forma est melior quam materia, et actio quam potentia activa; est enim finis eius. Sed nihil est melius eo quod est in Deo, quia quidquid est in Deo, est Deus, ut supra ostensum est. Ergo nulla potentia est in Deo.</p><p title="I q. 25 a. 1 arg. 3"><a name="29492"><span class="ref">[29492] Iª q. 25 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, potentia est principium operationis. Sed operatio divina est eius essentia, cum in Deo nullum sit accidens. Essentiae autem divinae non est aliquod principium. Ergo ratio potentiae Deo non convenit.</p><p title="I q. 25 a. 1 arg. 4"><a name="29493"><span class="ref">[29493] Iª q. 25 a. 1 arg. 4</span></a> Praeterea, supra ostensum est quod scientia Dei et voluntas eius sunt causa rerum. Causa autem et principium idem sunt. Ergo non oportet in Deo assignare potentiam, sed solum scientiam et voluntatem.</p><p title="I q. 25 a. 1 s. c."><a name="29494"><span class="ref">[29494] Iª q. 25 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo LXXXVIII, <i>potens es, domine, et veritas tua in circuitu tuo</i>.</p><p title="I q. 25 a. 1 co."><a name="29495"><span class="ref">[29495] Iª q. 25 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod duplex est potentia, scilicet passiva, quae nullo modo est in Deo; et activa, quam oportet in Deo summe ponere. Manifestum est enim quod unumquodque, secundum quod est actu et perfectum, secundum hoc est principium activum alicuius, patitur autem unumquodque, secundum quod est deficiens et imperfectum. Ostensum est autem supra quod Deus est purus actus, et simpliciter et universaliter perfectus; neque in eo aliqua imperfectio locum habet. Unde sibi maxime competit esse principium activum, et nullo modo pati. Ratio autem activi principii convenit potentiae activae. Nam potentia activa est principium agendi in aliud, potentia vero passiva est principium patiendi ab alio, ut philosophus dicit, V Metaphys. Relinquitur ergo quod in Deo maxime sit potentia activa.</p><p title="I q. 25 a. 1 ad 1"><a name="29496"><span class="ref">[29496] Iª q. 25 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod potentia activa non dividitur contra actum, sed fundatur in eo, nam unumquodque agit secundum quod est actu. Potentia vero passiva dividitur contra actum, nam unumquodque patitur secundum quod est in potentia. Unde haec potentia excluditur a Deo, non autem activa.</p><p title="I q. 25 a. 1 ad 2"><a name="29497"><span class="ref">[29497] Iª q. 25 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod, quandocumque actus est aliud a potentia, oportet quod actus sit nobilior potentia. Sed actio Dei non est aliud ab eius potentia, sed utrumque est essentia divina, quia nec esse eius est aliud ab eius essentia. Unde non oportet quod aliquid sit nobilius quam potentia Dei.</p><p title="I q. 25 a. 1 ad 3"><a name="29498"><span class="ref">[29498] Iª q. 25 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod potentia in rebus creatis non solum est principium actionis, sed etiam effectus. Sic igitur in Deo salvatur ratio potentiae quantum ad hoc, quod est principium effectus, non autem quantum ad hoc, quod est principium actionis, quae est divina essentia. Nisi forte secundum modum intelligendi, prout divina essentia, quae in se simpliciter praehabet quidquid perfectionis est in rebus creatis, potest intelligi et sub ratione actionis, et sub ratione potentiae; sicut etiam intelligitur et sub ratione suppositi habentis naturam, et sub ratione naturae.</p><p title="I q. 25 a. 1 ad 4"><a name="29499"><span class="ref">[29499] Iª q. 25 a. 1 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod potentia non ponitur in Deo ut aliquid differens a scientia et voluntate secundum rem, sed solum secundum rationem; inquantum scilicet potentia importat rationem principii exequentis id quod voluntas imperat, et ad quod scientia dirigit; quae tria Deo secundum idem conveniunt. Vel dicendum quod ipsa scientia vel voluntas divina, secundum quod est principium effectivum, habet rationem potentiae. Unde consideratio scientiae et voluntatis praecedit in Deo considerationem potentiae, sicut causa praecedit operationem et effectum.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 25 a. 2 arg. 1"><a name="29500"><span class="ref">[29500] Iª q. 25 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod potentia Dei non sit infinita. Omne enim infinitum est imperfectum, secundum philosophum, in III Physic. Sed potentia Dei non est imperfecta. Ergo non est infinita.</p><p title="I q. 25 a. 2 arg. 2"><a name="29501"><span class="ref">[29501] Iª q. 25 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, omnis potentia manifestatur per effectum, alias frustra esset. Si igitur potentia Dei esset infinita, posset facere effectum infinitum. Quod est impossibile.</p><p title="I q. 25 a. 2 arg. 3"><a name="29502"><span class="ref">[29502] Iª q. 25 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, philosophus probat in VIII Physic., quod si potentia alicuius corporis esset infinita, moveret in instanti. Deus autem non movet in instanti, sed movet creaturam spiritualem <i>per tempus, creaturam vero corporalem per locum et tempus</i>, secundum Augustinum, VIII super Genesim ad litteram. Non ergo est eius potentia infinita.</p><p title="I q. 25 a. 2 s. c."><a name="29503"><span class="ref">[29503] Iª q. 25 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit Hilarius, VIII de Trin., quod Deus est immensae virtutis, vivens, potens. Omne autem immensum est infinitum. Ergo virtus divina est infinita.</p><p title="I q. 25 a. 2 co."><a name="29504"><span class="ref">[29504] Iª q. 25 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut iam dictum est, secundum hoc potentia activa invenitur in Deo, secundum quod ipse actu est. Esse autem eius est infinitum, inquantum non est limitatum per aliquid recipiens; ut patet per ea quae supra dicta sunt, cum de infinitate divinae essentiae ageretur. Unde necesse est quod activa potentia Dei sit infinita. In omnibus enim agentibus hoc invenitur, quod quanto aliquod agens perfectius habet formam qua agit, tanto est maior eius potentia in agendo. Sicut quanto est aliquid magis calidum, tanto habet maiorem potentiam ad calefaciendum, et haberet utique potentiam infinitam ad calefaciendum, si eius calor esset infinitus. Unde, cum ipsa essentia divina, per quam Deus agit, sit infinita, sicut supra ostensum est, sequitur quod eius potentia sit infinita.</p><p title="I q. 25 a. 2 ad 1"><a name="29505"><span class="ref">[29505] Iª q. 25 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod philosophus loquitur de infinito quod est ex parte materiae non terminatae per formam; cuiusmodi est infinitum quod congruit quantitati. Sic autem non est infinita divina essentia, ut supra ostensum est; et per consequens nec eius potentia. Unde non sequitur quod sit imperfecta.</p><p title="I q. 25 a. 2 ad 2"><a name="29506"><span class="ref">[29506] Iª q. 25 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod potentia agentis univoci tota manifestatur in suo effectu, potentia enim generativa hominis nihil potest plus quam generare hominem. Sed potentia agentis non univoci non tota manifestatur in sui effectus productione, sicut potentia solis non tota manifestatur in productione alicuius animalis ex putrefactione generati. Manifestum est autem quod Deus non est agens univocum, nihil enim aliud potest cum eo convenire neque in specie, neque in genere, ut supra ostensum est. Unde relinquitur quod effectus eius semper est minor quam potentia eius. Non ergo oportet quod manifestetur infinita potentia Dei in hoc, quod producat effectum infinitum. Et tamen, etiam si nullum effectum produceret, non esset Dei potentia frustra. Quia frustra est quod ordinatur ad finem, quem non attingit, potentia autem Dei non ordinatur ad effectum sicut ad finem, sed magis ipsa est finis sui effectus.</p><p title="I q. 25 a. 2 ad 3"><a name="29507"><span class="ref">[29507] Iª q. 25 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod philosophus in VIII Physic., probat, quod si aliquod corpus haberet potentiam infinitam, quod moveret in non tempore. Et tamen ostendit, quod potentia motoris caeli est infinita, quia movere potest tempore infinito. Relinquitur ergo secundum eius intentionem, quod potentia infinita corporis si esset, moveret in non tempore, non autem potentia incorporei motoris. Cuius ratio est, quia corpus movens aliud corpus, est agens univocum. Unde oportet quod tota potentia agentis manifestetur in motu. Quia igitur quanto moventis corporis potentia est maior, tanto velocius movet, necesse est quod si fuerit infinita, moveat improportionabiliter citius, quod est movere in non tempore. Sed movens incorporeum est agens non univocum. Unde non oportet, quod tota virtus eius manifestetur in motu ita, quod moveat in non tempore. Et praesertim, quia movet secundum dispositionem suae voluntatis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 25 a. 3 arg. 1"><a name="29508"><span class="ref">[29508] Iª q. 25 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus non sit omnipotens. Moveri enim et pati aliquid omnium est. Sed hoc Deus non potest, est enim immobilis, ut supra dictum est. Non igitur est omnipotens.</p><p title="I q. 25 a. 3 arg. 2"><a name="29509"><span class="ref">[29509] Iª q. 25 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, peccare aliquid agere est. Sed Deus non potest peccare, neque seipsum negare, ut dicitur II Tim. II. Ergo Deus non est omnipotens.</p><p title="I q. 25 a. 3 arg. 3"><a name="29510"><span class="ref">[29510] Iª q. 25 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, de Deo dicitur quod <i>omnipotentiam suam parcendo maxime et miserando manifestat</i>. Ultimum igitur quod potest divina potentia, est parcere et misereri. Aliquid autem est multo maius quam parcere et misereri; sicut creare alium mundum, vel aliquid huiusmodi. Ergo Deus non est omnipotens.</p><p title="I q. 25 a. 3 arg. 4"><a name="29511"><span class="ref">[29511] Iª q. 25 a. 3 arg. 4</span></a> Praeterea, super illud I Cor. I, <i>stultam fecit Deus sapientiam huius mundi</i>, dicit Glossa, <i>sapientiam huius mundi fecit Deus stultam, ostendendo possibile, quod illa impossibile iudicabat</i>. Unde videtur quod non sit aliquid iudicandum possibile vel impossibile secundum inferiores causas, prout sapientia huius mundi iudicat; sed secundum potentiam divinam. Si igitur Deus sit omnipotens, omnia erunt possibilia. Nihil ergo impossibile. Sublato autem impossibili, tollitur necessarium, nam quod necesse est esse, impossibile est non esse. Nihil ergo erit necessarium in rebus, si Deus est omnipotens. Hoc autem est impossibile. Ergo Deus non est omnipotens.</p><p title="I q. 25 a. 3 s. c."><a name="29512"><span class="ref">[29512] Iª q. 25 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Luc. I, <i>non erit impossibile apud Deum omne verbum</i>.</p><p title="I q. 25 a. 3 co."><a name="29513"><span class="ref">[29513] Iª q. 25 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod communiter confitentur omnes Deum esse omnipotentem. Sed rationem omnipotentiae assignare videtur difficile. Dubium enim potest esse quid comprehendatur sub ista distributione, cum dicitur omnia posse Deum. Sed si quis recte consideret, cum potentia dicatur ad possibilia, cum Deus omnia posse dicitur, nihil rectius intelligitur quam quod possit omnia possibilia, et ob hoc omnipotens dicatur. Possibile autem dicitur dupliciter, secundum philosophum, in V Metaphys. Uno modo, per respectum ad aliquam potentiam, sicut quod subditur humanae potentiae, dicitur esse possibile homini. Non autem potest dici quod Deus dicatur omnipotens, quia potest omnia quae sunt possibilia naturae creatae, quia divina potentia in plura extenditur. Si autem dicatur quod Deus sit omnipotens, quia potest omnia quae sunt possibilia suae potentiae, erit circulatio in manifestatione omnipotentiae, hoc enim non erit aliud quam dicere quod Deus est omnipotens, quia potest omnia quae potest. Relinquitur igitur quod Deus dicatur omnipotens, quia potest omnia possibilia absolute, quod est alter modus dicendi possibile. Dicitur autem aliquid possibile vel impossibile absolute, ex habitudine terminorum, possibile quidem, quia praedicatum non repugnat subiecto, ut Socratem sedere; impossibile vero absolute, quia praedicatum repugnat subiecto, ut hominem esse asinum. Est autem considerandum quod, cum unumquodque agens agat sibi simile, unicuique potentiae activae correspondet possibile ut obiectum proprium, secundum rationem illius actus in quo fundatur potentia activa, sicut potentia calefactiva refertur, ut ad proprium obiectum, ad esse calefactibile. Esse autem divinum, super quod ratio divinae potentiae fundatur, est esse infinitum, non limitatum ad aliquod genus entis, sed praehabens in se totius esse perfectionem. Unde quidquid potest habere rationem entis, continetur sub possibilibus absolutis, respectu quorum Deus dicitur omnipotens. Nihil autem opponitur rationi entis, nisi non ens. Hoc igitur repugnat rationi possibilis absoluti, quod subditur divinae omnipotentiae, quod implicat in se esse et non esse simul. Hoc enim omnipotentiae non subditur, non propter defectum divinae potentiae; sed quia non potest habere rationem factibilis neque possibilis. Quaecumque igitur contradictionem non implicant, sub illis possibilibus continentur, respectu quorum dicitur Deus omnipotens. Ea vero quae contradictionem implicant, sub divina omnipotentia non continentur, quia non possunt habere possibilium rationem. Unde convenientius dicitur quod non possunt fieri, quam quod Deus non potest ea facere. Neque hoc est contra verbum Angeli dicentis, <i>non erit impossibile apud Deum omne verbum</i>. Id enim quod contradictionem implicat, verbum esse non potest, quia nullus intellectus potest illud concipere.</p><p title="I q. 25 a. 3 ad 1"><a name="29514"><span class="ref">[29514] Iª q. 25 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod Deus dicitur omnipotens secundum potentiam activam, non secundum potentiam passivam, ut dictum est. Unde, quod non potest moveri et pati, non repugnat omnipotentiae.</p><p title="I q. 25 a. 3 ad 2"><a name="29515"><span class="ref">[29515] Iª q. 25 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod peccare est deficere a perfecta actione, unde posse peccare est posse deficere in agendo, quod repugnat omnipotentiae. Et propter hoc, Deus peccare non potest, qui est omnipotens. Quamvis philosophus dicat, in IV Topic., quod potest Deus et studiosus prava agere. Sed hoc intelligitur vel sub conditione cuius antecedens sit impossibile, ut puta si dicamus quod potest Deus prava agere si velit, nihil enim prohibet conditionalem esse veram, cuius antecedens et consequens est impossibile; sicut si dicatur, si homo est asinus, habet quatuor pedes. Vel ut intelligatur quod Deus potest aliqua agere, quae nunc prava videntur; quae tamen si ageret, bona essent. Vel loquitur secundum communem opinionem gentilium, qui homines dicebant transferri in deos, ut Iovem vel Mercurium.</p><p title="I q. 25 a. 3 ad 3"><a name="29516"><span class="ref">[29516] Iª q. 25 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod Dei omnipotentia ostenditur maxime in parcendo et miserando, quia per hoc ostenditur Deum habere summam potestatem, quod libere peccata dimittit, eius enim qui superioris legi astringitur, non est libere peccata condonare. Vel quia, parcendo hominibus et miserando, perducit eos ad participationem infiniti boni, qui est ultimus effectus divinae virtutis. Vel quia, ut supra dictum est, effectus divinae misericordiae est fundamentum omnium divinorum operum, nihil enim debetur alicui nisi propter id quod est datum ei a Deo non debitum. In hoc autem maxime divina omnipotentia manifestatur, quod ad ipsam pertinet prima institutio omnium bonorum.</p><p title="I q. 25 a. 3 ad 4"><a name="29517"><span class="ref">[29517] Iª q. 25 a. 3 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod possibile absolutum non dicitur neque secundum causas superiores, neque secundum causas inferiores sed secundum seipsum. Possibile vero quod dicitur secundum aliquam potentiam, nominatur possibile secundum proximam causam. Unde ea quae immediate nata sunt fieri a Deo solo, ut creare, iustificare, et huiusmodi, dicuntur possibilia secundum causam superiorem, quae autem nata sunt fieri a causis inferioribus, dicuntur possibilia secundum causas inferiores. Nam secundum conditionem causae proximae, effectus habet contingentiam vel necessitatem, ut supra dictum est. In hoc autem reputatur stulta mundi sapientia, quod ea quae sunt impossibilia naturae, etiam Deo impossibilia iudicabat. Et sic patet quod omnipotentia Dei impossibilitatem et necessitatem a rebus non excludit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 25 a. 4 arg. 1"><a name="29518"><span class="ref">[29518] Iª q. 25 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod Deus possit facere quod praeterita non fuerint. Quod enim est impossibile per se, magis est impossibile quam quod est impossibile per accidens. Sed Deus potest facere id quod est impossibile per se, ut caecum illuminare, vel mortuum resuscitare. Ergo multo magis potest Deus facere illud quod est impossibile per accidens. Sed praeterita non fuisse, est impossibile per accidens, accidit enim Socratem non currere esse impossibile, ex hoc quod praeteriit. Ergo Deus potest facere quod praeterita non fuerint.</p><p title="I q. 25 a. 4 arg. 2"><a name="29519"><span class="ref">[29519] Iª q. 25 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, quidquid Deus facere potuit, potest, cum eius potentia non minuatur. Sed Deus potuit facere, antequam Socrates curreret, quod non curreret. Ergo, postquam cucurrit, potest Deus facere quod non cucurrerit.</p><p title="I q. 25 a. 4 arg. 3"><a name="29520"><span class="ref">[29520] Iª q. 25 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, caritas est maior virtus quam virginitas. Sed Deus potest reparare caritatem amissam. Ergo et virginitatem. Ergo potest facere quod illa quae corrupta fuit, non fuerit corrupta.</p><p title="I q. 25 a. 4 s. c."><a name="29521"><span class="ref">[29521] Iª q. 25 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod Hieronymus dicit, <i>cum Deus omnia possit, non potest de corrupta facere incorruptam</i>. Ergo eadem ratione non potest facere de quocumque alio praeterito quod non fuerit.</p><p title="I q. 25 a. 4 co."><a name="29522"><span class="ref">[29522] Iª q. 25 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod, sicut supra dictum est, sub omnipotentia Dei non cadit aliquid quod contradictionem implicat. Praeterita autem non fuisse, contradictionem implicat. Sicut enim contradictionem implicat dicere quod Socrates sedet et non sedet, ita, quod sederit et non sederit. Dicere autem quod sederit, est dicere quod sit praeteritum, dicere autem quod non sederit, est dicere quod non fuerit. Unde praeterita non fuisse, non subiacet divinae potentiae. Et hoc est quod Augustinus dicit, contra Faustum, <i>quisquis ita dicit, si Deus omnipotens est, faciat ut quae facta sunt, facta non fuerint, non videt hoc se dicere, si Deus omnipotens est, faciat ut ea quae vera sunt, eo ipso quod vera sunt, falsa sint</i>. Et philosophus dicit, in VI Ethic., quod <i>hoc solo privatur Deus, ingenita facere quae sunt facta</i>.</p><p title="I q. 25 a. 4 ad 1"><a name="29523"><span class="ref">[29523] Iª q. 25 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, licet praeterita non fuisse sit impossibile per accidens, si consideretur id quod est praeteritum, idest cursus Socratis; tamen, si consideretur praeteritum sub ratione praeteriti, ipsum non fuisse est impossibile non solum per se, sed absolute, contradictionem implicans. Et sic est magis impossibile quam mortuum resurgere, quod non implicat contradictionem, quod dicitur impossibile secundum aliquam potentiam, scilicet naturalem. Talia enim impossibilia divinae potentiae subduntur.</p><p title="I q. 25 a. 4 ad 2"><a name="29524"><span class="ref">[29524] Iª q. 25 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod sicut Deus, quantum est ad perfectionem divinae potentiae, omnia potest, sed quaedam non subiacent eius potentiae, quia deficiunt a ratione possibilium; ita, si attendatur immutabilitas divinae potentiae, quidquid Deus potuit, potest; aliqua tamen olim habuerunt rationem possibilium, dum erant fienda, quae iam deficiunt a ratione possibilium, dum sunt facta. Et sic dicitur Deus ea non posse, quia ea non possunt fieri.</p><p title="I q. 25 a. 4 ad 3"><a name="29525"><span class="ref">[29525] Iª q. 25 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod omnem corruptionem mentis et corporis Deus auferre potest a muliere corrupta, hoc tamen ab ea removeri non poterit, quod corrupta non fuerit. Sicut etiam ab aliquo peccatore auferre non potest quod non peccaverit, et quod caritatem non amiserit.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I q. 25 a. 5 arg. 1"><a name="29526"><span class="ref">[29526] Iª q. 25 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod Deus non possit facere nisi ea quae facit. Deus enim non potest facere quae non praescivit et praeordinavit se facturum. Sed non praescivit neque praeordinavit se facturum, nisi ea quae facit. Ergo non potest facere nisi ea quae facit.</p><p title="I q. 25 a. 5 arg. 2"><a name="29527"><span class="ref">[29527] Iª q. 25 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, Deus non potest facere nisi quod debet, et quod iustum est fieri. Sed Deus non debet facere quae non facit, nec iustum est ut faciat quae non facit. Ergo Deus non potest facere nisi quae facit.</p><p title="I q. 25 a. 5 arg. 3"><a name="29528"><span class="ref">[29528] Iª q. 25 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, Deus non potest facere nisi quod bonum est, et conveniens rebus factis. Sed rebus factis a Deo non est bonum nec conveniens aliter esse quam sint. Ergo Deus non potest facere nisi quae facit.</p><p title="I q. 25 a. 5 s. c."><a name="29529"><span class="ref">[29529] Iª q. 25 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur Matt. XXVI, <i>an non possum rogare patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones Angelorum?</i> Neque autem ipse rogabat, neque pater exhibebat ad repugnandum Iudaeis. Ergo Deus potest facere quod non facit.</p><p title="I q. 25 a. 5 co."><a name="29530"><span class="ref">[29530] Iª q. 25 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod circa hoc quidam dupliciter erraverunt. Quidam enim posuerunt Deum agere quasi ex necessitate naturae; ut sicut ex actione rerum naturalium non possunt alia provenire nisi quae eveniunt, utpote ex semine hominis homo, ex semine olivae oliva; ita ex operatione divina non possint aliae res, vel alius ordo rerum effluere, nisi sicut nunc est. Sed supra ostendimus Deum non agere quasi ex necessitate naturae, sed voluntatem eius esse omnium rerum causam; neque etiam ipsam voluntatem naturaliter et ex necessitate determinari ad has res. Unde nullo modo iste cursus rerum sic ex necessitate a Deo provenit, quod alia provenire non possent. Alii vero dixerunt quod potentia divina determinatur ad hunc cursum rerum, propter ordinem sapientiae et iustitiae divinae, sine quo Deus nihil operatur. Cum autem potentia Dei, quae est eius essentia, non sit aliud quam Dei sapientia, convenienter quidem dici potest quod nihil sit in Dei potentia, quod non sit in ordine divinae sapientiae, nam divina sapientia totum posse potentiae comprehendit. Sed tamen ordo a divina sapientia rebus inditus, in quo ratio iustitiae consistit, ut supra dictum est, non adaequat divinam sapientiam, sic ut divina sapientia limitetur ad hunc ordinem. Manifestum est enim quod tota ratio ordinis, quam sapiens rebus a se factis imponit, a fine sumitur. Quando igitur finis est proportionatus rebus propter finem factis, sapientia facientis limitatur ad aliquem determinatum ordinem. Sed divina bonitas est finis improportionabiliter excedens res creatas. Unde divina sapientia non determinatur ad aliquem certum ordinem rerum, ut non possit alius cursus rerum ab ipsa effluere. Unde dicendum est simpliciter quod Deus potest alia facere quam quae facit.</p><p title="I q. 25 a. 5 ad 1"><a name="29531"><span class="ref">[29531] Iª q. 25 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod in nobis, in quibus est aliud potentia et essentia a voluntate et intellectu, et iterum intellectus aliud a sapientia, et voluntas aliud a iustitia, potest esse aliquid in potentia, quod non potest esse in voluntate iusta, vel in intellectu sapiente. Sed in Deo est idem potentia et essentia et voluntas et intellectus et sapientia et iustitia. Unde nihil potest esse in potentia divina, quod non possit esse in voluntate iusta ipsius, et in intellectu sapiente eius. Tamen, quia voluntas non determinatur ex necessitate ad haec vel illa, nisi forte ex suppositione, ut supra dictum est; neque sapientia Dei et iustitia determinantur ad hunc ordinem, ut supra dictum est; nihil prohibet esse aliquid in potentia Dei, quod non vult, et quod non continetur sub ordine quem statuit rebus. Et quia potentia intelligitur ut exequens, voluntas autem ut imperans, et intellectus et sapientia ut dirigens, quod attribuitur potentiae secundum se consideratae, dicitur Deus posse secundum potentiam absolutam. Et huiusmodi est omne illud in quo potest salvari ratio entis, ut supra dictum est. Quod autem attribuitur potentiae divinae secundum quod exequitur imperium voluntatis iustae, hoc dicitur Deus posse facere de potentia ordinata. Secundum hoc ergo, dicendum est quod Deus potest alia facere, de potentia absoluta, quam quae praescivit et praeordinavit se facturum, non tamen potest esse quod aliqua faciat, quae non praesciverit et praeordinaverit se facturum. Quia ipsum facere subiacet praescientiae et praeordinationi, non autem ipsum posse, quod est naturale. Ideo enim Deus aliquid facit, quia vult, non tamen ideo potest, quia vult, sed quia talis est in sua natura.</p><p title="I q. 25 a. 5 ad 2"><a name="29532"><span class="ref">[29532] Iª q. 25 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod Deus non debet aliquid alicui nisi sibi. Unde, cum dicitur quod Deus non potest facere nisi quod debet nihil aliud significatur nisi quod Deus non potest facere nisi quod ei est conveniens et iustum. Sed hoc quod dico conveniens et iustum, potest intelligi dupliciter. Uno modo, sic quod hoc quod dico conveniens et iustum, prius intelligatur coniungi cum hoc verbo est, ita quod restringatur ad standum pro praesentibus; et sic referatur ad potentiam. Et sic falsum est quod dicitur, est enim sensus, Deus non potest facere nisi quod modo conveniens est et iustum. Si vero prius coniungatur cum hoc verbo potest, quod habet vim ampliandi, et postmodum cum hoc verbo est, significabitur quoddam praesens confusum, et erit locutio vera, sub hoc sensu, Deus non potest facere nisi id quod, si faceret, esset conveniens et iustum.</p><p title="I q. 25 a. 5 ad 3"><a name="29533"><span class="ref">[29533] Iª q. 25 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet iste cursus rerum sit determinatus istis rebus quae nunc sunt, non tamen ad hunc cursum limitatur divina sapientia et potestas. Unde, licet istis rebus quae nunc sunt, nullus alius cursus esset bonus et conveniens, tamen Deus posset alias res facere, et alium eis imponere ordinem.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 6</h3><p title="I q. 25 a. 6 arg. 1"><a name="29534"><span class="ref">[29534] Iª q. 25 a. 6 arg. 1</span></a> Ad sextum sic proceditur. Videtur quod Deus non possit meliora facere ea quae facit. Quidquid enim Deus facit, potentissime et sapientissime facit. Sed tanto fit aliquid melius, quanto fit potentius et sapientius. Ergo Deus non potest aliquid facere melius quam facit.</p><p title="I q. 25 a. 6 arg. 2"><a name="29535"><span class="ref">[29535] Iª q. 25 a. 6 arg. 2</span></a> Praeterea, Augustinus, contra Maximinum, sic argumentatur, <i>si Deus potuit, et noluit, gignere filium sibi aequalem, invidus fuit</i>. Eadem ratione, si Deus potuit res meliores facere quam fecerit, et noluit, invidus fuit. Sed invidia est omnino relegata a Deo. Ergo Deus unumquodque fecit optimum. Non ergo Deus potest aliquid facere melius quam fecit.</p><p title="I q. 25 a. 6 arg. 3"><a name="29536"><span class="ref">[29536] Iª q. 25 a. 6 arg. 3</span></a> Praeterea, id quod est maxime et valde bonum, non potest melius fieri, quia maximo nihil est maius. Sed, sicut Augustinus dicit in Enchirid., <i>bona sunt singula quae Deus fecit, sed simul universa valde bona, quia ex omnibus consistit universitatis admirabilis pulchritudo</i>. Ergo bonum universi non potest melius fieri a Deo.</p><p title="I q. 25 a. 6 arg. 4"><a name="29537"><span class="ref">[29537] Iª q. 25 a. 6 arg. 4</span></a> Praeterea, homo Christus est plenus gratia et veritate, et spiritum habet non ad mensuram, et sic non potest esse melior. Beatitudo etiam creata dicitur esse summum bonum, et sic non potest esse melius. Beata etiam virgo Maria est super omnes choros Angelorum exaltata, et sic non potest esse melior. Non igitur omnia quae fecit Deus, potest facere meliora.</p><p title="I q. 25 a. 6 s. c."><a name="29538"><span class="ref">[29538] Iª q. 25 a. 6 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur ad Ephes. III, quod <i>Deus potens est omnia facere abundantius quam petimus aut intelligimus</i>.</p><p title="I q. 25 a. 6 co."><a name="29539"><span class="ref">[29539] Iª q. 25 a. 6 co.</span></a> Respondeo dicendum quod bonitas alicuius rei est duplex. Una quidem, quae est de essentia rei; sicut esse rationale est de essentia hominis. Et quantum ad hoc bonum, Deus non potest facere aliquam rem meliorem quam ipsa sit, licet possit facere aliquam aliam ea meliorem. Sicut etiam non potest facere quaternarium maiorem, quia, si esset maior, iam non esset quaternarius, sed alius numerus. Sic enim se habet additio differentiae substantialis in definitionibus, sicut additio unitatis in numeris, ut dicitur in VIII Metaphys. Alia bonitas est, quae est extra essentiam rei; sicut bonum hominis est esse virtuosum vel sapientem. Et secundum tale bonum, potest Deus res a se factas facere meliores. Simpliciter autem loquendo, qualibet re a se facta potest Deus facere aliam meliorem.</p><p title="I q. 25 a. 6 ad 1"><a name="29540"><span class="ref">[29540] Iª q. 25 a. 6 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod, cum dicitur Deum posse aliquid facere melius quam facit, si ly melius sit nomen, verum est, qualibet enim re potest facere aliam meliorem. Eandem vero potest facere meliorem quodammodo, et quodammodo non, sicut dictum est. Si vero ly melius sit adverbium, et importet modum ex parte facientis, sic Deus non potest facere melius quam sicut facit, quia non potest facere ex maiori sapientia et bonitate. Si autem importet modum ex parte facti, sic potest facere melius, quia potest dare rebus a se factis meliorem modum essendi quantum ad accidentalia, licet non quantum ad essentialia.</p><p title="I q. 25 a. 6 ad 2"><a name="29541"><span class="ref">[29541] Iª q. 25 a. 6 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod de ratione filii est quod aequetur patri, cum ad perfectum venerit, non est autem de ratione creaturae alicuius, quod sit melior quam a Deo facta est. Unde non est similis ratio.</p><p title="I q. 25 a. 6 ad 3"><a name="29542"><span class="ref">[29542] Iª q. 25 a. 6 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod universum, suppositis istis rebus, non potest esse melius; propter decentissimum ordinem his rebus attributum a Deo, in quo bonum universi consistit. Quorum si unum aliquod esset melius, corrumperetur proportio ordinis, sicut, si una chorda plus debito intenderetur, corrumperetur citharae melodia. Posset tamen Deus alias res facere, vel alias addere istis rebus factis, et sic esset illud universum melius.</p><p title="I q. 25 a. 6 ad 4"><a name="29543"><span class="ref">[29543] Iª q. 25 a. 6 ad 4</span></a> Ad quartum dicendum quod humanitas Christi ex hoc quod est unita Deo, et beatitudo creata ex hoc quod est fruitio Dei, et beata virgo ex hoc quod est mater Dei, habent quandam dignitatem infinitam, ex bono infinito quod est Deus. Et ex hac parte non potest aliquid fieri melius eis, sicut non potest aliquid melius esse Deo.</p></div></div><div class="q" id="q26"><h2>Quaestio 26</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 26 pr."><a name="29544"><span class="ref">[29544] Iª q. 26 pr.</span></a> Ultimo autem, post considerationem eorum quae ad divinae essentiae unitatem pertinent, considerandum est de divina beatitudine. Et circa hoc quaeruntur quatuor. Primo, utrum beatitudo Deo competat. Secundo, secundum quid dicitur Deus esse beatus, utrum secundum actum intellectus. Tertio, utrum sit essentialiter beatitudo cuiuslibet beati. Quarto, utrum in eius beatitudine omnis beatitudo includatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 26 a. 1 arg. 1"><a name="29545"><span class="ref">[29545] Iª q. 26 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod beatitudo Deo non conveniat. <i>Beatitudo enim</i>, secundum Boetium, in III de Consol., <i>est status omnium bonorum aggregatione perfectus</i>. Sed aggregatio bonorum non habet locum in Deo, sicut nec compositio. Ergo Deo non convenit beatitudo.</p><p title="I q. 26 a. 1 arg. 2"><a name="29546"><span class="ref">[29546] Iª q. 26 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, beatitudo, sive felicitas, est praemium virtutis, secundum philosophum, in I Ethic. Sed Deo non convenit praemium, sicut nec meritum. Ergo nec beatitudo.</p><p title="I q. 26 a. 1 s. c."><a name="29547"><span class="ref">[29547] Iª q. 26 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit apostolus, I ad Tim. ultimo, <i>quem suis temporibus ostendet Deus beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium</i>.</p><p title="I q. 26 a. 1 co."><a name="29548"><span class="ref">[29548] Iª q. 26 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod beatitudo maxime Deo competit. Nihil enim aliud sub nomine beatitudinis intelligitur, nisi bonum perfectum intellectualis naturae; cuius est suam sufficientiam cognoscere in bono quod habet; et cui competit ut ei contingat aliquid vel bene vel male, et sit suarum operationum domina. Utrumque autem istorum excellentissime Deo convenit, scilicet perfectum esse, et intelligentem. Unde beatitudo maxime convenit Deo.</p><p title="I q. 26 a. 1 ad 1"><a name="29549"><span class="ref">[29549] Iª q. 26 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod aggregatio bonorum est in Deo non per modum compositionis, sed per modum simplicitatis, quia quae in creaturis multiplicia sunt, in Deo praeexistunt simpliciter et unite, ut supra dictum est.</p><p title="I q. 26 a. 1 ad 2"><a name="29550"><span class="ref">[29550] Iª q. 26 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod esse praemium virtutis accidit beatitudini vel felicitati, inquantum aliquis beatitudinem acquirit, sicut esse terminum generationis accidit enti, inquantum exit de potentia in actum. Sicut igitur Deus habet esse, quamvis non generetur; ita habet beatitudinem, quamvis non mereatur.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 26 a. 2 arg. 1"><a name="29551"><span class="ref">[29551] Iª q. 26 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Deus non dicatur beatus secundum intellectum. Beatitudo enim est summum bonum. Sed bonum dicitur in Deo secundum essentiam, quia bonum respicit esse, quod est secundum essentiam, secundum Boetium, in libro de Hebdomad. Ergo et beatitudo dicitur in Deo secundum essentiam, et non secundum intellectum.</p><p title="I q. 26 a. 2 arg. 2"><a name="29552"><span class="ref">[29552] Iª q. 26 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, beatitudo habet rationem finis. Finis autem est obiectum voluntatis, sicut et bonum. Ergo beatitudo dicitur in Deo secundum voluntatem, et non secundum intellectum.</p><p title="I q. 26 a. 2 s. c."><a name="29553"><span class="ref">[29553] Iª q. 26 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod Gregorius dicit, XXXII Moralium, <i>ipse gloriosus est, qui, dum seipso perfruitur, accedentis laudis indigens non est</i>. Esse autem gloriosum significat esse beatum. Cum igitur Deo fruamur secundum intellectum, quia visio est tota merces, ut dicit Augustinus, videtur quod beatitudo dicatur in Deo secundum intellectum.</p><p title="I q. 26 a. 2 co."><a name="29554"><span class="ref">[29554] Iª q. 26 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod beatitudo, sicut dictum est, significat bonum perfectum intellectualis naturae. Et inde est quod, sicut unaquaeque res appetit suam perfectionem, ita et intellectualis natura naturaliter appetit esse beata. Id autem quod est perfectissimum in qualibet intellectuali natura, est intellectualis operatio, secundum quam capit quodammodo omnia. Unde cuiuslibet intellectualis naturae creatae beatitudo consistit in intelligendo. In Deo autem non est aliud esse et intelligere secundum rem, sed tantum secundum intelligentiae rationem. Attribuenda ergo est Deo beatitudo secundum intellectum, sicut et aliis beatis, qui per assimilationem ad beatitudinem ipsius, beati dicuntur.</p><p title="I q. 26 a. 2 ad 1"><a name="29555"><span class="ref">[29555] Iª q. 26 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod ex illa ratione probatur quod Deus sit beatus secundum suam essentiam, non autem quod beatitudo ei conveniat secundum rationem essentiae, sed magis secundum rationem intellectus.</p><p title="I q. 26 a. 2 ad 2"><a name="29556"><span class="ref">[29556] Iª q. 26 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod beatitudo, cum sit bonum, est obiectum voluntatis. Obiectum autem praeintelligitur actui potentiae. Unde, secundum modum intelligendi, prius est beatitudo divina, quam actus voluntatis in ea requiescentis. Et hoc non potest esse nisi actus intellectus. Unde in actu intellectus attenditur beatitudo.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 26 a. 3 arg. 1"><a name="29557"><span class="ref">[29557] Iª q. 26 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus sit beatitudo cuiuslibet beati. Deus enim est summum bonum, ut supra ostensum est. Impossibile est autem esse plura summa bona, ut etiam ex superioribus patet. Cum igitur de ratione beatitudinis sit, quod sit summum bonum, videtur quod beatitudo non sit aliud quam Deus.</p><p title="I q. 26 a. 3 arg. 2"><a name="29558"><span class="ref">[29558] Iª q. 26 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, beatitudo est finis rationalis naturae ultimus. Sed esse ultimum finem rationalis naturae, soli Deo convenit. Ergo beatitudo cuiuslibet beati est solus Deus.</p><p title="I q. 26 a. 3 s. c."><a name="29559"><span class="ref">[29559] Iª q. 26 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra, beatitudo unius est maior beatitudine alterius, secundum illud I Cor. XV, <i>stella differt a stella in claritate</i>. Sed Deo nihil est maius. Ergo beatitudo est aliquid aliud quam Deus.</p><p title="I q. 26 a. 3 co."><a name="29560"><span class="ref">[29560] Iª q. 26 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod beatitudo intellectualis naturae consistit in actu intellectus. In quo duo possunt considerari, scilicet obiectum actus, quod est intelligibile; et ipse actus, qui est intelligere. Si igitur beatitudo consideretur ex parte ipsius obiecti, sic solus Deus est beatitudo, quia ex hoc solo est aliquis beatus, quod Deum intelligit; secundum illud Augustini, in V libro Confess., <i>beatus est qui te novit, etiam si alia ignoret</i>. Sed ex parte actus intelligentis, beatitudo est quid creatum in creaturis beatis, in Deo autem est etiam secundum hoc, aliquid increatum.</p><p title="I q. 26 a. 3 ad 1"><a name="29561"><span class="ref">[29561] Iª q. 26 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod beatitudo, quantum ad obiectum, est summum bonum simpliciter, sed quantum ad actum, in creaturis beatis, est summum bonum, non simpliciter, sed in genere bonorum participabilium a creatura.</p><p title="I q. 26 a. 3 ad 2"><a name="29562"><span class="ref">[29562] Iª q. 26 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod finis est duplex, scilicet cuius et quo, ut philosophus dicit, scilicet ipsa res, et usus rei, sicut avaro est finis pecunia, et acquisitio pecuniae. Creaturae igitur rationalis est quidem Deus finis ultimus ut res; beatitudo autem creata ut usus, vel magis fruitio, rei.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 26 a. 4 arg. 1"><a name="29563"><span class="ref">[29563] Iª q. 26 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod beatitudo divina non complectatur omnes beatitudines. Sunt enim quaedam beatitudines falsae. Sed in Deo nihil potest esse falsum. Ergo divina beatitudo non complectitur omnem beatitudinem.</p><p title="I q. 26 a. 4 arg. 2"><a name="29564"><span class="ref">[29564] Iª q. 26 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, quaedam beatitudo, secundum quosdam, consistit in rebus corporalibus, sicut in voluptatibus, divitiis, et huiusmodi, quae quidem Deo convenire non possunt, cum sit incorporeus. Ergo beatitudo eius non complectitur omnem beatitudinem.</p><p title="I q. 26 a. 4 s. c."><a name="29565"><span class="ref">[29565] Iª q. 26 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quod beatitudo est perfectio quaedam. Divina autem perfectio complectitur omnem perfectionem, ut supra ostensum est. Ergo divina beatitudo complectitur omnem beatitudinem.</p><p title="I q. 26 a. 4 co."><a name="29566"><span class="ref">[29566] Iª q. 26 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod quidquid est desiderabile in quacumque beatitudine, vel vera vel falsa, totum eminentius in divina beatitudine praeexistit. De contemplativa enim felicitate, habet continuam et certissimam contemplationem sui et omnium aliorum, de activa vero, gubernationem totius universi. De terrena vero felicitate, quae consistit in voluptate, divitiis, potestate, dignitate et fama, secundum Boetium, in III de Consol., habet gaudium de se et de omnibus aliis, pro delectatione, pro divitiis, habet omnimodam sufficientiam, quam divitiae promittunt, pro potestate, omnipotentiam, pro dignitate, omnium regimen, pro fama vero, admirationem totius creaturae.</p><p title="I q. 26 a. 4 ad 1"><a name="29567"><span class="ref">[29567] Iª q. 26 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod beatitudo aliqua secundum hoc est falsa, secundum quod deficit a ratione verae beatitudinis, et sic non est in Deo. Sed quidquid habet de similitudine, quantumcumque tenui, beatitudinis, totum praeexistit in divina beatitudine.</p><p title="I q. 26 a. 4 ad 2"><a name="29568"><span class="ref">[29568] Iª q. 26 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod bona quae sunt in corporalibus corporaliter, in Deo sunt spiritualiter, secundum modum suum. Et haec dicta sufficiant de his quae pertinent ad divinae essentiae unitatem.</p></div></div><div class="q" id="q27"><h2>Quaestio 27</h2><div class="p"><h3>Prooemium</h3><p title="I q. 27 pr."><a name="29569"><span class="ref">[29569] Iª q. 27 pr.</span></a> Consideratis autem his quae ad divinae essentiae unitatem pertinent, restat considerare de his quae pertinent ad Trinitatem personarum in divinis. Et quia personae divinae secundum relationes originis distinguuntur, secundum ordinem doctrinae prius considerandum est de origine, sive de processione, secundo, de relationibus originis; tertio, de personis. Circa processionem quaeruntur quinque. Primo, utrum processio sit in divinis. Secundo, utrum aliqua processio in divinis generatio dici possit. Tertio, utrum praeter generationem aliqua alia processio possit esse in divinis. Quarto, utrum illa alia processio possit dici generatio. Quinto, utrum in divinis sint plures processiones quam duae.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 1</h3><p title="I q. 27 a. 1 arg. 1"><a name="29570"><span class="ref">[29570] Iª q. 27 a. 1 arg. 1</span></a> Ad primum sic proceditur. Videtur quod in Deo non possit esse aliqua processio. Processio enim significat motum ad extra. Sed in divinis nihil est mobile, neque extraneum. Ergo neque processio.</p><p title="I q. 27 a. 1 arg. 2"><a name="29571"><span class="ref">[29571] Iª q. 27 a. 1 arg. 2</span></a> Praeterea, omne procedens est diversum ab eo a quo procedit. Sed in Deo non est aliqua diversitas, sed summa simplicitas. Ergo in Deo non est processio aliqua.</p><p title="I q. 27 a. 1 arg. 3"><a name="29572"><span class="ref">[29572] Iª q. 27 a. 1 arg. 3</span></a> Praeterea, procedere ab alio videtur rationi primi principii repugnare. Sed Deus est primum principium, ut supra ostensum est. Ergo in Deo processio locum non habet.</p><p title="I q. 27 a. 1 s. c."><a name="29573"><span class="ref">[29573] Iª q. 27 a. 1 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicit dominus, Ioan. VIII, <i>ego ex Deo processi</i>.</p><p title="I q. 27 a. 1 co."><a name="29574"><span class="ref">[29574] Iª q. 27 a. 1 co.</span></a> Respondeo dicendum quod divina Scriptura, in rebus divinis, nominibus ad processionem pertinentibus utitur. Hanc autem processionem diversi diversimode acceperunt. Quidam enim acceperunt hanc processionem secundum quod effectus procedit a causa. Et sic accepit Arius, dicens filium procedere a patre sicut primam eius creaturam, et spiritum sanctum procedere a patre et filio sicut creaturam utriusque. Et secundum hoc, neque filius neque spiritus sanctus esset verus Deus. Quod est contra id quod dicitur de filio, I Ioan. ult., <i>ut simus in vero filio eius, hic est verus Deus</i>. Et de spiritu sancto dicitur, I Cor. VI, <i>nescitis quia membra vestra templum sunt spiritus sancti?</i> Templum autem habere solius Dei est. Alii vero hanc processionem acceperunt secundum quod causa dicitur procedere in effectum, inquantum vel movet ipsum, vel similitudinem suam ipsi imprimit. Et sic accepit Sabellius, dicens ipsum Deum patrem filium dici, secundum quod carnem assumpsit ex virgine. Et eundem dicit spiritum sanctum, secundum quod creaturam rationalem sanctificat, et ad vitam movet. Huic autem acceptioni repugnant verba domini de se dicentis, Ioan. V, <i>non potest facere a se filius quidquam</i>; et multa alia, per quae ostenditur quod non est ipse pater qui filius. Si quis autem diligenter consideret, uterque accepit processionem secundum quod est ad aliquid extra, unde neuter posuit processionem in ipso Deo. Sed, cum omnis processio sit secundum aliquam actionem, sicut secundum actionem quae tendit in exteriorem materiam, est aliqua processio ad extra; ita secundum actionem quae manet in ipso agente, attenditur processio quaedam ad intra. Et hoc maxime patet in intellectu, cuius actio, scilicet intelligere, manet in intelligente. Quicumque enim intelligit, ex hoc ipso quod intelligit, procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intellectae, ex vi intellectiva proveniens, et ex eius notitia procedens. Quam quidem conceptionem vox significat, et dicitur verbum cordis, significatum verbo vocis. Cum autem Deus sit super omnia, ea quae in Deo dicuntur, non sunt intelligenda secundum modum infimarum creaturarum, quae sunt corpora; sed secundum similitudinem supremarum creaturarum, quae sunt intellectuales substantiae; a quibus etiam similitudo accepta deficit a repraesentatione divinorum. Non ergo accipienda est processio secundum quod est in corporalibus, vel per motum localem, vel per actionem alicuius causae in exteriorem effectum, ut calor a calefaciente in calefactum; sed secundum emanationem intelligibilem, utpote verbi intelligibilis a dicente, quod manet in ipso. Et sic fides Catholica processionem ponit in divinis.</p><p title="I q. 27 a. 1 ad 1"><a name="29575"><span class="ref">[29575] Iª q. 27 a. 1 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa procedit de processione quae est motus localis, vel quae est secundum actionem tendentem in exteriorem materiam, vel in exteriorem effectum, talis autem processio non est in divinis, ut dictum est.</p><p title="I q. 27 a. 1 ad 2"><a name="29576"><span class="ref">[29576] Iª q. 27 a. 1 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod id quod procedit secundum processionem quae est ad extra, oportet esse diversum ab eo a quo procedit. Sed id quod procedit ad intra processu intelligibili, non oportet esse diversum, imo, quanto perfectius procedit, tanto magis est unum cum eo a quo procedit. Manifestum est enim quod quanto aliquid magis intelligitur, tanto conceptio intellectualis est magis intima intelligenti, et magis unum, nam intellectus secundum hoc quod actu intelligit, secundum hoc fit unum cum intellecto. Unde, cum divinum intelligere sit in fine perfectionis, ut supra dictum est, necesse est quod verbum divinum sit perfecte unum cum eo a quo procedit, absque omni diversitate.</p><p title="I q. 27 a. 1 ad 3"><a name="29577"><span class="ref">[29577] Iª q. 27 a. 1 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod procedere a principio ut extraneum et diversum, repugnat rationi primi principii, sed procedere ut intimum et absque diversitate, per modum intelligibilem, includitur in ratione primi principii. Cum enim dicimus aedificatorem principium domus, in ratione huius principii includitur conceptio suae artis, et includeretur in ratione primi principii, si aedificator esset primum principium. Deus autem, qui est primum principium rerum, comparatur ad res creatas ut artifex ad artificiata.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 2</h3><p title="I q. 27 a. 2 arg. 1"><a name="29578"><span class="ref">[29578] Iª q. 27 a. 2 arg. 1</span></a> Ad secundum sic proceditur. Videtur quod processio quae est in divinis, non possit dici generatio. Generatio enim est mutatio de non esse in esse, corruptioni opposita; et utriusque subiectum est materia. Sed nihil horum competit divinis. Ergo non potest generatio esse in divinis.</p><p title="I q. 27 a. 2 arg. 2"><a name="29579"><span class="ref">[29579] Iª q. 27 a. 2 arg. 2</span></a> Praeterea, in Deo est processio secundum modum intelligibilem, ut dictum est. Sed in nobis talis processio non dicitur generatio. Ergo neque in Deo.</p><p title="I q. 27 a. 2 arg. 3"><a name="29580"><span class="ref">[29580] Iª q. 27 a. 2 arg. 3</span></a> Praeterea, omne genitum accipit esse a generante. Esse ergo cuiuslibet geniti est esse receptum. Sed nullum esse receptum est per se subsistens. Cum igitur esse divinum sit esse per se subsistens, ut supra probatum est, sequitur quod nullius geniti esse sit esse divinum. Non est ergo generatio in divinis.</p><p title="I q. 27 a. 2 s. c."><a name="29581"><span class="ref">[29581] Iª q. 27 a. 2 s. c.</span></a> Sed contra est quod dicitur in Psalmo II, <i>ego hodie genui te</i>.</p><p title="I q. 27 a. 2 co."><a name="29582"><span class="ref">[29582] Iª q. 27 a. 2 co.</span></a> Respondeo dicendum quod processio verbi in divinis dicitur generatio. Ad cuius evidentiam, sciendum est quod nomine generationis dupliciter utimur. Uno modo, communiter ad omnia generabilia et corruptibilia, et sic generatio nihil aliud est quam mutatio de non esse ad esse. Alio modo, proprie in viventibus, et sic generatio significat originem alicuius viventis a principio vivente coniuncto. Et haec proprie dicitur nativitas. Non tamen omne huiusmodi dicitur genitum, sed proprie quod procedit secundum rationem similitudinis. Unde pilus vel capillus non habet rationem geniti et filii, sed solum quod procedit secundum rationem similitudinis, non cuiuscumque, nam vermes qui generantur in animalibus, non habent rationem generationis et filiationis, licet sit similitudo secundum genus, sed requiritur ad rationem talis generationis, quod procedat secundum rationem similitudinis in natura eiusdem speciei, sicut homo procedit ab homine, et equus ab equo. In viventibus autem quae de potentia in actum vitae procedunt, sicut sunt homines et animalia, generatio utramque generationem includit. Si autem sit aliquod vivens cuius vita non exeat de potentia in actum, processio, si qua in tali vivente invenitur, excludit omnino primam rationem generationis; sed potest habere rationem generationis quae est propria viventium. Sic igitur processio verbi in divinis habet rationem generationis. Procedit enim per modum intelligibilis actionis, quae est operatio vitae, et a principio coniuncto, ut supra iam dictum est, et secundum rationem similitudinis, quia conceptio intellectus est similitudo rei intellectae, et in eadem natura existens, quia in Deo idem est intelligere et esse, ut supra ostensum est. Unde processio verbi in divinis dicitur generatio, et ipsum verbum procedens dicitur filius.</p><p title="I q. 27 a. 2 ad 1"><a name="29583"><span class="ref">[29583] Iª q. 27 a. 2 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod obiectio illa procedit de generatione secundum rationem primam, prout importat exitum de potentia in actum. Et sic non invenitur in divinis, ut supra dictum est.</p><p title="I q. 27 a. 2 ad 2"><a name="29584"><span class="ref">[29584] Iª q. 27 a. 2 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod intelligere in nobis non est ipsa substantia intellectus, unde verbum quod secundum intelligibilem operationem procedit in nobis, non est eiusdem naturae cum eo a quo procedit. Unde non proprie et complete competit sibi ratio generationis. Sed intelligere divinum est ipsa substantia intelligentis, ut supra ostensum est, unde verbum procedens procedit ut eiusdem naturae subsistens. Et propter hoc proprie dicitur genitum et filius. Unde et his quae pertinent ad generationem viventium, utitur Scriptura ad significandam processionem divinae sapientiae, scilicet conceptione et partu, dicitur enim ex persona divinae sapientiae, Proverb. VIII, <i>nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram; ante colles ego parturiebar</i>. Sed in intellectu nostro utimur nomine conceptionis, secundum quod in verbo nostri intellectus invenitur similitudo rei intellectae, licet non inveniatur naturae identitas.</p><p title="I q. 27 a. 2 ad 3"><a name="29585"><span class="ref">[29585] Iª q. 27 a. 2 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod non omne acceptum est receptum in aliquo subiecto, alioquin non posset dici quod tota substantia rei creatae sit accepta a Deo, cum totius substantiae non sit aliquod subiectum receptivum. Sic igitur id quod est genitum in divinis, accipit esse a generante, non tanquam illud esse sit receptum in aliqua materia vel subiecto (quod repugnat subsistentiae divini esse); sed secundum hoc dicitur esse acceptum, inquantum procedens ab alio habet esse divinum, non quasi aliud ab esse divino existens. In ipsa enim perfectione divini esse continetur et verbum intelligibiliter procedens, et principium verbi; sicut et quaecumque ad eius perfectionem pertinent, ut supra dictum est.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 3</h3><p title="I q. 27 a. 3 arg. 1"><a name="29586"><span class="ref">[29586] Iª q. 27 a. 3 arg. 1</span></a> Ad tertium sic proceditur. Videtur quod non sit in divinis alia processio a generatione verbi. Eadem enim ratione erit aliqua alia processio ab illa alia processione, et sic procederetur in infinitum, quod est inconveniens. Standum est igitur in primo, ut sit una tantum processio in divinis.</p><p title="I q. 27 a. 3 arg. 2"><a name="29587"><span class="ref">[29587] Iª q. 27 a. 3 arg. 2</span></a> Praeterea, in omni natura invenitur tantum unus modus communicationis illius naturae, et hoc ideo est, quia operationes secundum terminos habent unitatem et diversitatem. Sed processio in divinis non est nisi secundum communicationem divinae naturae. Cum igitur sit una tantum natura divina, ut supra ostensum est, relinquitur quod una sit tantum processio in divinis.</p><p title="I q. 27 a. 3 arg. 3"><a name="29588"><span class="ref">[29588] Iª q. 27 a. 3 arg. 3</span></a> Praeterea, si sit in divinis alia processio ab intelligibili processione verbi, non erit nisi processio amoris, quae est secundum voluntatis operationem. Sed talis processio non potest esse alia a processione intellectus intelligibili, quia voluntas in Deo non est aliud ab intellectu, ut supra ostensum est. Ergo in Deo non est alia processio praeter processionem verbi.</p><p title="I q. 27 a. 3 s. c."><a name="29589"><span class="ref">[29589] Iª q. 27 a. 3 s. c.</span></a> Sed contra est quod spiritus sanctus procedit a patre, ut dicitur Ioan. XV. Ipse autem est alius a filio, secundum illud Ioan. XIV, <i>rogabo patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis</i>. Ergo in divinis est alia processio praeter processionem verbi.</p><p title="I q. 27 a. 3 co."><a name="29590"><span class="ref">[29590] Iª q. 27 a. 3 co.</span></a> Respondeo dicendum quod in divinis sunt duae processiones, scilicet processio verbi, et quaedam alia. Ad cuius evidentiam, considerandum est quod in divinis non est processio nisi secundum actionem quae non tendit in aliquid extrinsecum, sed manet in ipso agente. Huiusmodi autem actio in intellectuali natura est actio intellectus et actio voluntatis. Processio autem verbi attenditur secundum actionem intelligibilem. Secundum autem operationem voluntatis invenitur in nobis quaedam alia processio, scilicet processio amoris, secundum quam amatum est in amante, sicut per conceptionem verbi res dicta vel intellecta, est in intelligente. Unde et praeter processionem verbi, ponitur alia processio in divinis, quae est processio amoris.</p><p title="I q. 27 a. 3 ad 1"><a name="29591"><span class="ref">[29591] Iª q. 27 a. 3 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod non est necessarium procedere in divinis processionibus in infinitum. Processio enim quae est ad intra in intellectuali natura, terminatur in processione voluntatis.</p><p title="I q. 27 a. 3 ad 2"><a name="29592"><span class="ref">[29592] Iª q. 27 a. 3 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod quidquid est in Deo, est Deus, ut supra ostensum est, quod non contingit in aliis rebus. Et ideo per quamlibet processionem quae non est ad extra, communicatur divina natura, non autem aliae naturae.</p><p title="I q. 27 a. 3 ad 3"><a name="29593"><span class="ref">[29593] Iª q. 27 a. 3 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, licet in Deo non sit aliud voluntas et intellectus, tamen de ratione voluntatis et intellectus est, quod processiones quae sunt secundum actionem utriusque, se habeant secundum quendam ordinem. Non enim est processio amoris nisi in ordine ad processionem verbi, nihil enim potest voluntate amari, nisi sit in intellectu conceptum. Sicut igitur attenditur quidam ordo verbi ad principium a quo procedit, licet in divinis sit eadem substantia intellectus et conceptio intellectus; ita, licet in Deo sit idem voluntas et intellectus, tamen, quia de ratione amoris est quod non procedat nisi a conceptione intellectus, habet ordinis distinctionem processio amoris a processione verbi in divinis.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 4</h3><p title="I q. 27 a. 4 arg. 1"><a name="29594"><span class="ref">[29594] Iª q. 27 a. 4 arg. 1</span></a> Ad quartum sic proceditur. Videtur quod processio amoris in divinis sit generatio. Quod enim procedit in similitudine naturae in viventibus, dicitur generatum et nascens. Sed id quod procedit in divinis per modum amoris, procedit in similitudine naturae, alias esset extraneum a natura divina, et sic esset processio ad extra. Ergo quod procedit in divinis per modum amoris, procedit ut genitum et nascens.</p><p title="I q. 27 a. 4 arg. 2"><a name="29595"><span class="ref">[29595] Iª q. 27 a. 4 arg. 2</span></a> Praeterea, sicut similitudo est de ratione verbi, ita est etiam de ratione amoris, unde dicitur Eccli. XIII, quod <i>omne animal diligit simile sibi</i>. Si igitur ratione similitudinis verbo procedenti convenit generari et nasci, videtur etiam quod amori procedenti convenit generari.</p><p title="I q. 27 a. 4 arg. 3"><a name="29596"><span class="ref">[29596] Iª q. 27 a. 4 arg. 3</span></a> Praeterea, non est in genere quod non est in aliqua eius specie. Si igitur in divinis sit quaedam processio amoris, oportet quod, praeter hoc nomen commune, habeat aliquod nomen speciale. Sed non est aliud nomen dare nisi generatio. Ergo videtur quod processio amoris in divinis sit generatio.</p><p title="I q. 27 a. 4 s. c."><a name="29597"><span class="ref">[29597] Iª q. 27 a. 4 s. c.</span></a> Sed contra est quia secundum hoc sequeretur quod spiritus sanctus, qui procedit ut amor, procederet ut genitus. Quod est contra illud Athanasii, <i>spiritus sanctus a patre et filio non factus nec creatus nec genitus, sed procedens</i>.</p><p title="I q. 27 a. 4 co."><a name="29598"><span class="ref">[29598] Iª q. 27 a. 4 co.</span></a> Respondeo dicendum quod processio amoris in divinis non debet dici generatio. Ad cuius evidentiam, sciendum est quod haec est differentia inter intellectum et voluntatem, quod intellectus fit in actu per hoc quod res intellecta est in intellectu secundum suam similitudinem, voluntas autem fit in actu, non per hoc quod aliqua similitudo voliti sit in voluntate, sed ex hoc quod voluntas habet quandam inclinationem in rem volitam. Processio igitur quae attenditur secundum rationem intellectus, est secundum rationem similitudinis, et intantum potest habere rationem generationis, quia omne generans generat sibi simile. Processio autem quae attenditur secundum rationem voluntatis, non consideratur secundum rationem similitudinis, sed magis secundum rationem impellentis et moventis in aliquid. Et ideo quod procedit in divinis per modum amoris, non procedit ut genitum vel ut filius, sed magis procedit ut spiritus, quo nomine quaedam vitalis motio et impulsio designatur, prout aliquis ex amore dicitur moveri vel impelli ad aliquid faciendum.</p><p title="I q. 27 a. 4 ad 1"><a name="29599"><span class="ref">[29599] Iª q. 27 a. 4 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod quidquid est in divinis, est unum cum divina natura. Unde ex parte huius unitatis non potest accipi propria ratio huius processionis vel illius, secundum quam una distinguatur ab alia, sed oportet quod propria ratio huius vel illius processionis accipiatur secundum ordinem unius processionis ad aliam. Huiusmodi autem ordo attenditur secundum rationem voluntatis et intellectus. Unde secundum horum propriam rationem sortitur in divinis nomen utraque processio, quod imponitur ad propriam rationem rei significandam. Et inde est quod procedens per modum amoris et divinam naturam accipit, et tamen non dicitur natum.</p><p title="I q. 27 a. 4 ad 2"><a name="29600"><span class="ref">[29600] Iª q. 27 a. 4 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod similitudo aliter pertinet ad verbum, et aliter ad amorem. Nam ad verbum pertinet inquantum ipsum est quaedam similitudo rei intellectae, sicut genitum est similitudo generantis, sed ad amorem pertinet, non quod ipse amor sit similitudo, sed inquantum similitudo est principium amandi. Unde non sequitur quod amor sit genitus, sed quod genitum sit principium amoris.</p><p title="I q. 27 a. 4 ad 3"><a name="29601"><span class="ref">[29601] Iª q. 27 a. 4 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod Deum nominare non possumus nisi ex creaturis, ut dictum est supra. Et quia in creaturis communicatio naturae non est nisi per generationem, processio in divinis non habet proprium vel speciale nomen nisi generationis. Unde processio quae non est generatio, remansit sine speciali nomine. Sed potest nominari spiratio, quia est processio spiritus.</p></div><div class="a"><h3>Articulus 5</h3><p title="I q. 27 a. 5 arg. 1"><a name="29602"><span class="ref">[29602] Iª q. 27 a. 5 arg. 1</span></a> Ad quintum sic proceditur. Videtur quod sint plures processiones in divinis quam duae. Sicut enim scientia et voluntas attribuitur Deo, ita et potentia. Si igitur secundum intellectum et voluntatem accipiuntur in Deo duae processiones, videtur quod tertia sit accipienda secundum potentiam.</p><p title="I q. 27 a. 5 arg. 2"><a name="29603"><span class="ref">[29603] Iª q. 27 a. 5 arg. 2</span></a> Praeterea, bonitas maxime videtur esse principium processionis, cum bonum dicatur diffusivum sui esse. Videtur igitur quod secundum bonitatem aliqua processio in divinis accipi debeat.</p><p title="I q. 27 a. 5 arg. 3"><a name="29604"><span class="ref">[29604] Iª q. 27 a. 5 arg. 3</span></a> Praeterea, maior est fecunditatis virtus in Deo quam in nobis. Sed in nobis non est tantum una processio verbi, sed multae, quia ex uno verbo in nobis procedit aliud verbum; et similiter ex uno amore alius amor. Ergo et in Deo sunt plures processiones quam duae.</p><p title="I q. 27 a. 5 s. c."><a name="29605"><span class="ref">[29605] Iª q. 27 a. 5 s. c.</span></a> Sed contra est quod in Deo non sunt nisi duo procedentes, scilicet filius et spiritus sanctus. Ergo sunt ibi tantum duae processiones.</p><p title="I q. 27 a. 5 co."><a name="29606"><span class="ref">[29606] Iª q. 27 a. 5 co.</span></a> Respondeo dicendum quod processiones in divinis accipi non possunt nisi secundum actiones quae in agente manent. Huiusmodi autem actiones in natura intellectuali et divina non sunt nisi duae, scilicet intelligere et velle. Nam sentire, quod etiam videtur esse operatio in sentiente, est extra naturam intellectualem, neque totaliter est remotum a genere actionum quae sunt ad extra; nam sentire perficitur per actionem sensibilis in sensum. Relinquitur igitur quod nulla alia processio possit esse in Deo, nisi verbi et amoris.</p><p title="I q. 27 a. 5 ad 1"><a name="29607"><span class="ref">[29607] Iª q. 27 a. 5 ad 1</span></a> Ad primum ergo dicendum quod potentia est principium agendi in aliud, unde secundum potentiam accipitur actio ad extra. Et sic secundum attributum potentiae non accipitur processio divinae personae, sed solum processio creaturarum.</p><p title="I q. 27 a. 5 ad 2"><a name="29608"><span class="ref">[29608] Iª q. 27 a. 5 ad 2</span></a> Ad secundum dicendum quod bonum, sicut dicit Boetius in libro de Hebd., pertinet ad essentiam et non ad operationem, nisi forte sicut obiectum voluntatis. Unde, cum processiones divinas secundum aliquas actiones necesse sit accipere, secundum bonitatem et huiusmodi alia attributa non accipiuntur aliae processiones nisi verbi et amoris, secundum quod Deus suam essentiam, veritatem et bonitatem intelligit et amat.</p><p title="I q. 27 a. 5 ad 3"><a name="29609"><span class="ref">[29609] Iª q. 27 a. 5 ad 3</span></a> Ad tertium dicendum quod, sicut supra habitum est, Deus uno simplici actu omnia intelligit, et similiter omnia vult. Unde in eo non potest esse processio verbi ex verbo, neque amoris ex amore, sed est in eo solum unum verbum perfectum, et unus amor perfectus. Et in hoc eius perfecta fecunditas manifestatur.</p></div></div><div class="centro"><br/> <p><a href="sth1003.html"><img alt="age retro" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageretro.gif"/></a> <a href="sth1028.html"><img alt="age ultra" border="0" align="middle" height="19" width="19" src="icons/ageultra.gif"/></a></p> <br/> <hr/> <br/> <address>© 2006 Fundación Tomás de Aquino quoad hanc editionem<br/> Iura omnia asservantur<br/> OCLC nr. <a style="text-decoration=none" href="http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/49644264">49644264</a></address> </div></body> </html>